খুদ্দসিক্খা-অভিনৱটীকা
গন্থাৰম্ভকথা
তিলোকতিলকং ৱন্দে, সদ্ধম্মামতনিম্মিতং;
সংসুট্ঠুকতসম্ভত্তিং, জিনং জনমনোৰমং.
সাৰিপুত্তং মহাসামিং, নেকসত্থৱিসাৰদং;
মহাগুণং মহাপঞ্ঞং, নমো মে সিৰসা গৰুং.
খুদ্দসিক্খায টীকা যা, পুৰাতনা সমীৰিতা;
ন তায সক্কা সক্কচ্চং, অত্থো সব্বত্থ ঞাতৱে.
ততোনেকগুণানং যো, মঞ্জূসা ৰতনানৱ;
সুমঙ্গলসনামেন, তেন পঞ্ঞৱতা সতা.
অজ্ঝেসিতো যতিন্দেন, সদাৰঞ্ঞনিৱাসিনা;
সৱিনিচ্ছযমেতিস্সা, কৰিস্সামত্থৱণ্ণনং.
গন্থাৰম্ভকথাৱণ্ণনা
(ক) এত্থাহ – কিমত্থমাদিতোৱাযং গাথা নিক্খিত্তা, ননু যথাধিপ্পেতমেৱ পকৰণমাৰভনীযন্তি? ৱুচ্চতে – সপ্পযোজনত্তা. সপ্পযোজনঞ্হি তংদস্সনং তায ৰতনত্তযপ্পণামাভিধেয্যকৰণপ্পকাৰপ্পযোজনাভিধানসন্দস্সনতো. তানি চ পন সপ্পযোজনানি অনন্তৰাযেন গন্থপৰিসমাপনাদিপ্পযোজনানমভিনিপ্ফাদনতো. তথা হি সোতূনমত্তনো চ যথাধিপ্পেতত্থনিপ্ফাদনং ৰতনত্তযপ্পণামকৰণপ্পযোজনং. ৱিদিতাভিধেয্যস্স গন্থস্স ৱিঞ্ঞূনমাদৰণীযতা অভিধেয্যকথনপ্পযোজনং. সোতুজনসমুস্সাহজননং কৰণপ্পকাৰপ্পযোজনকথনপ্পযোজনং. ৱোহাৰসুখতা পন অভিধানকথনপ্পযোজনং.
তত্থ ৱন্দিত্ৱা ৰতনত্তযন্তি ইমিনা ৰতনত্তযপ্পণামো দস্সিতো, খুদ্দসিক্খন্তি ইমিনা খুদ্দভূতানং সিক্খানং ইধ পটিপাদেতব্বতাদীপনেন অভিধেয্যং, অভিধেয্যো চ নামেস সমুদিতেন সত্থেন ৱচনীযত্থোতি. অভিধানঞ্চ পন ইমিনাৱ দস্সিতং তেন অত্থানুগতসমঞ্ঞাপৰিদীপনতো. সমাতিকন্তি ইমিনা কৰণপ্পকাৰো, খুদ্দসিক্খন্তি ইমিনা চ, তেন খুদ্দভূতানং সিক্খানং ইধ দস্সেতব্বভাৱপ্পকাসনতো. আদিতো উপসম্পন্ন সিক্খিতব্বন্তি ইমিনা পযোজনপযোজনং পন ইমিনাৱ সামত্থিযতো দস্সিতমেৱ, তাসং সিক্খিতব্বপ্পকাসনেন হি সিক্খনে সতি তম্মূলিকায দিট্ঠধম্মিকসম্পৰাযিকত্থনিপ্ফত্তিযা সংসিজ্ঝনতো. পকৰণপ্পযোজনানং সাধনসাধিযলক্খণো সম্বন্ধো তন্নিস্সযদস্সনেনেৱ দস্সিতোযেৱাতি অযমেত্থ সমুদাযত্থো.
অযং পনেত্থাৱযৱত্থো – ৰতনত্তযং ৱন্দিত্ৱা খুদ্দসিক্খং পৱক্খামীতি সম্বন্ধো. ৰতিজননট্ঠেন ৰতনানি, বুদ্ধধম্মসঙ্ঘানমেতং অধিৱচনং. অথ ৱা চিত্তীকতাদিনা কাৰণেন ৰতনানি, বুদ্ধাদযোৱ ৰতনানি. তথা চ ৱুত্তং –
‘‘চিত্তীকতং মহগ্ঘঞ্চ, অতুলং দুল্লভদস্সনং;
অনোমসত্তপৰিভোগং, ৰতনং তেন ৱুচ্চতী’’তি. (দী. নি. অট্ঠ. ২.৩৩; সং. নি. অট্ঠ. ৩.৫.২২৩; খু. পা. অট্ঠ. ৩; সু. নি. অট্ঠ. ১.২২৬; উদা. অট্ঠ. ৪৫; মহানি. অট্ঠ. ৫০);
তযো অৱযৱা অস্সাতি তযং, সমুদাযাপেক্খং একৱচনং, অৱযৱৱিনিমুত্তস্স পন সমুদাযস্স অভাৱতো তীণি এৱ ৰতনানি ৱুচ্চন্তি. ৰতনানং তযং ৰতনত্তযং. ৱন্দিত্ৱাতি তীহি দ্ৱাৰেহি নমস্সিত্ৱা. ‘‘তিস্সো ইমা, ভিক্খৱে, ৱন্দনা কাযেন ৱন্দতি, ৱচসা ৱন্দতি, মনসা ৱন্দতী’’তি (অ. নি. ৩.১৫৫) হি ৱুত্তং. তত্থ ৱিঞ্ঞত্তিং অনুপ্পাদেত্ৱা কেৱলং ৰতনত্তযগুণানুস্সৰণৱসেন মনোদ্ৱাৰে বহুলপ্পৱত্তা কুসলচেতনা মনোদ্ৱাৰৱন্দনা. তং তং ৱিঞ্ঞত্তিং উপ্পাদেত্ৱা পন পৱত্তা কাযৱচীদ্ৱাৰৱন্দনা. সিক্খিতব্বাতি সিক্খা, অধিসীলঅধিচিত্তঅধিপঞ্ঞাৱসেন তিস্সো সিক্খা. সিক্খনঞ্চেত্থ যথাক্কমং সীলাদিধম্মানং সংৱৰণৱসেন, একাৰম্মণে চিত্তচেতসিকানং সমাধানৱসেন, আৰম্মণজাননলক্খণপ্পটিৱেধমগ্গপাতুভাৱপাপনৱসেন চ আসেৱনং দট্ঠব্বং. অঞ্ঞত্থ বহুৱিধা সিক্খা, ইধ তু সঙ্খেপনযত্তা অপ্পকাদিঅনেকত্থসম্ভৱেপি খুদ্দ-সদ্দস্স অপ্পকত্থোৱেত্থ যুত্ততৰোতি খুদ্দা অপ্পকা সিক্খাতি খুদ্দসিক্খা. ইধ পন খুদ্দসিক্খাপ্পকাসকো গন্থো তব্বোহাৰূপচাৰতো ইত্থিলিঙ্গৱসেন ‘‘খুদ্দসিক্খা’’তি ৱুচ্চতি যথা ‘‘ৱৰুণানগৰ’’ন্তি. তং খুদ্দসিক্খং. পৱক্খামীতি কথেস্সামি.
কীদিসন্তি আহ ‘‘আদিতো উপসম্পন্নসিক্খিতব্ব’’ন্তিআদি. আদি-সদ্দোযমত্থি অৱযৱৱচনো যথা ‘‘সব্বাদীনি সব্বনামানী’’তি. অত্থি অপাদানৱচনো যথা ‘‘পব্বতাদীনি খেত্তানী’’তি. তত্থাৱযৱৱাচী কম্মসাধনো ‘‘আদিযতীত্যাদী’’তি. ইতৰো অপাদানসাধনো ‘‘আদিযতি এতস্মাত্যাদী’’তি. তত্থ যো অৱযৱৱচনো, তস্সেদং গহণং, তস্মা উপসম্পন্নক্খণম্পি অন্তো কত্ৱা আদিভূতা উপসম্পন্নক্খণতোযেৱ পট্ঠাযাতি এৱমেত্থ অত্থো দট্ঠব্বো. এৱ-সদ্দো পনেত্থ সব্বৱাক্যানং অৱধাৰণফলত্তা লব্ভতি. তো-পচ্চযো অৱধিম্হিযেৱ, ন আধাৰে. তত্থ হি তোপচ্চযে আধাৰে ৱত্তমানে আদিম্হিযেৱ মজ্ঝঅন্তানং অৱযৱভূতে উপসম্পন্নক্খণেযেৱাতি অত্থো ভৱেয্য, তথা সতি অৱধাৰণনিচ্ছযো নিযমোতি অত্থন্তৰত্তা আদিক্খণনিযমেন মজ্ঝাদযো নিৱত্তিযেয্যুং. অপাদানৱচনস্সাপি গহণে অৱধিভূতো উপসম্পন্নক্খণো নিৱত্তিযেয্য ‘‘পব্বতাদীনি খেত্তানী’’তি এত্থ আদিভূতপব্বতপৰিচ্চাগেন খেত্তগ্গহণং ৱিযাতি দট্ঠব্বং. টীকাযং পন আধাৰত্থোপি ৱুত্তো, সো যথাৱুত্তদোসং নাতিগচ্ছতি. সব্বত্থ ‘‘টীকায’’ন্তি চ ৱুত্তে এত্থেৱ পুৰাণটীকাযন্তি গহেতব্বং. আদিতোতি ইমিনা ইদং দীপেতি – অতিদুল্লভং খণসমৱাযং লভিত্ৱা আলসিযদোসেন অপ্পটিপজ্জন্তেহি চ অঞ্ঞাণদোসেন অঞ্ঞথা পটিপজ্জন্তেহি চ অহুত্ৱা আদিতো পট্ঠায নিৰন্তৰমেৱ তীসু সিক্খাসু সম্মাপটিপজ্জনৱসেন আদৰো জনেতব্বোতি.
উপসম্পন্নেন উপসম্পন্নায চ সিক্খিতব্বং আসেৱিতব্বন্তি উপসম্পন্নসিক্খিতব্বং, একসেসনযেন উপসম্পন্নতাসামঞ্ঞেন ৱা উপসম্পন্নাযপি এত্থেৱাৱিৰোধোতি উপসম্পন্নেন সিক্খিতব্বন্তি সমাসো. ননু অধিসীলাদযোৱ সিক্খিতব্বা, এৱং সতি কথং পকৰণং সিক্খিতব্বত্তেন ৱুত্তন্তি? নাযং দোসো, সিক্খায সিক্খিতব্বত্তে সতি তদ্দীপকগন্থস্সাপি আসেৱিতব্বতা আপজ্জতীতি. সুখগ্গহণত্থং ৱত্তব্বৱিনিচ্ছযং সকলম্পি সঙ্গহেত্ৱা মাতিকায ঠপনতো সহ মাতিকাযাতি সমাতিকং. তগ্গুণসংৱিঞ্ঞাণোযং বহুব্বীহি তস্স খুদ্দসিক্খাসঙ্খাতস্স অঞ্ঞপদত্থস্স যো গুণো মাতিকাসঙ্খাতং ৱিসেসনং, তস্স ইধ ৱিঞ্ঞাযমানত্তা. সুখেনেৱ হি গহণং সিযা মাতিকানুসাৰেন তং তং ৱিনিচ্ছযং ওলোকেন্তানং সংসযাপগমতো.
মাতিকাৱণ্ণনা
(খ-জ) ইদানি ‘‘সমাতিক’’ন্তি ৱুত্তত্তা মাতিকাপদানি তাৱ উদ্দিসিতুং ‘‘পাৰাজিকা চ চত্তাৰো’’তিআদি আৰদ্ধং. এত্থাহ – তীসু সিক্খাসু অধিসীলসিক্খাৱ কস্মা পঠমং ৱুত্তাতি? সব্বসিক্খানং মূলভূতত্তা. ‘‘সীলে পতিট্ঠায নৰো সপঞ্ঞো, চিত্তং পঞ্ঞঞ্চ ভাৱয’’ন্তি (সং. নি. ১.২৩; পেটকো. ২২; মি. প. ২.১.৯) হি ৱুত্তং. তত্ৰাপি মহাসাৱজ্জত্তা মূলচ্ছেজ্জৱসেন পৱত্তনতো সব্বপঠমং জানিতব্বাতি পাৰাজিকাৱ পঠমং ৱুত্তাতি ৱেদিতব্বং. মাতিকাপদানং পন অত্থো তস্স তস্স মাতিকাপদস্স নিদ্দেসৱসেনেৱ ৱিঞ্ঞাযতীতি ন ইধ ৱিসুং দস্সযিস্সাম. অৱিঞ্ঞাযমানং পন তত্থ তত্থেৱ পকাসযিস্সাম.
ইদানি উদ্দিট্ঠপদানুক্কমেন নিদ্দেসং আৰভন্তো ‘‘পাৰাজিকা চ চত্তাৰো’’তি পঠমং মাতিকাপদং উদ্ধৰি. এৱমুপৰিপি. ইদানি পাৰাজিকাযো উদ্দিসিত্ৱা উদ্দিট্ঠপদানুক্কমেন নিদ্দেসং আৰভন্তো ‘‘গৰুকা নৱা’’তি দুতিযং পদং উদ্ধৰীতিআদিনা যথাযোগং ৱত্তব্বং. তত্থ সিক্খাপদং অতিক্কমিত্ৱা আপত্তিং আপন্না পুগ্গলা তায পৰাজযন্তীতি পৰাজিযা. তেযেৱ পাৰাজিকা উপসগ্গস্স ৱুদ্ধিং কত্ৱা য-কাৰস্স ক-কাৰকৰণেন. তে পন গণনপৰিচ্ছেদৱসেন চত্তাৰোতি অত্থো.
১. পাৰাজিকনিদ্দেসৱণ্ণনা
১-২. ইদানি তে দস্সেতুং ‘‘মগ্গত্তযে’’তিআদি আৰদ্ধং. এৱমুপৰিপি যথাযোগং যোজেতব্বং. তত্থ মগ্গত্তযেতি এত্থ মগ্গা চ নাম তিংস মগ্গা. মনুস্সামনুস্সতিৰচ্ছানগতৱসেন হি তিস্সো ইত্থিযো. তত্থ তিৰচ্ছানগতায অযং পৰিচ্ছেদো –
‘‘অপদানং অহী মচ্ছা, দ্ৱিপদানঞ্চ কুক্কুটী;
চতুপ্পদানং মজ্জাৰী, ৱত্থু পাৰাজিকস্সিমা’’তি. (পাৰা. অট্ঠ. ১.৫৫);
তাসং ৱচ্চপস্সাৱমুখমগ্গৱসেন তযো তযো কত্ৱা নৱ মগ্গা, তথা উভতোব্যঞ্জনকানং, পুৰিসানং পন ৱচ্চমুখমগ্গৱসেন দ্ৱে দ্ৱে কত্ৱা ছ, তথা পণ্ডকানন্তি তিংস. তেসং তযে. কীদিসেতি আহ ‘‘সন্থতসন্থতে’’তি. সন্থতে অসন্থতেতি পদচ্ছেদো. ন সন্থতং অসন্থতং. তস্মিং অসন্থতে. ন-কাৰো এত্থ ‘‘অব্ৰাহ্মণো’’তিআদীসু ৱিয পযিৰুদাসে, তং কিৰিযাযুত্তস্স তাদিসস্স অঞ্ঞস্স ৱত্থুনো ৱিধানেন সন্থতস্স ৱত্থুনো পযিৰুদাসনং পৰিচ্চজনং পযিৰুদাসোতি. ন পসজ্জপ্পটিসেধে, সন্থতং পসজ্জ পত্ৱা তস্স ‘‘ব্ৰাহ্মণো ন ভৱিস্সতী’’তিআদীসু ৱিয ন নিসেধোতি. ৱা-সদ্দো পনেত্থ ৱচনযুত্তিবলেনেৱ লব্ভতি, তস্স পলিৱেঠেত্ৱা, অন্তো ৱা পৱেসেত্ৱা ৱত্থাদিনা কেনচি পটিচ্ছন্নে ৱা অপ্পটিচ্ছন্নে ৱাতি অত্থো. তথাভূতে অল্লোকাসে পকতিৱাতেন অসম্ফুট্ঠে তিন্তপ্পদেসে. নিমিত্তন্তি অঙ্গজাতং. সন্তিআদি তব্বিসেসনং. সন্তি অত্তনিযং. সং-সদ্দো হি অত্তনি অত্তনিযে চ ৱত্ততি. সন্থতং অসন্থতন্তি যথাৱুত্তনযেন পটিচ্ছন্নং ৱা অপ্পটিচ্ছন্নং ৱা. উপাদিণ্ণন্তি অনট্ঠকাযপ্পসাদং. কিত্তকন্তি আহ ‘‘তিলমত্তম্পী’’তি. তিলস্স মত্তং সাকল্লং যস্স তং তিলমত্তং. ‘‘মত্তং সাকল্লং নিচ্ছযে’’তি হি নিঘণ্ডু. এত্থাপি অৱযৱেন ৱিগ্গহো সমুদাযো সমাসত্থো, তিলবীজপ্পমাণম্পীতি ৱুত্তং হোতি. কিং তং? নিমিত্তং, পৱেসনং ৱা. অপি-সদ্দো সম্ভাৱনে, ‘‘তিলবীজমত্তম্পী’’তি সম্ভাৱীযতি, অধিকে কা নাম কথাতি ইদমেত্থ সম্ভাৱনং, এৱংভূতং সং অঙ্গজাতং যথাৱুত্তে মগ্গত্তযে তিলমত্তম্পি পৱেসন্তো ভিক্খু চুতো পৰিভট্ঠো, পাৰাজিকো নাম হোতি সাসনতোতি ৱিঞ্ঞাযতি গম্মমানত্থস্স সদ্দস্স পযোগং পতি কামাচাৰত্তা. কীদিসোতি আহ ‘‘অনিক্খিত্তসিক্খো’’তি. নিক্খিত্তসিক্খো পন অভিক্খুকত্তা পৰিচ্চত্তো. তত্থ নিক্খিত্তা ওহিতা পৰিচ্চত্তা পচ্চক্খাতা সিক্খা এতেনাতি ৱিগ্গহো. যথালক্খণং ন নিক্খিত্তসিক্খো অনিক্খিত্তসিক্খো. তত্থ চিত্তখেত্তকালপ্পযোগপুগ্গলৱিজাননৱসেন সিক্খাপচ্চক্খানং ঞত্ৱা তদভাৱেন অপচ্চক্খানং ৱেদিতব্বং.
তত্থ উপসম্পন্নভাৱতো চৱিতুকামতাচিত্তং চিত্তং নাম. ‘‘বুদ্ধং পচ্চক্খামী’’তিআদীনি ‘‘গিহীতি মং ধাৰেহি, উপাসকো, আৰামিকো, সামণেৰোতি মং ধাৰেহী’’তি ‘‘অলং মে বুদ্ধেনা’’তিআদীনি ছ খেত্তপদানি খেত্তং নাম. ‘‘পচ্চক্খামী’’তিআদিনা ৱুত্তো ৱত্তমানকালোযেৱ কালো নাম. যায কাযচি ভাসায ৱসেন ৱাচসিকপ্পযোগোৱ পযোগো নাম. অনুম্মত্তাদিকো পচ্চক্খাতো চ মনুস্সজাতিকো সোৱ পুগ্গলো নাম. পচ্চক্খাতকস্স ৱচনসমনন্তৰমেৱ ‘‘অযং উক্কণ্ঠিতো’’তি ৱা ‘‘গিহিভাৱং পত্থযতী’’তি ৱা সোতুনো জাননং ৱিজাননং নামাতি ৱেদিতব্বং.
তত্থ নট্ঠকাযপ্পসাদং পন পিড়কং ৱা চম্মখিলং ৱা লোমং ৱা পৱেসন্তস্স দুক্কটং. অক্খিনাসকণ্ণচ্ছিদ্দৱত্থিকোসেসু, সত্থকাদীহি কতৱণে ৱা মেথুনৰাগেন নিমিত্তং পৱেসন্তস্স থুল্লচ্চযং. অৱসেসসৰীৰেসু উপকচ্ছকাদীসু দুক্কটং. তিৰচ্ছানগতানং হত্থিঅস্সগোগদ্ৰভওট্ঠমহিংসাদীনং নাসায থুল্লচ্চযং, ৱত্থিকোসে থুল্লচ্চযমেৱ. সব্বেসম্পি তিৰচ্ছানগতানং অক্খিকণ্ণৱণেসু দুক্কটং. তথা অৱসেসসৰীৰে কাযসংসগ্গৰাগেন, মেথুনৰাগেন ৱা জীৱমানকপুৰিসস্স ৱত্থিকোসং অপ্পৱেসন্তো নিমিত্তেন নিমিত্তং ছুপতি, দুক্কটং. বহি নিক্খন্তদন্তেসু ৱাযমন্তস্স পন থুল্লচ্চযন্তি অযমেত্থ সৱিনিচ্ছযো অত্থৱণ্ণনক্কমো.
