খুদ্দসিক্খা-পুৰাণটীকা
গন্থাৰম্ভকথা
যো চিৰং দীঘমদ্ধানং, ৱিদিত্ৱা দুক্খিতং জনং;
তথাপি নাৱবুজ্ঝন্তমনুকম্পায চোদিতো.
বোধায পণিধিং কত্ৱা, পত্তো সম্বোধিমুত্তমং;
তস্স পাদে নমস্সিত্ৱা, ধম্মং সঙ্ঘঞ্চ সাধুকং.
পুব্বাচৰিযপাদেসু, ঠপেত্ৱা সীসমত্তনো;
থেৰেন ধম্মসিৰিনা, থিৰসীলেন যা কতা.
‘‘আদিতো উপসম্পন্নসিক্খিতব্ব’’ন্তিআদিনা;
খুদ্দসিক্খা সমাসেন, তস্সা অত্থৱিনিচ্ছযং.
লিখিস্সামি হিতত্থায, আদিকম্মিকভিক্খুনং;
তত্থ যুত্তং গহেতব্বমযুত্তং তুজ্ঝিতব্বকন্তি;
গন্থাৰম্ভকথাৱণ্ণনা
(ক) এত্থাহ – কতমা খুদ্দসিক্খা, কথং সিক্খিতব্বা, কস্মা সিক্খিতব্বা, কে সিক্খন্তি, কে সিক্খিতসিক্খাতি? ৱুচ্চতে – অধিসীলঅধিচিত্তঅধিপঞ্ঞাৱসেন তিস্সো সিক্খা, গন্থৱসেনেত্থ সঙ্খিপিত্ৱা ৱুত্তত্তা তদ্দীপনো গন্থো ‘‘খুদ্দসিক্খা’’তি ৱুচ্চতি, অথ ৱা ‘‘খুদ্দং অনেলকং মধুপটল’’ন্তিআদীনি ৱিয সিক্খাকামানং মধুৰতায খুদ্দা চ তা সিক্খা চাতি খুদ্দসিক্খা, অথ ৱা ‘‘খুদ্দপুত্তম্হি সমণ পোস ম’’ন্তিআদীসু ৱিয বহুৱিধত্তাপি খুদ্দা চ তা সিক্খিতব্বতো সিক্খা চাতি খুদ্দসিক্খা. অধিসীলসিক্খা পনেত্থ চাৰিত্তৱাৰিত্তৱসেন দুৱিধম্পি সীলং যথানুসিট্ঠং পটিপজ্জমানেন তপ্পটিপক্খে কিলেসে তদঙ্গপ্পহানৱসেন পজহন্তেন সিক্খিতব্বা, অধিচিত্তসিক্খা পন যথাৱুত্তেসু আৰম্মণেসু অভিযোগকৰণৱসেন ঝানপ্পটিপক্খানং নীৱৰণগণানং ৱিক্খম্ভনপ্পহানং কুৰুমানেন সিক্খিতব্বা, অধিপঞ্ঞাসিক্খা পন যথানুৰূপং সমুচ্ছেদৱসেন সানুসযে কিলেসে সমুচ্ছিন্দন্তেন সিক্খিতব্বা.
কস্মা সিক্খিতব্বাতি এত্থ –
জাতিআদীহি দুক্খেহি, অনেকেহি উপদ্দুতং;
খন্ধলোকং জহিত্ৱান, পত্তুং খেমং পুৰং সিৱং.
কল্যাণপুথুজ্জনেন সহ সত্ত সেক্খা সিক্খন্তি. অৰহন্তো সিক্খিতসিক্খা.
যে ৱীতমোহা মুনিপুঙ্গৱস্স;
সিস্সেসু অগ্গা মুনিনা পসত্থা;
তে তীসু সিক্খাসু সমত্তসিক্খা;
ততো পৰে কেন সমত্তসিক্খাতি.
আদিতোতি এত্থ আদিম্হিযেৱাতি অত্থো, আদিতো পট্ঠাযাতি ৱা. উপসম্পন্নেন চ উপসম্পন্নায চ সিক্খিতব্বং উপসম্পন্নসিক্খিতব্বং. সহ মাতিকায সমাতিকং. পুব্বে ৱুত্তপ্পকাৰং খুদ্দসিক্খং পৱক্খামি আদৰেন, পকাৰেন ৱা ৱক্খামি ৰতনত্তযং ৱন্দিত্ৱাতি অত্থো. অপিচ থেৰো আদিতোতি ৱচনেন সদ্ধাপব্বজিতানং কুলপুত্তানং আলসিযদোসেন অপ্পটিপজ্জন্তানং অঞ্ঞাণদোসেন অঞ্ঞথা পটিপজ্জন্তানং সংৱেগং জনেতি. কথং? অতিদুল্লভং খণসমৱাযং পটিলভিত্ৱা তঙ্খণং ন কুসীতেন ৱা নিৰত্থককথাপসুতেন ৱা ৱীতিনামেতব্বং, কিং কাতব্বং? আদিতো পট্ঠায নিৰন্তৰমেৱ তীসু সিক্খাসু আদৰো জনেতব্বোতি. এত্থাহ – কিং তং ৰতনত্তযং নাম, যং ৱন্দিত্ৱা থেৰো খুদ্দসিক্খং পৱক্খতীতি? ৱুচ্চতে – বুদ্ধৰতনং ধম্মৰতনং সঙ্ঘৰতনন্তি ইমানি তীণি ৰতনানি. তানি হি ৰতিজননট্ঠেন ‘‘ৰতনানী’’তি ৱুচ্চন্তি. অপিচ –
‘‘চিত্তীকতং মহগ্ঘঞ্চ, অতুলং দুল্লভদস্সনং;
অনোমসত্তপৰিভোগং, ৰতনং তেন ৱুচ্চতী’’তি. (দী. নী. অট্ঠ. ২.৩৩; সং. নি. অট্ঠ. ৩.৫.২২৩; খু. পা. অট্ঠ. ৬.৩; সু. নি. অট্ঠ. ১.২২৬; মহানি. অট্ঠ. ৫০; উদা. অট্ঠ. ৪৫) –
ইমিস্সা গাথায ৱসেন ৰতনত্থো ৱেদিতব্বো.
মাতিকাৱণ্ণনা
(খ-জ) ইদানি ‘‘সমাতিক’’ন্তি ৱুত্তত্তা মাতিকং তাৱ দস্সেতুং ‘‘পাৰাজিকা চ চত্তাৰো’’তিআদি আৰদ্ধং. সব্বসিক্খানং পন মূলভূতত্তা অধিসীলসিক্খাৱ পঠমং ৱুত্তা. ‘‘সীলে পতিট্ঠাযা’’তি (সুং. নি. ১.১.২৩, ১৯২; পেটকো. ২২; মি. প. ২.১.৯) হি ৱুত্তং. তত্ৰাপি মহাসাৱজ্জত্তা, মূলচ্ছেজ্জৱসেন পৱত্তনতো চ সব্বপঠমং জানিতব্বাতি পাৰাজিকাৱ পঠমং ৱুত্তাতি. ইদানি যথানিক্খিত্তানি মাতিকাপদানি পটিপাটিযা ৱিত্থাৰেত্ৱা দস্সেতুং ‘‘পাৰাজিকা চ চত্তাৰো’’তি পঠমপদং উদ্ধটং, তস্সাযমত্থো – পাৰাজিকাতি পৰাজিতা পৰাজযমাপন্না, সিক্খাপদং অতিক্কমিত্ৱা তেনেৱ আপত্তিং আপজ্জিত্ৱা, তায ৱা পৰাজযমাপাদিতানমেতং অধিৱচনং, তে পন চত্তাৰোতি ৱুত্তং হোতি.
১. পাৰাজিকনিদ্দেসৱণ্ণনা
১-২. ইদানি তে দস্সেতুং ‘‘মগ্গত্তযে’’তিআদি আৰদ্ধং. তত্থ মনুস্সামনুস্সতিৰচ্ছানগতানং ৱসেন তিস্সো ইত্থিযো, তযো উভতোব্যঞ্জনকা, তযো পণ্ডকা, তযো পুৰিসাতি পাৰাজিকৱত্থুভূতানং নিমিত্তানং নিস্সযা দ্ৱাদসমত্তা হোন্তি, তেসং ৱচ্চমগ্গপ্পস্সাৱমগ্গমুখমগ্গৱসেন তযো মগ্গা. তত্থ মনুস্সিত্থিযা তযো, অমনুস্সিত্থিযা তযো, তিৰচ্ছানগতিত্থিযা তযোতি নৱ, তথা মনুস্সউভতোব্যঞ্জনকাদীনং. মনুস্সপণ্ডকাদীনং পন ৱচ্চমগ্গমুখমগ্গৱসেন দ্ৱে দ্ৱে কত্ৱা ছ, তথা মনুস্সপুৰিসাদীনন্তি সব্বেসং ৱসেন তিংস মগ্গা হোন্তি. তে সব্বে পৰিগ্গহেত্ৱা ইধ ‘‘মগ্গত্তযে’’তি ৱুত্তং, তস্মিং মগ্গত্তযেতি অত্থো. অনিক্খিত্তসিক্খোতি ভিক্খুভাৱতো চৱিতুকামতাচিত্তেন যথালক্খণং অপচ্চক্খাতসিক্খোতি অত্থো. সন্থতসন্থতেতি ৱত্থাদীসু যেন কেনচি সন্থতে ৱা অসন্থতে ৱা. অল্লোকাসেতি মগ্গত্তযস্স পকতিৱাতেন অসম্ফুট্ঠপ্পদেসে. নিমিত্তন্তি অঙ্গজাতং. সংসন্থতং ৱা অসন্থতং ৱাতি অত্তনো অঙ্গজাতং ৱত্থাদীনং অঞ্ঞতৰেন পটিচ্ছন্নং ৱা অপ্পটিচ্ছন্নং ৱা. উপাদিণ্ণন্তি অনট্ঠকাযপ্পসাদং. ৱুত্তপ্পকাৰে মগ্গত্তযে পৱেসন্তো চুতো পাৰাজিকোতি সম্বন্ধো. নট্ঠকাযপ্পসাদং পন পীড়কং ৱা চম্মখিলং ৱা লোমং ৱা পৱেসন্তস্স দুক্কটং, মনুস্সানং পন জীৱমানকসৰীৰে অক্খিনাসাকণ্ণচ্ছিদ্দৱত্থিকোসেসু সত্থকাদীহি কতৱণে ৱা মেথুনৰাগেন তিলবীজমত্তম্পি অঙ্গজাতং পৱেসন্তস্স থুল্লচ্চযং, অৱসেসসৰীৰেসু উপকচ্ছকাদীসু চ দুক্কটং. তিৰচ্ছানগতানং হত্থিঅস্সগোণগদ্ৰভওট্ঠমহিংসাদীনং নাসায থুল্লচ্চযং, তথা তেসং ৱত্থিকোসেসু. সব্বেসম্পি তিৰচ্ছানগতানং অক্খিকণ্ণৱণেসু দুক্কটং, তথা তেসং অৱসেসসৰীৰেসুপি.
ইদানি পৱেসনং নাম ন কেৱলং অত্তুপক্কমেনেৱ হোতি, ভিক্খুপচ্চত্থিকাদীনং পন ৱসেন পৰূপক্কমেনাপি হোতি, তত্থাপি সেৱনচিত্তে সতি পাৰাজিকো হোতীতি দস্সনত্থং ‘‘অথ ৱা’’তিআদি ৱুত্তং. তস্সত্থো – যো ভিক্খু পৱেসনপৱিট্ঠঠিতউদ্ধাৰণক্খণেসু সাদিযতি, তস্মিং খণে সেৱনচিত্তং উপট্ঠপেতি, সোপি পাৰাজিকো হোতি. যো পন ভিক্খু সব্বসো অসাদিযন্তো আসীৱিসমুখং অঙ্গাৰকাসুঞ্চ পৱিট্ঠং ৱিয মঞ্ঞতি, সো নিপ্পৰাধো হোতি. এত্থ ঠিতং নাম সুক্কৱিস্সট্ঠিসমযপ্পৱত্তি.
পঠমং.
৩-৪. ইদানি দুতিযং দস্সেতুং ‘‘আদিযেয্যা’’তিআদিমাহ. ‘‘আদিযেয্যা’’তিআদীনং পদানং ‘‘অদিন্নং থেয্যচিত্তেন ভৱে পাৰাজিকো’’তি ইমিনা সম্বন্ধো. আদিযেয্যাতি আৰামাদিং অভিযুঞ্জিত্ৱা যো ভিক্খু গণ্হেয্য, সো ভৱে পাৰাজিকোতি অত্থো. এৱং সেসেসুপি. হৰেয্যাতি ৱেতনেন ৱা মিত্তভাৱেন ৱা অঞ্ঞস্স ভণ্ডং হৰন্তো পুন থেয্যচিত্তে উপ্পন্নে ‘‘সীসে ভাৰং থেয্যচিত্তো আমসতী’’তিআদিনা গণ্হেয্যাতি অত্থো. অৱহৰেয্যাতি ‘‘উপনিক্খিত্তং ভণ্ডং ‘দেহি মে ভণ্ড’ন্তি ৱুচ্চমানো ‘নাহং গণ্হামী’’তিআদিনা অৱহৰেয্য. ইৰিযাপথং কোপেয্যাতি ‘‘সহভণ্ডহাৰকং নেস্সামী’’তি তেনেৱ পুৰিসেন তং নেতুং তস্স গমনপথং ৱাৰেত্ৱা অঞ্ঞেন মগ্গেন তং সন্তজ্জেত্ৱা নেতি, এৱং নেন্তস্স তস্স পুৰিসস্স পঠমপাদে থুল্লচ্চযং, দুতিযপাদুদ্ধাৰে পাৰাজিকং. ‘‘থলট্ঠং ভণ্ডং থেয্যচিত্তো আমসতী’’তিআদিনা ঠানা চাৱেয্য. পৰিকপ্পিতট্ঠানং ৱা সুঙ্কঘাতং ৱা অতিক্কামেন্তো সঙ্কেতং ৱীতিনামেয্য. যং কিঞ্চি পৰপৰিগ্গহিতং সস্সামিকং ভণ্ডং তেহি সামিকেহি কাযেন ৱা ৱাচায ৱা ন দিন্নন্তি অদিন্নং.
ইদানি ন ইমিনাৱ আকাৰেন অৱহাৰকো পাৰাজিকো হোতি, অঞ্ঞথাপি হোতীতি দস্সেতুং ‘‘অথ ৱা’’তিআদি ৱুত্তং. থেয্যাৱহাৰকো চ বলাৱহাৰকো চ কুসাৱহাৰকো চ পটিচ্ছন্নাৱহাৰকো চ পৰিকপ্পাৱহাৰকো চ ভৱে পাৰাজিকোতি সম্বন্ধো. তত্থ থেয্যাৱহাৰো নাম সন্ধিচ্ছেদাদীহি ৱা কংসকূটমানকূটতুলাকূটাদীহি ৱা ৱঞ্চেত্ৱা গহণং. পসয্হাৱহাৰো বলাৱহাৰো. কুসসঙ্কমনং কত্ৱা পৰকোট্ঠাসগ্গহণং কুসাৱহাৰো. পৰভণ্ডং পংসুআদিনা পটিচ্ছাদেত্ৱা সামিকেসু অপস্সিত্ৱা গতেসু পচ্চাগন্ত্ৱা গহণং পটিচ্ছন্নাৱহাৰো. পৰিকপ্পাৱহাৰো পন দুৱিধো ভণ্ডোকাসৱসেন. তত্থ ‘‘সাটকো চে, গণ্হিস্সামি, সুত্তঞ্চে, ন গণ্হিস্সামী’’তি ভণ্ডং পৰিকপ্পেত্ৱা অন্ধকাৰে পসিব্বকং গণ্হাতি. তত্থ চে সাটকো হোতি, উদ্ধাৰেযেৱ পাৰাজিকং. সচে সুত্তং হোতি, ৰক্খতি, পুন ‘‘সুত্ত’’ন্তি ঞত্ৱাপি ‘‘যং লদ্ধং, তং গহেতব্ব’’ন্তি উগ্গণ্হন্তো উদ্ধাৰেযেৱ পাৰাজিকং, অযং ভণ্ডপৰিকপ্পো. ওকাসপৰিকপ্পো গব্ভদ্ৱাৰপ্পমুখৱিহাৰাদীনং ৱসেন পৰিচ্ছেদং কৰোতি ‘‘সচে মং এত্থন্তৰে পস্সন্তি, দস্সামি, নো চে পস্সন্তি, গণ্হিত্ৱা গচ্ছামী’’তি, তস্স তং পৰিকপ্পিতপৰিচ্ছেদং অতিক্কমন্তস্স পদৱাৰেন পাৰাজিকং ৱেদিতব্বং, অযং ওকাসপৰিকপ্পো.
ইদানি ইমস্মিং অদিন্নাদানে ৱিনিচ্ছযনযং দস্সেতুং ‘‘ভণ্ডকালগ্ঘদেসেহী’’তিআদি ৱুত্তং. এত্থাতি অদিন্নাদানে. নিচ্ছযোতি ৱিনিচ্ছযো কাতব্বোতি অত্থো. তত্থ কেনচি ভিক্খুনা ‘‘মযা ইদং নাম ভণ্ডং থেয্যচিত্তেন গহিত’’ন্তি ৱুত্তে ৱিনযধৰেন সহসাৱ তং আপত্তিং অনাৰোপেত্ৱা তস্স ভণ্ডস্স সামিকঅস্সামিকভাৱং উপপৰিক্খিত্ৱা যদি সস্সামিকং, তস্স ভণ্ডস্স অগ্ঘৱসেন আপত্তিযা কাৰেতব্বো. সচে নিৰালযকালে গহিতং, পাৰাজিকেন ন কাৰেতব্বো, অযং ভণ্ডৱসেন ৱিনিচ্ছযো.
কালোতি অৱহাৰকালো. তদেৱ হি ভণ্ডং কদাচি মহগ্ঘং হোতি, কদাচি অপ্পগ্ঘং, তস্মা যস্মিং কালে অৱহটং, তস্মিং কালে যো তস্স অগ্ঘো, তেন অগ্ঘেন আপত্তিযা কাৰেতব্বো, অযং কালৱসেন ৱিনিচ্ছযো.
অগ্ঘোতি ভণ্ডগ্ঘো. নৱভণ্ডস্স হি যো অগ্ঘো, সো পচ্ছা পৰিহাযতি, তস্মা সব্বদা ভণ্ডং পকতিঅগ্ঘৱসেনেৱ ন কাৰেতব্বং, অযং অগ্ঘৱসেন ৱিনিচ্ছযো. দেসোতি অৱহাৰদেসো. ভণ্ডুট্ঠানদেসে হি ভণ্ডং অপ্পগ্ঘং হোতি, অঞ্ঞত্থ মহগ্ঘং, তস্মা যস্মিং দেসে ভণ্ডং অৱহটং, তস্মিংযেৱ দেসে অগ্ঘেন কাৰেতব্বো, অযং দেসৱসেন ৱিনিচ্ছযো.
পৰিভোগেনপি সাটকাদিকস্স ভণ্ডস্স অগ্ঘো পৰিহাযতি, তস্মা তস্স পৰিভোগৱসেন পৰিহীনাপৰিহীনভাৱো উপপৰিক্খিতব্বো, অযং পৰিভোগৱসেন ৱিনিচ্ছযো.
দুতিযং.
৫. ইদানি ততিযং দস্সেতুং ‘‘মনুস্সৱিগ্গহ’’ন্তিআদি আৰদ্ধং. তত্থ মনুস্সৱিগ্গহন্তি পটিসন্ধিৱিঞ্ঞাণেন সদ্ধিং উপ্পন্নং কললৰূপং আদিং কত্ৱা পকতিযা ৱীসতিৱস্সসতাযুকস্স সত্তস্স যাৱ মৰণকালা এত্থন্তৰে অনুপুব্বেন ৱুদ্ধিপ্পত্তো অত্তভাৱো, এসো মনুস্সৱিগ্গহো নাম, এৱৰূপং মনুস্সৱিগ্গহন্তি অত্থো. চিচ্চাতি ৱধকচেতনাৱসেন সঞ্চেতেত্ৱা পকপ্পেত্ৱা অভিৱিতৰিত্ৱা ৱীতিক্কমোতি অত্থো. জীৱিতা ৱা ৱিযোজযেতি ৱুত্তপ্পকাৰং মনুস্সৱিগ্গহং কললকালেপি তাপনমদ্দনেহি ৱা ভেসজ্জসম্পদানেন ৱা ততো ৱা উদ্ধম্পি তদনুৰূপেন উপক্কমেন সন্ততিৱিকোপনৱসেন যো জীৱিতা ৱিযোজেয্য, সো চুতো ভৱেতি সম্বন্ধো. কিঞ্চ ভিয্যো – ‘‘সত্থহাৰকং ৱা’’তিআদি ৱুত্তং. এত্থ হৰতীতি হাৰকং, কিং হৰতি? জীৱিতং, হৰিতব্বন্তি ৱা হাৰকং, উপনিক্খিপিতব্বন্তি অত্থো, সত্থঞ্চ তং হাৰকঞ্চাতি সত্থহাৰকং. অস্সাতি মনুস্সৱিগ্গহস্স. যথা মনুস্সৱিগ্গহো ইচ্ছিতিচ্ছিতক্খণে তং অসিআদিসত্থং পটিলভতি, তথা সযং মৰণচেতনো মৰণাধিপ্পাযো হুত্ৱা উপনিক্খিপেয্য. সোপি চুতো ভৱেতি অত্থো. এতেন থাৱৰপ্পযোগং দস্সেতি.
৬-৭. ইদানি ‘‘মৰণৱণ্ণং ৱা সংৱণ্ণেয্যা’’তিআদিৱিধিং দস্সেতুং ‘‘গাহেয্য মৰণূপাযং, ৱদেয্য মৰণে গুণ’’ন্তি ৱুত্তং. তত্থ ‘‘সত্থং ৱা আহৰ, ৱিসং ৱা খাদ, ৰজ্জুযা ৱা উব্বন্ধিত্ৱা কালং কৰোহী’’তিআদিনা নযেন মৰণত্থায উপাযং গাহেয্য. মৰণসংৱণ্ণনা পনেত্থ বহুৱিধা ‘‘কাযেন সংৱণ্ণেতি, ৱাচায কাযৱাচায দূতেন লেখায ৱা সংৱণ্ণেতী’’তি ৱুত্তত্তা. তত্থ কাযেন সংৱণ্ণেতি নাম কাযেন ৱিঞ্ঞাপেতি. ‘‘যো পপাতে পপতনাদীনি কত্ৱা মৰতি, সো ধনং ৱা লভতি, যসং ৱা লভতি, সগ্গং ৱা গচ্ছতী’’তিআদিনা নযেন সংৱণ্ণেতি, আপত্তি দুক্কটস্স. তস্স ৱচনং সুত্ৱা কোচি ‘‘মৰিস্সামী’’তি দুক্খং ৱেদনং উপ্পাদেতি, থুল্লচ্চযং. মৰতি চে, পাৰাজিকং. এৱং সেসেসুপি. দূতেন সংৱণ্ণনাযং পন দূতস্স সাসনং আৰোচাপেতি ‘‘এৱং আৰোচেহী’’তি, ‘‘যো এৱং মৰতি, সো ধনং ৱা লভতী’’তি সব্বং পুৰিমসদিসমেৱ. লেখায সংৱণ্ণেতি নাম গিৰিপব্বতপুৰাণাদিলেখং লিখতি, ‘‘যো এৱং মৰতী’’তিআদি ৱুত্তনযমেৱ. এত্থাপি যো মৰণূপাযং ৱা গাহেয্য, মৰণে ৱা গুণং ৱদেয্য, সো চুতো ভৱেতি সম্বন্ধো.
ইদানি পন ইমস্স মনুস্সৱিগ্গহস্স ছব্বিধে পযোগে দস্সেতুং ‘‘পযোগা’’তিআদি আৰদ্ধং. সাহত্থিকনিস্সগ্গিকআণত্তিকথাৱৰইদ্ধিমযৱিজ্জামযানং ৱসেন তস্স মনুস্সৱিগ্গহস্স ছপ্পযোগাতি অধিপ্পাযো. তত্থ সাহত্থিকোতি সযং মাৰেন্তস্স কাযেন ৱা কাযপ্পটিবদ্ধেন ৱা পহৰণং. নিস্সগ্গিকোতি দূৰে ঠিতং মাৰেতুকামস্স কাযাদীহি উসুসত্তিযন্তপাসাণাদীনং নিস্সজ্জনং. আণত্তিকোতি ‘‘অসুকং নাম মাৰেহী’’তি অঞ্ঞং আণাপেন্তস্স আণাপনং. থাৱৰোতি ওপাতক্খণনং, অপস্সেনসংৱিধানং, অসিআদীনং উপনিক্খিপনং, তড়াকাদীসু ৱিসসম্পযোজনং, ৰূপূপহাৰোতি এৱমাদি. কম্মৱিপাকজায ইদ্ধিযা পযোজনং ইদ্ধিপযোগং. মাৰণত্থায ৱিজ্জানং পৰিজপ্পনং ৱিজ্জামযোতি.
ইদানি ইমেসু ছসু পযোগেসু আণত্তিযং সঙ্কেতৱিসঙ্কেততং দস্সেতুং ‘‘কালৱত্থাৱুধিৰিযাপথা’’তিআদিমাহ. তত্থ কালোতি পুব্বণ্হসাযন্হাদিকালো চ যোব্বনথাৱৰিযাদিকালোপি চ. ইমেসু যং কিঞ্চি কালং নিযমেত্ৱা ‘‘ইমস্মিং নাম কালে মাৰেহী’’তি আণত্তো সচে তস্মিংযেৱ কালে মাৰেতি, আণত্তিক্খণেযেৱ পাৰাজিকং. সচে নিযমিতকালতো পুৰে ৱা পচ্ছা ৱা মাৰেতি, আণাপকো মুচ্চতি. ৱত্থূতি মাৰেতব্বো পুগ্গলো. সচে আণত্তো তমেৱ মাৰেতি, আণাপকস্স আণত্তিক্খণেযেৱ পাৰাজিকং. অথ অঞ্ঞং মাৰেতি, আণাপকো মুচ্চতি. এৱং সেসেসুপি ৱুত্তনযেনেৱ ৱিনিচ্ছযো ৱেদিতব্বো. আৱুধন্তি অসিআদি. ইৰিযাপথোতি মাৰেতব্বস্স গমনং ৱা নিসজ্জা ৱাতি এৱমাদিকো. কিৰিযাৱিসেসোতি ৱিজ্ঝনং ৱা ছেদনং ৱা ভেদনং ৱা সূলাৰোপনং ৱাতি এৱমাদিকো. ওকাসোতি গামো ৱা ৱনং ৱা গেহং ৱাতি এৱমাদিকো. ইমেসু যথা যথা ৱধকো আণত্তো, তথা তথা কতে আণাপকস্স আপত্তি, অঞ্ঞথা কতে ৱিসঙ্কেতো হোতি. আণত্তিযং পন অযং ৱিসেসো ‘‘অধিট্ঠাযাতি অধিট্ঠহিত্ৱা আণাপেতি ‘এৱং ৱিজ্ঝ, এৱং পহৰ, এৱং ঘাতেহী’’তি ৱুত্তায পাড়িযা লব্ভতীতি ঞাতব্বো.
ততিযং.
৮-৯. ইদানি চতুত্থং দস্সেতুং ‘‘ঝানাদিভেদ’’ন্তিআদিমাহ. তস্সত্থো – ‘‘ঝানং ৱিমোক্খো সমাধি সমাপত্তি ঞাণদস্সনং মগ্গভাৱনা ফলসচ্ছিকিৰিযা কিলেসপ্পহানং ৱিনীৱৰণতা চিত্তস্স সুঞ্ঞাগাৰে অভিৰতী’’তি এৱং ৱুত্তং উত্তৰিমনুস্সধম্মং অত্তনি নত্থিতায নোসন্তং ‘‘মযি অত্থী’’তি অত্তনি ৱা তং ‘‘অহং এত্থ সন্দিস্সামী’’তি অত্তানং ৱা তত্থ উপনেত্ৱা দীপেন্তো চুতো ভৱে. কোট্ঠাসং ৱাতি এত্থ ‘‘ঝানলাভী, ৱিমোক্খলাভী, সমাধিলাভী, সমাপত্তিলাভীম্হী’’তি এৱমাদিনা নযেন কোট্ঠাসতো ৱাতি অত্থো. একেকং ৱাতি ‘‘পঠমস্স ঝানস্স লাভী, দুতিযস্স ঝানস্স লাভীম্হী’’তি এৱমাদিনা নযেন একেকং ৱাতি অত্থো. ‘‘অতীতভৱে সোতাপন্নোম্হী’’তি ৱদতো অতীতভৱং সন্ধায কথিতত্তা পাৰাজিকং নত্থি, তস্মা ‘‘পচ্চুপ্পন্নভৱস্সিত’’ন্তি ৱুত্তং, তস্স পচ্চুপ্পন্নভৱনিস্সিতং কত্ৱাতি অত্থো. অঞ্ঞাপদেসৰহিতন্তি ‘‘যো তে ৱিহাৰে ৱসতি, সো ভিক্খু পঠমস্স ঝানস্স লাভী’’তিআদিনা নযেন অঞ্ঞাপদেসং ৱিনাতি অত্থো. এৱং দীপেন্তো হি থুল্লচ্চযমাপজ্জতি. দীপেন্তোতি ‘‘পঠমং ঝানং সমাপজ্জিং, সমাপজ্জামি, সমাপন্নো, পঠমস্স ঝানস্স লাভীম্হি, ৱসীম্হি, সচ্ছিকতং অস্সা’’তি এৱমাদিনা নযেন দীপেন্তোতি অত্থো. ‘‘অধিগতো’’তি মানো অধিমানো, সো যস্স নত্থি, সো অনধিমানিকো. কেন এৱং দীপেন্তোতি চে? তং দস্সেতুং ‘‘কাযেন ৱাচা’’তিআদি ৱুত্তং, কাযেন ৱা ৱাচায ৱা তদুভযেন ৱাতি অত্থো. ৱিঞ্ঞত্তিপথেতি যত্থ ঠিতো মনুস্সজাতিকো গহট্ঠো ৱা পব্বজিতো ৱা তস্স ৱচনং পকতিসোতেন সুত্ৱা সমনন্তৰমেৱ ‘‘ইমং নাম এস ৱদতী’’তি জানাতি, তত্থ ঠত্ৱা দীপেন্তো চুতো ভৱে, ন দেৱব্ৰহ্মাদীসু অঞ্ঞতৰেন ঞাতেতি অত্থো.
চতুত্থং.
১০. ইদানি চতুন্নম্পি সাধাৰণৱিনিচ্ছযং ৱত্তুং ‘‘পাৰাজিকেতে চত্তাৰো’’তিআদিমাহ. তত্থাযং সঙ্খেপো – চত্তাৰোপি এতে পাৰাজিকা ‘‘এককম্মং একুদ্দেসো সমসিক্খতা’’তি এৱং ৱুত্তসংৱাসস্স অভব্বতায অসংৱাসা, যথাপুৰে পুব্বে গিহিকালে চ অনুপসম্পন্নকালে চ অসংৱাসিকা, এৱং পচ্ছা পাৰাজিকং আপন্নাপি অসংৱাসাতি. কিঞ্চ ভিয্যো – অভব্বা ভিক্খুভাৱায পুন তেন অত্তভাৱেন উপসম্পদায অৱত্থুতায উপসম্পন্না ভৱিতুম্পি অভব্বাতি অত্থো. কিং ৱিযাতি চে? সীসচ্ছিন্নোৱ জীৱিতুং, যথাপি সীসচ্ছিন্নো তেন অত্তভাৱেন পুন জীৱিতুং অভব্বো, এৱমিমে চত্তাৰোতি অধিপ্পাযো.
১১. ইদানি ইমেসু চতূসু পাৰাজিকেসু যে পৰিযাযাণত্তীহি সম্ভৱন্তি, তে দস্সেতুং ‘‘পৰিযাযো চা’’তিআদি ৱুত্তং. তত্থ পৰিযাযোতি মৰণাধিপ্পাযস্স কাযপযোগো ৱা ৱচীপযোগো ৱা. তস্মা ‘‘যো ঈদিসে মুহুত্তে সত্থং ৱা আহৰিত্ৱা ৱিসং ৱা খাদিত্ৱা সোব্ভাদীসু ৱা পপতিত্ৱা মৰতি, সো ধনং ৱা লভতি, যসং ৱা লভতী’’তিআদিনা নযেন মৰণং অভিনন্দন্তো ‘‘ইদং সুত্ৱা যো কোচি মৰতূ’’তি যো পৰিযাযেন ৱদতি, তং সুত্ৱা সচে কোচি তথা মৰতি, পাৰাজিকং. নিযমিতেন পন যং সন্ধায ৱুত্তং, তস্সেৱ মৰণে পাৰাজিকং. আণত্তি পন ৱুত্তত্থাযেৱ. ততিযে মনুস্সৱিগ্গহপাৰাজিকে লব্ভতীতি সম্বন্ধো. দুতিযে পন অদিন্নাদানে আণত্তি এৱ লব্ভতি, ন পৰিযাযোতি অত্থো. কস্মা নং পৰিযাযেন নাপজ্জতীতি? যথা মনুস্সৱিগ্গহে ‘‘মৰণৱণ্ণং ৱা সংৱণ্ণেয্যা’’তি ৱুত্তং, তথা ইধ অদিন্নাদানে ‘‘ৱণ্ণং ৱা সংৱণ্ণেয্যা’’তি অৱুত্তত্তা. সেসেসূতি পঠমচতুত্থেসু পৰিযাযাণত্তিদ্ৱযং ন লব্ভতীতি অত্থো.
১২. ইদানি চতূসুপি যথাসম্ভৱং অঙ্গভেদং দস্সেতুং ‘‘সেৱেতুকামতাচিত্ত’’ন্তিআদি ৱুত্তং. তত্থ মেথুনধম্মস্সাতি মেথুনধম্মপাৰাজিকস্স. বুধাতি ৱিনযধৰা.
১৩. মনুস্সসন্তি মনুস্সসন্তকতা. এতেন পেততিৰচ্ছানগতপৰিগ্গহেসু অনাপত্তীতি দীপিতং হোতি. তথাসঞ্ঞীতি মনুস্সসন্তকৱসেন পৰপৰিগ্গহিতসঞ্ঞীতি অত্থো. ৱত্থুনো গৰুতাতি পঞ্চমাসকং ৱা অতিৰেকপঞ্চমাসকং ৱা তদগ্ঘনকং ভণ্ডং ৱা হোতীতি অত্থো. অৱহাৰো চাতি পঞ্চৱীসতিযা অৱহাৰেসু যেন কেনচি অৱহাৰো হোতীতি অত্থো. অদিন্নাদানহেতুযোতি অদিন্নাদানপাৰাজিকস্স এতানি পঞ্চ অঙ্গানীতি অধিপ্পাযো.
১৪. পাণো মানুস্সকোতি মনুস্সজাতিকপাণো. তস্মিং পাণে পাণসঞ্ঞিতা. ঘাতচেতনাতি ৱধকচেতনা. পযোগোতি তংসমুট্ঠিতো সাহত্থিকাদীনং ছন্নং পযোগানং অঞ্ঞতৰপযোগো. তেন পযোগেন মৰণং. পঞ্চেতে ৱধহেতুযোতি মনুস্সৱিগ্গহপাৰাজিকস্স পঞ্চ অঙ্গানীতি অত্থো.