ইদানি পৱেসনং নাম ন কেৱলং অত্তুপক্কমেনেৱ, পৰূপক্কমেনাপি হোতি, তত্ৰাপি সাদিযন্তোৱ চুতো হোতীতি দস্সেতুং ‘‘অথ ৱা’’তিআদি ৱুত্তং. তত্থ অথ ৱাতি অযং নিপাতো, নিপাতসমুদাযো ৱা পক্খন্তৰাৰম্ভে. পৱেসনঞ্চ ঠিতঞ্চ উদ্ধাৰো চ পৱিট্ঠঞ্চ পৱেসন…পে… পৱিট্ঠানি, ইতৰীতৰযোগদ্ৱন্দো. ইতৰীতৰযোগো নাম অঞ্ঞমঞ্ঞত্থোপাদানতাতি পৱেসনাদীনি ঠিতাদিঅত্থানিপি হোন্তীতি পৱিট্ঠ-সদ্দোপি পৱেসনাদিঅত্থো হোতি, ততোযেৱেত্থ তস্মা বহুৱচনসম্ভৱো. অঞ্ঞথা দ্ৱন্দে অৱযৱত্থপধানত্তা একত্থৱাচকাপি পৱিট্ঠ-সদ্দা কথং বহুৱচনপ্পসঙ্গো. সমাহাৰে ৱা দ্ৱন্দো. খণোতি কালৱিসেসো. সো চ যোগৱন্তানং খণন্তৰৱিনিমুত্তো নত্থীতি পৱেসন…পে…পৱিট্ঠানিযেৱ খণোতি কম্মধাৰযো, অভেদে ভেদপৰিকপ্পনায ৱা পৱেসন…পে… পৱিট্ঠানং খণোতি ছট্ঠীতপ্পুৰিসো. তস্স সাদকো, তস্মিং ৱা সাদকো পৱেসন…পে… সাদকো. খণ-সদ্দো পনেত্থ পচ্চেকং যোজেতব্বো দ্ৱন্দসমাসত্তা, পৱেসনকালং ঠিতকালং উদ্ধাৰকালং পৱিট্ঠকালং, তস্মিং ৱা সাদিযন্তোতি এৱমেত্থ অত্থো দট্ঠব্বো. এৱং সেৱনচিত্তপচ্চুপট্ঠানেন সাদকো ভিক্খু চুতোতি যোজেতব্বং. তত্থ যথাৱুত্তপ্পদেসস্স অন্তোকৰণং পৱেসনং নাম. যাৱ উদ্ধৰণাৰম্ভা নিৱত্তং ঠিতং নাম. অট্ঠকথাযং (পাৰা. অট্ঠ. ১.৫৮) পন মাতুগামস্স সুক্কৱিস্সট্ঠিং পত্ৱা সব্বথা ৱাযমতো ওৰমিত্ৱা ঠিতকালং সন্ধায ‘‘সুক্কৱিস্সট্ঠিসমযে’’তি ৱুত্তং. যাৱ অগ্গা নীহৰণং উদ্ধাৰো নাম. যাৱ পৱেসনাৰহট্ঠানা অন্তোকতং পৱিট্ঠং নাম.
পঠমং.
৩-৪. ইদানি দুতিযং দস্সেতুং ‘‘আদিযেয্যা’’তিআদিমাহ. তত্থ অদিন্নং থেয্যচিত্তেন আদিযেয্য…পে… সঙ্কেতং ৱীতিনামযে, পাৰাজিকো ভৱেতি সম্বন্ধো. অদিন্নন্তি মনুস্সসামিকেহি কাযৱাচাহি ন দিন্নং. থেয্যচিত্তেনাতি থেনোতি চোৰো, তস্স ভাৱো থেয্যং ন-কাৰস্স য-কাৰং কত্ৱা দ্ৱিত্তেন. ভৱন্তি এতস্মা অভিধানবুদ্ধীতি ভাৱো, সদ্দপ্পৱত্তিনিমিত্তং জাতিগুণাদি. ইধ পন অৱহৰণচিত্তসঙ্খাতং দব্বং থেয্যং. থেয্যঞ্চ তং চিত্তঞ্চাতি থেয্যচিত্তং, তেন. আদিযেয্যাতি আৰামাদিং অভিযুঞ্জিত্ৱা গণ্হেয্য. হৰেয্যাতি হৰন্তো গণ্হেয্য. অৱহৰেয্যাতি উপনিক্খিত্তং ভণ্ডং ‘‘দেহি মে ভণ্ড’’ন্তি ৱুচ্চমানো ‘‘ন মযা গহিত’’ন্তিআদীনি ৱদন্তো গণ্হেয্য. ইৰিযাপথং কোপেয্যাতি ভণ্ডহাৰকস্স গমনাদিইৰিযাপথং ৱিচ্ছিন্দিত্ৱা গণ্হেয্য. কোপং কত্ৱা গণ্হাতীতি হি এতস্মিং অত্থে ‘‘কোপী’’তি নামধাতু. ঠানা চাৱেয্যাতি ঠপিতট্ঠানতো চাৱেয্য. সঙ্কেতং ৱীতিনামযেতি পৰিকপ্পিতট্ঠানং ৱা সুঙ্কঘাতং ৱা অতিক্কামেয্য.
এত্থ চ আৰামাদিঅভিযুঞ্জনে, সামিকস্স ৱিমতুপ্পাদনধুৰনিক্খেপে, ভণ্ডহাৰকস্স সীসভাৰামসনফন্দাপনখন্ধোৰোপনে, উপনিক্খিত্তে ‘‘দেহি মে ভণ্ড’’ন্তি চোদিযমানস্স ‘‘নাহং গণ্হামী’’তি ভণনৱিমতুপ্পাদনধুৰনিক্খেপে, থলট্ঠস্স থেয্যচিত্তেনামসনফন্দাপনঠানাচাৱনে চাতি চতূসু পচ্চেকং যথাক্কমং দুক্কটথুল্লচ্চযপাৰাজিকাযো ৱেদিতব্বা. ‘‘সহভণ্ডহাৰকং নেস্সামী’’তি পঠমদুতিযপাদসঙ্কামনে, পৰিকপ্পিতসুঙ্কঘাতট্ঠানতো পঠমদুতিযপাদাতিক্কামে চাতি দ্ৱীসু পচ্চেকং কমেন থুল্লচ্চযপাৰাজিকাযো ৱেদিতব্বা. অযমেত্থ সৱিঞ্ঞাণকাৱিঞ্ঞাণকমিস্সকত্তা নানাভণ্ডৱসেন যোজনা. একভণ্ডৱসেন পন সস্সামিকস্স দাসস্স ৱা তিৰচ্ছানগতস্স ৱা যথাৱুত্তেন অভিযোগাদিনা নযেন আদিযনহৰণাদিৱসেন যোজনা দট্ঠব্বা.
অপিচ ইমানি ছ পদানি ৱণ্ণযন্তেন নানাভণ্ডএকভণ্ডসাহত্থিকপুব্বপ্পযোগথেয্যাৱহাৰসঙ্খাতে পঞ্চপঞ্চকে সমোধানেত্ৱা পঞ্চৱীসতি অৱহাৰা দস্সেতব্বা ছপ্পদন্তোগধত্তা সব্বেসম্পি অৱহাৰানং. তে পন অৱহাৰা যেন কেনচি অভিযোগাদিআকাৰনানত্তমত্তেন ভিন্নাতি তংৱসেন পঞ্চপঞ্চকং নাম জাতং. এৱং সংৱণ্ণিতঞ্হি ইদং অদিন্নাদানপাৰাজিকং সুৱণ্ণিতং নাম হোতীতি দট্ঠব্বং. তত্থ পুৰিমানি দ্ৱে পঞ্চকানি ‘‘আদিযেয্যা’’তিআদীনং পঞ্চন্নং পদানং ৱসেন লব্ভন্তি. যং পনেতং ‘‘সঙ্কেতং ৱীতিনামযে’’তি ছট্ঠং পদং, তং ততিযপঞ্চমেসু পঞ্চকেসু নিস্সগ্গিযপৰিকপ্পাৱহাৰৱসেন যোজেতব্বং.
তত্থ সাহত্থিক-সদ্দেন উপচাৰতো তংসহচৰিতপঞ্চকং গহেত্ৱা ‘‘সাহত্থিকঞ্চ তং পঞ্চকঞ্চা’’তি ৱা ‘‘সাহত্থিকাদি পঞ্চক’’ন্তি মজ্ঝেপদলোপৱসেন ৱা সাহত্থিকপঞ্চকং. এৱমুপৰিপি. তং পন সাহত্থিকো আণত্তিকো নিস্সগ্গিযো অত্থসাধকো ধুৰনিক্খেপো চাতি. তত্থ সকো হত্থো সহত্থো, সহত্থেন নিব্বত্তো সাহত্থিকো. এৱং আণত্তিকো. সুঙ্কঘাতপৰিকপ্পিতোকাসানং অন্তো ঠত্ৱা বহি নিস্সজ্জনং নিস্সগ্গো, সো এৱ নিস্সগ্গিযো. কালং অনিযমেত্ৱা আণত্তস্স ভণ্ডগ্গহণতো চ পৰস্স তেলকুম্ভিযা পাদগ্ঘনকং তেলং অৱস্সং পিৱনকানং উপাহনাদীনং নিক্খিত্তানং তেলপাতনতো চ পুৰেতৰমেৱ পাৰাজিকসঙ্খাতং অত্থং সাধেতীতি অত্থসাধকো. সো পন আণাপনপ্পযোগো, উপাহনাদীনং নিক্খেপপ্পযোগো চ. আৰামাভিযোগে চ উপনিক্খিত্তভণ্ডে চ তাৱকালিকভণ্ডদেয্যানমদানে চ ধুৰস্স নিক্খেপো ধুৰনিক্খেপো.
পুব্বপ্পযোগপঞ্চকং নাম পুব্বপ্পযোগো সহপ্পযোগো সংৱিধাৱহাৰো সঙ্কেতকম্মং নিমিত্তকম্মন্তি. তত্থ আণাপনং ভণ্ডগ্গহণতো পুব্বত্তা পুব্বপ্পযোগো নাম. ঠানাচাৱনখিলসঙ্কামনপ্পযোগেন সহ ৱত্তমানো সহপ্পযোগো. সংৱিধায সম্মন্তযিত্ৱা গতেসু একেনাপি ভণ্ডে ঠানা চাৱিতে সব্বেসং অৱহাৰো সংৱিধাৱহাৰো. সঙ্কেতকম্মন্তি পুব্বণ্হাদিকালপৰিচ্ছেদৱসেন সঞ্জাননকৰণং. নিমিত্তকম্মং নাম সঞ্ঞুপ্পাদনত্থং অক্খিনিখণনাদিকৰণং.
থেয্যাৱহাৰপঞ্চকং পন সযমেৱ দস্সেতুং ‘‘অথ ৱা’’তিআদিমাহ. ননু চ ছপ্পদন্তোগধত্তা ‘‘সব্বেসম্পি অৱহাৰান’’ন্তি ৱুত্তং, এৱং সতি ‘‘অথ ৱা’’তি পক্খন্তৰৱসেন ৱিসুং ৱিয ইদং পঞ্চকং কস্মা ৱুত্তন্তি? ননু অৱোচুম্হা ‘‘যেন কেনচি অভিযোগাদিআকাৰনানত্তমত্তেন ভিন্না’’তি, এতাদিসস্স ভেদস্স সম্ভৱতো পক্খন্তৰৱসেনাপি যুজ্জতীতি এৱং ৱুত্তং. ইমস্স পঞ্চকস্স ৱিসুং উদ্ধৰিত্ৱা ৱচনং পন পসিদ্ধিৱসেনাতি দট্ঠব্বং, কুস-সদ্দেন কুসসঙ্কামনমধিপ্পেতং অভেদোপচাৰেন. থেয্যঞ্চ বলঞ্চ কুসো চ ছন্নঞ্চ পৰিকপ্পো চ থেয্যা…পে… পৰিকপ্পং, দীঘো সন্ধিৱসেন. তেন অৱহাৰকো পাৰাজিকো ভৱেতি সম্বন্ধো. যো পন পটিচ্ছন্নেন অৱহাৰকো, সো অত্থতো পটিচ্ছন্নস্স অৱহাৰকো হোতীতি দ্ৱন্দসমাসন্তোগধত্তেপিচস্স ৱিৰোধাভাৱোভাৱসাধনো চাযং ছন্ন-সদ্দো দট্ঠব্বো. তত্থ সন্ধিচ্ছেদনাদীনি কত্ৱা ৱা তুলাকূটমানকূটকহাপণকূটাদীহি ৱঞ্চেত্ৱা ৱা গণ্হন্তো থেয্যাৱহাৰকো. বলক্কাৰেন পৰসন্তকং গণ্হন্তো বলাৱহাৰকো. কুসং সঙ্কামেত্ৱা গণ্হন্তো কুসাৱহাৰকো. তিণপণ্ণাদীহি যং কিঞ্চি পটিচ্ছাদেত্ৱা পচ্ছা কস্স পটিচ্ছন্নস্স অৱহাৰকো পটিচ্ছন্নাৱহাৰকো. সাটকাদিভণ্ডৱসেন, গব্ভদ্ৱাৰাদিওকাসৱসেন ৱা পৰিকপ্পেত্ৱা গণ্হন্তো পৰিকপ্পাৱহাৰকো. এত্থ পন পৰিকপ্পিতভণ্ডগ্গহণে পৰিকপ্পিতপৰিচ্ছেদাতিক্কমে চ পাৰাজিকং ৱেদিতব্বং.
ইদানি পনেত্থ ৱিনিচ্ছযং দস্সেতুং ‘‘ভণ্ডকালগ্ঘদেসেহী’’তিআদি ৱুত্তং. এত্থ অদিন্নাদানে ভণ্ডঞ্চ কালো চ অগ্ঘো চ দেসো চ তেহি চ পৰিভোগেন চ ৱিনিচ্ছযো কাতব্বোতি অত্থো. তত্থ অৱহটভণ্ডস্স সস্সামিকস্সামিকভাৱং সস্সামিকেপি সামিকানং সালযনিৰালযভাৱঞ্চ উপপৰিক্খিত্ৱা সালযকালে চে অৱহটং, ভণ্ডং অগ্ঘাপেত্ৱা কাতব্বো ৱিনিচ্ছযো ভণ্ডেন ৱিনিচ্ছযো. নিৰালযকালে চে অৱহটং, পাৰাজিকং নত্থি, সামিকেসু পুন আহৰাপেন্তেসু দাতব্বং. তদেৱ হি ভণ্ডং কদাচি মহগ্ঘং, কদাচি অপ্পগ্ঘং, তস্মা যস্মিং কালে ভণ্ডং অৱহটং, তস্মিংযেৱ কালে যো তস্স অগ্ঘো, তেন কাতব্বো ৱিনিচ্ছযো কালেন ৱিনিচ্ছযো. নৱভণ্ডস্স যো অগ্ঘো, সো পচ্ছা পৰিহাযতি, তস্মা সব্বদা পকতিঅগ্ঘৱসেন অকত্ৱা কাতব্বো ৱিনিচ্ছযো অগ্ঘেন ৱিনিচ্ছযো. ভণ্ডুট্ঠানদেসে ভণ্ডং অপ্পগ্ঘং হোতি, অঞ্ঞত্থ মহগ্ঘং, তস্মা যস্মিং দেসে ভণ্ডং অৱহটং, তস্মিংযেৱ দেসে অগ্ঘেন কাতব্বো ৱিনিচ্ছযো দেসেন ৱিনিচ্ছযো. পৰিভোগেন সাটকাদিনো ভণ্ডস্স অগ্ঘো পৰিহাযতি, তস্মা তস্স পৰিভোগৱসেন পৰিহীনাপৰিহীনভাৱং উপপৰিক্খিত্ৱা কাতব্বো ৱিনিচ্ছযো পৰিভোগেন ৱিনিচ্ছযো.
দুতিযং.
৫-৭. ইদানি ততিযং দস্সেতুং ‘‘মনুস্সৱিগ্গহ’’ন্তিআদি আৰদ্ধং. তত্থ মনুস্সৱিগ্গহং কললতো পট্ঠায জীৱমানকমনুস্সজাতিকানং সৰীৰং. চিচ্চ পাণোতি সঞ্ঞায সদ্ধিংযেৱ ‘‘ৱধামি ন’’ন্তি ৱধকচেতনায চেতেত্ৱা পকপ্পেত্ৱা. জীৱিতা ৱা ৱিযোজযেতি যো ভিক্খু জাতিউণ্ণংসুনা সমুদ্ধটতেলবিন্দুমত্তং কললৰূপকালে তাপনাদীহি ৱা ততো ৱা উদ্ধমপি তদনুৰূপেন উপক্কমেন ৰূপজীৱিতিন্দ্ৰিযোপক্কমে সতি তদাযত্তৱুত্তিনো অৰূপজীৱিতস্সাপি ৱোৰোপনসম্ভৱতো উভযজীৱিতা ৱোৰোপেয্য. ৱা-সদ্দো ৱিকপ্পে. মৰণচেতনোতি মৰণে চেতনা যস্স সো মৰণাধিপ্পাযো. সত্থহাৰকন্তি জীৱিতং হৰতীতি হাৰকং, সত্থঞ্চ তং হাৰকঞ্চাতি সত্থহাৰকং, তং. অস্স মনুস্সৱিগ্গহস্স. উপনিক্খিপেতি সমীপে নিক্খিপেয্য ৱা. এতেন থাৱৰপ্পযোগং দস্সেতি. গাহেয্য মৰণূপাযন্তি ‘‘সত্থং ৱা আহৰ, ৱিসং ৱা খাদা’’তিআদিনা নযেন মৰণত্থায উপাযং গাহাপেয্য ৱা. এতেন আণত্তিপ্পযোগো দস্সিতো. ৱদেয্য মৰণে গুণন্তি কাযৱাচাদূতলেখাহি ‘‘যো এৱং মৰতি, সো ধনং ৱা লভতী’’তিআদিনা নযেন মৰণে গুণং পকাসেয্য ৱা. উভযত্থ অধিকাৰৱসেন ৱা-সদ্দো আহৰিতব্বো. সো ভিক্খু চুতোতি সম্বন্ধো, সাসনতোতি ৱিঞ্ঞাযতি.
ইদানি পনস্স ছব্বিধে পযোগেদস্সেতুং ‘‘পযোগা’’তিআদিমাহ. তত্থ সাহত্থি…পে… ইদ্ধিৱিজ্জামযা পযোগাতি ইমে ছ পযোগাতি সম্বন্ধো. ক-কাৰলোপেন পনেত্থ ‘‘সাহত্থী’’তি ৱুত্তং. অথ ৱা অনেকত্থে অনেকতদ্ধিতসম্ভৱেন সহত্থস্সাযং পযোগো সাহত্থীতি পদসিদ্ধি ৱেদিতব্বা. সাহত্থি চ নিস্সগ্গো চ আণত্তি চ থাৱৰো চাতি দ্ৱন্দো. ইদ্ধি চ ৱিজ্জা চ, তাসমিমেতি ইদ্ধিৱিজ্জামযা, ইদ্ধিমযো ৱিজ্জামযোতি ৱুত্তং হোতি. পযোগাতি ইমে ছপ্পযোগা নাম হোন্তীতি অত্থো. তত্থ সযং মাৰেন্তস্স কাযেন ৱা কাযপ্পটিবদ্ধেন ৱা পহৰণং সাহত্থিকো পযোগো. দূৰে ঠিতং মাৰেতুকামস্স কাযাদীহি উসুসত্তিআদীনং নিস্সজ্জনং নিস্সগ্গো. ‘‘অসুকং নাম মাৰেহী’’তিআদিনা আণাপেন্তস্স আণাপনং আণত্তি, ওপাতখণনং অপস্সেনসংৱিধানং অসিআদীনং উপনিক্খিপনাদি থাৱৰো. মাৰণত্থং কম্মৱিপাকজায ইদ্ধিযা পযোজনং ইদ্ধিমযো. কম্মৱিপাকজিদ্ধি চ নামেসা ৰাজাদীনং ৰাজিদ্ধিআদযো. তত্থ পিতুৰঞ্ঞো সীহড়িন্দস্স দাঠাকোটনেন চূড়সুমনকুটুম্বিযমাৰণে ৰাজিদ্ধি দট্ঠব্বা, তদত্থমেৱ অথব্বণাদিৱিজ্জায পৰিজপ্পনং ৱিজ্জামযো পযোগো.
এৱং ছপ্পযোগে দস্সেত্ৱা তেসু আণত্তিপ্পযোগস্স নিযামকে দস্সেতুং ‘‘কালা’’তিআদি ৱুত্তং. তত্থ যথাৱুত্তং আণত্তিং নিযমেন্তি সঙ্কেতৱিসঙ্কেততাৱসেন পৰিচ্ছিন্দন্তীতি আণত্তিনিযামকা. তে পন কালো চ ৱত্থু চ আৱুধঞ্চ ইৰিযাপথো চাতি চত্তাৰো, তথা কিৰিযাৱিসেসো ওকাসোতি গণনপৰিচ্ছেদৱসেন ছ হোন্তীতি অত্থো. তত্থ কালো পুব্বণ্হাদি যোব্বনাদি চ. ৱত্থু মাৰেতব্বো সত্তো. আৱুধং অসিআদি. ইৰিযাপথো মাৰেতব্বস্স গমনাদি. কিৰিযাৱিসেসো ৱিজ্ঝনাদি. ওকাসো গামাদি. যো হি ‘‘অজ্জ, স্ৱে’’তি অনিযমেত্ৱা ‘‘পুব্বণ্হে মাৰেহী’’তি ৱুত্তো যদা কদাচি পুব্বণ্হে মাৰেতি, নত্থি ৱিসঙ্কেতো. যো পন ‘‘পুব্বণ্হে’’তি ৱুত্তো মজ্ঝন্হাদীসু মাৰেতি, ৱিসঙ্কেতো হোতি, আণাপকস্স অনাপত্তি. এৱং কালস্স সঙ্কেতৱিসঙ্কেততাৱসেন নিযামকতা ৱেদিতব্বা. ইমিনাৱ নযেন ৱত্থুআদীসুপি ৱিনিচ্ছযো ৱেদিতব্বোতি.
ততিযং.
৮-৯. ইদানি চতুত্থং দস্সেতুং ‘‘ঝানাদিভেদ’’ন্তিআদিমাহ. তত্থ অত্তনি নোসন্তং অত্তুপনাযিকঞ্চ পচ্চুপ্পন্নভৱস্সিতঞ্চ অঞ্ঞাপদেসৰহিতঞ্চ ঝানাদিভেদং কোট্ঠাসং কত্ৱা ৱা একেকং কত্ৱা ৱা কাযেন ৱা ৱাচায ৱা ৱিঞ্ঞত্তিপথে দীপেন্তো নাধিমানিকো ঞাতে চুতো ভৱেতি সম্বন্ধো. তত্থ অত্তনি সকসন্তানে নোসন্তং অনুপ্পন্নত্তাযেৱ অৱিজ্জমানং, এত্থ নোসন্তোতি অত্থে তপ্পুৰিসো. ঝানাদিভেদন্তি ঝানং আদি যস্স ‘‘ৱিমোক্খসমাধি সমাপত্তি ঞাণদস্সন মগ্গভাৱনা ফলসচ্ছি কিৰিযাকিলেসপ্পহানৱিনীৱৰণতাচিত্তস্স সুঞ্ঞাগাৰে অভিৰতী’’তি (পাৰা. ১৯৮) ৱুত্তস্স সো ঝানাদি, সোৱ ভেদো ৱিসেসোতি সমাসো. তং ঝানাদিভেদং উত্তৰিমনুস্সধম্মং. অত্তুপনাযিকন্তি ‘‘অযং মযি অত্থী’’তি আৰোচনৱসেন অত্তনি উপনীযতি, ‘‘অহং ৱা এত্থ সন্দিস্সামী’’তি অত্তা উপনীযতি এত্থ ধম্মেতি ৱা অত্তুপনাযিকো, ঝানাদিভেদো, তং. পচ্চুপ্পন্নভৱস্সিতন্তি পচ্চুপ্পন্নভৱো নাম ইদানি ৱত্তমানো অত্তভাৱো, তন্নিস্সিতোতি সমাসো, সো চ ঝানাদিভেদোযেৱ, তং.
অঞ্ঞাপদেসৰহিতন্তি ‘‘যো তে ৱিহাৰে ৱসি, সো ভিক্খু পঠমং ঝানং সমাপজ্জী’’তিআদিনা (পাৰা. ২২০) নযেন অঞ্ঞস্স অপদেসো, তেন ৰহিতো চত্তোতি তপ্পুৰিসসমাসো, সো ৰহিতো তেনাতি ৱা বহুব্বীহি, ঝানাদিভেদোৱ, তং. কোট্ঠাসং কত্ৱা ৱাতি ‘‘পঠমং ঝানং দুতিযং ঝানং সমাপজ্জিং, পঠমং ঝানং ততিযং ঝানং সমাপজ্জি’’ন্তিআদিনা নযেন কোট্ঠাসং কত্ৱা ৱা. একেকং কত্ৱা ৱাতি ‘‘পঠমং ঝানং সমাপজ্জিং, দুতিযং ঝানং সমাপজ্জি’’ন্তিআদিনা নযেন একেকং কত্ৱা ৱা. এত্থ চ একন্তি ঠিতে ৱিচ্ছাযং দ্ৱিত্তং. এত্থ পন কত্ৱাতি কৰণকিৰিযায একেকৱসেন ভিন্নস্স ঝানাদিনো অত্থস্স সম্বন্ধনিচ্ছা ৱিচ্ছাতি ৱেদিতব্বা. টীকাযং পন ‘‘কোট্ঠাসং ৱাতি এত্থ ‘ঝানলাভী, ৱিমোক্খলাভী, সমাধিলাভী, সমাপত্তিলাভীম্হী’তি এৱমাদিনা নযেন কোট্ঠাসতো ৱাতি অত্থো’’তি চ ‘‘একেকং ৱাতি ‘পঠমস্স ঝানস্স লাভী, দুতিযস্স ঝানস্স লাভীম্হী’তি এৱমাদিনা নযেন একেকং ৱাতি অত্থো’’তি চ ৱুত্তং. সো পাড়িযং অট্ঠকথাযঞ্চ অৱুত্তক্কমোতি ৱেদিতব্বো. কাযেন ৱাতি হত্থমুদ্দাদিৱসেন কাযেন ৱা. ৱাচাতি এত্থ য-কাৰো লুত্তনিদ্দিট্ঠো ‘‘অলজ্জিতা’’তিআদীসু ৱিয. ৱিঞ্ঞত্তিপথেতি কাযৱচীৱিঞ্ঞত্তীনং গহণযোগ্যে পদেসে ঠত্ৱাতি অজ্ঝাহৰিতব্বং. দীপেন্তোতি ‘‘ইমিনা চ ইমিনা চ কাৰণেন অযং ধম্মো মযি অত্থী’’তি পকাসেন্তো. নাধিমানিকোতি অপ্পত্তে পত্তসঞ্ঞিতাসঙ্খাতো অধিকো মানো, সো নত্থি এতস্সাতি নাধিমানিকো, ভিক্খু. ঞাতেতি ৱিঞ্ঞুনা মনুস্সজাতিকেন সিক্খাপচ্চক্খানে ৱুত্তনযেন ৱিঞ্ঞাতে সতি চুতো ভৱে সাসনতোতি ৱিঞ্ঞাযতি. অঞ্ঞাপদেসেন দীপযতো পন থুল্লচ্চযং. এত্থ চ –
দুক্কটং পঠমস্সেৱ, সামন্তমিতি ৱণ্ণিতং;
সেসানং পন তিণ্ণম্পি, থুল্লচ্চযমুদীৰিতন্তি.
চতুত্থং.
১০. ইদানি চতুন্নম্পি চেতেসমসংৱাসতং অভব্বতঞ্চ দীপেতুং ‘‘পাৰাজিকেতে’’তিআদি আৰদ্ধং. এতে চত্তাৰো পাৰাজিকা পুগ্গলা যথা পুৰে পুব্বে গিহিকালে, অনুপসম্পন্নকালে চ ৱিয অসংৱাসাতি সম্বন্ধো. সহ ৱসন্তি যস্মা সব্বেপি লজ্জিনো এতেসু কম্মাদীসু ন একোপি ততো বহিদ্ধা সন্দিস্সতীতি এককম্মং একুদ্দেসো সমসিক্খতাতি ইমে তযো সংৱাসা নাম. তত্থ অপলোকনাদিকং চতুব্বিধম্পি সঙ্ঘকম্মং সীমাপৰিচ্ছিন্নেহি পকতত্তেহি ভিক্খূহি একতো কত্তব্বতা এককম্মং নাম. তথা পঞ্চৱিধোপি পাতিমোক্খুদ্দেসো একতো উদ্দিসিতব্বত্তা একুদ্দেসো নাম. পঞ্ঞত্তং পন সিক্খাপদং সব্বেহিপি লজ্জীপুগ্গলেহি সমং সিক্খিতব্বভাৱতো সমসিক্খতা নাম. নত্থি তে সংৱাসা এতেসন্তি অসংৱাসা. ‘‘অভব্বা’’তিআদীসু ভিক্খুভাৱাযাতি তুমত্থে সম্পদানৱচনং, তস্মা যথা সীসচ্ছিন্নো জীৱিতুং অভব্বো, এৱং চত্তাৰোমে পুগ্গলা ভিক্খুভাৱায ভিক্খূ ভৱিতুং অভব্বাতি অত্থো.
১১. ইদানি পৰিযাযাণত্তীহি সম্ভৱন্তে দস্সেতুং ‘‘পৰিযাযো চা’’তিআদিমাহ. পৰিযাযো চ আণত্তি চ ততিযে মনুস্সৱিগ্গহে লব্ভতীতি সম্বন্ধো. তত্থ কাযাদীহি যথাৱুত্তেহি ‘‘যো এৱং মৰতি, সো ধনং ৱা লভতী’’তি এৱমাদিৱিঞ্ঞাপকো ব্যঞ্জনভূতো কাযৱচীপযোগো পৰিযাযো. ইমিনা ইদং দীপেতি – যথা অদিন্নাদানে ‘‘আদিযেয্যা’’তি (পাৰা. ৯২) ৱুত্তত্তা পাৰিযাযকথায মুচ্চতি, ন ইধ এৱং. ‘‘সংৱণ্ণেয্যা’’তি (পাৰা. ১৭২) পৰিযাযকযাযপি ন মুচ্চতীতি. ‘‘দুতিযে পনা’’তিআদীসু অত্থো পাকটোযেৱ. এৱমুপৰিপি পাকটমুপেক্খিস্সাম.
১২. ইদানি মেথুনধম্মাদীনং অঙ্গানি দস্সেতুং ‘‘সেৱেতূ’’তিআদিমাহ. সেৱেতুকামতাচিত্তন্তি মেথুনং সেৱেতুং কামেতীতি সেৱেতুকামো, তস্স ভাৱো নাম তণ্হা, তায সেৱেতুকামতায সম্পযুত্তং চিত্তন্তি তপ্পুৰিসো. মেথুনধম্মস্সাতি মিথুনানং ইত্থিপুৰিসানং ইদন্তি মেথুনং, তমেৱ ধম্মোতি মেথুনধম্মো. ইধ পন উপচাৰৱসেন পাৰাজিকাপত্তি মেথুনধম্মো নাম. অথ ৱা মেথুনেন জাতো ধম্মো পাৰাজিকাপত্তি মেথুনধম্মো, তস্স মেথুনধম্মস্স মেথুনধম্মপাৰাজিকাপত্তিযা. অঙ্গদ্ৱযন্তি অঙ্গানং কাৰণানং দ্ৱযং. বুধাতি ৱিনযধৰা ৱিঞ্ঞুনো.
১৩. মনুস্সসন্তি মনুস্সানং সং মনুস্সসং, তদাযত্তৱত্থুকা চ. এতেন পেততিৰচ্ছানগতাযত্তং নিৱত্তেতি. তথাসঞ্ঞীতি তথা তাদিসা সঞ্ঞা তথাসঞ্ঞা, সা অস্স অত্থীতি তথাসঞ্ঞী. পৰাযত্তসঞ্ঞিতা চাতি অত্থো. ভাৱপ্পধানা ইমে নিদ্দেসা, ভাৱপচ্চযলোপো ৱা ‘‘বুদ্ধে ৰতন’’ন্তিআদীসু (খু. পা. ৬.৩) ৱিয. এৱমুপৰিপি ঈদিসেসু. থেয্যচিত্তন্তি থেনভাৱসঙ্খাতং চিত্তঞ্চ. ৱত্থুনো গৰুতাতি ভণ্ডস্স পাদঅতিৰেকপাদাৰহভাৱেন গৰুতা চ. ঊনপঞ্চমাসকে ৱা অতিৰেকমাসকে ৱা থুল্লচ্চযং. মাসকে ৱা ঊনমাসকে ৱা দুক্কটং. অৱহাৰোতি পঞ্চৱীসতিযা অৱহাৰানং অঞ্ঞতৰেন অৱহৰণঞ্চাতি ইমে পঞ্চ অদিন্নাদানহেতুযো অদিন্নাদানপাৰাজিকাপত্তিযা অঙ্গানি.
১৪. পাণো মানুস্সকোতি মনুস্সজাতিসম্বন্ধো পাণো চ, পাণোতি হি ৱোহাৰতো সত্তো, পৰমত্থতো পন জীৱিতিন্দ্ৰিযং ৱুচ্চতি. পাণসঞ্ঞিতাতি পাণোতি সঞ্ঞিতা চ, ঘাতনং ঘাতো, সো এৱ চেতনা ঘাতচেতনা, ‘‘ৱধামি ন’’ন্তি এৱং পৱত্তা সা চ, তংসমুট্ঠিতো সাহত্থিকাদীনং ছন্নমঞ্ঞতৰো পযোগো চ, তেন পযোগেন মৰণঞ্চাতি এতে যথাৱুত্তা পঞ্চ ৱধহেতুযো পাণঘাতাপজ্জিতব্বআপত্তিযা অঙ্গানীতি অত্থো.
১৫. অত্তনি অসন্ততাতি উত্তৰিমনুস্সধম্মস্স সন্তানে অৱিজ্জমানতা চ. পাপমিচ্ছতাযাৰোচনাতি যা সা ‘‘ইধেকচ্চো দুস্সীলো সমানো ‘সীলৱাতি মং জনো জানাতূ’’তিআদিনা (ৱিভ. ৮৫১) নযেন ৱুত্তা পাপইচ্ছতায সমন্নাগতা, তায উত্তৰিমনুস্সধম্মস্স আৰোচনা চ. তস্সাতি যস্স আৰোচেতি, তস্স. মনুস্সজাতিতাতি মনুস্সানং জাতি যস্স, তস্স ভাৱো মনুস্সজাতিতা, সা চ, নঞ্ঞাপদেসোতি ন অঞ্ঞাপদেসো অঞ্ঞাপদেসাভাৱো চ, তদেৱ জাননন্তি তঙ্খণংযেৱ ৱিজাননঞ্চাতি ইমানি পঞ্চ এত্থ অসন্তদীপনে অস্মিং সন্তানে অৱিজ্জমানউত্তৰিমনুস্সধম্মপ্পকাসননিমিত্তে পাৰাজিকে অঙ্গানি হেতুযোতি অত্থো.
১৬. এৱং তেসমসংৱাসতাভব্বতাদীনি দস্সেত্ৱা ইদানি ন তে চত্তাৰোৱ, অথ খো সন্তঞ্ঞেপীতি তে সব্বেপি সমোধানেত্ৱা দস্সেন্তো ‘‘অসাধাৰণা’’তিআদিমাহ. তত্থ অসাধাৰণাতি পাৰাজিকা ধম্মা অধিপ্পেতা. তেনেৱ চেত্থ পুল্লিঙ্গনিদ্দেসো. তস্মা ভিক্খুনীনং ভিক্খূহি অসাধাৰণা পাৰাজিকা ধম্মা চত্তাৰো চাতি এৱমেত্থ অত্থো দট্ঠব্বো. উপচাৰৱসেন তু উব্ভজাণুমণ্ডলিকাদিকা পাৰাজিকাপন্না পৰিগ্গয্হন্তি. তাসু যা অৱস্সুতা অৱস্সুতস্স মনুস্সপুৰিসস্স অক্খকানং অধো জাণুমণ্ডলানং কপ্পৰানঞ্চ উপৰি কাযসংসগ্গং সাদিযতি, অযং উব্ভজাণুমণ্ডলিকা. যা পন অঞ্ঞিস্সা ভিক্খুনিযা পাৰাজিকং পটিচ্ছাদেতি, সা ৱজ্জপ্পটিচ্ছাদিকা. যা উক্খিত্তকং ভিক্খুং তস্সা দিট্ঠিযা গহণৱসেন অনুৱত্ততি, সা উক্খিত্তানুৱত্তিকা. কাযসংসগ্গৰাগেন তিন্তস্স হত্থগ্গহণং সঙ্ঘাটিকণ্ণগ্গহণং কাযসংসগ্গত্থায পুৰিসস্স হত্থপাসে ঠানং ঠত্ৱা সল্লপনং সঙ্কেতগমনং পুৰিসস্সাগমনসাদিযনং পটিচ্ছন্নোকাসৱৱিসনং হত্থপাসে ঠত্ৱা কাযোপসংহৰণন্তি ইমানি অট্ঠ ৱত্থূনি যস্সা অৱস্সুতায, সা অট্ঠৱত্থুকা নাম.
অভব্বকা একাদস চাতি এত্থ পণ্ডকো থেয্যসংৱাসকো তিত্থিযপক্কন্তকো তিৰচ্ছানগতো মাতুঘাতকো পিতুঘাতকো অৰহন্তঘাতকো ভিক্খুনিদূসকো সঙ্ঘভেদকো লোহিতুপ্পাদকো উভতোব্যঞ্জনকোতি ইমে অভব্বা একাদস চ. তেসু পণ্ডকোতি ওপক্কমিকনপুংসকপণ্ডকা চ পণ্ডকভাৱপক্খে পক্খপণ্ডকো চ ইধ অধিপ্পেতা. আসিত্তউসূযপণ্ডকানং পন পব্বজ্জা চ উপসম্পদা চ ন ৱাৰিতা. থেয্যসংৱাসকো পন লিঙ্গত্থেনকাদিৱসেন তিৱিধো. তত্থ সযং পব্বজিতত্তা লিঙ্গমত্তং থেনেতীতি লিঙ্গত্থেনকো. ভিক্খুৱস্সগণনাদিকং সংৱাসং থেনেতীতি সংৱাসত্থেনকো. সিক্খং পচ্চক্খায এৱং পটিপজ্জন্তেপি এসেৱ নযো. যথাৱুত্তমুভযং থেনেতীতি উভযত্থেনকো. ঠপেত্ৱা পন ইমং তিৱিধং –
ৰাজদুব্ভিক্খকন্তাৰ-ৰোগৱেৰিভযেন ৱা;
চীৱৰাহৰণত্থং ৱা, লিঙ্গং আদিযতীধ যো.
সংৱাসং নাধিৱাসেতি, যাৱ সো সুদ্ধমানসো;
থেয্যসংৱাসকো নাম, তাৱ এস ন ৱুচ্চতীতি. (মহাৱ. অট্ঠ. ১১০; কঙ্খা. অট্ঠ. পঠমপাৰাজিকৱণ্ণনা);
তিত্থিযপক্কন্তকাদযো তু তংতংৱচনত্থানুসাৰেন ৱেদিতব্বা. তিৰচ্ছানগতো পন ঠপেত্ৱা মনুস্সজাতিকং অৱসেসো সব্বো ৱেদিতব্বো. ইমে একাদস পুগ্গলা ভিক্খুভাৱায অভব্বত্তা পাৰাজিকাপন্নসদিসতায ‘‘পাৰাজিকা’’তি ৱুচ্চন্তি. ৱিব্ভন্তা ভিক্খুনীতি গিহিনিৱাসননিৱত্থা ভিক্খুনী চ. সা হি এত্তাৱতা পাৰাজিকা. মুদুকা পিট্ঠি যস্স, সো চ. সো হি অনভিৰতিযা পীড়িতো যদা অত্তনো অঙ্গজাতং অত্তনো ৱচ্চমুখমগ্গেসু পৱেসেতি, তদা পাৰাজিকো হোতি.
১৭-১৮. লম্বমানমঙ্গজাতমেতস্সাতি লম্বী. সো যথাৱুত্তেসু পৱেসিতো পাৰাজিকো. মুখেন গণ্হন্তো অঙ্গজাতং পৰস্স চাতি যো অনভিৰতিযা পীড়িতো পৰস্স সুত্তস্স ৱা মতস্স ৱা অঙ্গজাতং মুখেন গণ্হাতি, সো পৰস্স অঙ্গজাতং মুখেন গণ্হন্তো চ. তত্থেৱাভিনিসীদন্তোতি যো অনভিৰতিযা পীড়িতো তত্থেৱ পৰস্স অঙ্গজাতে ৱচ্চমগ্গেন অভিনিসীদতি, সো চাতি এতে দ্ৱযংদ্ৱযসমাপত্তিযা অভাৱেপি মগ্গে মগ্গপ্পৱেসনহেতু মেথুনস্স অনুলোমিকা চত্তাৰো চ. ইধাগতা চত্তাৰোতি ইধ খুদ্দসিক্খাযং যথাৱুত্তা মেথুনধম্মা পাৰাজিকাদযো চত্তাৰো চাতি সমোধানা পিণ্ডীকৰণৱসেন চতুৱীসতি পাৰাজিকা ভৱন্তীতি সেসো. এত্থ চ গাথাবন্ধৱসেন ৰস্সং কত্ৱা ‘‘পৰাজিকা’’তি ৱুত্তং. এত্থাহ – মাতুঘাতকাদযো ততিযং পাৰাজিকং আপন্না, ভিক্খুনিদূসকো, মুদুপিট্ঠিকাদযো চত্তাৰো চ পঠমপাৰাজিকং আপন্না এৱাতি কুতো চতুৱীসতীতি? ৱুচ্চতে – মাতুঘাতকাদযো হি চত্তাৰো ইধ অনুপসম্পন্না এৱ অধিপ্পেতা. মুদুপিট্ঠিকাদযো চত্তাৰো কিঞ্চাপি পঠমপাৰাজিকেন সঙ্গহিতা, যস্মা পন একেন পৰিযাযেন মেথুনধম্মং অপ্পটিসেৱিনো হোন্তি, তস্মা ৱিসুং ৱুত্তাতি.