১৫. অসন্ততাতি উত্তৰিমনুস্সধম্মস্স অত্তনি অসন্ততা চাতি অত্থো. পাপমিচ্ছতাযাৰোচনাতি ইমিনা যো কেৱলং পাপমিচ্ছতং ৱিনা মন্দত্তা মোমূহত্তা ভণতি, তস্স অনাপত্তীতি দীপিতং হোতি. তস্সাতি যস্স আৰোচেতি, তস্স মনুস্সজাতিতা চ. ‘‘যো তে ৱিহাৰে ৱসতি, সো ভিক্খু অৰহা’’তিআদিনা (পৰি. ১৬০, ৩৩৬) নাঞ্ঞাপদেসো চ. তদেৱাতি তদা এৱ তঙ্খণেযেৱ জাননং. অসন্তদীপনেতি উত্তৰিমনুস্সধম্মাৰোচনপাৰাজিকেতি অত্থো.
১৬. ইদানি ‘‘পাৰাজিকা চ চত্তাৰো’’তি এত্থ চ-সদ্দেন সঙ্গহিতেহি সদ্ধিং সমোধানেত্ৱা দস্সেতুং ‘‘অসাধাৰণা চত্তাৰো’’তিআদি ৱুত্তং. তত্থ উব্ভজাণুমণ্ডলিকা ৱজ্জপ্পটিচ্ছাদিকা উক্খিত্তানুৱত্তিকা অট্ঠৱত্থুকাতি ইমে চত্তাৰো ভিক্খুনীনং ভিক্খূহি অসাধাৰণা নাম. এতাসু উব্ভজাণুমণ্ডলিকা নাম যা কাযসংসগ্গৰাগেন অৱস্সুতা তেনেৱ ৰাগেন অৱস্সুতস্স মনুস্সপুৰিসস্স অক্খকানং অধো, জাণুমণ্ডলানং কপ্পৰানঞ্চ উপৰি যেন কেনচি সৰীৰাৱযৱেন আমসনাদিং সাদিযতি, তস্সা অধিৱচনং. যা পন ভিক্খুনী অঞ্ঞিস্সা ভিক্খুনিযা পাৰাজিকসঙ্খাতং ৱজ্জং জানং পটিচ্ছাদেতি, সা ৱজ্জপ্পটিচ্ছাদিকা নাম. সমগ্গেন পন সঙ্ঘেন উক্খিত্তং ভিক্খুং যা ভিক্খুনী যংদিট্ঠিকো সো হোতি, তস্সা দিট্ঠিযা গহণৱসেন অনুৱত্ততি, সা উক্খিত্তানুৱত্তিকা নাম. যা পন কাযসংসগ্গৰাগেন তিন্তা তথাৱিধস্সেৱ পুৰিসস্স হত্থগ্গহণং ৱা সঙ্ঘাটিকণ্ণগ্গহণং ৱা সাদিযতি, কাযসংসগ্গসঙ্খাতস্স অসদ্ধম্মস্স পটিসেৱনত্থায পুৰিসস্স হত্থপাসে সন্তিট্ঠতি ৱা, তত্থ ঠত্ৱা সল্লপতি ৱা, সঙ্কেতং ৱা গচ্ছতি, পুৰিসস্স আগমনং ৱা সাদিযতি, কেনচি ৱা পটিচ্ছন্নোকাসং পৱিসতি, হত্থপাসে ঠত্ৱা কাযং উপসংহৰতি, অযং অট্ঠৱত্থুকা নামাতি ৱেদিতব্বা.
অভব্বকা একাদসাতি এত্থ পণ্ডকো থেয্যসংৱাসকো তিত্থিযপক্কন্তকো তিৰচ্ছানগতো মাতুঘাতকো পিতুঘাতকো অৰহন্তঘাতকো ভিক্খুনিদূসকো সঙ্ঘভেদকো লোহিতুপ্পাদকো উভতোব্যঞ্জনকোতি ইমে একাদস অভব্বপুগ্গলা নাম. ৱিব্ভন্তা ভিক্খুনীতি যদা ভিক্খুনী ৱিব্ভমিতুকামা হুত্ৱা সেতৱত্থং ৱা কাসাযমেৱ ৱা গিহিনিৱাসনাকাৰেন নিৱাসেতি, তদা পাৰাজিকমাপন্না নাম হোতি, পুন উপসম্পদং ন লভতি, সা চ পাৰাজিকাতি অত্থো. মুদুপিট্ঠিকো নাম কতপৰিকম্মায মুদুকায পিট্ঠিযা সমন্নাগতো. সো এত্তাৱতা ন পাৰাজিকো, অথ খো যদা অনভিৰতিযা পীড়িতো অত্তনো অঙ্গজাতং অত্তনো মুখমগ্গৱচ্চমগ্গেসু অঞ্ঞতৰং পৱেসেতি, তদা পাৰাজিকো হোতি.
১৭-১৮. লম্বীতি অঙ্গজাতস্স দীঘত্তা এৱং ৱুত্তো. সোপি যদা অনভিৰতিযা পীড়িতো অত্তনো অঙ্গজাতং অত্তনো মুখে ৱা ৱচ্চমগ্গে ৱা পৱেসেতি, তদা পাৰাজিকো হোতি. মুখেন গণ্হন্তোতি এত্থ যো অনভিৰতিযা পীড়িতো পৰস্স সুত্তস্স ৱা পমত্তস্স ৱা অঙ্গজাতং অত্তনো মুখেন গণ্হাতি, সো চাতি অত্থো. তত্থেৱাতি পৰস্স অঙ্গজাতেৱাতি অত্থো. যো অনভিৰতিযা পীড়িতো পৰস্স অঙ্গজাতং কম্মনিযং দিস্ৱা অত্তনো ৱচ্চমগ্গেন তস্স উপৰি নিসীদতি, তং অত্তনো ৱচ্চমগ্গং পৱেসেতি, সো চাতি অত্থো. এতে চত্তাৰো অনুলোমিকা মেথুনস্সাতি সম্বন্ধো. কথমিতি চে? মগ্গে মগ্গপ্পৱেসনসদিসতায, ন উভিন্নং ৰাগৱসেন সদিসভাৱূপগতানং দ্ৱযংদ্ৱযসমাপত্তিসদিসতায. ইধাগতা চত্তাৰোতি মেথুনধম্মাদিৱসেন পাৰাজিকা চত্তাৰো চাতি এৱং সমোধানতো চতুৱীসতি পাৰাজিকাতি অত্থো.
এত্থাহ – মাতুঘাতকপিতুঘাতকঅৰহন্তঘাতকা ততিযপাৰাজিকং আপন্না, ভিক্খুনিদূসকো লম্বীআদযো চত্তাৰো পঠমপাৰাজিকং আপন্নাযেৱাতি কত্ৱা কুতো চতুৱীসতীতি? অধিপ্পাযো পনেত্থ অত্থি, মাতুঘাতকাদযো হি চত্তাৰো ইধ অনুপসম্পন্নাযেৱ অধিপ্পেতা, লম্বীআদযো চত্তাৰো কিঞ্চাপি পঠমপাৰাজিকেন সঙ্গহিতা, যস্মা একেন পৰিযাযেন মেথুনধম্মং অপ্পটিসেৱিনোপি হোন্তি, তস্মা ৱিসুং ৱুত্তাতি. পাৰাজিকৱিনিচ্ছযো.
পাৰাজিকনিদ্দেসৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
২. সঙ্ঘাদিসেসনিদ্দেসৱণ্ণনা
১৯. ইদানি সঙ্ঘাদিসেসং পকাসেতুং ‘‘গৰুকা নৱা’’তিআদি আৰদ্ধং. গৰুকাতি সঙ্ঘাদিসেসা ইধ অধিপ্পেতা, অঞ্ঞত্থ পন পাৰাজিকাপি সঙ্গয্হন্তি. কস্মা ‘‘তেৰসা’’তি অৱত্ৱা ‘‘নৱা’’তি ৱুত্তন্তি চে? ৱীতিক্কমক্খণেযেৱ আপজ্জিতব্বত্তা পঠমাপত্তিকা ৱুত্তা, যাৱততিযকা পন চত্তাৰো সঙ্ঘাদিসেসা সঙ্ঘাযত্তত্তা চিৰেন আপজ্জন্তীতি ন ৱুত্তা. তত্থ মোচেতুকামতাতি মোচেতুকামতাযাতি অত্থো ‘‘অলজ্জিতা’’তিআদীসু ৱিয. ইমিনা পন নযেন মোচনস্সাদো মুচ্চনস্সাদো মুত্তস্সাদো মেথুনস্সাদো ফস্সস্সাদো কণ্ডূৱনস্সাদো দস্সনস্সাদো নিসজ্জনস্সাদো ৱাচস্সাদো গেহসিতপেমং ৱনভঙ্গিযন্তি একাদস অস্সাদা ৱুত্তা, তেসু একংযেৱ মোচনস্সাদং গহেত্ৱা সেসা পটিক্খিত্তা হোন্তি.
তেসং অস্সাদানং ৱসেন এৱং ৱিনিচ্ছযো ৱেদিতব্বো – মোচেতুং অস্সাদো মোচনস্সাদো. মোচনস্সাদচেতনায নিমিত্তে উপক্কমতি, মুচ্চতি, সঙ্ঘাদিসেসো. ন মুচ্চতি চে, থুল্লচ্চযং. মুচ্চনস্সাদে সচে অত্তনো ধম্মতায মুচ্চমানং অস্সাদেতি, ন উপক্কমতি, অনাপত্তি. সচে মুচ্চমানং অস্সাদেন্তো উপক্কমিত্ৱা মোচেতি, সঙ্ঘাদিসেসোৱ. অত্তনো ধম্মতায মুত্তে অস্সাদো মুত্তস্সাদো. এত্থাপি উপক্কমস্স নত্থিতায অনাপত্তি. এৱং সব্বত্থ. মেথুনস্সাদেন ইত্থিং গণ্হন্তস্স মুত্তেপি অনাপত্তি, অযং মেথুনস্সাদো. ফস্সস্সাদো দুৱিধো অজ্ঝত্তিকো বাহিৰো চাতি. তত্থ অজ্ঝত্তিকে তাৱ অত্তনো নিমিত্তং ‘‘থদ্ধং মুদুকন্তি জানিস্সামী’’তি ৱা লোলভাৱেন ৱা কীড়াপযতো সচে মুচ্চতি, অনাপত্তি. বাহিৰফস্সস্সাদে কাযসংসগ্গৰাগেন মাতুগামং ফুসতো আলিঙ্গতো চ মুত্তে অনাপত্তি. কণ্ডূৱনস্সাদে দদ্দুকচ্ছাদীনং ৱসেন খজ্জমানং নিমিত্তং কণ্ডূৱনস্সাদেন কণ্ডূৱতো মুত্তেপি অনাপত্তি. দস্সনস্সাদে মাতুগামস্স অনোকাসং উপনিজ্ঝাযতো মুত্তেপি অনাপত্তি. নিসজ্জনস্সাদে মাতুগামেন সদ্ধিং ৰহো নিসিন্নস্স মুত্তেপি অনাপত্তি. ৱাচায অস্সাদো ৱাচস্সাদো. তেন অস্সাদেন মাতুগামং মেথুনপ্পটিসংযুত্তাহি ৱাচাহি ওভাসন্তস্স মুত্তেপি অনাপত্তি. গেহসিতপেমে মাতাদীনং মাতাদিপেমেন আলিঙ্গনাদিং কৰোন্তস্স মুত্তেপি অনাপত্তি. ৱনভঙ্গে চ সন্থৱকৰণত্থায ইত্থিযা পেসিতং পুপ্ফাদিৱনভঙ্গসঞ্ঞিতং পণ্ণাকাৰং ‘‘ইত্থন্নামায নাম ইদং মে পেসিত’’ন্তি অস্সাদেন আমসন্তস্স মুত্তেপি অনাপত্তি. এতেসু পন মোচনস্সাদৱসেনেৱ উপক্কমন্তস্স আপত্তি, সেসানং ৱসেন অনাপত্তীতি ৱেদিতব্বং.
সুক্কস্সাতি ‘‘নীলং পীতকং লোহিতকং ওদাতং তক্কৱণ্ণং দকৱণ্ণং তেলৱণ্ণং খীৰৱণ্ণং দধিৱণ্ণং সপ্পিৱণ্ণ’’ন্তি (পাৰা. ২৩৭) এৱং আগতেসু দসসু ৱণ্ণেসু যস্স কস্সচি সুক্কস্সাতি অধিপ্পাযো. উপক্কম্মাতি ‘‘অজ্ঝত্তৰূপে মোচেতি, বহিদ্ধাৰূপে মোচেতি, অজ্ঝত্তবহিদ্ধাৰূপে মোচেতি, আকাসে কটিং কম্পেন্তো মোচেতী’’তি (পাৰা. ২৩৭) এৱং ৱুত্তেসু চতূসু উপাযেসু অঞ্ঞতৰেন উপাযেন ‘‘ৰাগূপত্থম্ভে মোচেতি, ৱচ্চূপত্থম্ভে মোচেতি, পস্সাৱূপত্থম্ভে মোচেতি, ৱাতূপত্থম্ভে মোচেতি, উচ্চালিঙ্গপাণকদট্ঠূপত্থম্ভে মোচেতী’’তি এৱং ৱুত্তেসু পঞ্চসু কালেসু কিস্মিঞ্চি কালে অঙ্গজাতে কম্মনিযং পত্তে ‘‘আৰোগ্যত্থায মোচেতি, সুখত্থায মোচেতি, ভেসজ্জত্থায, দানত্থায, পুঞ্ঞত্থায, যঞ্ঞত্থায, সগ্গত্থায, বীজত্থায, ৱীমংসত্থায, দৱত্থায মোচেতী’’তি (পাৰা. ২৩৭) এৱং ৱুত্তেসু দসসু অধিপ্পাযেসু যেন কেনচি অধিপ্পাযেন হত্থাদীসু যেন কেনচি উপক্কমিত্ৱাতি অত্থো. ৱিমোচযন্তি অন্তমসো যং একা খুদ্দকমক্খিকা পিৱেয্য, তত্তকম্পি মোচেন্তোতি অত্থো. অঞ্ঞত্ৰ সুপিনন্তেনাতি যা সুপিনন্তে সুক্কৱিস্সট্ঠি হোতি, তং ঠপেত্ৱাতি অত্থো. সমণোতি যো কোচি উপসম্পন্নো. গৰুকন্তি সঙ্ঘাদিসেসং. ফুসেতি আপজ্জেয্যাতি অত্থো.
সুক্কৱিস্সট্ঠিসিক্খাপদং পঠমং.
২০. ইদানি কাযসংসগ্গং দীপেতুং ‘‘ইত্থিসঞ্ঞী’’তিআদি আৰদ্ধং. তত্থ ইত্থিসঞ্ঞীতি তদহুজাতাযপি মনুস্সিত্থিযা ইত্থিসঞ্ঞীযেৱ হুত্ৱাতি অত্থো. সচে তত্থ ৱেমতিকো ৱা পণ্ডকপুৰিসতিৰচ্ছানগতসঞ্ঞী ৱা হোতি, থুল্লচ্চযং, তথা ইত্থিযা কাযেন কাযপ্পটিবদ্ধামসনে চ কাযপ্পটিবদ্ধেন কাযামসনে চ যক্খীপেতীপণ্ডকানং কাযেন কাযামসনে চ. পুৰিসতিৰচ্ছানগতিত্থীনং পন কাযেন কাযামসনেপি দুক্কটং, তথা যক্খীআদীনং কাযেন কাযপ্পটিবদ্ধাদীসু চ. মতিত্থিযা পন থুল্লচ্চযং. কাযসংসগ্গৰাগৱাতি ইমিনা মাতুপেমাদিং মোক্খাধিপ্পাযঞ্চ পটিক্খিপতি. সম্ফুসন্তোতি কাযসংসগ্গৰাগেন উপক্কম্ম অন্তমসো লোমেনপি মনুস্সিত্থিং সম্ফুসন্তোতি অত্থসম্বন্ধো. ইমিনা যো ইত্থিযা আলিঙ্গতোপি কাযেন ন ৱাযমতি, কেৱলং ফস্সংযেৱ অনুভৱতি, তস্স অনাপত্তীতি দীপিতং হোতি.
কাযসংসগ্গসিক্খাপদং দুতিযং.
২১. ইদানি দুট্ঠুল্লৱাচং পকাসেতুং ‘‘তথা সুণন্তি’’ন্তিআদি আৰদ্ধং. তত্থ তথাতি ইত্থিসঞ্ঞী. মনুস্সিত্থিং সুণন্তিন্তি সম্বন্ধো. সুণন্তিন্তি ইমিনা পটিবলাযপি ইত্থিযা অৱিঞ্ঞত্তিপথে ঠিতায দূতেন ৱা পণ্ণেন ৱা আৰোচেন্তস্স দুট্ঠুল্লৱাচাপত্তিন হোতীতি দীপিতং হোতি. ৱিঞ্ঞুঞ্চাতি ইমিনা যা মহল্লিকাপি বালাপি এড়মূগাপি অসদ্ধম্মপ্পটিসংযুত্তং কথং ন জানাতি, সা ইধ নাধিপ্পেতাতি দস্সেতি. ৱচ্চমগ্গপস্সাৱমগ্গানং ৱসেন মগ্গং ৱা মেথুনং ৱা আৰব্ভাতি সম্বন্ধো. দুট্ঠুল্লৱাচায ৰাগো দুট্ঠুল্লৱাচাৰাগো, তেন দুট্ঠুল্লৱাচাৰাগেন. তং অস্সাদেন্তো ওভাসেত্ৱা দুৰুত্তৱচনং ৱত্ৱা গৰুকং ফুসেতি অত্থো.