পাৰাজিকনিদ্দেসৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
২. সঙ্ঘাদিসেসনিদ্দেসৱণ্ণনা
১৯. ৱুট্ঠানস্স গৰুকত্তা গৰুকাতি সঙ্ঘাদিসেসা ৱুচ্চন্তি. নৱাতি তেসং গণনপৰিচ্ছেদো. ননু ‘‘নৱা’’তি কস্মা ৱুত্তং, ‘‘তেৰসা’’তি ৱত্তব্বন্তি? নাযং দোসো, চিৰেনাপজ্জিতব্বে চত্তাৰো যাৱততিযকে ঠপেত্ৱা ৱীতিক্কমক্খণেযেৱ আপজ্জিতব্বা পঠমাপত্তিকা ৱুচ্চন্তীতি. ইদানি তে দস্সেতুং ‘‘মোচেতুকামতা’’তিআদি আৰদ্ধং. তত্থ সুক্কস্সাতি আসযধাতুনানত্ততো নীলাদিৱসেন দসৱিধে সুক্কে যস্স কস্সচি সুক্কস্স. মোচেতুকামতাতি মোচেতুকামতায, য-কাৰো লুত্তনিদ্দিট্ঠো. ইমিনা পন ৱচনেন মোচনস্সাদ মুচ্চনস্সাদ মুত্তস্সাদমেথুনস্সাদ ফস্সস্সাদ কণ্ডুৱনস্সাদ দস্সনস্সাদ নিসজ্জনস্সাদ ৱাচস্সাদ গেহসিতপেম ৱনভঙ্গিয সঙ্খাতেসু একাদসস্সাদেসু একংযেৱ মোচনস্সাদং দস্সেতি.
তত্থ মোচনায অস্সাদো সুখৱেদনা মোচনস্সাদো. মুচ্চনে অত্তনো ধম্মতায মুচ্চনে অস্সাদো মুচ্চনস্সাদো. এৱং সব্বত্থ সত্তমীতপ্পুৰিসেন অত্থো দট্ঠব্বো. ইমেহি পন নৱহি পদেহি সম্পযুত্তঅস্সাদসীসেন ৰাগো ৱুত্তো. গেহনিস্সিতেসু মাতাদীসু পেমং গেহে সিতং পেমন্তি গেহসিতপেমং, ইমিনা সৰূপেনেৱ ৰাগো ৱুত্তো. সন্থৱকৰণত্থায ইত্থিযা পেসিতপুপ্ফাদি ৱনভঙ্গিযং, ইমিনা চ ৱত্থুৱসেন ৰাগো ৱুত্তো. মেথুনস্সাদোপি ইত্থিযা গহণপ্পযোগেন ৱেদিতব্বো. সব্বত্থেৱ চ পন চেতনানিমিত্তুপক্কমমোচনে সতি ৱিসঙ্কেতাভাৱো ৱেদিতব্বো. উপক্কম্ম হত্থাদিনা নিমিত্তে উপক্কমিত্ৱা. অঞ্ঞত্ৰ সুপিনন্তেনাতি সুপিনোযেৱ সুপিনন্তো ‘‘কম্মমেৱ কম্মন্তো’’তিআদীসু ৱিয অন্ত-সদ্দস্স তব্ভাৱৱুত্তিত্তা. তং সুপিনন্তং ৱিনা ৱিমোচযং সুক্কং ৱিমোচেন্তো সমণো যো কোচি ভিক্খু গৰুকং গৰুকাপত্তিসঙ্খাতং সঙ্ঘাদিসেসং ফুসে ফুসেয্য, আপজ্জেয্যাতি ৱুত্তং হোতি. এত্থ চ অজ্ঝত্তৰূপবহিদ্ধাৰূপউভযৰূপআকাসেকটিকম্পনসঙ্খাতেসু চতূসু উপাযেসু সতি ৰাগূপত্থম্ভাদীসু চ কালেসু যেন কেনচি অঙ্গজাতে কম্মঞ্ঞতং পত্তে ‘‘আৰোগ্যত্থাযা’’তিআদীসু যেন কেনচি অধিপ্পাযেন অধিপ্পাযৱত্থুভূতং যং কিঞ্চি সুক্কং মোচনস্সাদচেতনায এৱ নিমিত্তে উপক্কম্ম মোচেন্তো সঙ্ঘাদিসেসং আপজ্জতীতি সব্বথা অধিপ্পাযো দট্ঠব্বো.
পঠমো.
২০. কাযসংসগ্গৰাগৱাতি কাযে সংসগ্গো, তস্মিং ৰাগো, সো অস্স অত্থীতি ৱন্তু, কাযসংসগ্গৰাগসমঙ্গীতি অত্থো. সমণো ইত্থিসঞ্ঞীতি সম্বন্ধো. উপক্কম্মাতি কাযেন ৱাযমিত্ৱা. মনুস্সিত্থিং সম্ফুসন্তোতি অন্তমসো লোমেনপি পৰামসন্তো গৰুকং ফুসেতি যোজনা. মনুস্সভূতা অমতা ইত্থী মনুস্সিত্থী. তত্থ ‘‘কাযসংসগ্গৰাগৱা’’তি ইমিনা মাতুপেমাদিং, ইত্থিযা গহিতমোক্খাধিপ্পাযঞ্চ পটিক্খিপতি. ইত্থিযা ৱেমতিকস্স, পণ্ডকপুৰিসতিৰচ্ছানগতসঞ্ঞিস্স চ থুল্লচ্চযং. ইত্থিযা পন কাযেন কাযপ্পটিবদ্ধামসনে, কাযপ্পটিবদ্ধেন কাযামসনে চ যক্খীপেতীপণ্ডকানং কাযেন কাযামসনে চ পুৰিসতিৰচ্ছানগতিত্থীনং কাযেন কাযামসনেপি দুক্কটং, তথাযক্খীআদীনং কাযেন কাযপ্পটিবদ্ধাদীসু চ. মতিত্থিযা পন থুল্লচ্চযং. ইত্থিযা পন ফুসিযমানো সেৱনাধিপ্পাযোপি সচে কাযেন ন ৱাযমতি, অনাপত্তি.
দুতিযো.
২১. তথাতি ইত্থিসঞ্ঞী. সুণন্তিন্তি ৱিঞ্ঞত্তিপথে ঠত্ৱা অত্তনো ৱচনং সুণন্তিঞ্চ. ৱিঞ্ঞুঞ্চাতি দুট্ঠুল্লাদুট্ঠুল্লসল্লক্খণসমত্থঞ্চ মনুস্সিত্থিং. মগ্গং ৱাতি ৱচ্চমগ্গপস্সাৱমগ্গানং ৱসেন মগ্গং ৱা মেথুনং ৱা আৰব্ভাতি সম্বন্ধো. দুট্ঠুল্লৱাচাৰাগেনাতি দুট্ঠা চ সা অসদ্ধম্মপ্পটিসংযুত্ততায থূলা চ লামকজনসাধাৰণতাযাতি দুট্ঠুল্লা. সাৱ পুন ৱাচা দুট্ঠুল্লৱাচা. তস্সং অস্সাদসম্পযুত্তো ৰাগোতি সমাসো, তেন. ওভাসিত্ৱাতি ৱণ্ণাৱণ্ণযাচনাদিৱসেন অসদ্ধম্মৱচনং ৱত্ৱা. অসুণন্তিযা পন দূতেন ৱা পণ্ণেন ৱা আৰোচিতে অনাপত্তি. তত্থ দ্ৱিন্নং মগ্গানং ৱসেন ৱণ্ণাৱণ্ণেহি, মেথুনযাচনাদীহি ৱা ‘‘সিখৰণীসি, সম্ভিন্নাসি, উভতোব্যঞ্জনকাসী’’তি ইমেসু তীসু অঞ্ঞতৰেন অক্কোসৱচনেন ৱা ওভাসন্তস্স সঙ্ঘাদিসেসো, অধক্খকউব্ভজাণুমণ্ডলং আদিস্স ৱণ্ণাদিভণনে থুল্লচ্চযং, তথা যক্খীপেতীপণ্ডকানং ৱচ্চমগ্গপস্সাৱমগ্গে আদিস্স ৱণ্ণাদিভণনে মেথুনযাচনাদীসুপি. তেসং পন অধক্খকাদিকে দুক্কটং, তথা মনুস্সিত্থীনং উব্ভক্খকে অধোজাণুমণ্ডলে কাযপ্পটিবদ্ধে চ.
ততিযো.
২২. অত্তকামুপট্ঠানন্তি মেথুনধম্মসঙ্খাতেন কামেন উপট্ঠানং কামুপট্ঠানং. অত্তনো অত্থায কামুপট্ঠানং অত্তকামুপট্ঠানং. অথ ৱা কামীযতীতি কামং, অত্তনো কামং অত্তকামং, সযং মেথুনৰাগৱসেন পত্থিতন্তি অত্থো. অত্তকামঞ্চ তং উপট্ঠানঞ্চাতি অত্তকামুপট্ঠানং. তস্স ৱণ্ণো গুণো, তং. ৱত্ৱাতি ‘‘যদিদং কামুপট্ঠানং নাম, এতদগ্গং উপট্ঠানান’’ন্তি কামুপট্ঠানে ৱণ্ণং অন্তমসো হত্থমুদ্দাযপি ইত্থীতি সঞ্ঞী পকাসেত্ৱাতি অত্থো. ৱাচাতি ৱাচায যকাৰলোপৱসেন. মেথুনযুত্তেনাতি মেথুনযুত্তায, লিঙ্গৱিপল্লাসৱসেন তায ‘‘অৰহসি ত্ৱং ময্হং মেথুনং ধম্মং দাতু’’ন্তিআদিকায মেথুনধম্মপ্পটিসংযুত্তায ৱাচায মেথুনযাচনে মেথুনৰাগিনোতি সম্বন্ধো. মেথুনেৰাগো, সো অস্স অত্থীতি মেথুনৰাগী, তস্স. গৰু হোতীতি গৰুকাপত্তি হোতীতি অত্থো. ম-কাৰো পদসন্ধিকৰো. এত্থ পন পণ্ডকে পণ্ডকসঞ্ঞিনো থুল্লচ্চযং, তস্মিংযেৱ ইত্থিসঞ্ঞিনো দুক্কটং.
চতুত্থো.
২৩. ইত্থিযা ৱা পুৰিসস্স ৱা সন্দেসং পটিগ্গহেত্ৱাতি সম্বন্ধো. ইত্থিযা ৱাতি ‘‘দস ইত্থিযো মাতুৰক্খিতা পিতুৰক্খিতা’’তিআদিনা (পাৰা. ৩০৩) চ ‘‘দস ভৰিযাযো ধনক্কীতা ছন্দৱাসিনী’’তিআদিনা (পাৰা. ৩০৩) চ ৱুত্তায ৱীসতিৱিধায ইত্থিযা ৱা পুৰিসস্স ৱা তংসম্বন্ধৱসেন তেসং মাতাদীনং ৱা. সন্দেসন্তি ইত্থিযা ৱা পুৰিসেন ৱা উভিন্নং মাতাদীহি ৱা ‘‘এহি, ভন্তে, ইত্থন্নামং ইত্থিং ৱা পুৰিসং ৱা এৱং ভণাহী’’তি ৱুত্তং জাযম্পতিভাৱসন্নিস্সিতং সন্দেসৱচনং. পটিগ্গহেত্ৱাতি ‘‘সাধূ’’তি কাযেন ৱা ৱাচায ৱা সম্পটিচ্ছিত্ৱা. ৱীমংসিত্ৱাতি যত্থ পেসিতো, তেসং অধিপ্পাযং উপপৰিক্খিত্ৱা ৱা উপপৰিক্খাপেত্ৱা ৱা. হৰং পচ্চাতি ইত্থী ৱা পুৰিসো ৱা ‘‘সাধূ’’তি সম্পটিচ্ছতু ৱা, মা ৱা, যেহি পেসিতো, তেসং পচ্চাহৰন্তো ৱা হৰাপেন্তো ৱা, জাযম্পতিভাৱো হোতু ৱা, মা ৱা, অকাৰণমেতং. ইমায তিৱঙ্গসম্পত্তিযা সঙ্ঘাদিসেসো চ, দ্ৱীহি অঙ্গেহি পণ্ডকে চ অঙ্গত্তযেনাপি থুল্লচ্চযং, একেন দুক্কটং. কেচি পন ‘‘হৰং পচ্ছা’’তি ৱিপাঠং পৰিকপ্পেত্ৱা ‘‘পচ্ছা হৰ’’ন্তি যোজেন্তি, তং ন সুন্দৰং পচ্চাতি উপসগ্গত্তা. পদস্স উপৰি অত্থে সজ্জেন্তো পকাসেন্তো গচ্ছতীতি হি উপসগ্গো নাম, তস্মা ‘‘পতি আ’’তি উপসগ্গানং ‘‘হৰ’’ন্তিমস্স পদস্স উপৰি ভৱিতব্বন্তি.
পঞ্চমো.
২৪. সংযাচিতপৰিক্খাৰন্তি সং অত্তনা যাচিতো ৱাসিআদিকো পৰিক্খাৰো যস্সা, তং. অদেসিতৱত্থুকন্তি উত্তিদুতিযকম্মেন অদেসিতং ৱত্থু কুটিকৰণপ্পদেসো যস্সাতি ৱিগ্গহো, তং. পমাণাতিক্কন্তন্তি ইদানি মজ্ঝিমস্স পুৰিসস্স তিস্সো ৱিদত্থিযো সুগতৱিদত্থি নাম, তায ‘‘দীঘসো দ্ৱাদস ৱিদত্থিযো সুগতস্স ৱিদত্থিযা তিৰিযং সত্তন্তৰা’’তি (পাৰা. ৩৪৮) এৱং ৱুত্তপ্পমাণং একতোভাগেনাপি অতিক্কন্তা পমাণাতিক্কন্তাতি তং তিৰিযং চতুহত্থসঙ্খাতহেট্ঠিমপ্পমাণে সতি দীঘতো ৱুত্তপ্পমাণতো কেসগ্গমত্তম্পি ৱড্ঢেতুং ন ৱট্টতি. ততো ঊনকে, দীঘতো চ ৱড্ঢিতে অযং কুটিসঙ্খং ন গচ্ছতীতি. ‘‘ময্হং ৱাসাগাৰং এত’’ন্তি এৱং অত্তা উদ্দেসো এতিস্সাতি অত্তুদ্দেসা. কুটিন্তি উল্লিত্তাদিকং কুটিং কত্ৱাতি সম্বন্ধো. তত্থ উল্লিত্তা নাম অন্তো উদ্ধংমুখং লিত্তা. অৱলিত্তা নাম বহি অধোমুখং লিত্তা. উভযথা উল্লিত্তাৱলিত্তা. কত্ৱাতি অন্তোভূতকাৰিতত্থৱসেন কাৰাপেত্ৱা ৱা.
তত্থাযং ৱত্থুদেসনক্কমো – তেন কুটিকাৰকেন ভিক্খুনা কুটিৱত্থুং সোধেত্ৱা সঙ্ঘং উপসঙ্কমিত্ৱা একংসং উত্তৰাসঙ্গং কৰিত্ৱা ৱুড্ঢানং ভিক্খূনং পাদে ৱন্দিত্ৱা উক্কুটিকং নিসীদিত্ৱা অঞ্জলিং পণামেত্ৱা পদভাজনে (পাৰা. ৩৪৯) ৱুত্তনযেন সঙ্ঘং তিক্খত্তুং যাচিত্ৱা সব্বে ৱা সঙ্ঘপৰিযাপন্না, সঙ্ঘেন ৱা সম্মতা দ্ৱে তযো ভিক্খূ তত্থ নেতব্বা. তেহি চ কিপিল্লিকাদীহি সোড়সহি উপদ্দৱেহি ৱিৰহিতত্তা অনাৰম্ভং অনুপদ্দৱং দ্ৱীহি চতূহি ৱা বলিবদ্দেহি যুত্তেন সকটেন একচক্কং নিব্বোদকপতনট্ঠানে একং বহি কত্ৱা আৱিঞ্ছিতুং সক্কুণেয্যতায ‘‘সপৰিক্কমন’’ন্তি সল্লক্খেত্ৱা সচেপি সঙ্ঘপ্পহোনকা হোন্তি, তত্থেৱ, নো চে, সঙ্ঘমজ্ঝং গন্ত্ৱা তেন ভিক্খুনা যাচিতেহি পদভাজনে (পাৰা. ৫০, ৫১) ৱুত্তায ঞত্তিদুতিযকম্মৱাচায ৱত্থু দেসেতব্বন্তি. অদেসিতৱত্থুকং পমাণাতিক্কন্তং কুটিং কৰিস্সামীতি সব্বপ্পযোগে দুক্কটং, ইদানি দ্ৱীহি পিণ্ডেহি নিট্ঠানং গমিস্সতীতি পঠমপিণ্ডদানে থুল্লচ্চযং, দুতিযদানেন লেপে সঙ্ঘটিতে সচে অদেসিতৱত্থুকা এৱ ৱা হোতি, পমাণাতিক্কন্তা এৱ ৱা, একো সঙ্ঘাদিসেসো, সাৰম্ভঅপৰিক্কমনতায দ্ৱে চ দুক্কটানীতি সচে উভযৱিপন্না, দ্ৱে চ সঙ্ঘাদিসেসা দ্ৱে চ দুক্কটানীতি সব্বং ঞেয্যং.
ছট্ঠো.
২৫. মহল্লকন্তি সস্সামিকভাৱেন সংযাচিতকুটিতো মহন্তভাৱেন, ৱত্থুং দেসাপেত্ৱা পমাণাতিক্কমেনাপি কাতব্বভাৱেন চ মহন্ততায মহত্তং লাতি আদদাতীতি মহল্লকো. মহত্তলক ইতি ঠিতে ত্তস্স লোপো লস্স চ দ্ৱিত্তং, তং. ৱসনং অত্থো পযোজনং ৱসনত্থো, তায. এত্থ পন অদেসিতৱত্থুভাৱে একো সঙ্ঘাদিসেসো. সেসং অনন্তৰসদিসমেৱ. ইধ চ তত্থ চ লেণগুহাতিণকুটিপণ্ণচ্ছদনগেহেসু অঞ্ঞতৰং কাৰেন্তস্স চ কুটিম্পি অঞ্ঞস্স ৱাসত্থায ৱাসাগাৰং ৱা ঠপেত্ৱা উপোসথাগাৰাদীসু অঞ্ঞতৰত্থায কৰোন্তস্স চ অনাপত্তি.
সত্তমো.
২৬. অমূলকেন অন্তিমেন ৱত্থুনাতি সম্বন্ধো. অমূলকেনাতি দস্সনসঙ্খাতস্স, সৱনসঙ্খাতস্স, দিট্ঠসুতমুতৱসেন পৱত্তপৰিসঙ্কাসঙ্খাতস্স চ মূলস্স অভাৱেন নত্থি মূলমেতস্সাতি অমূলকং, তেন. তং পন সো আপন্নো ৱা হোতু, নো ৱা, এতং ইধ অপ্পমাণং. তত্থ ভিক্খুঞ্চ মাতুগামঞ্চ তথাৰূপে ঠানে দিস্ৱা পৰিসঙ্কতি, অযং দিট্ঠপৰিসঙ্কা. অন্ধকাৰে ৱা পটিচ্ছন্নে ৱা ভিক্খুস্স চ মাতুগামস্স চ ৱচনং সুত্ৱা অঞ্ঞস্স অত্থিভাৱং অজানন্তো পৰিসঙ্কতি, অযং সুতপৰিসঙ্কা. ধুত্তানং ইত্থীহি সদ্ধিং পচ্চন্তৱিহাৰেসু পুপ্ফগন্ধসুৰাদীহি অনুভৱিত্ৱা গতট্ঠানং দিস্ৱা ‘‘কেন নু খো ইদং কত’’ন্তি ৱীমংসন্তো তত্থ কেনচি ভিক্খুনা গন্ধাদীহি পূজা কতা হোতি, ভেসজ্জত্থায অৰিট্ঠং ৱা পীতং, সো তস্স গন্ধং ঘাযিত্ৱা ‘‘অযং সো ভৱিস্সতী’’তি পৰিসঙ্কতি. অযং মুতপৰিসঙ্কা নাম. অন্তিমেন চাতি ততো পৰং ৱজ্জাভাৱেন অন্তে ভৱত্তা অন্তিমেনেৱ. ৱত্থুনাতি ভিক্খুনো অনুৰূপেসু একূনৱীসতিযা পাৰাজিকেসু ধম্মেসু অঞ্ঞতৰেন পাৰাজিকেন ধম্মেন. চ-কাৰো পনেত্থ অৱধাৰণে, তেন সঙ্ঘাদিসেসাদিং নিৱত্তেতি. অথ ৱা চ-কাৰো অট্ঠানপ্পযুত্তো.
চোদেন্তো ৱা চোদাপেন্তোৱাচাতি যোজেতব্বো. চাৱেতুন্তি ব্ৰহ্মচৰিযা চাৱনত্থায. এতেন একং চাৱনাধিপ্পাযং গহেত্ৱা অৱসেসে অক্কোসাধিপ্পাযৱুট্ঠাপনাধিপ্পাযাদিকে সত্তাধিপ্পাযে পটিক্খিপতি. সুণমানন্তি ইদং ‘‘চোদেন্তো’’তিআদীনং কম্মপদং, ইমিনা পৰম্মুখা চোদনং পটিক্খিপতি. পৰম্মুখা পন সত্তহি আপত্তিক্খন্ধেহি ৱদন্তস্স দুক্কটং. চোদেন্তোতি ‘‘ৱত্থুসন্দস্সনা আপত্তিসন্দস্সনা সংৱাসপ্পটিক্খেপো সামীচিপ্পটিক্খেপো’’তি (পাৰা. অট্ঠ. ২.৩৮৫-৩৮৬) সঙ্খেপতো ৱুত্তানং চতুন্নং চোদনানং ৱসেন সযং চোদেন্তো ৱা. চোদাপেন্তো ৱাতি পৰেন যেন কেনচি চোদাপেন্তো ৱা. তস্মা যো ভিক্খুস্স সমীপে ঠত্ৱা ‘‘ত্ৱং মেথুনং ধম্মং সেৱি, অস্সমণোসী’’তিআদিনা ৱত্থুসন্দস্সনৱসেন ৱা ‘‘ত্ৱং মেথুনধম্মাপত্তিং আপন্নোসী’’তিআদিনা আপত্তিসন্দস্সনৱসেন ৱা ‘‘অস্সমণোসি, নত্থি তযা সদ্ধিং উপোসথো ৱা পৱাৰণা ৱা সঙ্ঘকম্মং ৱা, অস্সমণোসী’’তিআদিনা সংৱাসপ্পটিক্খেপৱসেন ৱা অভিৱাদনাদিসংৱাসে পটিক্খিত্তে অস্সমণোতি কস্মাতি পুট্ঠস্স ‘‘অস্সমণোসী’’তিআদিৱচনেহি সামীচিপ্পটিক্খেপৱসেন ৱা অন্তমসো হত্থমুদ্দায এৱ ৱাপি এতমত্থং দীপযতো ‘‘কৰোতু মে আযস্মা ওকাসং, অহং তং ৱত্তুকামো’’তি এৱং ওকাসে অকাৰিতে ৱাচায সঙ্ঘাদিসেসো চেৱ দুক্কটঞ্চ, ওকাসং কাৰেত্ৱা চোদেন্তস্স পন সঙ্ঘাদিসেসোৱ দট্ঠব্বো.
অট্ঠমো.
২৭. অঞ্ঞস্সাতি খত্তিযাদিজাতিকস্স পৰস্স. কিৰিযন্তি মেথুনৱীতিক্কমসঙ্খাতং কিৰিযং. তেনাতি অঞ্ঞস্স ৱীতিক্কমসঙ্খাতস্স মেথুনৱীতিক্কমসন্দস্সনেন কৰণভূতেন. লেসেনাতি যস্স জাতিআদযো ততো অঞ্ঞম্পি ৱত্থুং লিস্সতি উদ্দিট্ঠে ৱিত্থাৰং সিলিস্সতি ৱোহাৰমত্তেনেৱাতি জাতিআদযোৱ ‘‘লেসা’’তি ৱুচ্চন্তি, তেন জাতিলেসনামলেসাদিনা লেসেন. অঞ্ঞন্তি যো ৱীতিক্কমন্তো দিট্ঠো, ততো অপৰম্পি ভিক্খুং চাৱেতুং অন্তিমেন ৱত্থুনা চোদযন্তি সম্বন্ধো. কথং? কোচি খত্তিযজাতিযো ৱীতিক্কমন্তো দিট্ঠো, ততো অঞ্ঞং অত্তনো ৱেৰিং খত্তিযজাতিকং ভিক্খুং পস্সিত্ৱা তং খত্তিযং জাতিলেসং গহেত্ৱা ‘‘খত্তিযো মযা দিট্ঠো ৱীতিক্কমন্তো, ত্ৱং খত্তিযো পাৰাজিকং ধম্মং আপন্নোসী’’তি চোদেতি চোদাপেতি ৱা. এৱং নামলেসাদযোপি ৱেদিতব্বা. সেসা ৱিনিচ্ছযকথা অট্ঠমে ৱুত্তসদিসাযেৱ.
নৱমো.
২৮. এত্তাৱতা ‘‘গৰুকা নৱা’’তি উদ্দিট্ঠে ৱিত্থাৰতো দস্সেত্ৱা ইদানি তেসু আপন্নেসু পটিপজ্জিতব্বাকাৰং দস্সেতুং ‘‘ছাদেতি জানমাপন্ন’’ন্তিআদি ৱুত্তং. তত্থ যো ভিক্খু অত্তনা আপন্নং সঙ্ঘাদিসেসাপত্তিং আপত্তিৱসেন ৱা ৱত্থুৱসেন ৱা জানং জানন্তো যাৱতা যত্তকানি অহানি ছাদেতি পটিচ্ছাদেতি, তাৱতা তত্তকানি অহানি তস্স পৰিৱাসো হোতীতি এৱং পদসন্ধিৱসেন অত্থো ৱেদিতব্বো. তত্থ পটিচ্ছন্নপৰিৱাসো সুদ্ধন্তপৰিৱাসো সমোধানপৰিৱাসোতি তিৱিধো পৰিৱাসো. তেসং পন অতিসঙ্খেপনযেন মুখমত্তেপি দস্সিতে ৱিত্থাৰৱিনিচ্ছযপৱেসোপাযসম্ভৱো সিযাতি মুখমত্তং দস্সযিস্সাম.
তত্থ পটিচ্ছন্নপৰিৱাসো নাম যথাপটিচ্ছন্নায আপত্তিযা দাতব্বো, তস্মা পটিচ্ছন্নদিৱসে চ আপত্তিযো চ সল্লক্খেত্ৱা সচে একাহপ্পটিচ্ছন্না হোতি, ‘‘অহং, ভন্তে, সম্বহুলা আপত্তিযো আপজ্জিং একাহপ্পটিচ্ছন্নাযো’’তিআদিনা খন্ধকে (চূড়ৱ. ৯৮-৯৯) আগতনযেন যাচাপেত্ৱা ‘‘সুণাতু মে ভন্তে সঙ্ঘো, অযং ইত্থন্নামো ভিক্খু সম্বহুলা আপত্তিযো আপজ্জি একাহপ্পটিচ্ছন্নাযো’’তিআদিনা খন্ধকে আগতনযেনেৱ কম্মৱাচং ৱত্ৱা পৰিৱাসো দাতব্বো. একং আপজ্জিত্ৱা ‘‘সম্বহুলা’’তি ৱিনযকম্মং কৰোন্তস্সাপি ৱুট্ঠাতীতি ‘‘সম্বহুলা’’তি ৱুত্তং. নানাৱত্থুকাসুপি এসেৱ নযো. অথ দ্ৱীহাদিপ্পটিচ্ছন্না হোন্তি, পক্খঅতিৰেকপক্খমাসঅতিৰেকমাসসংৱচ্ছৰঅতিৰেকসংৱচ্ছৰপ্পটিচ্ছন্না ৱা, ‘‘দ্ৱীহপ্পটিচ্ছন্নাযো ৱা’’তিআদিনা ৱত্ৱা যো যো আপন্নো হোতি, তস্স তস্স নামঞ্চ গহেত্ৱা যোজনা কাতব্বা.
কম্মৱাচাপৰিযোসানে চ সচে অপ্পভিক্খুকো আৱাসো হোতি, সক্কা ৰত্তিচ্ছেদং অনাপজ্জন্তেন ৱসিতুং, তত্থেৱ ‘‘পৰিৱাসং সমাদিযামি, ৱত্তং সমাদিযামী’তি ৱত্তং সমাদায তত্থেৱ সঙ্ঘস্স ‘‘অহং, ভন্তে, সম্বহুলা সঙ্ঘাদিসেসা আপত্তিযো আপজ্জিং একাহপ্পটিচ্ছন্নাযো’’তিআদিনা আৰোচেত্ৱা পুন আগতাগতানং ভিক্খূনং আৰোচেন্তেন পকতত্তেন ভিক্খুনা সদ্ধিং একচ্ছন্নে সহৱাসো, তেন চ ৱিনাৱাসো, আগন্তুকাদীনং উপচাৰগতানং অনাৰোচনাতি এতেসু একেনাপি ৰত্তিচ্ছেদঞ্চ ৱত্তভেদঞ্চ অকত্ৱা পৰিৱত্থব্বং.
সচে ন সক্কা হোতি পৰিৱাসং সোধেতুং, নিক্খিত্তৱত্তেন ৱসিতুকামো হোতি, তত্থেৱ সঙ্ঘমজ্ঝে ৱা একস্স পুগ্গলস্স ৱা সন্তিকে ‘‘পৰিৱাসং নিক্খিপামি, ৱত্তং নিক্খিপামী’’তি পৰিৱাসো নিক্খিপিতব্বো. নিক্খিত্তকালতো পট্ঠায পকতত্তট্ঠানে তিট্ঠতি. অথানেন পচ্চূসসমযে একেন ভিক্খুনা সদ্ধিং পৰিক্খিত্তস্স ৱিহাৰস্স পৰিক্খেপতো, অপৰিক্খিত্তস্স পৰিক্খেপাৰহট্ঠানতো দ্ৱে লেড্ডুপাতে অতিক্কমিত্ৱা মহামগ্গতো ওক্কম্ম পটিচ্ছন্নট্ঠানে নিসীদিত্ৱা অন্তোঅৰুণেযেৱ ৱত্তং সমাদিযিত্ৱা আৰোচেতব্বং. সচে বহি ঠিতানম্পি সদ্দং সুণাতি, পস্সতি ৱা, দূৰং গন্ত্ৱাপি আৰোচেতব্বং, অনাৰোচেন্তে ৰত্তিচ্ছেদো চেৱ ৱত্তভেদদুক্কটঞ্চ. সচে অজানন্তস্সেৱ উপচাৰসীমং পৱিসিত্ৱা গচ্ছন্তি, ৰত্তিচ্ছেদোৱ হোতি, ন ৱত্তভেদো. অৰুণে উট্ঠিতে তস্স সন্তিকে ৱত্তং নিক্খিপিত্ৱা ৱিহাৰং গন্তব্বং. এৱং যাৱ ৰত্তিযো পূৰেন্তি, তাৱ পৰিৱত্থব্বং. অযং তাৱ পটিচ্ছন্নপৰিৱাসো.
সুদ্ধন্তো দুৱিধো চূড়সুদ্ধন্তো মহাসুদ্ধন্তোতি. তত্থ যো ‘‘উপসম্পদতো পট্ঠায যত্তকং নাম কালং অহং সুদ্ধো’’তি জানাতি, তত্তকং অপনেত্ৱা ততো অৱসেসে ৰত্তিপৰিচ্ছেদে একতো কত্ৱা দাতব্বপৰিৱাসো চূড়সুদ্ধন্তো. যো পন সব্বসো ৰত্তিপৰিযন্তং ন জানাতি নস্সৰতি, তত্থ চ ৱেমতিকো, তস্স দাতব্বো মহাসুদ্ধন্তো. আপত্তিপৰিযন্তং জানাতু ৱা, মা ৱা, অকাৰণমেতং.
সমোধানপৰিৱাসো নাম তিৱিধো ওধানসমোধানো অগ্ঘসমোধানো মিস্সকসমোধানোতি. তত্থ যো নিট্ঠিতপৰিৱাসোপি ৱা নিট্ঠিতমানত্তোপি ৱা অনিক্খিত্তৱত্তো অঞ্ঞং আপত্তিং আপজ্জিত্ৱা পুৰিমাপত্তিযা সমা ৱা ঊনতৰা ৱা ৰত্তিযো পটিচ্ছাদেতি, তস্স মূলায পটিকস্সনেন তে পৰিৱুত্থদিৱসে চ মানত্তচিণ্ণদিৱসে চ ওধুনিত্ৱা মক্খেত্ৱা পুৰিমায আপত্তিযা মূলদিৱসপৰিচ্ছেদে পচ্ছা আপন্নং আপত্তিং সমোদহিত্ৱা পুন আদিতো পট্ঠায দাতব্বপৰিৱাসো ওধানসমোধানো নাম. সচে কস্সচি একাপত্তি একাহপ্পটিচ্ছন্না, দ্ৱীহপ্পটিচ্ছন্না, এৱং যাৱ দসাহপ্পটিচ্ছন্না, তাসং অগ্ঘেন সমোধায তাসং দসাহপ্পটিচ্ছন্নৱসেন অৱসেসানং একাহপ্পটিচ্ছন্নাদীনম্পি দাতব্বপৰিৱাসো অগ্ঘসমোধানো নাম. যো পন নানাৱত্থুকা আপত্তিযো একতো কত্ৱা দাতব্বপৰিৱাসো মিস্সকসমোধানো নাম. দানৱিধি পন সব্বত্থ খন্ধকে (চূড়ৱ. ১৩৪ আদযো) আগতনযেনেৱ ৱেদিতব্বো.
এৱং পৰিৱুত্থপৰিৱাসো ভিক্খু মানত্তং ভিক্খূনং মাননভাৱং ছ ৰত্তিযো অখণ্ডং কত্ৱা চৰেয্য কৰেয্য, সম্পাদেয্যাতি ৱুত্তং হোতি. তত্থ সঙ্ঘেন গণেন পুগ্গলেন কতং তেন ভিক্খুনা সঙ্ঘমজ্ঝে ৱত্তং সমাদাপেত্ৱা ‘‘অহং, ভন্তে, সম্বহুলা আপত্তিযো আপজ্জি’’ন্তিআদিনা খন্ধকে ৱুত্তনযেন যাচাপেত্ৱা তত্থেৱ ৱুত্তনযেন মানত্তদানাদযোপি ৱেদিতব্বা. ইমিনাপি ৱত্তং নিক্খিপিতুকামেন চে ৱত্তং নিক্খিপিত্ৱা চতূহি পঞ্চহি সদ্ধিং পৰিৱাসে ৱুত্তপ্পকাৰং পদেসং গন্ত্ৱা পুৰিমনযেনেৱ হেট্ঠা ৱুত্তং সহৱাসাদিং অন্তমসো চতূহি ঊনত্তা ঊনে গণে চৰণদোসঞ্চ ৱজ্জেত্ৱা পটিপজ্জিতব্বং. অপ্পটিচ্ছন্নাপত্তিকস্স পন পৰিৱাসং অদত্ৱা মানত্তমেৱ দাতব্বং. এৱং চিণ্ণং কতং পৰিনিট্ঠাপিতং মানত্তং যেন, তং ভিক্খুং. ৱীসতি সঙ্ঘো গণো অস্সাতি ৱীসতীগণো দীঘং কত্ৱা, সো সঙ্ঘো অব্ভেয্য সম্পটিচ্ছেয্য, অব্ভানকম্মৱসেন ওসাৰেয্যাতি ৱুত্তং হোতি, অৱ্হেয্যাতি ৱা অত্থো. এত্থাপি সমাদানআৰোচনযাচনানি, কম্মৱাচা চ খন্ধকে ৱুত্তনযেন ৱেদিতব্বা.
২৯. এৱং তেসু পটিপজ্জিতব্বাকাৰং দস্সেত্ৱা ইদানি ছাদনস্স অঙ্গানি দস্সেতুং ‘‘আপত্তী’’তিআদিমাহ. তত্থ ন উক্খিত্তো অনুক্খিত্তো, নত্থি অন্তৰাযো অস্সাতি অনন্তৰাযো. সকত্থে ত্তপচ্চযৱসেন ৱা, পহুনো ভাৱো পহুত্তং, তং অস্সত্থীতি সদ্ধাদিৱসেন ৱা পহুত্তো. অনুক্খিত্তো চ অনন্তৰাযো চ পহুত্তো চাতি দ্ৱন্দো, তেসং ভাৱো অনুক্খিত্তাদিগুণো অনুক্খিত্ত…পে… পহুত্ততা. আপত্তি চ অনুক্খিত্ত…পে… পহুত্ততা চ আপত্তি…পে… পহুত্ততাযো. ম-কাৰো পদসন্ধিজো. তথা তেন পকাৰেন আপত্তিআদীসু চতূসু আপত্তাদিপকাৰেন সঞ্ঞী তথসঞ্ঞী ৰস্সৱসেন. তস্স ভাৱো তথসঞ্ঞিতা, যথাৱুত্তআপত্তাদিসঞ্ঞিতাতি ৱুত্তং হোতি. চ-কাৰো ৱুত্তসমুচ্চযত্থো. কমনং পত্থনং কামো, ছাদেতুং কামো ছাদেতুকামো. ইতি যথাৱুত্তা নৱ, অথ ছাদনা চাতি এৱং দস চ তানি অঙ্গানি চাতি, তেহি. অৰুণুগ্গমম্হি অৰুণসঙ্খাতস্স পঠমবালসূৰিযৰংসিনো উগ্গমনে সতি ছন্না হোতি, আপত্তীতি সেসো.
তত্থাযমধিপ্পাযো – যো ভিক্খু ৰাজচোৰঅগ্গিউদকমনুস্সঅমনুস্সৱাড়সৰীসপজীৱিতব্ৰহ্মচৰিযন্তৰাযানং দসন্নমেকস্সাপি নত্থিতায অনন্তৰাযিকো সমানো অনন্তৰাযিকসঞ্ঞী হুত্ৱা ভিক্খুনো সন্তিকং গন্তুঞ্চেৱ আৰোচেতুঞ্চ সক্কুণেয্যতায পহু সমানো পহুসঞ্ঞী হুত্ৱা তিৱিধউক্খেপনীযকম্মাকৰণেন অনুক্খিত্তো সমানো অনুক্খিত্তসঞ্ঞী হুত্ৱা গৰুকাপত্তীতি সঞ্ঞী গৰুকংযেৱ আপত্তিং ছাদেতুকামো হুত্ৱা ছাদেতি, তস্সাযং আপত্তি চ ছন্না হোতীতি. সচে পনেত্থ অনাপত্তিসঞ্ঞী ৱা হোতি অঞ্ঞাপত্তিক্খন্ধসঞ্ঞী ৱা ৱেমতিকো ৱা, অচ্ছন্না হোন্তি. আৰোচেন্তেন পন ‘‘মম একাপত্তিং আপন্নভাৱং জানাহী’’তিআদিনা নযেন আৰোচেতব্বং. সচে পন ৱত্থুসভাগাপত্তিকস্স আৰোচেতি, তাৱ তপ্পচ্চযা দুক্কটং আপজ্জতি.
সঙ্ঘাদিসেসনিদ্দেসৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৩. চীৱৰনিদ্দেসৱণ্ণনা
৩০. ‘‘খোমঞ্চ কোসেয্যঞ্চা’’তিআদিনা নপুংসকৱিগ্গহেন দ্ৱন্দে কতে খোম…পে… ভঙ্গানি. তত্থ খোমন্তি গচ্ছজাতি. উপচাৰতো পন খোমেন খোমসুত্তেন ৱাযিতন্তি তদ্ধিতেন উপচাৰেন ৱা খোমং খোমপটচীৱৰং, তথা অৱসেসানি. সাণং সাণৱাকসুত্তেহি ৱাযিতং চীৱৰং. ভঙ্গং খোমসুত্তাদীনি সব্বানি একচ্চানি ৱা ৱোমিস্সেত্ৱা ৱাযিতচীৱৰং. ৱাকমযমেৱ ৱাতি কেচি. কম্বলন্তি মনুস্সলোমং ৱাড়লোমঞ্চ ঠপেত্ৱা সেসলোমেহি ৱাযিতং. এতানীতি খোমাদীনি যথাৱুত্তানি. সহ অনুলোমেহীতি সানুলোমানি. জাতিতো কপ্পিযানি ছ চীৱৰানি ভৱন্তি.
৩১. ইদানি ‘‘দুকূল’’ন্তিআদিনা তেসং অনুলোমানি দস্সেতি. তত্থ দুকূলন্তি দুকূলসঙ্খাতেন কেনচি ৱাকৱিসেসেন ৱাযিতং চীৱৰং. চেৱাতি সমুচ্চযে, সো উপৰি আকড্ঢিতব্বো. পট্টুণ্ণন্তি পট্টুণ্ণেসু জাতং পট্টুণ্ণং. দেসৱাচিনো বহুৱচনন্তাতি বহুৱচনেন ৱিগ্গহো. তথা সোমাৰা চ চীনা চ, তেসু জাতং সোমাৰচীনজং. ইমানি তীণি পাণকেহি কতসুত্তমযানি. এহিভিক্খূনং পুঞ্ঞিদ্ধিযা জাতং ইদ্ধিজং, তং পন খোমাদীনং অঞ্ঞতৰং. দেৱদিন্নন্তি দেৱেহি দিন্নং কপ্পৰুক্খে নিব্বত্তং চীৱৰং. তদেতং দুকূলাদি তস্স তস্স যথাৱুত্তস্স খোমাদিনো অনুলোমিকং হোতি. তত্থ লোমানি অনুগতং অনুলোমং, যথা সেসলোমানি অনুগতং লোমং তদনুকূলত্তা ‘‘অনুলোম’’ন্তি ৱুচ্চতি, তথা তংজাতিযকং যেসং কেসঞ্চি অনুকূলং সব্বম্পি ৰুড়্হীৱসেন ‘‘অনুলোম’’ন্তি ৱুচ্চতি. তমেৱ অনুলোমিকং, অনুকূলন্তি অত্থো. কথং? দুকূলং সাণস্স অনুলোমং, পট্টুণ্ণাদীনি তীণি কোসেয্যস্স অনুলোমানি, ইদ্ধিজং দেৱদিন্নঞ্চ খোমাদীনমনুলোমন্তি.