কথং দ্ৱে মগ্গে আৰব্ভ পসংসতি গৰহতি? তত্থ পসংসাযপি তাৱ ‘‘ইত্থিলক্খণেন সুভলক্খণেন সমন্নাগতাসী’’তি ৱদতি, ন তাৱসীসং এতি. ‘‘তৱ ৱচ্চমগ্গো চ পস্সাৱমগ্গো চ সুভো সুসণ্ঠানো দস্সনীযো, ঈদিসেন নাম ইত্থিলক্খণেন সুভলক্খণেন সমন্নাগতাসী’’তি ৱদতি, সীসং এতি, সঙ্ঘাদিসেসো হোতীতি অত্থো. গৰহণে পন ‘‘সিখৰণীসি, সম্ভিন্নাসি, উভতোব্যঞ্জনাসী’’তি ইমানি তীণি সুদ্ধানিযেৱ সীসং এন্তি ৱচ্চমগ্গপস্সাৱমগ্গানং নিযতৱচনত্তা অচ্চোড়াৰিকত্তা চ. অঞ্ঞানি পন ‘‘অনিমিত্তাসি, নিমিত্তমত্তাসী’’তিআদীনি মগ্গানং অনিযতৱচনত্তা মেথুনেন ঘটেত্ৱা ৱুত্তানি এৱ সীসং এন্তি. মেথুনপ্পটিসংযুত্তে ‘‘দেহি মে, অৰহসি মে দাতু’’ন্তিআদীহি পন সীসং ন এতি, ‘‘মেথুনধম্মং দেহী’’তিআদিনা মেথুনধম্মে ঘটিতেযেৱ সঙ্ঘাদিসেসো. ইত্থিযা ৱচ্চমগ্গপস্সাৱমগ্গে ঠপেত্ৱা অধক্খকং উব্ভজাণুমণ্ডলং আদিস্স ৱণ্ণাদিভণনে থুল্লচ্চযং, তথা যক্খীপেতীপণ্ডকেসু ৱচ্চমগ্গপস্সাৱমগ্গে মেথুনেপি. ইমেসং পন যক্খীআদীনং অধক্খকাদিকে ৱুত্তপ্পকাৰে পদেসে দুংক্কটং, তথা ইত্থিযাদীনং উব্ভক্খকে অধোজাণুমণ্ডলে কাযপ্পটিবদ্ধে চাতি.
দুট্ঠুল্লৱাচাসিক্খাপদং ততিযং.
২২. ইদানি অত্তকামপাৰিচৰিযং দস্সেতুং ‘‘ৱত্ৱা’’তিআদি ৱুত্তং. তত্থ ৱত্ৱাতি দুট্ঠুল্লোভাসনে ৱুত্তপ্পকাৰং ইত্থিং ইত্থিসঞ্ঞীযেৱ হুত্ৱা ৱত্ৱাতি অত্থো. অত্তকামুপট্ঠানৱণ্ণন্তি এত্থ মেথুনধম্মসঙ্খাতেন কামেন উপট্ঠানং কামুপট্ঠানং, অত্তনো অত্থায কামুপট্ঠানং অত্তকামুপট্ঠানং, অত্তনা ৱা কামিতং ইচ্ছিতন্তি অত্তকামং, সযং মেথুনৰাগৱসেন পত্থিতন্তি অত্থো, অত্তকামঞ্চ তং উপট্ঠানঞ্চাতি অত্তকামুপট্ঠানং, তস্স ৱণ্ণো অত্তকামুপট্ঠানৱণ্ণো, তং অত্তকামুপট্ঠানৱণ্ণং. ‘‘এতদগ্গং, ভগিনি, পাৰিচৰিযানং যা মাদিসং সীলৱন্তং কল্যাণধম্মং ব্ৰহ্মচাৰিং এতেন ধম্মেন পৰিচৰেয্যা’’তি এৱং ৱত্ৱাতি সম্বন্ধো. মেথুনৰাগিনোতি ইমিনা গিলানপচ্চযাদীহি উপট্ঠানস্স ৱণ্ণং ভণতো অনাপত্তীতি দীপিতং হোতি. ৱাচা মেথুনযুত্তেনাতি এত্থ মেথুনযুত্তেনেৱ ৱাচায মেথুনযাচনে গৰুকং হোতি, ন অঞ্ঞথাতি অধিপ্পাযো.
অত্তকামপাৰিচৰিযসিক্খাপদং চতুত্থং.
২৩. ইদানি সঞ্চৰিত্তং দস্সেতুং ‘‘পটিগ্গহেত্ৱা’’তিআদি আৰদ্ধং. তত্থ পটিগ্গহেত্ৱাতি ইত্থিযা ৱা পুৰিসেন ৱা উভিন্নং মাতাদীহি ৱা ‘‘ভন্তে, ইত্থন্নামং ইত্থিং ৱা পুৰিসং ৱা এৱং ভণাহী’’তি ৱুত্তো তেসং ৱচনং ‘‘সাধূ’’তি ৱা ‘‘হোতূ’’তি ৱা ‘‘ভণামী’’তি ৱা যেন কেনচি আকাৰেন ৱচীভেদং কত্ৱা, সীসকম্পনাদীহি ৱা সম্পটিচ্ছিত্ৱাতি অত্থো. সন্দেসন্তি এত্থ পন ইত্থী দসৱিধা মাতুৰক্খিতা পিতুৰক্খিতা মাতাপিতুৰক্খিতা ভাতুৰক্খিতা ভগিনিৰক্খিতা ঞাতিৰক্খিতা গোত্তৰক্খিতা ধম্মৰক্খিতা সাৰক্খা সপৰিদণ্ডাতি. দস ভৰিযাযো ধনক্কীতা ছন্দৱাসিনী ভোগৱাসিনী পটৱাসিনী ওদপত্তকিনী ওভটচুম্বটকা দাসী চ ভৰিযা চ কম্মকাৰী চ ভৰিযা চ ধজাহটা মুহুত্তিকা চাতি.
তাসু মাতুৰক্খিতা ভিক্খুং পহিণতি ‘‘গচ্ছ, ভন্তে, ইত্থন্নামং ব্ৰূহি ‘হোমি ইত্থন্নামস্স ভৰিযা ধনক্কীতা…পে… মুহুত্তিকা চা’’তি, অযং ইত্থিযা সন্দেসো নাম. সচে মাতুৰক্খিতায মাতাপিতাভাতাভগিনিআদযো ভিক্খুং পহিণন্তি ‘‘গচ্ছ, ভন্তে, ইত্থন্নামং ব্ৰূহি ‘হোতু ইত্থন্নামস্স ভৰিযা ধনক্কীতা…পে… মুহুত্তিকা চা’’তি, অযম্পি ইত্থিযা সন্দেসোযেৱ নাম. এৱং পিতুৰক্খিতাদীসুপি নযো নেতব্বো. পুৰিসো ভিক্খুং পহিণতি ‘‘গচ্ছ, ভন্তে, ইত্থন্নামং মাতুৰক্খিতং ব্ৰূহি…পে… সপৰিদণ্ডং ব্ৰূহি ‘হোতু কিৰ ইত্থন্নামস্স ভৰিযা ধনক্কীতা…পে… মুহুত্তিকা চা’’তি, অযং পুৰিসস্স সন্দেসো নাম. সচে পুৰিসস্স মাতাপিতাভাতাভগিনিআদযো ভিক্খুং পহিণন্তি ‘‘গচ্ছ, ভন্তে, ইত্থন্নামং মাতুৰক্খিতং ব্ৰূহি…পে… সপৰিদণ্ডং ব্ৰূহি ‘হোতু ইত্থন্নামস্স ভৰিযা ধনক্কীতা…পে… মুহুত্তিকা চা’’তি, অযম্পি পুৰিসস্স সন্দেসোযেৱ নাম, আণাপনন্তি অত্থো.
ৱীমংসিত্ৱাতি এত্থ ৱুত্তপ্পকাৰেন সাসনং গহেত্ৱা তস্সা ইত্থিযা ৱা পুৰিসস্স ৱা তেসং অৱস্সাৰোচনকানং মাতাপিতাভাতাভগিনিআদীনং ৱা আৰোচেত্ৱাতি অত্থো. হৰন্তি যত্থ পহিতো, তত্থ গন্ত্ৱা তস্সা ইত্থিযা ৱা পুৰিসস্স ৱা আৰোচেতি, সা ইত্থী ৱা পুৰিসো ৱা ‘‘সাধূ’’তি সম্পটিচ্ছতু ৱা, মা ৱা, লজ্জায ৱা তুণ্হী হোতু, পুন আগন্ত্ৱা তস্সা ইত্থিযা ৱা পুৰিসস্স ৱা হৰন্তো গৰুকং ফুসেতি সম্বন্ধো. এত্তাৱতা ‘‘পটিগ্গণ্হতি ৱীমংসতি পচ্চাহৰতী’’তি ৱুত্তং অঙ্গত্তযং সম্পাদিতং হোতি. ইমায তিৱঙ্গসম্পত্তিযা সঙ্ঘাদিসেসো, ইতো যেহি কেহিচি দ্ৱীহি অঙ্গেহি থুল্লচ্চযং, একেন দুক্কটং. যক্খীপেতীপণ্ডকেসু অঙ্গত্তযেনপি থুল্লচ্চযমেৱ, একেন ৱা দ্ৱীহি ৱা দুক্কটন্তি.
সঞ্চৰিত্তসিক্খাপদং পঞ্চমং.
২৪. ইদানি কুটিকাৰসিক্খাপদং আৱি কাতুং ‘‘সংযাচিতপৰিক্খাৰ’’ন্তিআদি আৰদ্ধং. তত্ৰাযং সঙ্খেপত্থো – ‘‘ৱাসিং দেথ, ফৰসুং দেথা’’তিআদিনা সযং পৱত্তিতযাচনায গহিতপৰিক্খাৰং সংযাচিতপৰিক্খাৰং পদভাজনে ৱুত্তনযেন সঙ্ঘং তিক্খত্তুং যাচিত্ৱা লদ্ধভিক্খূহি ৱা সঙ্ঘেনেৱ ৱা তত্থ গন্ত্ৱা সাৰম্ভানাৰম্ভসপৰিক্কমনাপৰিক্কমনভাৱং ঞত্ৱা অদেসিতৱত্থুকং ‘‘কুটি নাম উল্লিত্তা ৱা হোতি অৱলিত্তা ৱা উল্লিত্তাৱলিত্তা ৱা’’তি (পাৰা. ৩৪৯) এৱং ৱুত্তলক্খণং কুটিং. ‘‘তত্ৰিদং পমাণং, দীঘসো দ্ৱাদস ৱিদত্থিযো সুগতৱিদত্থিযা, তিৰিযং সত্তন্তৰা’’তি (পাৰা. ৩৪৮) এৱং ৱুত্তপমাণাতিক্কন্তং, ‘‘ময্হং ৱাসাগাৰং এসা’’তি এৱং অত্তা উদ্দেসো এতিস্সাতি অত্তুদ্দেসা, তং অত্তুদ্দেসং কত্ৱা গৰুং সঙ্ঘাদিসেসং ফুসেতি সম্বন্ধো. অযং পনেত্থ ৱিনিচ্ছযো – অদেসিতৱত্থুকং পমাণাতিক্কন্তং কুন্থকিপিল্লিকাদীনং আসযে কতত্তা সাৰম্ভং দ্ৱীহি বলীবদ্দেহি যুত্তেন সকটেন গন্তুং অসক্কুণেয্যতায অপৰিক্কমনং উল্লিত্তাদিভেদং কুটিং অত্তনো ৱসনত্থায কৰোন্তো ৱা কাৰাপেন্তো ৱা ‘‘ইদানি নিট্ঠানং গমিস্সতী’’তি পঠমপিণ্ডদানে থুল্লচ্চযং, দুতিযপিণ্ডদানেন লেপে ঘটিতে দ্ৱে চ সঙ্ঘাদিসেসে দ্ৱে চ দুক্কটানি, সচে দেসিতৱত্থুকাযেৱ ৱা পমাণাতিক্কন্তাযেৱ ৱা হোতি, একং সঙ্ঘাদিসেসং দ্ৱে চ দুক্কটানি আপজ্জতীতি.
কুটিকাৰসিক্খাপদং ছট্ঠং.
২৫. ইদানি ৱিহাৰকাৰসিক্খাপদং দস্সেতুং ‘‘মহল্লক’’ন্তিআদি আৰদ্ধং. তত্থ মহল্লকন্তি সস্সামিকভাৱেন সংযাচিতকুটিতো মহন্তভাৱো এতস্স অত্থি, যস্মা ৱা ৱত্থুং দেসাপেত্ৱা পমাণাতিক্কমেনাপি কাতুং ৱট্টতি, তস্মা পমাণমহন্ততাযপি মহল্লকো, তং মহল্লকং ৱিহাৰং ৱা কত্ৱাতি অত্থো. এত্থ পন অদেসিতৱত্থুকভাৱেন একো সঙ্ঘাদিসেসো, সেসং অনন্তৰসদিসমেৱ. ইধ চ তত্থ চ ৱাসাগাৰং ঠপেত্ৱা উপোসথাগাৰং ৱা জন্তাঘৰং ৱা অগ্গিসালং ৱা ভৱিস্সতীতি এৱমাদিনা নযেন কৰোন্তস্স অনাপত্তি.
ৱিহাৰকাৰসিক্খাপদং সত্তমং.
২৬. ইদানি অমূলকসিক্খাপদং পকাসেতুং ‘‘অমূলকেনা’’তিআদি আৰদ্ধং. তত্থ অমূলকেনাতি যং চোদকেন চুদিতকম্হি পুগ্গলে অদিট্ঠং অসুতং অপৰিসঙ্কিতং, ইদং এতেসং দস্সনসৱনপৰিসঙ্কাসঙ্খাতানং মূলানং অভাৱতো অমূলকং, তেন অমূলকেন ৱত্থুনাতি সম্বন্ধো. তত্থ অদিট্ঠং নাম অত্তনো পসাদচক্খুনা ৱা দিব্বচক্খুনা ৱা অদিট্ঠং. অসুতং নাম তথেৱ কেনচি ৱুচ্চমানং ন সুতং. অপৰিসঙ্কিতং নাম চিত্তেন অপৰিসঙ্কিতং, তং পন দিট্ঠসুতমুতৱসেন তিৱিধং. তত্থ ভিক্খুঞ্চ মাতুগামঞ্চ তথাৰূপে ঠানে দিস্ৱা ‘‘অদ্ধা ইমেহি কত’’ন্তি ৱা ‘‘কৰিস্সন্তী’’তি ৱা পৰিসঙ্কতি, ইদং দিট্ঠপৰিসঙ্কিতং নাম. অন্ধকাৰে পটিচ্ছন্নোকাসে ৱা ভিক্খুস্স চ মাতুগামস্স চ ৱচনং সুত্ৱা দুতিযস্স অত্থিভাৱং অজানন্তো পুব্বে ৱুত্তনযেন পৰিসঙ্কতি, ইদং সুতপৰিসঙ্কিতং নাম. ধুত্তেহি ইত্থীহি সদ্ধিং পচ্চন্তৱিহাৰেসু পুপ্ফগন্ধসুৰাদীহি অনুভৱিত্ৱা গতট্ঠানং দিস্ৱা ‘‘কেন নু খো ইদং কত’’ন্তি ৱীমংসন্তো তত্ৰ কেনচি ভিক্খুনা গন্ধাদীহি পূজা কতা হোতি, ভেসজ্জত্থায অৰিট্ঠং ৱা পীতং, সো তস্স গন্ধং ঘাযিত্ৱা ‘‘অযং সো ভৱিস্সতী’’তি পৰিসঙ্কতি, ইদং মুতপৰিসঙ্কিতং নাম. এৱং তিৱিধায পৰিসঙ্কায অভাৱেন অপৰিসঙ্কিতন্তি অত্থো.
চোদেন্তোতি ‘‘পাৰাজিকং ধম্মং আপন্নোসি, অস্সমণোসি, অসক্যপুত্তিযোসী’’তিআদীহি ৱচনেহি সযং চোদেন্তোতি অত্থো. এৱং চোদেন্তস্স ৱাচায ৱাচায সঙ্ঘাদিসেসো. চোদাপেন্তো ৱাতি অত্তনা তস্স সমীপে ঠত্ৱা অঞ্ঞং ভিক্খুং আণাপেত্ৱা চোদাপেন্তো তস্স আণত্তস্স ৱাচায ৱাচায গৰুং ফুসেতি অত্থো. অথ সোপি চাৱনাধিপ্পাযেন ‘‘মযাপি দিট্ঠং অত্থী’’তিআদিনা নযেন চোদেতি, দ্ৱিন্নম্পি ৱাচায আপত্তি. ৱত্থুনা অন্তিমেন চাতি ভিক্খুনো অনুৰূপেসু একূনৱীসতিযা পাৰাজিকেসু অঞ্ঞতৰেনাতি অত্থো. চাৱেতুন্তি ব্ৰহ্মচৰিযা চাৱেতুং, যো সুদ্ধং ৱা অসুদ্ধং ৱা কতূপসম্পদং পুগ্গলং সুদ্ধদিট্ঠিকো সমানো চাৱনাধিপ্পাযেন চোদেতি ৱা চোদাপেতি ৱা, তস্স সঙ্ঘাদিসেসোতি অধিপ্পাযো. সুণমানন্তি ইমিনা পৰম্মুখা দূতেন ৱা পণ্ণেন ৱা চোদেতি. চোদেন্তস্স ন ৰুহতীতি দীপিতং হোতি. পৰম্মুখা পন সত্তহি আপত্তিক্খন্ধেহি ৱদন্তস্স দুক্কটং.
অমূলকসিক্খাপদং অট্ঠমং.