৩২-৩. এৱং সানুলোমানি চীৱৰানি দস্সেত্ৱা ইদানি অধিট্ঠানাদিকং দস্সেতুং ‘‘তিচীৱৰ’’ন্তিআদিমাহ. তত্থ অৱুত্তেপি অৱস্সং ৱত্তব্বতায সব্বত্থ চ-সদ্দো অজ্ঝাহৰিতব্বো, তিচীৱৰঞ্চ…পে… কণ্ডুচ্ছাদিঞ্চ অধিট্ঠেয্য ন ৱিকপ্পেয্যাতি সম্বন্ধো. তত্থ তিণ্ণং চীৱৰানং সমাহাৰো তিচীৱৰং. পৰিক্খাৰঞ্চ তং চোড়ঞ্চাতি পৰিক্খাৰচোড়ং. ৱস্সস্স যোগ্গা ৱস্সিকা, সাৱ সাটিকা ৱস্সিকসাটিকা. পুঞ্ছতি অনেনাতি পুঞ্ছনং, মুখস্স পুঞ্ছনং মুখপুঞ্ছনং. নিসীদন্তি এত্থাতি নিসীদনং, মুখপুঞ্ছনঞ্চ নিসীদনঞ্চ মুখপুঞ্ছননিসীদনং. সযনসুখাদিং পটিচ্চ অত্থৰীযতীতি পচ্চত্থৰণং, তদেৱ পচ্চত্থৰণকং. কণ্ডুং ছাদেতীতি কণ্ডুচ্ছাদি. অধিট্ঠহেতি ‘‘ইমং সঙ্ঘাটিং অধিট্ঠামী’’তিআদিনা নৱন্নং নামং গহেত্ৱা অধিট্ঠেয্য. ন ৱিকপ্পেয্যাতি তস্স তস্স নামং গহেত্ৱা ন ৱিকপ্পেয্য, তস্স তস্স পন নামং অগ্গহেত্ৱা ‘‘ইমং চীৱৰং তুয্হং ৱিকপ্পেমী’’তি ৱিকপ্পেয্যাতি অধিপ্পাযো. এত্থাতি ইমেসু নৱসু চীৱৰেসু. তিচীৱৰন্তি তিচীৱৰনামেন অধিট্ঠিতং. তথা হি অধিট্ঠানতো পুব্বে ৱিসুং তিচীৱৰং নাম নত্থি সঙ্ঘাটিআদিপ্পহোনকস্স পচ্চত্থৰণাদিৱসেনাপি অধিট্ঠাতুং অনুঞ্ঞাতত্তা. তং ৱিনা একাহং একদিৱসম্পি. ন ৱসেয্যাতি অলদ্ধসম্মুতিকো ভিক্খু অৱিপ্পৱাসসীমতো অঞ্ঞত্থ ৱাসং ন কৰেয্যাতি অত্থো. এৱং সতি তিচীৱৰঞ্চ নিস্সজ্জিতব্বং হোতি, পাচিত্তিযঞ্চ আপত্তিং আপজ্জতীতি দীপেতি. নিসীদনং ৱিনা চাতুমাসং ন ৱসেয্যাতি সম্বন্ধো. চতুন্নং মাসানং সমাহাৰো চতুমাসং, তমেৱ চাতুমাসং. তং অচ্চন্তসংযোগৱসেন.
৩৪. ইদানি ‘‘ইম’’ন্তিআদিনা ‘‘অধিট্ঠেয্যা’’তি ৱুত্তমধিট্ঠানং দস্সেতি. সঙ্ঘাটিং ‘‘ইমং সঙ্ঘাটিং অধিট্ঠামী’’তি অধিট্ঠহেতি সম্বন্ধো. তত্থ অধিট্ঠহেতি হত্থপাসে ঠিতং এৱং অধিট্ঠেয্য. অহত্থপাসন্তি হত্থস্স পাসো সমীপো হত্থপাসো, অড্ঢতেয্যহত্থব্ভন্তৰো. দ্ৱাদসহত্থব্ভন্তৰোতিপি ৱদন্তি. নত্থি হত্থপাসো এতিস্সাতি অহত্থপাসা, তং এতন্তি অধিট্ঠহেতি সম্বন্ধো. কিং ৱুত্তং হোতি? অন্তোগব্ভে ৱা উপৰিপাসাদে ৱা তদহেৱ গন্ত্ৱা নিৱত্তনযোগ্গে পদেসে ৱা ঠিতং চীৱৰং সল্লক্খেত্ৱা ‘‘এতং সঙ্ঘাটিং অধিট্ঠামী’’তি অধিট্ঠেয্যাতি ৱুত্তং হোতি. ততো দূৰে ঠিতম্পি অধিট্ঠাতব্বন্তিপি ৱদন্তি. সেসেসুপীতি উত্তৰাসঙ্গাদিকণ্ডুপ্পটিচ্ছাদিপৰিযন্তেসুপি অৱসেসচীৱৰেসু. অযং নযোতি অযমেৱ নযো. যথা সঙ্ঘাটিযা, এৱং ‘‘ইমং উত্তৰাসঙ্গং অধিট্ঠামী’’তিআদি ৱুত্তনযোৱাতি ৱুত্তং হোতি. অধিট্ঠহন্তেন পন হত্থেন গহেত্ৱা কাযৱিকাৰং কৰোন্তেন ‘‘ইমং সঙ্ঘাটিং অধিট্ঠামী’’তি চিত্তেন আভোগং কত্ৱা কাযেন ৱা অধিট্ঠাতব্বং, ৱচীভেদমত্তং কত্ৱা ৱাচায ৱা. পৰিক্খাৰচোড়ং নাম পাটেক্কং নিধানমুখন্তি তিচীৱৰং পৰিক্খাৰচোড়ম্পি অধিট্ঠাতুং ৱট্টতীতি.
৩৫. ইদানি এৱং অধিট্ঠহতো অঞ্ঞং লদ্ধা অধিট্ঠাতুকামেন পচ্চুদ্ধৰিত্ৱা অধিট্ঠাতব্বন্তি দস্সেতুং ‘‘অধিট্ঠহন্তো’’তিআদিমাহ. তত্থ সঙ্ঘাটি পভুতি আদি যস্স তং সঙ্ঘাটিপ্পভুতি. এতং ‘‘অধিট্ঠহন্তো’’তি এত্থাপি ‘‘অধিট্ঠেয্যা’’তি এত্থাপি কম্মপদং, ‘‘পুব্বচীৱৰ’’ন্তি এত্থ পন ৱিসেসনং হুত্ৱা তিট্ঠতি. পচ্চুদ্ধৰিত্ৱাতি পৰিচ্চজিত্ৱা. পৰিক্খাৰচোড়নামেন অধিট্ঠহিত্ৱা ঠপিতৱত্থেহি সঙ্ঘাটিআদীনি কৰোতি, নিট্ঠিতে ৰজনে চ কপ্পে চ ইমং পৰিক্খাৰচোড়ং পচ্চুদ্ধৰিত্ৱা পুন অধিট্ঠাতব্বানি. পত্তাধিট্ঠহনেতি পত্তস্স অধিট্ঠানে. তথাতি চ যথা চীৱৰে, তথা পত্তেপি অধিট্ঠানাদিকং সব্বন্তি অত্থো. এত্থ পন ‘‘ইমং পত্তং, এতং পত্ত’’ন্তি ৱা ৱিসেসো.
৩৬. ইদানি পচ্চুদ্ধাৰৱিধিং দস্সেতুং ‘‘এত’’ন্তিআদিমাহ. তত্থ ইমং ৱ ইতি ৱা-সদ্দো ৰস্সং কত্ৱা নিদ্দিট্ঠো, সো ইতি-সদ্দতো পৰং যোজেতব্বো, তস্মা ‘‘এতং সঙ্ঘাটিং পচ্চুদ্ধৰামী’’তি ৱা ‘‘ইমং সঙ্ঘাটিং পচ্চুদ্ধৰামী’’তি ৱা সংসেতি সম্বন্ধো ৱেদিতব্বো. সংসেতি ৱদেয্য. এৱন্তি যথা নামেন সঙ্ঘাটি পচ্চুদ্ধৰিতব্বা, তথা উত্তৰাসঙ্গাদীনীতি অত্থো. ৱিদূতি পচ্চুদ্ধৰেতিমস্স কত্তুপদং, পঞ্ঞৱাতি অত্থো. সব্বত্থাপি দূৰাসন্নতাদী ৱুত্তনযেন ৱেদিতব্বা.
৩৭-৮. ইদানি সঙ্ঘাটিআদীনং ছন্নং পমাণপৰিচ্ছেদং দস্সেতি ‘‘সঙ্ঘাটী’’তিআদিনা. পচ্ছিমো অন্তো পচ্ছিমন্তো, তেন, পচ্ছিমকোটিযাতি অত্থো. দীঘসোতি দীঘতো. মুট্ঠিযা সহিতং পঞ্চকং যস্সা সা মুট্ঠিপঞ্চকা, লিঙ্গৱিপল্লাসৱসেন পন মুট্ঠিপঞ্চকো. মুট্ঠি-সদ্দেনেত্থ উপচাৰৱসেন কতমুট্ঠিকো হত্থোৱ ৱুত্তো. সুগতস্স চীৱৰতো ঊনাতি সমাসো. অপীতি ৱুত্তসমুচ্চযে, তেন যথাৱুত্তপচ্ছিমপ্পমাণা চ অযঞ্চ উত্তমপ্পমাণাতি অত্থো. ‘‘পচ্ছিমন্তেনা’’তি ইদং মুট্ঠিত্তিকঞ্চ তিৰিযন্তি এত্থাপি অনুৱত্তেত্ৱা অত্থো ৱেদিতব্বো. চ-সদ্দো ‘‘উত্তমন্তেন সুগতচীৱৰূনাপি ৱট্টতী’’তি ইদং সমুচ্চিনোতি. তত্থ ইদানি মজ্ঝিমস্স পুৰিসস্স তিস্সো ৱিদত্থিযো একা সুগতৱিদত্থি, তায ৱিদত্থিযা নৱ ৱিদত্থিযো দীঘতো সুগতচীৱৰপ্পমাণং, তিৰিযং ছ ৱিদত্থিযো, তং পন ৱড্ঢকিহত্থেন দীঘতো তেৰস হত্থা একা চ ৱিদত্থি, তিৰিযতো নৱ হত্থা হোন্তি. তংৱসেন উভযত্থ ঊনতা ৱিঞ্ঞাতব্বা.
উত্তৰাসঙ্গোপি তত্তকোৱাতি দস্সেতুং ‘‘তথা একংসিকস্সপী’’তি আহ. একো অংসো একংসো, তত্থ কাতব্বন্তি তদ্ধিতে একংসিকং. ‘‘অন্তৰৱাসকো’’চ্চাদিনা নিৱাসনং দস্সেতি. তত্থ অন্তৰং মজ্ঝপদেসো, অন্তৰে মজ্ঝে কটিপ্পদেসে ৱাসো ৱত্থং অন্তৰৱাসো, সোযেৱ অন্তৰৱাসকো. চাপীতি সমুদাযো, একো ৱা সমুচ্চযো. অড্ঢেন ততিযো ভাগো অড্ঢতেয্যো. এত্থ দ্ৱিন্নং হত্থকোট্ঠাসানং সম্পুণ্ণানং ততিযকোট্ঠাসসংসিজ্ঝনে কৰণভূতা অড্ঢ-সদ্দনিদ্দিট্ঠা যা ৱিদত্থি, সাৱ ততিযোতি নিদ্দিট্ঠোতি উপড্ঢহত্থসঙ্খাতো ততিযো ভাগো অড্ঢতেয্যো. সো চ নানন্তৰেন দ্ৱিহত্থততিযতা লব্ভতীতি দ্ৱে হত্থা, একা চ ৱিদত্থি অড্ঢতেয্যো. তংসন্নিযোগেন পনেত্থ অন্তৰৱাসকোৱ অড্ঢতেয্যোতি ৱেদিতব্বো. দ্ৱে হত্থা যস্সাতি বাহিৰত্থসমাসো. পাৰুপনেনাপি সক্কা নাভিং পটিচ্ছাদেতুন্তি ‘‘দ্ৱিহত্থো’’তি ৱুত্তং. ৱা-সদ্দো অড্ঢতেয্যং ৱিকপ্পেতি. তিৰিযস্স অন্তোতি ছট্ঠীতপ্পুৰিসো, তিৰিযমেৱ অন্তোতি ৱা কম্মধাৰযো ‘‘গামন্তো’’তিআদীসু ৱিয.
৩৯. ‘‘নিসীদনস্সা’’তিআদিনা নিসীদনচীৱৰং দস্সেতি. এত্থ নিসীদনং নাম সমে ভূমিভাগে এড়কলোমানি উপৰূপৰি সন্থৰিত্ৱা কঞ্জিকাদীহি সিঞ্চিত্ৱা কতো দ্ৱীসু ঠানেসু ফালিতত্তা তীহি দসাহি যুত্তো পৰিক্খাৰৱিসেসো. ৱিদত্থী দ্ৱেতি দ্ৱে ৱিদত্থী. ৱিসালতো পুথুলতো.
৪০. ‘‘কণ্ডুপ্পটিচ্ছাদী’’তিআদিনা কণ্ডুপ্পটিচ্ছাদিং দস্সেতি. তত্থ কণ্ডূতি হি ন অত্থতো নানং, তগ্গহণেন পনেত্থ পিড়কস্সাৱথুল্লকচ্ছাবাধং গয্হতি. কণ্ডুং যথাৱুত্তং পিড়কাদিং পটিচ্ছাদেতীতি কণ্ডুপ্পটিচ্ছাদি. পটিচ্ছদনং ৱা পটিচ্ছাদো, যথাৱুত্তকণ্ডুযা পটিচ্ছাদো কণ্ডুপ্পটিচ্ছাদো, সো অস্স অত্থীতি কণ্ডুপ্পটিচ্ছাদী, তস্স. তিৰিযন্তি তিৰিযতো.
৪১. ‘‘ৱস্সিকা’’তিআদিনা ৱস্সিকসাটিকং দস্সেতি, তং সুৱিঞ্ঞেয্যং.
৪২. এৱং পমাণৱন্তানং পমাণং দস্সেত্ৱা ৱুত্তপ্পমাণাতিক্কমে দোসং, কেসঞ্চি পমাণাভাৱগণনাভাৱঞ্চ দস্সেতুং ‘‘এত্থা’’তিআদিমাহ. তত্থ এত্থাতি ৱুত্তপ্পমাণৱন্তেসু চীৱৰেসু. তদুত্তৰি ততো ৱুত্তপ্পমাণতো উত্তৰি নিপাতেন উত্তৰি-সদ্দেন তপ্পুৰিসো. কৰোন্তস্স সম্পাদেন্তস্স. ছেদনপাচিত্তীতি ছেদনেন সহিতা পাচিত্তি, অতিৰেকং ছিন্দিত্ৱা পাচিত্তিযং দেসেতব্বন্তি ৱুত্তং হোতি. ৱুত্তপ্পমাণতো পন অতিৰেকঞ্চ ঊনকঞ্চ ‘‘পৰিক্খাৰচোড়’’ন্তি অধিট্ঠাতব্বং. যেন মুখং পুঞ্ছন্তি, তং মুখসম্বন্ধীতি মুখস্স চোড়ন্তি সমাসে দ্ৱন্দো. আকঙ্খিতং ইচ্ছিতং পমাণন্তি কম্মধাৰযো. তমেতেসমত্থীতি আকঙ্খিতপ্পমাণিকা. এত্থ চ তিচীৱৰাদীসু অৱুত্তেপি গণনৱিভাগে পচ্চত্থৰণমুখপুঞ্ছনপৰিক্খাৰচোড়ে ঠপেত্ৱা আদিতো পট্ঠায ছক্কমেকেকমেৱ ৱট্টতি. মুখপুঞ্ছনচোড়ানি পচ্চত্থৰণানি চ বহূনিপীতি ৱিঞ্ঞাতব্বং.
৪৩. গণনাতি এত্থ নপুংসকস্স ইত্থিৱচনেন যোগাভাৱা ‘‘ন দীপিতা’’তি লিঙ্গং ৱিপৰিণামেত্ৱা সম্বন্ধিতব্বং, অট্ঠকথাযং ন পকাসিতাতি অত্থো. তিণ্ণং পনেতেসং উক্কট্ঠপৰিচ্ছেদৱসেনেৱ ৱুত্তং, ৱিকপ্পনূপগপচ্ছিমেন পচ্ছিমপ্পমাণং অত্থিযেৱ. ইদানি যস্মা তত্থ তং সব্বং ন দীপিতং, তস্মা ৱিকপ্পনূপগথৱিকাদি সব্বং একং ‘‘পৰিক্খাৰচোড়’’ন্তি, বহূনি একতো কত্ৱা ‘‘পৰিক্খাৰচোড়ানী’’তিপি ৱত্ৱা অধিট্ঠাতব্বন্তি দস্সেন্তো ‘‘তথা’’তিআদিমাহ. ইমিনা পৰিক্খাৰচোড়ং নাম পাটেক্কং নিধানমুখন্তি দস্সেতি. থৱিকাদিং থৱিকা আদি যস্স পৰিস্সাৱনাদিনোতি সমাসো. ৱিকপ্পস্স উপগং ৱিকপ্পিযং, তঞ্চ উপৰি ৱক্খতি.
৪৪. ইদানি তিণ্ণং চীৱৰানং পটিভাগং দস্সেতুং ‘‘অহতা’’তিআদি আৰদ্ধং. তত্থ অহতেন নৱেন অধোতেন কপ্পং সদিসং অহতকপ্পং, একৱাৰধোতং. অহতঞ্চ অহতকপ্পঞ্চ অহতাহতকপ্পানি, ৱত্থানি, তেসং. দ্ৱে গুণা পটলানি যস্স সাতি দুগুণা. ‘‘গুণো পটলৰাসীসূ’’তি হি অভিধানপ্পদীপিকা. দুগুণা দুপট্টা, উত্তৰস্মিং দেহভাগে আসঞ্জীযতীতি উক্কৰাসঙ্গো. একচ্চং একপট্টং অস্স অত্থীতি একচ্চী, একপট্টোতি অত্থো. নিপাতো ৱা একচ্চীতি. তথাতি সমুচ্চযে, অন্তৰৱাসকো চাতি ৱুত্তং হোতি. উপমাযং ৱা, যথা উত্তৰাসঙ্গো একচ্চিযো, এৱং অন্তৰৱাসকোতি অত্থো.
৪৫. ‘‘উতূ’’তি অনেকউতু গহিতাতি উতুতো দীঘকালতো উদ্ধটা উতুদ্ধটা, তেসং পিলোতিকানন্তি অত্থো. সেসাতি উত্তৰাসঙ্গঅন্তৰৱাসকা. পংসু ৱিয কুচ্ছিতং উলতি পৱত্ততীতি পংসুকূলং, ৰথিকাসুসানসঙ্কাৰকূটাদীনং যত্থ কত্থচি ঠিতং চোড়খণ্ডং, তস্মিং. যা যা ৰুচীতি অব্যযীভাৱে যথাৰুচি, যাৱদত্থং সতপট্টম্পি ৱট্টতীতি অধিপ্পাযো.
৪৬. ইদানি তীসু ছিন্দিত্ৱা কাতুং অপ্পহোন্তেসু কাতব্বৱিধিং দস্সেতুং ‘‘তীসূ’’তিআদিমাহ. তত্থ তিচীৱৰসমুদাযতো একদেসভূতানং দ্ৱিন্নমেকস্স চ সঙ্খাগুণেন নিদ্ধাৰিযমানত্তা তীসূতি নিদ্ধাৰণে ভুম্মং. একৱচনস্স বহ্ৱত্থেন যোগাভাৱতো দ্ৱিচীৱৰসঙ্খাতবহ্ৱত্থৱসেন ৱচনং ৱিপৰিণামেত্ৱা যানি পহোন্তি, তানি দ্ৱে ৱাপি ছিন্দিতব্বানি, যং পহোতি, তং একং ৱা ছিন্দিতব্বন্তি যোজেতব্বং. পহোন্তীতি পচ্ছিমচীৱৰপ্পমাণছিন্নকানি পহোন্তি. অপীতি সম্ভাৱনে, তীসু কা কথাতি অত্থো. অন্ৱাধিন্তি আগন্তুকপত্তং. অনু পচ্ছা আধীযতীতি অন্ৱাধি, যং চীৱৰস্সোপৰি সঙ্ঘাটিআকাৰেন আৰোপেতব্বং. অনাদিণ্ণন্তি অনাৰোপিতং অন্ৱাধিকং. ন ধাৰেয্যাতি ইমিনা যদি ধাৰেয্য, দুক্কটন্তি দীপেতি.