২৭. ইদানি অঞ্ঞভাগিযসিক্খাপদং দস্সেতুং ‘‘অঞ্ঞস্স কিৰিয’’ন্তিআদিমাহ. তত্থ অঞ্ঞস্স কিৰিযন্তি অঞ্ঞস্স খত্তিযাদিজাতিকস্স পাৰাজিকস্স ৱীতিক্কমসঙ্খাতং কিৰিযং দিস্ৱাতি সম্বন্ধো. তেন লেসেনাতি ‘‘দস লেসা জাতিলেসো নামলেসো গোত্তলেসো লিঙ্গলেসো আপত্তিলেসো পত্তলেসো চীৱৰলেসো উপজ্ঝাযলেসো আচৰিযলেসো সেনাসনলেসো’’তি (পাৰা. ৩৯৪) এৱং ৱুত্তেসু দসসু লেসেসু যো তস্মিং পুগ্গলে দিস্সতি, তেন লেসেন তদঞ্ঞং পুগ্গলং ব্ৰহ্মচৰিযা চাৱেতুং অন্তিমৱত্থুনা চোদেন্তো গৰুকং ফুসেতি অত্থো. তত্থ অঞ্ঞম্পি ৱত্থুং লিস্সতি সিলিস্সতি ৱোহাৰমত্তেনেৱ ঈসকং অল্লীযতীতি লেসো, জাতিযেৱ লেসো জাতিলেসো. এস নযো সেসপদেসুপি. লেসেন চোদেন্তো কথং চোদেতি? অঞ্ঞো খত্তিযজাতিকো ইমিনা চোদকেন পাৰাজিকং ধম্মং অজ্ঝাপজ্জন্তো দিট্ঠো হোতি, সো অঞ্ঞং অত্তনো ৱেৰিং খত্তিযজাতিকং ভিক্খুং পস্সিত্ৱা তং খত্তিযজাতিলেসং গহেত্ৱা এৱং চোদেতি ‘‘খত্তিযো মযা দিট্ঠো পাৰাজিকং ধম্মং অজ্ঝাপজ্জন্তো, ত্ৱম্পি খত্তিযো পাৰাজিকং ধম্মং আপন্নোসী’’তি ৱা ‘‘সো ত্ৱং খত্তিযো, নাঞ্ঞো, পাৰাজিকং ধম্মং অজ্ঝাপন্নোসী’’তি ৱা চোদেতি. এৱং নামলেসাদযোপি ৱেদিতব্বা.
অঞ্ঞভাগিযসিক্খাপদং নৱমং.
২৮. এত্তাৱতা ‘‘গৰুকা নৱা’’তি উদ্দিট্ঠে ৱিত্থাৰতো দস্সেত্ৱা ইদানি তেসু আপন্নেসু পটিপজ্জনাকাৰং দস্সেতুং ‘‘ছাদেতি জানমাপন্ন’’ন্তিআদি ৱুত্তং. তস্সাযং পিণ্ডত্থো – যো ভিক্খু ‘‘অযং ইত্থন্নামা আপত্তী’’তি আপত্তিৱসেন ৱা ‘‘ইদং ভিক্খূনং ন ৱট্টতী’’তি এৱং ৱত্থুৱসেন ৱা জানমাপন্নং আপত্তিং যাৱ ছাদেতি, তাৱ তেন ভিক্খুনা অকামা পৰিৱাসো ৱসিতব্বোতি. চৰেয্যাতি মানত্তং সমাদায ৱসেয্য. কিত্তকং দিৱসন্তি চে? ছ ৰত্তিযো. মানত্তৱাসো পন সঙ্ঘেযেৱ, ন গণে, ন পুগ্গলে, তেন ৱুত্তং ‘‘সঙ্ঘে’’তি. পৰিৱুত্থোতি ‘‘তযো খো উপালি পাৰিৱাসিকস্স ভিক্খুনো ৰত্তিচ্ছেদা সহৱাসো ৱিপ্পৱাসো অনাৰোচনা’’তি (চূড়ৱ. ৮৩) এৱং ৱুত্তং ৰত্তিচ্ছেদং অকত্ৱা পৰিৱুত্থোতি অত্থো. তত্থ সহৱাসোতি পকতত্তেন ভিক্খুনা সদ্ধিং একচ্ছন্নে উদকপাতট্ঠানব্ভন্তৰে ৱাসো. ৱিপ্পৱাসো নাম অঞ্ঞং পকতত্তং ভিক্খুং ৱিনা ৱাসো. অনাৰোচনাতি আগন্তুকাদীনং অনাৰোচনা. এতেসু তীসু একেনাপি ৰত্তিচ্ছেদো হোতি এৱ. এত্থ পন উপচাৰসীমগতানং আৰোচেতব্বং, ন বহি ঠিতানং, বহি ঠিতানম্পি সচে সদ্দং সুণাতি, পস্সতি, দূৰং ৱা গন্ত্ৱা আৰোচেতব্বমেৱ, অনাৰোচেন্তস্স ৰত্তিচ্ছেদো চেৱ ৱত্তভেদে দুক্কটঞ্চ হোতি. অজানন্তস্সেৱ উপচাৰসীমং পৱিসিত্ৱা গচ্ছন্তি চে, ৰত্তিচ্ছেদোৱ হোতি, ন ৱত্তভেদো.
চিণ্ণমানত্তন্তি ‘‘চত্তাৰো খো, উপালি, মানত্তচাৰিকস্স ভিক্খুনো ৰত্তিচ্ছেদা সহৱাসো ৱিপ্পৱাসো অনাৰোচনা ঊনে গণে চৰণ’’ন্তি (চূড়ৱ. ৯২) এৱং ৱুত্তং ৰত্তিচ্ছেদং অকত্ৱা চিণ্ণমানত্তং পৰিনিট্ঠিতমানত্তন্তি অত্থো. এত্থ পন সহৱাসাদযো পৰিৱাসে ৱুত্তপ্পকাৰা এৱ. ‘‘ঊনে গণে চৰণ’’ন্তি এত্থ গণো চত্তাৰো ৱা অতিৰেকা ৱা ভিক্খূ, তস্মা সচেপি তীহি ভিক্খূহি সদ্ধিং ৱসতি, ৰত্তিচ্ছেদো হোতিযেৱ, ‘‘সচে পন তেন তেসং অত্থিভাৱং দিস্ৱা আৰোচিতে পক্কমন্তি, ঊনে গণে চৰণদোসো ন হোতী’’তি (চূড়ৱ. অট্ঠ. ৯৭) অট্ঠকথাসু ৱুত্তং কিৰ. অব্ভেয্যাতি তং ভিক্খুং ৱীসতিগণো সঙ্ঘো অব্ভেয্য সম্পটিচ্ছেয্য, অব্ভানকম্মৱসেন ওসাৰেয্যাতি অত্থো. সচে একেনপি ঊনো ৱীসতিগণো ভিক্খুসঙ্ঘো তং ভিক্খুং অব্ভেয্য, সো চ ভিক্খু ন অব্ভিতো, তে চ ভিক্খূ গাৰয্হা, দুক্কটং আপজ্জন্তীতি অত্থো.
২৯. ইদানি যথা ছাদিতা আপত্তি ছন্না হোতি, তং পকাৰং দস্সেতুং ‘‘আপত্তী’’তিআদি ৱুত্তং. তত্থাযং পদযোজনা – আপত্তিতা চ অনুক্খিত্ততা চ অনন্তৰাযতা চ পহুত্ততা চ আপত্তিনুক্খিত্তঅনন্তৰাযপহুত্ততাযো, এতাসু চতূসু তথাসঞ্ঞিতা চ ছাদেতুকামো হুত্ৱা ছাদনা চাতি এৱং দসহঙ্গেহি অৰুণুগ্গমম্হি ছন্না হোতীতি. এত্থ পন আপত্তিআদীসু চতূসু আপত্তিসঞ্ঞিতা চ অনুক্খিত্তসঞ্ঞিতা চ অনন্তৰাযসঞ্ঞিতা চ পহুত্তসঞ্ঞিতা চাতি এৱং সঞ্ঞাৱসেন যোজেত্ৱা অট্ঠঙ্গানি গহেতব্বানি, ছাদেতুকামোতি ইদমেকং, ছাদনাতি ইদমেকন্তি এৱং দস.
এতেসু পন আদিতো পট্ঠায অযং ৱিনিচ্ছযো – ‘‘আপত্তি চ হোতি আপত্তিসঞ্ঞী চা’’তি এত্থ যং আপন্নো, সা তেৰসন্নং অঞ্ঞতৰা হোতি, সোপি চ তত্থ গৰুকাপত্তিসঞ্ঞীযেৱ হুত্ৱা জানন্তো ছাদেতি, ছন্না হোতি. সচে তত্থ অনাপত্তিসঞ্ঞী ৱা অঞ্ঞাপত্তিসঞ্ঞী ৱা ৱেমতিকো ৱা হোতি, অচ্ছন্নাৱ হোতি. তিৱিধং পন উক্খেপনীযকম্মং, তেন অকতো অনুক্খিত্তো. সো চে পকতত্তসঞ্ঞী হুত্ৱা ছাদেতি, ছন্না হোতি. সচে অপকতত্তসঞ্ঞী ছাদেতি, অচ্ছন্না হোতি. অপকতত্তেন পন পকতত্তসঞ্ঞিনাপি অপকতত্তসঞ্ঞিনাপি ছাদিতং অচ্ছাদিতমেৱ হোতীতি. অনন্তৰাযিকোতি যস্স দসসু ৰাজচোৰঅগ্গিউদকমনুস্সামনুস্সৱাড়সৰীসপজীৱিতব্ৰহ্মচৰিযন্তৰাযেসুপি একোপি নত্থি, সো চে অনন্তৰাযিকসঞ্ঞী হুত্ৱা ছাদেতি, ছন্না হোতি. সচে সো অন্ধকাৰভীৰুকো অনন্তৰাযে এৱ ৱাড়াদিঅন্তৰাযসঞ্ঞী হুত্ৱা ছাদেতি, অচ্ছন্নাৱ হোতি. পহূতি যো সক্কোতি সভাগভিক্খুনো সমীপং গন্তুঞ্চেৱ আৰোচিতুঞ্চ, সো চে পহুসঞ্ঞী হুত্ৱা ছাদেতি, ছন্না হোতি. যো পন অপহু হুত্ৱা পহুসঞ্ঞী, পহু ৱা অপহুসঞ্ঞী হুত্ৱা ছাদেতি, অচ্ছন্নাৱ হোতীতি.
অৰুণুগ্গমম্হীতি এত্থ পুৰেভত্তং ৱা আপত্তিং আপন্নো হোতি পচ্ছাভত্তং ৱা, যাৱ অৰুণং ন উগ্গচ্ছতি, তাৱ আৰোচেতব্বা. সচে পন অৰুণব্ভন্তৰে সতক্খত্তুম্পি ছাদেতুকামতা উপ্পজ্জতি, অচ্ছন্নাৱ হোতি. আৰোচেন্তো পন সভাগসঙ্ঘাদিসেসং আপন্নস্স আৰোচেতুং ন ৱট্টতি. সচে আৰোচেতি, আপত্তি পন আৱিকতা হোতি, আৰোচনপচ্চযা পন অঞ্ঞং দুক্কটং আপত্তিং আপজ্জতি. ইমিনা অঞ্ঞম্পি ৱত্থুসভাগাপত্তিং আৰোচেতুং ন ৱট্টতীতি দীপিতো হোতি. আৰোচেন্তেন পন ‘‘অহং তৱ সন্তিকে একং আপত্তিং আৱি কৰোমী’’তি ৱা ‘‘আচিক্খামী’’তি ৱা ‘‘আৰোচেমী’’তি ৱা ‘‘একং আপত্তিং আপন্নভাৱং জানাহী’’তি ৱা ‘‘একং গৰুকাপত্তিং আৱি কৰোমী’’তি ৱা আদিনা নযেন ৱত্তব্বং, এত্তাৱতা অচ্ছন্নাৱ হোতি. সচে ‘‘লহুকাপত্তিং আৰোচেমী’’তি ৱদতি, ছন্নাৱ হোতীতি. সঙ্ঘাদিসেসৱিনিচ্ছযো.
সঙ্ঘাদিসেসনিদ্দেসৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৩. চীৱৰনিদ্দেসৱণ্ণনা
৩০. এৱং গৰুকে সিক্খিতব্বাকাৰং দস্সেত্ৱা ইদানি চীৱৰেসু দস্সেতুং ‘‘চীৱৰ’’ন্তি উদ্ধটং. তত্থ জাতিতো ছ চীৱৰানি (মহাৱ. ৩৩৯; পাৰা. অট্ঠ. ২.৪৬২-৪৬৩; কঙ্খা. অট্ঠ. কথিনসিক্খাপদৱণ্ণনা), তানি কানীতি চে, তং দস্সেতুং ‘‘খোমা’’তিআদি আৰদ্ধং. তত্থ খোমং নাম খোমৱাকসুত্তেহি কতং ৱত্থং. সাণং নাম সাণৱাকেহি কতং ৱত্থং. ভঙ্গং নাম খোমসুত্তাদীহি পঞ্চহি মিস্সেত্ৱা কতং ৱত্থং. পাটেক্কং ৱাকমযমেৱ ৱাতি ৱদন্তি. কম্বলং নাম মনুস্সলোমং ৱাড়লোমং ঠপেত্ৱা লোমেহি ৱাযিত্ৱা কতং ৱত্থং. ছড়েতানীতি ছ এতানি. সহ অনুলোমেহীতি সানুলোমানি. জাতিতো পন কপ্পিযানি ছ চীৱৰানীতি ৱুত্তং হোতি.
৩১. ইদানি তেসং অনুলোমানি দস্সেতুং ‘‘দুকূল’’ন্তিআদি ৱুত্তং. তত্থ (মহাৱ. অট্ঠ. ৩০৫) দুকূলং সাণস্স অনুলোমং ৱাকমযত্তা. পট্টুণ্ণন্তি পট্টুণ্ণদেসে পাণকেহি সঞ্জাতৱত্থং. সোমাৰদেসে, চীনদেসে জাতং সোমাৰচীনজং পটন্তি সম্বন্ধো. ইমানি তীণিপি কোসেয্যস্স অনুলোমানি পাণকেহি কতসুত্তমযত্তা. ইদ্ধিজন্তি এহিভিক্খূনং পুঞ্ঞিদ্ধিযা নিব্বত্তচীৱৰং. তং পন খোমাদীনং অঞ্ঞতৰং হোতি. কপ্পৰুক্খেহি নিব্বত্তং জালিনিযা দেৱকঞ্ঞায অনুৰুদ্ধত্থেৰস্স দিন্নৱত্থাদিকং দেৱদিন্নং. তম্পি খোমাদীহি নিব্বত্তৱত্থসদিসত্তা ছন্নম্পি অনুলোমং হোতিযেৱ কপ্পাসিকস্স ৱা, ইদ্ধিজম্পি তথেৱ ৱেদিতব্বং. তস্স তস্সাতি খোমাদিকস্স. অনুলোমিকন্তি অনুৰূপং.
৩২-৩৩. এৱং জাতিতো সানুলোমানি ছ চীৱৰানি দস্সেত্ৱা ইদানি তেসু অধিট্ঠানাদিকং ৱিধানং দস্সেতুং ‘‘তিচীৱৰ’’ন্তিআদি ৱুত্তং. এত্থ (কঙ্খা. অট্ঠ. কথিনসিকখাপদৱণ্ণনা; মহাৱ. ৩৫৮) ধিট্ঠানতো পুব্বে তিচীৱৰং নাম পাটেক্কং নত্থি সঙ্ঘাটিআদিপ্পহোনকস্স পচ্চত্থৰণাদিৱসেনাপি অধিট্ঠাতুং অনুঞ্ঞাতত্তা. তস্মা ‘‘তিচীৱৰং অধিট্ঠেয্য ন ৱিকপ্পেয্যা’’তি এত্থ ‘‘ইমং সঙ্ঘাটি’’ন্তি এৱং নামে গহিতে ‘‘অধিট্ঠান’’মিচ্চেৱ ৱত্তব্বং, ‘‘ৱিকপ্পেমী’’তি পন ন ৱত্তব্বন্তি অধিপ্পাযো. এৱং সেসেসুপি. মুখপুঞ্ছনঞ্চ নিসীদনঞ্চ মুখপুঞ্ছননিসীদনং. কণ্ডুচ্ছাদিন্তি কণ্ডুপ্পটিচ্ছাদিং অধিট্ঠেয্য, ন ৱিকপ্পেয্যাতি সম্বন্ধো. এত্থাতি ইমেসু নৱসু চীৱৰেসু. তিচীৱৰন্তি তিচীৱৰাধিট্ঠাননযেন অধিট্ঠিততিচীৱৰং. ৱিনা অলদ্ধসম্মুতিকো ভিক্খু অৱিপ্পৱাসসম্মুতিঅলদ্ধট্ঠানে একাহম্পি হত্থপাসং ৱিজহিত্ৱা ন ৱসেয্যাতি অত্থো. ‘‘ন ভিক্খৱে চাতুমাসং নিসীদনেন ৱিপ্পৱসিতব্বং, যো ৱিপ্পৱসেয্য, আপত্তি দুক্কটস্সা’’তি খুদ্দকক্খন্ধকে (চূড়ৱ. ২৬৩) ৱুত্তত্তা চাতুমাসং নিসীদনং ৱিনা ন ৱসেয্যাতি অত্থো.
৩৪. ইদানি অধিট্ঠানৱিধিং দস্সেতুং ‘‘ইমং সঙ্ঘাটি’’ন্তিআদি ৱুত্তং. তত্থ মিচ্চধিট্ঠযেতি ইতি অধিট্ঠযে, ‘‘ইমং সঙ্ঘাটিং অধিট্ঠামী’’তি এৱং সঙ্ঘাটিং অধিট্ঠযেতি অত্থো. অহত্থপাসমেতন্তি দূৰে ঠিতং পন ঠপিতোকাসং সল্লক্খেত্ৱা সচে একং, ‘‘এত’’ন্তি, বহূনি চে, ‘‘এতানী’’তি ৱত্ৱা অধিট্ঠযেতি অত্থসম্বন্ধো. সেসেসুপি অযং নযোতি যথা ‘‘ইমং সঙ্ঘাটিং অধিট্ঠামী’’তি ৱুত্তং, এৱং ‘‘ইমং উত্তৰাসঙ্গং, ইমং কণ্ডুপ্পটিচ্ছাদিং অধিট্ঠামী’’তি এৱং অত্তনো নামেনেৱ ৱত্ৱা সম্মুখাপি পৰম্মুখাপি ৱুত্তনযেন অধিট্ঠাতব্বন্তি ৱুত্তং হোতি.
৩৫. ইদানি সচে পুব্বে অধিট্ঠিতং তিচীৱৰং নিসীদনং ৱস্সিকসাটিকং কণ্ডুপ্পটিচ্ছাদীতি ইমেসু ছসু চীৱৰেসু অঞ্ঞতৰং চীৱৰং অত্থি, পুন তথাৱিধং চীৱৰং অধিট্ঠহিত্ৱা পৰিহৰিতুং ইচ্ছন্তেন ‘‘দ্ৱে পন ন ৱট্টন্তী’’তি (পাৰা. অট্ঠ. ২.৪৬৯; কঙ্খা. অট্ঠ. কথিনসিক্খাপদৱণ্ণনা) ৱুত্তত্তা পুব্বে অধিট্ঠিতং পচ্চুদ্ধৰিত্ৱা অধিট্ঠাতব্বন্তি দস্সেতুং ‘‘অধিট্ঠহন্তো’’তিআদি ৱুত্তং, তং উত্তানমেৱ. পত্তাধিট্ঠহনে তথাতি ‘‘ইমং পত্তং, এতং পত্ত’’ন্তি এৱং নামমত্তমেৱ ৱিসেসো. সেসং তাদিসমেৱাতি অত্থো.
৩৬. এতং ইমং ৱ সঙ্ঘাটিং সংসেতি এত্থ সচে অন্তোগব্ভে ৱা সামন্তৱিহাৰে ৱা হোতি, ঠপিতট্ঠানং সল্লক্খেত্ৱা ‘‘এতং সঙ্ঘাটিং অধিট্ঠামী’’তি ৱাচা ভিন্দিতব্বা, সচে হত্থপাসে হোতি, ‘‘ইমং সঙ্ঘাটি’’ন্তি তেসং তেসং নামৱসেন ৱাচা ভিন্দিতব্বাতি অত্থো. পচ্চুদ্ধাৰেপি এসেৱ নযো. এত্থ পন ‘‘দ্ৱে চীৱৰস্স অধিট্ঠানা কাযেন ৱা অধিট্ঠেতি, ৱাচায ৱা অধিট্ঠেতী’’তি (পৰি. ৩২২) ৱুত্তত্তা সঙ্ঘাটিআদিকং হত্থেন গহেত্ৱা ‘‘ইমং সঙ্ঘাটিং অধিট্ঠামী’’তিআদিনা নযেন চিত্তেন আভোগং কত্ৱা কাযৱিকাৰং কৰোন্তেন কাযেন অধিট্ঠাতব্বং, যেন কেনচি সৰীৰাৱযৱেন অফুসন্তস্স ন ৱট্টতি. ৱাচায অধিট্ঠহন্তেন ৱচীভেদং কত্ৱাৱ অধিট্ঠাতব্বং. তথা পত্তেপি. ৱিদূতি পণ্ডিতো.
৩৭-৮. ইদানি তেসং পমাণপৰিচ্ছেদং দস্সেতুং ‘‘সঙ্ঘাটি পচ্ছিমন্তেনা’’তিআদি ৱুত্তং. তত্থ দীঘতো মুট্ঠিপঞ্চকতো (পাৰা. অট্ঠ. ২.৪৬৯; কঙ্খা. অট্ঠ. কথিনসিক্খাপদৱণ্ণনা) পট্ঠায ‘‘তত্ৰিদং সুগতস্স সুগতচীৱৰপ্পমাণং, দীঘসো নৱ ৱিদত্থিযো সুগতৱিদত্থিযা, তিৰিযং ছ ৱিদত্থিযো’’তি (পাচি. ৫৪৮) এৱং ৱুত্তসুগতচীৱৰূনাপি ৱট্টতি. তিৰিযং পন মুট্ঠিত্তিকং. চ-সদ্দেন অতিৰেকম্পি ৱট্টতীতি অত্থো. উত্তৰাসঙ্গস্সপি এতদেৱ পমাণন্তি তং দস্সেতুং ‘‘তথা একংসিকস্সাপী’’তি ৱুত্তং. অন্তৰৱাসকস্স পন ‘‘পাৰুপনেনপি হি সক্কা নাভিং পটিচ্ছাদেতু’’ন্তি (পাৰা. অট্ঠ. ২.৪৬৯) অট্ঠকথাৱচনতো ‘‘দ্ৱিহত্থো ৱা’’তি ৱুত্তং.
৩৯. নিসীদনস্স দীঘেনাতি এত্থ (পাচি. ৫৩১ আদযো; পাচি. অট্ঠ. ৫৩১; কঙ্খা. অট্ঠ. নিসীদনসিক্খাপদৱণ্ণনা) নিসীদনন্তি সন্থতসদিসং সন্থৰিত্ৱা একস্মিং অন্তে ৱুত্তপ্পমাণেন দ্ৱীসু ঠানেসু ফালেত্ৱা কতাহি তীহি দসাহি যুত্তস্স পৰিক্খাৰস্সেতং নামং.
৪০. কণ্ডুপ্পটিচ্ছাদি (পাচি. ৫৩৮; মহাৱ. ৩৫৪; পাচি. অট্ঠ. ৫৩৭; কঙ্খা. অট্ঠ. কণ্ডুপ্পটিচ্ছাদিসিক্খাপদৱণ্ণনা) নাম যস্স অধোনাভিউব্ভজাণুমণ্ডলং কণ্ডু ৱা পিড়কা ৱা অস্সাৱো ৱা থুল্লকচ্ছু ৱা আবাধো, তস্স পটিচ্ছাদনত্থায অনুঞ্ঞাতং চীৱৰং. গাথাযো সুৱিঞ্ঞেয্যাৱ.
৪১. অড্ঢতেয্যাৱাতি (পাচি. ৫৪৪) এত্থ ততো উদ্ধং ন ৱট্টতীতি অত্থো.
৪২. এত্থাতি সঙ্ঘাটিতো পট্ঠায যাৱ ৱস্সিকসাটিকা, তাৱ দস্সিতচীৱৰেসূতি অত্থো. তদুত্তৰিন্তি ততো তেসং চীৱৰানং ৱুত্তপ্পমাণতো উত্তৰিং কৰোন্তস্স ছেদনপাচিত্তি হোতীতি পাঠসেসো, তং অতিৰেকং ছিন্দিত্ৱা পুন পাচিত্তিযং দেসেতব্বন্তি অত্থো. পচ্চত্থৰণমুখচোড়াতি এত্থ ‘‘অনুজানামি, ভিক্খৱে, যাৱ মহন্তং পচ্চত্থৰণং আকঙ্খতি, তাৱ মহন্তং পচ্চত্থৰণং কাতু’’ন্তি (মহাৱ. ৩৫৩) ৱুত্তত্তা পচ্চত্থৰণস্স পমাণপৰিচ্ছেদো নত্থি,. মুখপুঞ্ছনচোড়স্স পন উক্কট্ঠৱসেন ৱা অন্তিমৱসেন ৱা পমাণপৰিচ্ছেদো ন ৱুত্তো, তস্মা তম্পি অপ্পমাণিকং. তেন ৱুত্তং ‘‘আকঙ্খিতপ্পমাণিকা’’তি, ইচ্ছিতপ্পমাণিকাতি অত্থো. যাৱ একং ধোৱীযতি, তাৱ অঞ্ঞং পৰিভোগত্থায ইচ্ছিতব্বন্তি দ্ৱেপি ৱট্টন্তি.
৪৩. ন দীপিতন্তি কত্থ ন দীপিতং? অট্ঠকথাসু. কস্মাতি চে? ‘‘তেন খো পন সমযেন ভিক্খূনং পৰিপুণ্ণং হোতি তিচীৱৰং, অত্থো চ হোতি পৰিস্সাৱনেহিপি থৱিকাহিপি. ভগৱতো এতমত্থং আৰোচেসুং. অনুজানামি, ভিক্খৱে, পৰিক্খাৰচোড়ক’’ন্তি (মহাৱ. ৩৫৭) বহূনং পত্তথৱিকপৰিস্সাৱনাদীনং সঙ্গহৱসেন ৱুত্তত্তা পাটেক্কং নিধানমুখন্তি. যস্মা পন ভগৱতা ‘‘যং যং লব্ভতি, তং তং ইমিনা ৱিধানেন অধিট্ঠহিত্ৱা পুন যেন যেন পৰিস্সাৱনাদিনা অত্থো হোতি, তং তং কত্ৱা গণ্হন্তূ’’তি অনুকম্পায অনুঞ্ঞাতং, তস্মা ৱিকপ্পনুপগপচ্ছিমচীৱৰপ্পমাণং থৱিকম্পি পটপৰিস্সাৱনম্পি বহূনিপি একতো কত্ৱা ‘‘ইমানি চীৱৰানি পৰিক্খাৰচোড়ানি অধিট্ঠামী’’তি ৱত্ৱা অধিট্ঠাতুম্পি ৱট্টতিযেৱ. তস্মা ৱুত্তং ‘‘তথা ৱত্ৱা’’তি, ‘‘পৰিক্খাৰচোড়’’ন্তি ৱত্ৱাতি অত্থো. ৱিকপ্পিযন্তি ৱিকপ্পনুপগং.
৪৪. অহতকপ্পানন্তি (মহাৱ. ৩৪৮) একৱাৰং ধোৱিতকানং.
৪৫. উতুদ্ধটানন্তি উতুতো দীঘকালতো উদ্ধটানং, কতৱত্থকিচ্চানং পিলোতিকানন্তি ৱুত্তং হোতি. সেসাতি উত্তৰাসঙ্গঅন্তৰৱাসকা. পংসু ৱিয কুচ্ছিতভাৱং পটিক্কূলভাৱং উলতি গচ্ছতীতি পংসুকূলং, চোড়খণ্ডানমেতং নামং, তস্মিং পংসুকূলে যথাৰুচীতি অত্থো. কস্মাতি চে? ‘‘অনুজানামি, ভিক্খৱে, অহতানং দুস্সানং অহতকপ্পানং দিগুণং সঙ্ঘাটিং একচ্চিযং উত্তৰাসঙ্গং একচ্চিযং অন্তৰৱাসকং, উতুদ্ধটানং দুস্সানং চতুগ্গুণং সঙ্ঘাটিং দিগুণং উত্তৰাসঙ্গং দিগুণং অন্তৰৱাসকং, পংসুকূলে যাৱদত্থং, পাপণিকে উস্সাহো কৰণীযো’’তি ৱুত্তত্তা, তস্মা সুসানাদীসু পতিতপংসুকূলে চ অন্তৰাপণে পতিতপিলোতিকচীৱৰে চ পটপৰিচ্ছেদো নত্থি, পটসতম্পি ৱট্টতীতি সিদ্ধং.
৪৬. ইদানি ‘‘অনুজানামি, ভিক্খৱে, ছিন্নকং সঙ্ঘাটিং ছিন্নকং উত্তৰাসঙ্গং ছিন্নকং অন্তৰৱাসক’’ন্তি (মহাৱ. ৩৪৫) ৱত্ৱা পুন ‘‘তেন খো পন সমযেন অঞ্ঞতৰস্স ভিক্খুনো তিচীৱৰে কযিৰমানে সব্বং ছিন্নকং নপ্পহোতি. ভগৱতো এতমত্থং আৰোচেসুং. অনুজানামি, ভিক্খৱে, দ্ৱে ছিন্নকানি একং অচ্ছিন্নকন্তি. দ্ৱে ছিন্নকানি একং অচ্ছিন্নকং নপ্পহোতি. অনুজানামি, ভিক্খৱে, দ্ৱে অচ্ছিন্নকানি একং ছিন্নকন্তি. একং ছিন্নকং নপ্পহোতি. অনুজানামি, ভিক্খৱে, অন্ৱাধিকম্পি আৰোপেতুং. ন চ, ভিক্খৱে, সব্বং অচ্ছিন্নকং ধাৰেতব্বং, যো ধাৰেয্য, আপত্তি দুক্কটস্সা’’তি (মহাৱ. ৩৬০) এৱং ৱুত্তৱিধানং দস্সেতুং ‘‘তীসূ’’তিআদি আৰদ্ধং. তস্স অত্থো – তীসু চীৱৰেসু যং ছিন্দিত্ৱা সিব্বিতুং সব্বপচ্ছিমপ্পমাণং পহোতি, তং ছিন্দিতব্বং. সব্বেসু পন অপ্পহোন্তেসু অন্ৱাধিকং আদিযেয্যাতি. তত্থ অন্ৱাধি নাম অনুৱাতং ৱিয সংহৰিত্ৱা চীৱৰস্স উপৰি সঙ্ঘাটিআকাৰেন আৰোপেতব্বং. আগন্তুকপত্তন্তিপি ৱদন্তি. ইদং পন অপ্পহোনকে অনুঞ্ঞাতং. সচে পহোতি, ন ৱট্টন্তি, ছিন্দিতব্বমেৱ. অনাদিণ্ণন্তি অনাৰোপিতং অন্ৱাধিকং. ন ধাৰেয্যাতি তিচীৱৰাধিট্ঠানৱসেন অধিট্ঠহিত্ৱা ন ধাৰেতব্বন্তি অধিপ্পাযো.
৪৭-৮. ইদানি উদোসিতসিক্খাপদনযং দস্সেতুং ‘‘গামে’’তিআদি ৱুত্তং. এত্থ পন সচে গামো (পাৰা. ৪৭৮; পাৰা. অট্ঠ. ২.৪৭৭-৪৭৮; কঙ্খা. অট্ঠ. উদোসিতসিক্খাপদৱণ্ণনা) একস্স ৰঞ্ঞো ৱা ভোজকস্স ৱা ৱসেন এককুলস্স হোতি, পাকাৰাদিনা পৰিক্খিত্তত্তা একূপচাৰো চ, এৱৰূপে গামে চীৱৰং নিক্খিপিত্ৱা তস্মিং গামে যথাৰুচিতট্ঠানে ৱসিতুং লব্ভতি. সচে সো গামো অপৰিক্খিত্তো, যস্মিং ঘৰে চীৱৰং নিক্খিত্তং হোতি, তস্মিং ঘৰে ৱসিতব্বং, তস্স ৱা ঘৰস্স সমন্ততো হত্থপাসা ন ৱিজহিতব্বং.
সচে সো গামো ৱেসালিকুসিনাৰাদযো ৱিয নানাৰাজূনং ৱা ভোজকানং ৱা হোতি, ৱুত্তপ্পকাৰেন পৰিক্খিত্তো চ, এৱৰূপে গামে যস্মিং ঘৰে চীৱৰং নিক্খিত্তং, তস্মিং ঘৰে ৱা ৱত্থব্বং. যস্সা ৱীথিযা তং ঘৰং হোতি, তস্সা ৱীথিযা তস্স ঘৰস্স সম্মুখাট্ঠানে সভাযে ৱা নগৰদ্ৱাৰে ৱা ৱত্থব্বং, তেসং সভাযদ্ৱাৰানং হত্থপাসা ৱা ন ৱিজহিতব্বং. সচে অপৰিক্খিত্তো, যস্মিং ঘৰে নিক্খিত্তং, তত্থ ৱা তস্স হত্থপাসে ৱা ৱত্থব্বং.
নিৱেসনাদযো হম্মিযপৰিযোসানা গামপৰিক্খেপতো বহি সন্নিৱিট্ঠাতি ৱেদিতব্বা. ইতৰথা তেসং গামগ্গহণেনেৱ গহিতত্তা গামস্স এককুলনানাকুলএকূপচাৰনানূপচাৰতাৱসেনেৱ ৱিনিচ্ছযো ৱত্তব্বো সিযা. নিৱেসনাদীনং ৱসেনেৱ পাড়িযং (পাৰা. ৪৭৮ আদযো) অত্থো ৱিভত্তো, ন গামৱসেন. উদোসিতৱিনিচ্ছযে অযং নযো ৱুত্তোযেৱ.
নিৱেসনেতি এত্থ সচে এককুলস্স নিৱেসনং হোতি পৰিক্খিত্তঞ্চ, অন্তোনিৱেসনে চীৱৰং নিক্খিপিত্ৱা অন্তোনিৱেসনে ৱত্থব্বং. অপৰিক্খিত্তঞ্চে হোতি, যস্মিং গব্ভে চীৱৰং নিক্খিত্তং, তস্মিং ৱত্থব্বং, তস্স গব্ভস্স হত্থপাসা ৱা ন ৱিজহিতব্বং. সচে নানাকুলস্স হোতি পৰিক্খিত্তঞ্চ, যস্মিং গব্ভে চীৱৰং নিক্খিত্তং, তস্মিং গব্ভে ৱত্থব্বং, সব্বেসং সাধাৰণদ্ৱাৰমূলে ৱা তেসং গব্ভদ্ৱাৰমূলে ৱা তেসং গব্ভদ্ৱাৰমূলানং ৱা হত্থপাসা ন ৱিজহিতব্বং. অপৰিক্খিত্তঞ্চে হোতি, যস্মিং গব্ভে চীৱৰং নিক্খিত্তং, তস্মিং গব্ভে ৱত্থব্বং, হত্থপাসা ৱা ন ৱিজহিতব্বং.