৪৭-৮. ইদানি ‘‘তিচীৱৰং ন ৱসেয্য ৱিনেকাহ’’ন্তি ৱুত্তানং তিণ্ণং অৱিপ্পৱাসলক্খণং দস্সেতুং ‘‘গামে’’তিআদিনা উদোসিতসিক্খাপদে (পাৰা. ৪৭১ আদযো) ৱুত্তপৰিহাৰমাহ. তত্থ গামে ৱা…পে… ৱিহাৰে ৱা তিচীৱৰং নিক্খিপিত্ৱাতি সম্বন্ধো. তত্থ ‘‘পটো দড্ঢো’’তিআদীসু ৱিয অৱযৱেপি সমুদাযৱোহাৰৱসেন তীসু একম্পি ‘‘তিচীৱৰ’’ন্তি ৱুত্তং. ভিক্খুসম্মুতিযঞ্ঞত্ৰাতি সঙ্ঘেন গিলানস্স ভিক্খুনো দীযমানং চীৱৰেন ৱিপ্পৱাসসম্মুতিং ৱিনা. ৱিপ্পৱত্থুন্তি একূপচাৰনানূপচাৰগামাদিতো বহি, অথ ৱা নিৱেসনাদীনং, তত্থ চ গব্ভোৱৰকানং চীৱৰস্স ৱা হত্থপাসং অতিক্কম্ম চীৱৰেন ৱিপ্পযুত্তো হুত্ৱা ৱসিতুং. এত্থ চ গামাদীনং একূপচাৰনানূপচাৰতা এককুলনানাকুলসন্তকস্স গামাদিনো পৰিক্খেপস্স, পৰিক্খেপোকাসস্স চ ৱসেন সত্থঅব্ভোকাসানং সত্তব্ভন্তৰৱসেন চ ৱেদিতব্বা. তত্থ একো অব্ভন্তৰো অট্ঠৱীসতিহত্থো হোতি. এত্থ চ নিৱেসনাদীনি গামতো বহি সন্নিৱিট্ঠানীতি দট্ঠব্বং ৱিসুং গামস্স গহিতত্তা, তথা উদোসিতাদীহি অঞ্ঞং নিৱেসনং.
তত্থ উদোসিতো নাম যানাদীনং ভণ্ডানং সালা. পাসাদো দীঘপাসাদো. হম্মিযং মুণ্ডচ্ছদনপাসাদো. নাৱা চ অট্টো চ মাড়ো চ আৰামো চ নাৱা…পে… আৰামং, তস্মিং. অট্টো নাম পটিৰাজাদীনং পটিবাহনত্থং ইট্ঠকাহি কতো বহলভিত্তিকো চতুপঞ্চভূমিকো পতিস্সযৱিসেসো. মাড়ো এককূটসঙ্গহিতো চতুৰস্সপাসাদো. আৰামো পুপ্ফাৰামো ৱা ফলাৰামো ৱা. সত্থো চ খেত্তঞ্চ খলঞ্চাতি দ্ৱন্দো. সত্থো নাম জঙ্ঘসত্থো ৱা সকটসত্থো ৱা. খলং ৱুচ্চতি ধঞ্ঞকৰণং. দুমো নাম দুমমূলং ছাযায ফুট্ঠোকাসো উপচাৰৱসেন. অব্ভোকাসো পন অগামকে অৰঞ্ঞেৱ অধিপ্পেতো.
৪৯. ইদানি ‘‘এতং…পে… সঙ্ঘাটি’’ন্তিআদিনা নৱন্নমেৱ পচ্চুদ্ধাৰো ৱুত্তো, ন পন তেসং কালপৰিচ্ছেদোতি তং দস্সেতুং ‘‘ৰোগা’’তিআদি আৰদ্ধং. তত্থ দেৱদত্তো দত্তোতি নামেকদেসেনাপি নামৱোহাৰতো ৱস্সিকসাটিকাৱ ‘‘সাটিকা’’তি পকৰণৱসেন গম্মমানত্থত্তা ৱুত্তা. কণ্ডুপ্পটিচ্ছাদিকা চ ৰোগৱস্সানপৰিযন্তা. ৰোগা চ ৱস্সানা চ মাসা ৰোগৱস্সানা, তে তদতিক্কমেন পচ্চুদ্ধৰিতব্বতায পৰিযন্তা যাসন্তি ৱিগ্গহো.
কিং ৱুত্তং হোতি? ৱস্সিকসাটিকা ৱস্সানমাসাতিক্কমে কত্তিকপুণ্ণমায এৱ পচ্চুদ্ধৰিতব্বা. তথা কণ্ডুপ্পটিচ্ছাদিকা আবাধেসু ৱূপসন্তেসূতি ৱুত্তং হোতি. ‘‘পচ্চুদ্ধৰিত্ৱা ৱিকপ্পেতব্বা’’তি হি অট্ঠকথাযং (পাৰা. অট্ঠ. ২.৪৬৯) ৱুত্তং. এত্থ পন কেচি আচৰিযা ‘‘পচ্চুদ্ধৰিত্ৱাতি ৱস্সিকসাটিকভাৱতো অপনেত্ৱা’’তি ৱদিংসু, তং ন যুজ্জতি. পচ্চুদ্ধাৰৱিনযকম্মৱিসযেযেৱ পচ্চুদ্ধাৰ-সদ্দস্স দিট্ঠত্তা, ‘‘চাতুমাসং অধিট্ঠাতুং ততো পৰং ৱিকপ্পেতু’’ন্তি (মহাৱ. ৩৫৮) পাড়িৱচনতো চ. ‘‘চাতুমাসং অধিট্ঠাতু’’ন্তি চ চতুন্নং মাসানং অধিট্ঠানেন সহ অচ্চন্তসংযোগো দস্সিতোতি ন তেন অধিট্ঠানভেদো ৱিঞ্ঞাযতি. তেনেৱ কুৰুন্দট্ঠকথাযম্পি ‘‘ৱস্সানং চাতুমাসং অধিট্ঠাতুং, ততো পৰং ৱিকপ্পেতু’’ন্তি (মহাৱ. ৩৫৮) ৱচনতো কত্তিকপুণ্ণমায এৱ পচ্চুদ্ধৰিত্ৱা হেমন্তে ৱিকপ্পেতব্বাতি ৱুত্তং. তস্মা ‘‘ৱস্সিকসাটিকা ৱস্সানমাসাতিক্কমেনাপি কণ্ডুপ্পটিচ্ছাদি আবাধৱূপসমেনাপি অধিট্ঠানং ৱিজহতী’’তি (কঙ্কা. অট্ঠ. কথিনসিক্খাপদৱণ্ণনা) ৱুত্তং. মাতিকাট্ঠকথাযম্পি পচ্চুদ্ধাৰৱসেনাপি অধিট্ঠানং ৱিজহতীতি এৱমত্থো গহেতব্বো. এৱঞ্হি সতি সব্বট্ঠকথাযো সমেন্তি, যুত্তি চ অৱিৰুদ্ধা হোন্তীতি. ততো পৰন্তি পচ্চুদ্ধাৰতো উপৰি. ৱিকপ্পেয্যাতি কণ্ডুপ্পটিচ্ছাদিং পচ্চুদ্ধৰিত্ৱা ৱিকপ্পেয্য. ৱস্সিকসাটিকং কত্তিকপুণ্ণমাযং পচ্চুদ্ধৰিত্ৱা হেমন্তস্স পঠমদিৱসে ৱিকপ্পেয্য, এৱং অসতি দুক্কটন্তি অধিপ্পাযো. সেসাতি অপৰে সত্ত চীৱৰানি সেসা. নত্থি পৰিযন্তং ৱুত্তসদিসো কালপৰিচ্ছেদো এতেসন্তি অপৰিযন্তিকা.
৫০. ইদানি পচ্চত্থৰণাদিকং চীৱৰচতুক্কং সদসাদিকং ৱট্টতি, নাপৰন্তি দস্সেতুং ‘‘পচ্চত্থৰণা’’তিআদিমাহ. তত্থ পৰিক্খাৰো চ মুখপুঞ্ছনঞ্চাতি দ্ৱন্দো. পৰিক্খাৰমুখপুঞ্ছনমেৱ চোড়কন্তি কম্মধাৰযো. দ্ৱন্দসমাসন্তে সুয্যমানত্তা পন চোড়ক-সদ্দো পৰিক্খাৰ-সদ্দতো চ পৰং দট্ঠব্বো ‘‘পৰিক্খাৰচোড়ক’’ন্তি. তং পন সামঞ্ঞজোতনায ৱিসেসেপি অৱট্ঠানতো ঠপেত্ৱা পঞ্চ চীৱৰানি পৰিক্খাৰচোড়নামেনাধিট্ঠিতানি অৱসেসং দট্ঠব্বং. পচ্চত্থৰণঞ্চ পৰিক্খাৰমুখপুঞ্ছনচোড়কঞ্চ পচ্চত্থৰণ…পে… চোড়কঞ্চ নিসীদনঞ্চাতি এতং চীৱৰচতুক্কং সদসম্পি অৰত্তম্পি অনাদিণ্ণকপ্পম্পি লব্ভন্তি সম্বন্ধো. সদসন্তি সহ যাহি কাহিচি দসাহীতি সদসং. সদসকে লব্ভমানে অদসম্পি লব্ভতেৱাতি সদসম্পি অদসম্পি পুপ্ফদসম্পীতি এত্থ অত্থো. পি-সদ্দো ৱুত্তাৱুত্তসম্পিণ্ডনত্থো. অৰত্তন্তি নীলপীতাদিৰজনেন অৰঞ্জিতম্পি. পি-সদ্দেন ৰঞ্জিতনীলপীতাদিকম্পি অনাদিণ্ণকপ্পম্পীতি. আদিণ্ণো কপ্পো যস্স নত্থীতি তং অনাদিণ্ণকপ্পম্পি. পি-সদ্দেন আদিণ্ণকপ্পম্পি.
ননু চ ‘‘ন ভিক্খৱে সব্বনীলকানি চীৱৰানি ধাৰেতব্বানী’’তিআদিনা (মহাৱ. ৩৭২) সব্বনীলকসব্বপীতকসব্বলোহিতকচীৱৰানি সামঞ্ঞেন পটিক্খিত্তানীতি কথমিদং চীৱৰচতুক্কং সদসাদিকং ৱট্টতি, কথঞ্চ অনাদিণ্ণকপ্পম্পি ৱট্টতীতি? ৱুচ্চতে – ‘‘তেন খো পন সমযেন অঞ্ঞতৰো ভিক্খু কুসচীৰং নিৱাসেত্ৱা’’তিআদিনা উপ্পন্নৱত্থূসু (মহাৱ. ৩৭১) ‘‘ন ভিক্খৱে কুসচীৰং…পে… তিত্থিযদ্ধজো ধাৰেতব্বো. যো ধাৰেয্য, আপত্তি থুল্লচ্চযস্সা’’তিআদিনা (মহাৱ. ৩৭১) উপ্পন্নৱত্থুৱসেনেৱ নিৱাসনপাৰুপনসঙ্খাতধাৰণস্স পটিক্খিত্তত্তা চ তত্থেৱ অট্ঠকথাযঞ্চ (মহাৱ. অট্ঠ. ৩৭২) ‘‘সব্বনীলকাদীনি ৰজনং ধোৱিত্ৱা পুন ৰজিত্ৱা ধাৰেতব্বানি, ন সক্কা চে হোন্তি ধোৱিতুং, পচ্চত্থৰণানি ৱা কাতব্বানি, দুপট্টচীৱৰস্স ৱা মজ্ঝে দাতব্বানি, অচ্ছিন্নদসদীঘদসানি দসা ছিন্দিত্ৱা ধাৰেতব্বানি, কঞ্চুকং লভিত্ৱা ফালেত্ৱা ৰজিত্ৱা পৰিভুঞ্জিতুং ৱট্টতি, ৱেঠনেপি এসেৱ নযো’’তি নিৱাসনপাৰুপনৱসেনেৱ ধাৰণপৰিভোগানং ৱুত্তত্তা চ দুব্বণ্ণকৰণসিক্খাপদে (পাচি. অট্ঠ. ৩৬৮) ‘‘যং নিৱাসেতুং ৱা পাৰুপিতুং ৱা সক্কা হোতি, তদেৱ চীৱৰন্তি ৱেদিতব্ব’’ন্তি পঞ্চন্নংযেৱ কপ্পবিন্দুনো অনুঞ্ঞাতত্তা চ তিচীৱৰকণ্ডুপ্পটিচ্ছাদিৱস্সিকসাটিকসঙ্খাতানি পঞ্চ চীৱৰানি কাযপৰিহাৰিযানেৱ অদসানি অসব্বনীলকাদীনি কপ্পিযৰজনৰজিতানি আদিণ্ণকপ্পানিযেৱ হোন্তি, ন নিযমেন নিৱত্তিতানি পৰানি চত্তাৰীতি চীৱৰচতুক্কমেৱ সদসাদিকং অনাদিণ্ণকপ্পম্পি ৱট্টতীতি.
৫১. সেসচীৱৰপঞ্চকং অদসংযেৱ ৰজিতংযেৱ আদিণ্ণকপ্পংৱ কপ্পতীতি যোজনা. ৰজিতন্তি কপ্পিযৰজনেন ৰজিতং. নিসীদনস্স যথাৱুত্তেনত্থেন সব্বত্থ অদসত্থং নিসেধেতুং ‘‘সদসংৱ নিসীদন’’ন্তি ৱুত্তং. সতি হি সম্ভৱে ব্যভিচাৰে চ ৱিসেসনং সাত্থকং হোতি.
৫২. ইদানি অনধিট্ঠিতে অনিস্সট্ঠে চ কা পৱত্তীতি তং দস্সেতুং ‘‘অনধিট্ঠিত’’ন্তিআদিমাহ. তত্থ অনধিট্ঠিতন্তি তিচীৱৰাদিৱসেন অনধিট্ঠিতং. অনিস্সট্ঠন্তি যস্স কস্সচি দানলক্খণেন অদিন্নং. ৱিকপ্পেত্ৱা পৰিভুঞ্জযেতি ৱক্খমাননযেন একবহুভাৱং, সন্নিহিতাসন্নিহিতভাৱঞ্চ সল্লক্খেত্ৱা ৱিকপ্পেত্ৱা পচ্চুদ্ধৰিত্ৱা পৰিভুঞ্জেয্য. ৱক্খমাননযেন পন ৱিঞ্ঞাযতীতি ‘‘পচ্চুদ্ধৰিত্ৱা’’তি ন ৱুত্তং.
ইদানি ‘‘ৱিকপ্পেত্ৱা’’তি ৱুত্তং কীদিসং তং হেট্ঠিমন্তেন ৱিকপ্পিযন্তি আহ ‘‘হত্থা’’তিআদি. তত্থ হত্থো দীঘেন যস্স তং হত্থদীঘং. ততোতি তস্মা হত্থতো. উপড্ঢো হত্থস্স দুতিযো ভাগো ৱিদত্থিসঙ্খাতো ৱিত্থাৰেন যস্স তং উপড্ঢৱিত্থাৰং.
৫৩. ইদানি যথাৱুত্তৱিধানং তেচীৱৰিকস্সেৱ ৱসেন, অপৰো পন অঞ্ঞথা পটিপজ্জতীতি তং দস্সেতুং ‘‘তিচীৱৰস্সা’’তিআদিমাহ. তত্থ নামেনাধিট্ঠিতানি তীণি চীৱৰানি এতস্সাতি তিচীৱৰো. তস্স ৱিনযতেচীৱৰিকস্সাতি অত্থো, ন পৰিক্খাৰচোড়নামেন অধিট্ঠিতচীৱৰস্স. ৱিনযতেচীৱৰিকস্স পন উদোসিতসিক্খাপদে ৱুত্তপৰিহাৰো নত্থি. পৰিক্খাৰচোড়িযোতি পৰিক্খাৰচোড়মস্স অত্থীতি ণিকেন য-কাৰো. সব্বন্তি সকলং নৱৱিধম্পি চীৱৰং. তথা ৱত্ৱাতি একবহুভাৱং, সন্নিহিতাসন্নিহিতভাৱঞ্চ ঞত্ৱা ‘‘ইমং পৰিক্খাৰচোড়ং অধিট্ঠামী’’তিআদিনা ৱত্ৱা. অধিট্ঠতীতি অধিট্ঠাতি.
৫৪. অধিট্ঠিতচীৱৰং পন পৰিভুঞ্জতো কথং অধিট্ঠানং ৱিজহতীতি তং দস্সেন্তো ‘‘অচ্ছেদা’’তিআদিমাহ. তত্থ অচ্ছেদো চ ৱিস্সজ্জনঞ্চ গাহো চ ৱিব্ভমো চাতি দ্ৱন্দো. অচ্ছেদো নাম চোৰাদীহি অচ্ছিন্দিত্ৱা গহণং. ৱিস্সজ্জনং পৰেসং দানং. গাহো ৱিস্সাসেন গহণং. ৱিব্ভমো সিক্খং অপ্পচ্চক্খায গিহিভাৱূপগমনং. তদাপি তস্স অঞ্ঞস্স দানে ৱিয চীৱৰস্স নিৰালযভাৱেন পন পৰিচ্চাগোতি. টীকাযং পন ভাদিসো ভিক্খুযেৱাতি অধিট্ঠানং ন ৱিজহতীতি অত্থং ৱিকপ্পেত্ৱা ভিক্খুনিযা গিহিভাৱূপগমনং ৱুত্তং, তং ন গহেতব্বং, কাৰণং পনেত্থ অম্হাকং গৰূহিযেৱ সাৰত্থদীপনিযং (সাৰত্থ. টী. ২.৪৬৯) ‘‘ভিক্খুনিযা ‘হীনাযাৱত্তনেনা’তি ৱিসেসেত্ৱা অৱুত্তত্তা ভিক্খুনিযা হি গিহিভাৱূপগমনে অধিট্ঠানৱিজহনং ৱিসুং ৱত্তব্বং নত্থি তস্সা ৱিব্ভমনেনেৱ অস্সমণীভাৱতো’’তি ৱুত্তং. ননু চ ভিক্খুনো অপ্পচ্চক্খাতসিক্খস্স গিহিভাৱূপগমনেন অধিট্ঠানৱিজহনেন নিৰালযভাৱো কাৰণভাৱেন ৱুত্তো, এৱং সতি পৰিৱত্তলিঙ্গস্স নত্থি নিৰালযভাৱোতি কথমস্স অধিট্ঠানং ৱিজহতীতি? সচ্চমেতং, তথাপি বুদ্ধমতঞ্ঞূহি অট্ঠকথাচৰিযেহি অট্ঠকথাযং (পাৰা. অট্ঠ. ১.৬৯) ‘‘যং পনস্স ভিক্খুভাৱে অধিট্ঠিতং তিচীৱৰঞ্চ পত্তো চ, তং অধিট্ঠানং ৱিজহতি, পুন অধিট্ঠাতব্ব’’ন্তি ৱুত্তত্তা নত্থেত্থ দোসোতি.
মাৰণলিঙ্গসিক্খাতি উত্তৰপদলোপেন উপচাৰেন ৱা লিঙ্গপৰিৱত্তনং সিক্খাপচ্চক্খানঞ্চ ‘‘লিঙ্গসিক্খা’’তি চ ৱুত্তং. ইতি এতে অট্ঠ সব্বেসু নৱসু চীৱৰেসু অধিট্ঠানস্স ৱিযোগো ৱিপ্পৱাসো, তস্স কাৰণা হোন্তীতি পাঠসেসো. তিচীৱৰস্স পন ন কেৱলং ইমেযেৱ অট্ঠ, ৱিনিৱিদ্ধছিদ্দঞ্চ অধিট্ঠানৱিযোগকাৰণন্তি লিঙ্গৱচনঞ্চ পৰিৱত্তেত্ৱা যোজেতব্বং. তত্থ অব্ভন্তৰে একস্সপি তন্তুনো অভাৱেন ৱিনিৱিদ্ধং ৱিনিৱিজ্ঝিত্ৱা গতছিদ্দংকনিট্ঠঙ্গুলিনখপিট্ঠিপ্পমাণং ৱিনিৱিদ্ধছিদ্দং. তত্থ সঙ্ঘাটিযা চ উত্তৰাসঙ্গস্স চ দীঘন্ততো ৱিদত্থিপ্পমাণস্স, তিৰিযন্ততো অট্ঠঙ্গুলপ্পমাণস্স, অন্তৰৱাসকস্স পন দীঘন্ততো ৱিদত্থিপ্পমাণস্সেৱ তিৰিযন্ততো চতুৰঙ্গুলপ্পমাণস্স পদেসস্স ওৰতো ছিদ্দং অধিট্ঠানং ভিন্দতি, সূচিকম্মং কত্ৱা পুন অধিট্ঠাতব্বং. সূচিকম্মং কৰোন্তেন চ ছিন্দিত্ৱা দুব্বলট্ঠানাপনযনেন ছিদ্দং অদস্সেত্ৱা কাতব্বং.