উদোসিতোতি যানাদীনং ভণ্ডানং সালা. পাসাদোতি দীঘপাসাদো. হম্মিযন্তি মুণ্ডচ্ছদনপাসাদো. নাৱা পন থলং আৰোপেত্ৱা নিক্খিত্তাপি হোতি, সমুদ্দে ঠিতাপি. সচে এককুলস্স নাৱা হোতি, অন্তোনাৱায চীৱৰং নিক্খিপিত্ৱা অন্তোনাৱায ৱত্থব্বং. নানাকুলস্স নাৱা হোতি নানাগব্ভা নানাওৱৰকা, যস্মিং ওৱৰকে চীৱৰং নিক্খিত্তং, তস্মিং ৱত্থব্বং, চীৱৰস্স হত্থপাসা ৱা ন ৱিজহিতব্বং.
অট্টোতি পটিৰাজাদীনং পটিবাহনত্থং ইট্ঠকাহি কতো বহলভিত্তিকো চতুপঞ্চভূমিকো পতিস্সযৱিসেসো. মাড়োতি এককূটসঙ্গহিতো চতুৰস্সপাসাদো. ইমেসু পন উদোসিতাদীসু মাড়পৰিযোসানেসু নিৱেসনে ৱুত্তনযেনেৱ ৱিনিচ্ছযো ৱেদিতব্বো. নিৱেসনন্তি পন উদোসিতাদীনং ৱসেন অকতায পতিস্সযৱিকতিযা অধিৱচনং.
আৰামো নাম পুপ্ফাৰামফলাৰামাদিকো. সচে এককুলস্স আৰামো হোতি পৰিক্খিত্তো চ, অন্তোআৰামে চীৱৰং নিক্খিপিত্ৱা অন্তোআৰামে ৱত্থব্বং. সচে অপৰিক্খিত্তো, চীৱৰস্স হত্থপাসা ন ৱিজহিতব্বং. সচে নানাকুলস্স আৰামো হোতি পৰিক্খিত্তো চ, দ্ৱাৰমূলে ৱা ৱত্থব্বং, দ্ৱাৰমূলস্স হত্থপাসা ৱা ন ৱিজহিতব্বং. অপৰিক্খিত্তো চে, চীৱৰস্স হত্থপাসা ন ৱিজহিতব্বং.
সত্থো নাম জঙ্ঘসত্থসকটসত্থানমঞ্ঞতৰো. সচে এককুলস্স সত্থো হোতি, সত্থে চীৱৰং নিক্খিপিত্ৱা পুৰতো ৱা পচ্ছতো ৱা সত্তব্ভন্তৰা ন ৱিজহিতব্বা, পস্সতো অব্ভন্তৰং ন ৱিজহিতব্বং. অব্ভন্তৰং নাম অট্ঠৱীসতিহত্থং হোতি. সচে গচ্ছন্তো সত্থো সকটে ৱা ভগ্গে, গোণে ৱা নট্ঠে অন্তৰা ছিজ্জতি, যস্মিং কোট্ঠাসে চীৱৰং নিক্খিপিতব্বং, তত্থ ৱসিতব্বং. সচে নানাকুলস্স হোতি, সত্থে চীৱৰং নিক্খিপিত্ৱা চীৱৰস্স হত্থপাসা ন ৱিজহিতব্বং.
খেত্তখলেসু আৰামে ৱুত্তসদিসোৱ ৱিনিচ্ছযো. দুমেতি ৰুক্খমূলে. সচে এককুলস্স ৰুক্খমূলং হোতি, যং মজ্ঝন্হিককালে সমন্তা ছাযা ফৰতি, তস্মিং ঠানে অৱিৰড়ে পদেসে তস্স ছাযায ফুট্ঠোকাসস্স অন্তো এৱ নিক্খিপিতব্বং. সচে ৱিৰড়সাখস্স পন ৰুক্খস্স আতপেন ফুট্ঠোকাসে ঠপেতি, অৰুণুগ্গমনে সচে সো ভিক্খু তস্স হত্থপাসে ন হোতি, অঞ্ঞস্মিং ৱা ঠানে তস্স ছাযাযপি হোতি, নিস্সগ্গিযং হোতিযেৱ. নানাকুলস্স চে হোতি, চীৱৰস্স হত্থপাসা ন ৱিজহিতব্বং.
অজ্ঝোকাসে পন ৱিঞ্ঝাটৱীআদীসু অৰঞ্ঞেসুপি সমুদ্দমজ্ঝে মচ্ছবন্ধানং অগমনপথেসু দীপকেসুপি চীৱৰং ঠপেত্ৱা ততো সমন্তা সত্তব্ভন্তৰে পদেসে যত্থ কত্থচি ৱসিতব্বং. সচে সত্তব্ভন্তৰতো কেসগ্গমত্তম্পি অতিক্কমিত্ৱা অৰুণং উট্ঠপেতি, নিস্সগ্গিযং হোতি.
এত্থ পন পাড়িযং ‘‘গামো একূপচাৰো নানূপচাৰো’’তিআদিনা (পাৰা. ৪৭৭) অৱিসেসেন মাতিকং নিক্খিপিত্ৱাপি গামনিৱেসনউদোসিতখেত্তধঞ্ঞকৰণআৰামৱিহাৰানং একূপচাৰনানূপচাৰতা ‘‘গামো একূপচাৰো নাম এককুলস্স গামো হোতি পৰিক্খিত্তো চ অপৰিক্খিত্তো চা’’তিআদিনা (পাৰা. ৪৭৮) পৰিক্খিত্তাপৰিক্খিত্তৱসেন ৱিভত্তা. অট্টমাড়পাসাদহম্মিযনাৱাসত্থৰুক্খমূলঅজ্ঝোকাসানম্পি এৱং অৱত্ৱা ‘‘এককুলস্স অট্টো হোতি, নানাকুলস্স অট্টো হোতী’’তিআদিনা (পাৰা. ৪৮৪) নযেন এককুলনানাকুলৱসেন চ অন্তে ‘‘অজ্ঝোকাসো একূপচাৰো নাম অগামকে অৰঞ্ঞে সমন্তা সত্তব্ভন্তৰা একূপচাৰো, ততো পৰং নানূপচাৰো’’তি (পাৰা. ৪৯৪) চ এৱং একূপচাৰনানূপচাৰতা ৱিভত্তা. তস্মা গামাদীসু পৰিক্খিত্তং একূপচাৰং, অপৰিক্খিত্তং নানূপচাৰন্তি চ অট্টাদীসু যং এককুলস্স, তং একূপচাৰং নানাকুলস্স নানূপচাৰন্তি চ গহেতব্বং. অজ্ঝোকাসপদে ৱুত্তনযেন গহেতব্বং.
ভিক্খুসম্মুতিযাঞ্ঞত্ৰাতি যং গিলানস্স ভিক্খুনো চীৱৰং আদায পক্কমিতুং অসক্কোন্তস্স ঞত্তিদুতিযেন কম্মেন অৱিপ্পৱাসসম্মুতি দীযতি, তং ঠপেত্ৱাতি অত্থো. লদ্ধসম্মুতিকস্স পন যাৱ ৰোগো ন ৱূপসম্মতি, তস্মিং ৱূপসন্তে অঞ্ঞো ৱা কুপ্পতি, অনাপত্তিযেৱ.
৪৯. ‘‘অনুজানামি, ভিক্খৱে, কণ্ডুপ্পটিচ্ছাদিং যাৱ আবাধা অধিট্ঠাতুং, ততো পৰং ৱিকপ্পেতুং. ৱস্সিকসাটিকং ৱস্সানং চাতুমাসং অধিট্ঠাতুং, ততো পৰং ৱিকপ্পেতু’’ন্তি (মহাৱ. ৩৫৮) ৱুত্তত্তা ৰোগপৰিযন্তা কণ্ডুপ্পটিচ্ছাদি, ৱস্সানপৰিযন্তা ৱস্সিকসাটিকাতি অত্থো. সেসাতি তিচীৱৰাদযো কালৱসেন অপৰিযন্তিকাতি অত্থো.
৫০. পচ্চত্থৰণাদিত্তযং সদসম্পি অদসম্পি ৰত্তম্পি অৰত্তম্পি আদিণ্ণকপ্পম্পি অনাদিণ্ণকপ্পম্পি লব্ভতীতি অত্থো. নিসীদনন্তি নিসীদনঞ্চ ৰত্তং অনাদিণ্ণকপ্পঞ্চ লব্ভতীতি অধিপ্পাযো. পচ্চত্থৰণপৰিক্খাৰমুখপুঞ্ছনচোড়ানি পন নীলম্পি পীতকম্পি লোহিতকম্পি পুপ্ফদসাদিকম্পি ৱট্টন্তি, তস্মা ‘‘সদসম্পী’’তিআদি ৱুত্তং. এৱৰূপং পন নিৱাসেতুং ৱা পাৰুপিতুং ৱা ন ৱট্টতি, কেৱলং পচ্চত্থৰণাদিৱসেন অধিট্ঠানমত্তং কাতুং ৱট্টতি.
৫১. তিচীৱৰং কণ্ডুপ্পটিচ্ছাদি ৱস্সিকসাটিকাতি ইদং পন সেসচীৱৰপঞ্চকং অদসং ৰজিতংযেৱ কপ্পতি, তঞ্চ আদিণ্ণকপ্পমেৱাতি অত্থো. সদসংৱ নিসীদনন্তি ইদং পন পুব্বে ‘‘সদসম্পী’’তি এত্থ ৱুত্তত্তা অদসম্পি নিসীদনং ৱট্টতীতি সম্মোহনিৱাৰণত্থং ৱুত্তন্তি ৱদন্তি.
৫২. অনধিট্ঠিতন্তি তিচীৱৰাদিৱসেন অনধিট্ঠিতং. অনিস্সট্ঠং নাম অঞ্ঞেসং অৱিস্সজ্জিতং, তং পন ৱিকপ্পেত্ৱা পৰিভুঞ্জিতব্বন্তি অত্থো.
ইদানি ৱিকপ্পনুপগস্স পমাণং হেট্ঠিমপৰিচ্ছেদেন দস্সেতুং ‘‘হত্থদীঘ’’ন্তিআদিমাহ. তত্থ ‘‘অনুজানামি, ভিক্খৱে, আযামেন অট্ঠঙ্গুলং সুগতঙ্গুলেন চতুৰঙ্গুলৱিত্থতং পচ্ছিমং চীৱৰং ৱিকপ্পেতু’’ন্তি (মহাৱ. ৩৫৮) ৱুত্তত্তা দীঘতো একহত্থং পুথুলতো উপড্ঢহত্থং ৱিকপ্পেতব্বন্তি অধিপ্পাযো.
৫৩. তিচীৱৰস্সাতি ৱিনযতিচীৱৰস্স, ন ধুতঙ্গতিচীৱৰস্স. তস্স পন ইমেসু নৱসু চীৱৰত্তযমেৱ লব্ভতি, ন অঞ্ঞং লব্ভতি. সব্বমেতন্তি সব্বং অধিট্ঠানৱিধানঞ্চ পৰিহৰণৱিধানঞ্চাতি অত্থো. পৰিক্খাৰচোড়িযো সব্বন্তি তিচীৱৰাদিকং নৱৱিধম্পি চীৱৰং. তথা ৱত্ৱাতি ‘‘পৰিক্খাৰচোড়’’ন্তি ৱত্ৱা. অধিট্ঠতীতি অধিট্ঠাতি. কিং পন তিচীৱৰং পৰিক্খাৰচোড়ং অধিট্ঠাতুং ৱট্টতীতি? আম ৱট্টতি, ‘‘পৰিক্খাৰচোড়ং নাম পাটেক্কং নিধানমুখমেতন্তি তিচীৱৰং পৰিক্খাৰচোড়ং অধিট্ঠহিত্ৱা পৰিভুঞ্জিতুং ৱট্টতি. উদোসিতসিক্খাপদে পন তিচীৱৰং অধিট্ঠহিত্ৱা পৰিহৰন্তস্স পৰিহাৰো ৱুত্তো’’তি অট্ঠকথাযং (পাৰা. অট্ঠ. ২.৪৬৯) ৱুত্তং, তস্মা তিচীৱৰং পৰিক্খাৰচোড়ং অধিট্ঠহন্তেন পচ্চুদ্ধৰিত্ৱা পুন অধিট্ঠাতব্বং.
৫৪. ইদানি এতেসং অধিট্ঠানৱিজহনাকাৰং দস্সেতুং ‘‘অচ্ছেদৱিস্সজ্জনগাহৱিব্ভমা’’তিআদি ৱুত্তং. তত্থ অচ্ছেদোতি চোৰাদীহি অচ্ছিন্দনং. ৱিস্সজ্জনন্তি অঞ্ঞেসং দানং. কথং পন দিন্নং, কথং গহিতং সুদিন্নং সুগ্গহিতঞ্চ হোতীতি? সচে ‘‘ইদং তুয্হং দেমি দদামি দজ্জামি ওণোজেমি পৰিচ্চজামি নিস্সজ্জামি ৱিস্সজ্জামী’’তি ৱা ‘‘ইত্থন্নামস্স দেমি…পে… ৱিস্সজ্জামী’’তি ৱা ৱদতি, সম্মুখাপি পৰম্মুখাপি দিন্নংযেৱ হোতি. ‘‘তুয্হং গণ্হাহী’’তি ৱুত্তে ‘‘ময্হং গণ্হামী’’তি ৱদতি, সুদিন্নং সুগ্গহিতঞ্চ. ‘‘তৱ সন্তকং কৰোহি, তৱ সন্তকং হোতু, তৱ সন্তকং কৰিস্সতী’’তি ৱুত্তে ‘‘মমসন্তকং কৰোমি, মম সন্তকং হোতু, মম সন্তকং কৰিস্সামী’’তি ৱদতি, দুদ্দিন্নং দুগ্গহিতঞ্চ. সচে পন ‘‘তৱ সন্তকং কৰোহী’’তি ৱুত্তে ‘‘সাধু, ভন্তে, ময্হং গণ্হামী’’তি গণ্হাতি, সুগ্গহিতং.
গাহোতি ৱিস্সাসগ্গাহো (পাৰা. অট্ঠ. ১.১৩১). সো পন এৱং ৱেদিতব্বো – ‘‘অনুজানামি, ভিক্খৱে, পঞ্চহঙ্গেহি সমন্নাগতস্স ৱিস্সাসং গহেতুং. সন্দিট্ঠো চ হোতি, সম্ভত্তো চ, আলপিতো চ, জীৱতি চ, জানাতি চ ‘গহিতে মে অত্তমনো ভৱিস্সতী’’’তি (মহাৱ. ৩৫৬). তত্থ সন্দিট্ঠোতি দিট্ঠমত্তকমিত্তো. সম্ভত্তোতি দড়্হমিত্তো. আলপিতোতি ‘‘মম সন্তকং যং ইচ্ছসি, তং গণ্হেয্যাসি, আপুচ্ছিত্ৱা গহণে কাৰণং নত্থী’’তি ৱুত্তো. জীৱতীতি অনুট্ঠানসেয্যায সযিতোপি যাৱ জীৱিতিন্দ্ৰিযুপচ্ছেদং ন পাপুণাতি. গহিতে চ অত্তমনোতি গহিতে চ তুট্ঠচিত্তো. এৱৰূপস্স সন্তকং ‘‘গহিতে মে অত্তমনো ভৱিস্সতী’’তি জানন্তেন গহেতুং ৱট্টতি. অনৱসেসপৰিযাদানৱসেন চেতানি পঞ্চ অঙ্গানি ৱুত্তানি, ৱিস্সাসগ্গাহো পন তীহি অঙ্গেহি ৰুহতি. কথং? সন্দিট্ঠো জীৱতি গহিতে অত্তমনো, সম্ভত্তো জীৱতি গহিতে অত্তমনো, আলপিতো জীৱতি গহিতে অত্তমনোতি এৱং.
যো পন জীৱতি, ন চ গহিতে অত্তমনো হোতি, তস্স সন্তকং ৱিস্সাসভাৱেন গহিতম্পি পুন দাতব্বং. দদন্তেন মতকধনং তাৱ যে তস্স ধনে ইস্সৰা গহট্ঠা ৱা পব্বজিতা ৱা, তেসং দাতব্বং. যো পন পঠমংযেৱ ‘‘সুট্ঠু কতং তযা মম সন্তকং গণ্হন্তেনা’’তি ৱচীভেদেন ৱা চিত্তুপ্পাদমত্তেন ৱা অনুমোদিত্ৱা পচ্ছা কেনচি কাৰণেন কুপিতো, সো পচ্চাহৰাপেতুং ন লভতি. যোপি অদাতুকামো, চিত্তেন পন অধিৱাসেতি, ন কিঞ্চি ৱদতি, সোপি পুন পচ্চাহৰাপেতুং ন লভতি. যো পন ‘‘মযা তুম্হাকং সন্তকং গহিত’’ন্তি ৱা ‘‘পৰিভুত্ত’’ন্তি ৱা ৱুত্তে নাধিৱাসেতি, ‘‘পটিদেহী’’তি ভণতি, সো পচ্চাহৰাপেতুং লভতি.
ৱিব্ভমাতি ইমিনা ভিক্খুনিযাযেৱ অধিট্ঠানৱিজহনং গহিতং হোতি. সা পন যদা ৱিব্ভমতি, তদা অস্সমণী হোতি. ভিক্খু পন ৱিব্ভমন্তোপি যাৱ সিক্খং ন পচ্চক্খাতি, তাৱ ভিক্খুযেৱাতি অধিট্ঠানং ন ৱিজহতীতি. লিঙ্গসিক্খাতি লিঙ্গপৰিৱত্তনঞ্চ সিক্খাপচ্চক্খানঞ্চাতি অত্থো. সব্বেসূতি নৱসু চীৱৰেসু. অধিট্ঠানৱিযোগকাৰণাতি অধিট্ঠানৱিজহনকাৰণা, ইমেসু অঞ্ঞতৰেন অধিট্ঠানং ৱিজহতীতি অত্থো.
কিঞ্চ ভিয্যো (পাৰা. অট্ঠ. ২.৪৬৯) – তিচীৱৰস্স পন ৱিনিব্বিদ্ধছিদ্দঞ্চ অধিট্ঠানৱিজহনং কৰোতীতি অত্থো. তত্থ সঙ্ঘাটিউত্তৰাসঙ্গানং দীঘন্ততো ৱিদত্থিপ্পমাণস্স তিৰিযন্ততো অট্ঠঙ্গুলপ্পমাণস্স পদেসস্স ওৰতো কনিট্ঠঙ্গুলিনখপিট্ঠিপ্পমাণকং ছিদ্দং অধিট্ঠানং ভিন্দতি. অন্তৰৱাসকস্স দীঘন্ততো ৱিদত্থিপ্পমাণস্সেৱ তিৰিযন্ততো চতুৰঙ্গুলপ্পমাণস্স পদেসস্স ওৰতো ছিদ্দং অধিট্ঠানং ভিন্দতি, পৰতো পন ন ভিন্দতি. তস্মা ছিদ্দে জাতে তিচীৱৰং অতিৰেকচীৱৰং হোতি, সূচিকম্মং কত্ৱা পুন অধিট্ঠাতব্বং. ইতৰেসং পন ছিদ্দেন ৱিজহনং নাম নত্থি. যো পন তিচীৱৰেপি দুব্বলট্ঠানে পঠমং অগ্গড়ং দত্ৱা পচ্ছা দুব্বলট্ঠানং ছিন্দিত্ৱা অপনেতি, অধিট্ঠানং ন ভিজ্জতি. মণ্ডলপৰিৱত্তনেপি এসেৱ নযো. যো পন উভো কোটিযো মজ্ঝে কৰোন্তো সচে পঠমং ছিন্দিত্ৱা পচ্ছা ঘটেতি, অধিট্ঠানং ৱিজহতি, অথ ঘটেত্ৱা ছিন্দতি, ন ৱিজহতি. ৰজকেহি ধোৱাপেত্ৱা সেতকং কৰোন্তস্সাপি ন ৱিজহতি এৱ.
৫৫. ইদানি অকপ্পিযচীৱৰানি দস্সেতুং ‘‘কুসৱাকফলকানী’’তিআদি আৰদ্ধং. তত্থ কুসচীৰং (মহাৱ. ৩৭১; মহাৱ. অট্ঠ. ) নাম কুসে গন্থেত্ৱা কতচীৱৰং. ৱাকচীৰং নাম তাপসানং ৱক্কলং. ফলকচীৰং নাম ফলকানি সিব্বিত্ৱা কতচীৱৰং. কেসকম্বলন্তি কেসেহি তন্তং ৱাযিত্ৱা কতকম্বলং. ৱালকম্বলন্তি চমৰৱালেহি ৱাযিত্ৱা কতকম্বলং. উলূকপক্খন্তি উলূকসকুণস্স পক্খেহি কতনিৱাসনং. অজিনক্খিপন্তি সলোমং সখুৰং অজিনমিগচম্মং. ইমেসু সত্তসু ৱত্থেসু যং কিঞ্চি ধাৰযতো থুল্লচ্চযন্তি অত্থো. যথা ইমেসু থুল্লচ্চযং, তথা অক্কনাড়ং নিৱাসেন্তস্স. অক্কনাড়ং নাম অক্কদণ্ডে ৱাকাদীহি গন্থেত্ৱা কতচীৱৰং. ‘‘ন ভিক্খৱে অক্কনাড়ং নিৱাসেতব্বং, যো নিৱাসেয্য, আপত্তি থুল্লচ্চযস্সা’’তি (মহাৱ. ৩৭১) হি ৱুত্তং.
৫৬. কদলেৰকক্কদুস্সে পোত্থকে চাপীতি এত্থ কদলিএৰকঅক্কমকচিৱাকেহি কতানি ৱত্থানি এৱং ৱুত্তানীতি ৱেদিতব্বানি. এতেসু পোত্থকোযেৱ পাড়িযং আগতো, ইতৰানি তগ্গতিকত্তা অট্ঠকথাসু পটিক্খিত্তানি. ইমেসু চতূসুপি দুক্কটমেৱ. ‘‘ন ভিক্খৱে নগ্গিযং তিত্থিযসমাদানং সমাদিযিতব্বং, যো সমাদিযেয্য, আপত্তি থুল্লচ্চযস্সা’’তি (মহাৱ. ৩৭০) ৱুত্তত্তা নগ্গিযম্পি ন কপ্পতি এৱ. সব্বমেৱ নীলকং সব্বনীলকং. এৱং সেসেসুপি. এত্থ নীলং উমাপুপ্ফৱণ্ণং হোতি. মঞ্জেট্ঠকং মঞ্জেট্ঠকৱণ্ণমেৱ. পীতকং কণিকাৰপুপ্ফৱণ্ণং. লোহিতকং জযসুমনপুপ্ফৱণ্ণং. কণ্হকং অদ্দাৰিট্ঠকৱণ্ণং.
৫৭. মহাৰঙ্গং নাম সতপদিপিট্ঠিৱণ্ণং. মহানামং নাম ৰত্তসম্ভিন্নৱণ্ণং হোতি. পদুমপুপ্ফৱণ্ণন্তিপি ৱুত্তং, মন্দৰত্তন্তি অত্থো. তিৰীটকেতি ৰুক্খতচে. অচ্ছিন্নদীঘদসকেতি সব্বসো অচ্ছিন্নদসকে চ মজ্ঝে ছিন্নদসকে চাতি অত্থো. অঞ্ঞমঞ্ঞং সংসিব্বিত্ৱা কতদসং ফলদসং নাম. কেতকপুপ্ফাদিপুপ্ফসদিসাহি দসাহি যুত্তং পুপ্ফদসং নাম. এতেসুপি ‘‘পোত্থকে চাপী’’তি এত্থ ৱুত্তঅপি-সদ্দেন দুক্কটন্তি ৱেদিতব্বং. তথাতি যথা এতেসু কদলিদুস্সাদীসু পুপ্ফদসাৱসানেসু দুক্কটং, তথা কঞ্চুকৱেঠনেসুপি যং কিঞ্চি ধাৰেন্তস্স দুক্কটন্তি অত্থো.
এতেসু পন অযং ৱিনিচ্ছযো (মহাৱ. অট্ঠ. ৩৭২) – সব্বনীলকাদীনি ৰজনানি ৱমেত্ৱা পুন ৰজিত্ৱা ধাৰেতব্বানি, ন সক্কা চে ৱমেতুং, পচ্চত্থৰণাদীনি ৱা কাৰেতব্বানি, তিপট্টচীৱৰস্স মজ্ঝে ৱা দাতব্বানি. অচ্ছিন্নদসকাদীনি দসা ছিন্দিত্ৱা ধাৰেতব্বানি. কঞ্চুকং ৱিজটেত্ৱা ৰজিত্ৱা পৰিভুঞ্জিতব্বং. ৱেঠনেপি এসেৱ নযো. তিৰীটকং পাদপুঞ্ছনং কাতব্বং. সব্বন্তি ইমং ৱুত্তপ্পকাৰং কুসচীৰাদিকং অকপ্পিযচীৱৰং অচ্ছিন্নচীৱৰো লভতীতি অত্থো. ৱুত্তম্পি চেতং পৰিৱাৰে.
‘‘অকপ্পকতং নাপি ৰজনায ৰত্তং,
তেন নিৱত্থো যেন কামং ৱজেয্য;
ন চস্স হোতি আপত্তি,
সো চ ধম্মো সুগতেন দেসিতো;
পঞ্হা মেসা কুসলেহি চিন্তিতা’’তি. (পৰি. ৪৮১);
অযঞ্হি পঞ্হো অচ্ছিন্নচীৱৰভিক্খুং সন্ধায ৱুত্তো, তস্মা হি যং কিঞ্চি অকপ্পিযচীৱৰং নিৱাসেত্ৱা ৱা পাৰুপিত্ৱা ৱা অচ্ছিন্নচীৱৰকেন অঞ্ঞং পৰিযেসিতব্বং. এত্থ পন ‘‘ইধ পন, ভিক্খৱে, মনুস্সা নিস্সীমগতানং ভিক্খূনং চীৱৰং দেন্তি ‘ইমং চীৱৰং ইত্থন্নামস্স দেমা’তি, অনুজানামি, ভিক্খৱে, সাদিতুং, ন তাৱ তং গণনূপগং, যাৱ ন হত্থং গচ্ছতী’’তি (মহাৱ. ২৫৯) ৱুত্তত্তা যাৱ আহৰিত্ৱা তং ন দিন্নং, ‘‘তুম্হাকং, ভন্তে, চীৱৰং উপ্পন্ন’’ন্তি পহিণিত্ৱা ৱা নাৰোচিতং, তাৱ গণনং ন উপেতি, অনধিট্ঠিতং ৱট্টতি. পত্তেপি এসেৱ নযো. আনেত্ৱা দিন্নে ৱা আৰোচিতে ৱা পৰিহাৰো নত্থি, দসাহং অধিট্ঠাতব্বং. চীৱৰৱিনিচ্ছযো.
চীৱৰনিদ্দেসৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৪. ৰজননিদ্দেসৱণ্ণনা
৫৮. ইদানি তেসং চীৱৰানং ৰজনৱিধানং দস্সেতুং ‘‘ৰজনানি চা’’তি ৱুত্তং. তত্থ ‘‘অনুজানামি, ভিক্খৱে, ছ ৰজনানি মূলৰজনং খন্ধৰজনং তচৰজনং পত্তৰজনং পুপ্ফৰজনং ফলৰজন’’ন্তি (মহাৱ. ৩৪৪) এৱং ভগৱতা অনুঞ্ঞাতত্তা ‘‘ছপ্পকাৰানি অনুঞ্ঞাতানি সত্থুনা’’তি ৱুত্তং.
৫৯. তত্থ মূলেতি মূলৰজনেতি অত্থো. হলিদ্দিং ৱিৱজ্জিয সব্বং লব্ভন্তি সম্বন্ধো. এৱং সেসেসুপি. তুঙ্গহাৰকো নাম একো সকণ্টকৰুক্খো, তস্স হৰিতালৱণ্ণং খন্ধৰজনং হোতি. গিহিপৰিভুত্তং পন অল্লিপত্তেন একৱাৰং ৰজিতুং ৱট্টতি. ফলৰজনে অকপ্পিযং নাম নত্থি, সব্বং ৱট্টতীতি. ৰজনৱিনিচ্ছযো.
ৰজননিদ্দেসৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৫. পত্তনিদ্দেসৱণ্ণনা
৬০. ইদানি ভাজনৱিকতিং দস্সেতুং ‘‘পত্তো চা’’তি উদ্ধটং. এত্থ পন পঠমগাথা সুৱিঞ্ঞেয্যা.
৬১. দুতিযে ‘‘মগধনাড়িদ্ৱযতণ্ডুলসাধিত’’ন্তি ৱত্তব্বে ৱিভত্তিলোপং অকত্ৱা গাথাবন্ধসুখত্থং ‘‘মগধে নাড়িদ্ৱযতণ্ডুলসাধিত’’ন্তি ৱুত্তং, পচিতন্তি অত্থো. এত্থ (পাৰা. ৬০২; পাৰা. অট্ঠ. ২.৬০২; কঙ্খা. অট্ঠ. পত্তসিক্খাপদৱণ্ণনা) মগধনাড়ি নাম অড্ঢতেৰসপলং গণ্হাতি. ওদনন্তি এত্থ সব্বপ্পকাৰসম্পন্নং অৱস্সাৱিতোদনং গহেতব্বং. ওদনস্স চতুত্থভাগপ্পমাণং নাতিঘনং নাতিতনুকং হত্থহাৰিযমুগ্গসূপঞ্চ আলোপস্স আলোপস্স অনুৰূপং যাৱ চৰিমকালোপপ্পহোনকং মচ্ছমংসাদিব্যঞ্জনঞ্চ যো পত্তো গণ্হাতি, সো উক্কট্ঠো নামাতি অত্থো. সপ্পিতেলতক্কৰসকঞ্জিকাদীনি পন গণনূপগানি ন হোন্তি, তানি হি ওদনগতিকানেৱ হোন্তি, নেৱ হাপেতুং, ন ৱড্ঢেতুং সক্কোন্তি. এৱমেতং সব্বং পক্খিত্তং সচে পত্তস্স হেট্ঠিমৰাজিসমং তিট্ঠতি, সুত্তেন ৱা হীৰেন ৱা ছিন্দন্তস্স সুত্তস্স ৱা হীৰস্স ৱা হেট্ঠিমন্তং ফুসতি, অযং উক্কট্ঠো নাম পত্তো. সচে তং ৰাজিং অতিক্কমিত্ৱা থূপীকতং তিট্ঠতি, অযং উক্কট্ঠোমকো নাম পত্তো. সচে তং ৰাজিং ন সম্পাপুণাতি, অন্তোগতমেৱ হোতি, অযং উক্কট্ঠুক্কট্ঠো নাম পত্তো.
৬২. ‘‘মজ্ঝিমো নাম পত্তো নাড়িকোদনং গণ্হাতী’’তি ৱুত্তত্তা ‘‘মজ্ঝিমো তস্সুপড্ঢো ৱা’’তি ৱুত্তং. এত্থাপি ৱুত্তপ্পকাৰেন মজ্ঝিমো মজ্ঝিমোমকো মজ্ঝিমুক্কট্ঠোতি পত্তত্তিকং ৱেদিতব্বং. ‘‘ওমকো নাম পত্তো পত্থোদনং গণ্হাতী’’তি (পাৰা. ৬০২) ৱচনতো ‘‘ততোপড্ঢো’’তি ৱুত্তং. মগধনাড়িযা উপড্ঢনাড়িকোদনঞ্চ তদূপিযং সূপং ব্যঞ্জনঞ্চ গণ্হাতি, সো ওমকো নাম. ইধাপি ওমকো ওমকোমকো ওমকুক্কট্ঠোতি পত্তত্তিকং ৱেদিতব্বং. ইমেসু পন নৱসু পত্তেসু উক্কট্ঠুক্কট্ঠো চ ওমকোমকো চ অপত্তো. এতেসু অধিট্ঠাতব্বকিচ্চং নত্থি, সেসা সত্ত পত্তা অধিট্ঠাতব্বা, ৱিকপ্পেতব্বা চাতি অত্থো.
৬৩. অতিৰেকপত্তোতি (পাৰা. ৬০১) অনধিট্ঠিতো অৱিকপ্পিতো. সকোতি সসন্তকো. কপ্পোতি কপ্পিযো. অযমেৱেত্থ সঙ্খেপো – যো পত্তো কাকণিকমত্তস্সাপি মূলস্স দাতব্বস্স নত্থিতায সকো. অযোপত্তো পঞ্চহি পাকেহি মত্তিকাপত্তো দ্ৱীহি পাকেহি পক্কত্তা কপ্পো. সো দসাহপৰমং কালং অনধিট্ঠিতো অৱিকপ্পিতো ধাৰেয্যোতি.
৬৪. অচ্ছেদাদযো চীৱৰে ৱুত্তপ্পভেদাযেৱ. ছিদ্দেনাতি (পাৰা. অট্ঠ. ২.৬০৮; কঙ্খা. অট্ঠ. পত্তসিক্খাপদৱণ্ণনা) এত্থ যস্স পত্তস্স মুখৱট্টিতো হেট্ঠা দ্ৱঙ্গুলপ্পদেসে যেন ছিদ্দেন কঙ্গুসিত্থং নিক্খমতি, তত্তকেন ছিদ্দেন ভিজ্জতি. তস্মিং পন অযচুণ্ণাদীহি পটিপাকতিকে কতে দসাহব্ভন্তৰে পুন অধিট্ঠাতব্বং. পত্তাধিট্ঠানমুজ্ঝতীতি পত্তো অধিট্ঠানং উজ্ঝতি.
৬৫. ইদানি পৰিহৰণৱিধিং দস্সেতুং ‘‘পত্তং ন পটিসামেয্য সোদক’’ন্তিআদি আৰদ্ধং. সোদকং (চূড়ৱ. ২৫৪) পত্তং ন পটিসামেয্য, আতপে চ সোদকং পত্তং ন ওতপেতি অধিপ্পাযো. ন নিদহেতি নিৰুদকং কত্ৱাপি অতিকালং ন নিদহেতি অধিপ্পাযো. ভুম্যাতি ভূমিযং. ন ঠপেতি তট্টিকাচম্মখণ্ডাদীসু যেন কেনচি অনত্থতায পংসুসক্খৰমিস্সায ভূমিযা ন ঠপেয্যাতি অত্থো. নো চ লগ্গযেতি এত্থপি নাগদন্তাদীসু (চূড়ৱ. ২৫৪) যত্থ কত্থচি লগ্গন্তস্স দুক্কটমেৱ.
৬৬. মিড্ঢন্তেতি (চূড়ৱ. ২৫৪; চূড়ৱ. অট্ঠ. ২৫৪) মিড্ঢপৰিযন্তে. সচে পন পৰিৱত্তেত্ৱা তত্থেৱ পতিট্ঠাতি, এৱৰূপায ৱিত্থিণ্ণায মিড্ঢিযা অব্ভন্তৰপৰিচ্ছেদে ঠপেতুং ৱট্টতি, ন পৰিযন্তে. পৰিভণ্ডন্তেতি বাহিৰপস্সে কতায তনুকমিড্ঢিযা অন্তেতি অত্থো. অঙ্কে ৱাতি (চূড়ৱ. ২৫৪) দ্ৱিন্নং ঊৰূনং মজ্ঝে. এত্থ পন অংসবদ্ধকে অংসকূটে লগ্গেত্ৱা অঙ্কে ঠপেতুং ৱট্টতি, ন ইতৰথা. আতপত্তকেতি ছত্তে. এত্থ ভত্তপূৰোপি অংসকূটে লগ্গিতপত্তোপি ঠপেতুং ন ৱট্টতি.