৫৫. ইদানি অকপ্পিযানি দস্সেতুং ‘‘কুসা’’তিআদি ৱুত্তং. তত্থ কুসা চ ৱাকা চ ফলকানি চ, তেসং চীৰানি কুস…পে… চীৰানি. তত্থ কুসেন গন্থেত্ৱা কতং কুসচীৰং. তথা ৱাকেন গন্থেত্ৱা কতং ৱাকচীৰং, তাপসানং ৱক্কলং. ফলকসণ্ঠানানি ফলকানি সিব্বিত্ৱা কতং ফলকচীৰং. কেসৱালজন্তি কেসেহি চ ৱালেহি চ জাতং ৱাযিতং কম্বলন্তি সম্বন্ধো. উলূকপক্খাজিনক্খিপেতি উলূকানং কোসিযসকুণানং পক্খং পক্খেন কতং নিৱাসনঞ্চ অজিনক্খিপং সলোমং সখুৰং অজিনমিগানং চম্মঞ্চ ধাৰযতো থুল্লচ্চযন্তি সম্বন্ধো.
৫৬. কদলেৰকক্কদুস্সেসূতি কদলিযো চ এৰকো চ অক্কো চ, তেসং দুস্সানি ৱত্থানি, তেসু চেৱ মকচিৱাকেহি কতে পোত্থকে চাপি দুক্কটং. নিমিত্তত্থে চেতং ভুম্মং. কদলিদুস্সাদিসদ্দেন তংধাৰণমধিপ্পেতং, তস্মা তংধাৰণনিমিত্তং দুক্কটং হোতীতি অত্থো. এৱং সব্বত্থ. ‘‘নীলকো চা’’তিআদিনা দ্ৱন্দো. সব্বা নীলক…পে… কণ্হকাতি কম্মধাৰযো. নীলাদিৱণ্ণযোগেন ৱত্থং নীলাদি. নীলকং উমাপুপ্ফৱণ্ণং. মঞ্জেট্ঠং মঞ্জেট্ঠিকৱণ্ণং. পীতং কণিকাৰপুপ্ফৱণ্ণং. লোহিতং জযসুমনপুপ্ফৱণ্ণং. কণ্হকং অদ্দাৰিট্ঠকৱণ্ণং. সব্ব-সদ্দো পনেত্থ পচ্চেকং যোজেতব্বো.
৫৭. মহা…পে… ৰত্তেতি মহাৰঙ্গো চ মহানামৰঙ্গো চ, তেহি ৰত্তে. এত্থাপি পুন সুয্যমানং সব্বসদ্দমনুৱত্তিযং, ‘‘সব্বমহাৰঙ্গৰত্তে’’তিআদিনা অত্থো ৱেদিতব্বো. ইমিনা চ অসব্বনীলকাদি কপ্পিযৰজনৰজিতং পৰিভুঞ্জন্তস্স নত্থি দোসোতি দীপেতি. তত্থ মহাৰঙ্গো সতপদিপিট্ঠিৱণ্ণো. মহানামৰঙ্গো সম্ভিন্নৱণ্ণো, সো পন পণ্ডুপলাসৱণ্ণো হোতি, পদুমৱণ্ণোতিপি ৱদন্তি. তিৰীটকেতি তং নামক ৰুক্খতচে. অচ্ছিন্নদীঘদসকেতি সব্বসো অচ্ছিন্নত্তা অচ্ছিন্না চ মজ্ঝে ছিন্নত্তা দীঘা চ সা দসা চ ৱত্থকোটি যস্সাতি অঞ্ঞপদত্থসমাসো. ফলপুপ্ফদসেতি অঞ্ঞমঞ্ঞং সংসিব্বিত্ৱা কতা ফলসদিসা দসা ‘‘ফলা’’তি ৱুচ্চন্তি, কেতকাদি পুপ্ফসদিসানি ‘‘পুপ্ফানী’’তি চ, ফলা চ পুপ্ফা চ দসা যস্স, ফলসদিসে দসে, পুপ্ফসদিসে দসে চাতি অত্থো. ৱেঠনেতি সীসৱেঠনে. তথাতি ইমিনা সব্বনীলকাদীসু দুক্কটং অতিদিসতি. সব্বন্তি কুসচীৰাদিকং সকলং. অচ্ছিন্নং চীৱৰং যস্স সো লভতীতি সম্বন্ধো.
চীৱৰনিদ্দেসৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৪. ৰজননিদ্দেসৱণ্ণনা
৫৮. মূলঞ্চ খন্ধো চ তচো চ পত্তঞ্চ ফলঞ্চ পুপ্ফঞ্চ, তেসং পভেদোতি ছট্ঠীতপ্পুৰিসো. অথ ৱা পভেদ-সদ্দস্স কম্মসাধনত্তে তানিযেৱ পভেদোতি কম্মধাৰযো, ততো. ৰজন্তি এতেহীতি ৰজনানি, মূলাদীনি. ‘‘অনুজানামি, ভিক্খৱে, ছ ৰজনানি মূলৰজন’’ন্তিআদিনা (মহাৱ. ৩৪৪) ভগৱতা অনুঞ্ঞাতত্তা ৱুত্তং ‘‘ৰজনা ছপ্পকাৰানি, অনুঞ্ঞাতানি সত্থুনা’’তি.
৫৯. মূলেতি মূলৰজনে হলিদ্দিং ৱিৱজ্জিয সব্বং লব্ভন্তি সম্বন্ধো. এৱং সব্বত্থ. মঞ্জেট্ঠি চ তুঙ্গহাৰকো চাতি দ্ৱন্দো. অল্লি-সদ্দেন নীলি-সদ্দেন চ তেসং গচ্ছজাতীনং পত্তানি গহিতানি উপচাৰেন, তথা লোদ্দ-সদ্দেন কণ্ডুল-সদ্দেন চ তচো, কুসুম্ভ-সদ্দেন কিং সুক-সদ্দেন চ পুপ্ফানি. তেনেৱ চ তানি নপুংসকানি. তুঙ্গহাৰকো নাম একো কণ্টকৰুক্খো, তস্স হৰিতালৱণ্ণং খন্ধৰজনং হোতি. অল্লিপত্তেন একৱাৰং গিহিপৰিভুত্তং ৰজিতুং ৱট্টতি. ফলৰজনে সব্বম্পি ৱট্টতি.
ৰজননিদ্দেসৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৫. পত্তনিদ্দেসৱণ্ণনা
৬০. অযোপত্তো নাম অযসা কাড়লোহেন নিব্বত্তো পত্তো. জাতিযা উক্কট্ঠাদীনং সামঞ্ঞৱসেন. পমাণতোতি পৰিচ্ছেদতো. তযো পত্তাতি পাঠসেসো.
৬১. ‘‘মগধেসূ’’তি ৱত্তব্বে মগধেতি ৱচনৱিপল্লাসেন ৱা ‘‘পচ্চাসা সতী’’তিআদীসু ৱিয সু-সদ্দলোপেন ৱা ৱুত্তং. নাড়িদ্ৱযতণ্ডুলসাধিতন্তি এত্থ মগধাপেক্খোপি নাড়ি-সদ্দো দ্ৱয-সদ্দেন সমাসো হোতি গম্মকত্তাতি নাড়িযা দ্ৱযং নাড়িদ্ৱযং. তত্থ মগধনাড়ি নাম অড্ঢতেৰসপলা হোতি. এত্থ চ অড্ঢতেৰসপলানি মাসানন্তি ৱদন্তি. নাড়িদ্ৱযেন পমিতা তণ্ডুলা সুকোট্টিতপৰিসুদ্ধা অনুপহতপুৰাণসালিতণ্ডুলা নাড়িদ্ৱযতণ্ডুলা, তেহি সাধিতং পচিতন্তি অত্থো. ওদনন্তি সম্মা সম্পাদিতং অৱস্সাৱিতোদনং. সূপন্তি ওদনস্স চতুত্থভাগপ্পমাণং নাতিঘনং নাতিতনুকং হত্থহাৰিযং সব্বসম্ভাৰসঙ্খতং মুগ্গসুপং. ব্যঞ্জনঞ্চ তদূপিযন্তি তস্স ওদনস্স উপিযং অনুৰূপং যাৱ চৰিমালোপপ্পহোনকং মচ্ছমংসাদিব্যঞ্জনঞ্চ উক্কট্ঠো গণ্হাতীতি সম্বন্ধো.
৬২. তস্সাতি যথাৱুত্তওদনাদিনো. উপড্ঢোতি উপড্ঢং নাড়িকোদনাদি অস্স অত্থীতি উপড্ঢো. এৱ-কাৰেন অতিৰেকং নিৱত্তেতি. ততোতি যথাৱুত্তনাড়িকোদনাদিতো. উক্কট্ঠতো উক্কট্ঠো চ ওমকোমকো চ অপত্তোতি যোজনা. ওমকতো ওমকো ওমকোমকো. ইমিনা পুন পত্তদ্ৱযদস্সনেন পমাণতো তযোপি পত্তা ৱিভাগতো নৱ হোন্তীতি দীপেতি. তত্থ যস্মিং মগধনাড়িদ্ৱযতণ্ডুলোদনাদিকং সব্বম্পি ৱড্ঢনপক্খে ঠিতং পক্খিত্তং সচে পত্তস্স মুখৱট্টিযা হেট্ঠিমৰাজিসমং তিট্ঠতি, সুত্তেন ৱা হীৰেন ৱা ছিন্দন্তস্স সুত্তস্স ৱা হীৰস্স ৱা হেট্ঠিমন্তং ফুসতি, অযং উক্কট্ঠো নাম পত্তো. সচে তং ৰাজিং অতিক্কম্ম থূপীকতং তিট্ঠতি, অযং উক্কট্ঠোমকো নাম পত্তো. সচে তং ৰাজিং ন সম্পাপুণাতি অন্তোগতমেৱ, অযং উক্কট্ঠুক্কট্ঠো নাম পত্তো. ‘‘একং নাড়িকোদনাদি সব্বম্পি পক্খিত্তং ৱুত্তনযেনেৱ হেট্ঠিমৰাজিসমং তিট্ঠতি, অযং মজ্ঝিমো নাম পত্তো’’তিআদিনা মজ্ঝিমমজ্ঝিমোমকমজ্ঝিমুক্কট্ঠা চ ‘‘যত্থ উপড্ঢনাড়িকোদনাদি সব্বম্পি পক্খিত্তং হেট্ঠিমৰাজিসমং তিট্ঠতি, অযং ওমকো নাম পত্তো’’তিআদিনা ওমকওমকোমকওমকুক্কট্ঠা চ পত্তা উক্কট্ঠে ৱুত্তনযেনেৱ ৱেদিতব্বা. তেসু দ্ৱে অপত্তা ভাজনপৰিভোগেন পৰিভুঞ্জিতব্বা, নাধিট্ঠানূপগা, ন ৱিকপ্পনূপগা.
৬৩. কপ্পো সকো অতিৰেকপত্তো দসাহপৰমং ধাৰেয্যাতি যোজনা. তত্থ কপ্পোতি কপ্পিযো. সকোতি অত্তনো সন্তকো. কপ্পিযত্তা পন অত্তসন্তকত্তা চ সত্তন্নম্পি অধিট্ঠানৱিকপ্পনূপগতা ৱেদিতব্বা. তত্থ অযোপত্তো পঞ্চহি পাকেহি, মত্তিকাপত্তো দ্ৱীহি পাকেহি পক্কো অধিট্ঠানূপগো চ ৱিকপ্পনূপগো চ, তথা উভোপি কাকণিকমত্তস্সাপি মূলস্স অনৱসেসেত্ৱা দিন্নে, সব্বসো অত্তসন্তকত্তে ৱিঞ্ঞাতে চ অধিট্ঠানৱিকপ্পনূপগাতি দট্ঠব্বং. অতিৰেকপত্তোতি অনধিট্ঠিতাৱিকপ্পিততায অতিৰেকপত্তো. অধিট্ঠানপচ্চুদ্ধাৰা পনেত্থ চীৱৰে ৱুত্তাৱ. ৱিকপ্পেন্তেন পন পত্তানং একবহুভাৱং, সন্নিহিতাসন্নিহিতভাৱঞ্চ ঞত্ৱা ‘‘ইমং পত্ত’’ন্তি ৱা ‘‘ইমে পত্তে’’তি ৱা ‘‘এতং পত্ত’’ন্তি ৱা ‘‘এতে পত্তে’’তি ৱা ৱত্ৱা ‘‘তুয্হং ৱিকপ্পেমী’’তি ৱত্তব্বং. সম্মুখাদিভেদো পনেত্থ চীৱৰে ৱক্খমাননযেন ৱেদিতব্বো. দসাহপৰমন্তি দস অহানি পৰমো পৰিচ্ছেদো অস্সাতি দহাহপৰমো, কালো, তং. অচ্চন্তসংযোগে উপযোগৱচনং. ধাৰেয্যোতি পৰিভোগৱসেন ধাৰেতব্বো. তস্মিংকালে অতিনামিতে পত্তো নিস্সগ্গিযো হোতীতি যোজনা. অতিনামিতেতি অতিক্কামিতে নিস্সগ্গিযো হোতি, একাদসে অৰুণুগ্গমনে সঙ্ঘস্স ৱা গণস্স ৱা পুগ্গলস্স ৱা পদভাজনীযে (পাৰা. ৬০২) ৱুত্তনযেন পত্তো নিস্সজ্জিতব্বো হোতি, তথা সতি পাচিত্তিযাপত্তি চস্স হোতীতি অধিপ্পাযো.
৬৪. ‘‘অচ্ছেদা’’তিআদি চীৱৰে ৱুত্তনযত্তা উত্তানমেৱ. অযং পন ৱিসেসো – মৰণুদ্ধটাতি উদ্ধৰণং উদ্ধড়ং, পচ্চুদ্ধাৰো. মৰণঞ্চ উদ্ধটঞ্চ মৰণুদ্ধটা, তস্মা. ছিদ্দেনাতি যেন কঙ্গুসিত্থং নিক্খমতি চেৱ পৱিসতি চ, তেন মুখৱট্টিতো হেট্ঠা দ্ৱঙ্গুলছিদ্দেন. পত্তাধিট্ঠানমুজ্ঝতীতি পত্তো অধিট্ঠানং উজ্ঝতি ৱিস্সজ্জতি.
৬৫. ইদানি ‘‘পত্ত’’ন্তিআদিনা অঞ্ঞথা পৰিহৰণে দুক্কটং দস্সেতি. তত্থ সোদকং পত্তং ন পটিসামেয্যাতি যোজনা. ন পটিসামেয্যাতি গুত্তট্ঠানে ন নিক্খিপেয্য, ‘‘সোদকং পত্তং উণ্হে ন চ ওতপে’’তিআদিনা চ যোজনীযং. ন চ ওতপেতি নেৱ ঈসকং তাপেয্য. ন নিদহেতি নিৰুদকং কত্ৱাপি ভুসং ন নিদহেয্য, ৱোদকং কত্ৱা ঈসকং তাপেয্যাতিপি ব্যতিৰেকত্থো. ভূম্যা ন ঠপেতি খৰায ভূমিযা ন ঠপেয্য. যত্থ পন ৱণ্ণো ন দুস্সতি, এৱৰূপায মত্তিকায পৰিভণ্ডকতায ভূমিযা ৱা তথাৰূপায এৱ ৱালিকায ৱা নিক্কুজ্জিত্ৱা উক্কুজ্জিত্ৱা ঠপেতুং ৱট্টতি. নো চ লগ্গযেতি ভিত্তিখিলাদীসু ন ওলম্বেয্য.
৬৬. ‘‘মিড্ঢন্তে ৱা’’তিআদিনা ৱত্ৱা পত্তং ঠপেতুং ন চ কপ্পতীতি যোজেতব্বং. মিড্ঢন্তেতি আড়িন্দকমিড্ঢিকাদীনং মিড্ঢীনং অন্তে. সচে পন পৰিৱত্তেত্ৱা তত্থেৱ পতিট্ঠাতি, এৱৰূপায ৱিত্থিণ্ণায মিড্ঢিযা ঠপেতুং ৱট্টতি. পৰিভণ্ডন্তে ৱাতি বাহিৰপস্সে কতায তনুকায মিড্ঢিকায অন্তে ৱা. এত্থ ৱা-সদ্দো সমুচ্চযে, সো চ পচ্চেকং যোজেতব্বো. অঙ্কে পন অংসবদ্ধকেন অংসকূটে লগ্গেত্ৱা ঠপেতুঞ্চ ৱট্টতি. ছত্তেপি ভণ্ডকেন সদ্ধিং বন্ধিত্ৱা ৱা অট্টং কত্ৱা ৱা ঠপেতুং ৱট্টতি. মঞ্চেপি অঞ্ঞেন সদ্ধিং বন্ধিত্ৱা ঠপেতুং, অটনিযং বন্ধিত্ৱা ওলম্বেতুং ৱট্টতি.
৬৭. পত্তেন উচ্ছিট্ঠোদকঞ্চ চলকট্ঠিকঞ্চ ন নীহৰেয্যাতি সম্বন্ধো. উচ্ছিট্ঠোদকন্তি মুখৱিক্খালনোদকং. চলকানি চ চব্বেত্ৱা অপৱিদ্ধামিসানি অট্ঠিকানি মচ্ছমংসঅট্ঠিকানি চ চলকট্ঠিকং. পত্তং পটিগ্গহং কত্ৱা হত্থং ধোৱিতুম্পি হত্থধোতাদি উদকম্পি পত্তে আকিৰিত্ৱা নীহৰিতুম্পি অনুচ্ছিট্ঠং সুদ্ধপত্তং উচ্ছিট্ঠহত্থেন গণ্হিতুম্পি ন ৱট্টতি. মচ্ছমংসফলাফলাদীনি খাদন্তো যং তত্থ অট্ঠিং ৱা চলকং ৱা ছড্ডেতুকামো হোতি, তং পত্তে ঠপেতুং ন লভতি. মুখতো নীহটং পন যং কিঞ্চি পুন অখাদিতুকামো পত্তে ঠপেতুং ন লভতি. সিঙ্গিৱেৰাদীনি ডংসিত্ৱা পুন ঠপেতুং লভতি. পত্তহত্থোতি পত্তো হত্থে যস্সাতি ৱিগ্গহো. ‘‘পত্তহত্থো, কৱাট’’ন্তি চ উপলক্খণমেতং. যত্থ কত্থচি সৰীৰাৱযৱে পন পত্তস্মিং সতি যেন কেনচি সৰীৰাৱযৱেন কৱাটং পণামেতুং, ঘটিকং ৱা উক্খিপিতুং, সূচিং ৱা কুঞ্চিকায অৱাপুৰিতুং ন লভতি. অংসকূটে পন পত্তং লগ্গেত্ৱা যথাসুখং অৱাপুৰিতুং লভতি.
৬৮. ভূমিযা ভূমিসম্বন্ধী আধাৰকো, তস্মিং দন্তৱল্লিৱেত্তাদীহি কতে ৱলযাধাৰকে চ একদাৰুনা কতে দাৰুআধাৰকে চ বহূহি দণ্ডেহি কতে দণ্ডাধাৰকে চ যত্থ ঠপিতো পত্তো যথা পৰিৱত্তিত্ৱা ন পৰিপততি, তথা সুট্ঠু সজ্জিতে তস্মিং পত্তস্সুপৰি পত্তোতি এৱৰূপে দুৱে পত্তে ঠপেয্যাতি পদত্থযোজনা. ভমকোটিসদিসো পন দাৰুআধাৰকো তীহি দণ্ডকেহি বদ্ধো দণ্ডাধাৰকো চ একস্সপি পত্তস্স অনোকাসো, তত্থ ঠপেত্ৱাপি হত্থেন গহেত্ৱা নিসীদিতব্বং. ভূমিযন্তি কটসাৰকাদিনা অত্থতায ভূমিযা পন নিক্কুজ্জিত্ৱা ৱা পটিকুজ্জিত্ৱা ৱা একং পত্তং ঠপেয্যাতি যোজনা.
৬৯. ইদানি অকপ্পিযপত্তে দস্সেতি ‘‘দাৰূ’’তিআদিনা. তত্থ সুৱণ্ণমেৱ সোৱণ্ণং. দাৰু চ ৰূপিযঞ্চ সোৱণ্ণঞ্চ মণি চ ৱেড়ুৰিযঞ্চ দাৰু…পে… ৱেড়ুৰিযানি, তেহি নিব্বত্তা দাৰু…পে… মযা. দীঘো পন ‘‘ৱেড়ুৰিযামযা’’তি গাথাবন্ধসুখত্থং কতো. এৱমুপৰিপি তাদিসং ৱিঞ্ঞেয্যং. তত্থ ইন্দনীলাদি মণি নাম. কংসো চ কাচো চ তিপু চ সীসঞ্চ ফলিকা চ তম্বলোহো চাতি দ্ৱন্দো, তেহি জাতা কংস…পে… জা. তত্থ কংস-সদ্দেন ৱট্টলোহোপি সঙ্গহিতো. সেতং তিপু, কণ্হং সীসং.
৭০. ছৱসীসমযোতি ছৱস্স মতমনুস্সস্স সীসং সীসকপালং, তেন নিব্বত্তো ছৱসীসমযো. ঘটি চ তুম্বঞ্চ, তেসং কটাহো, তেহি জাতাতি ঘটিতুম্বকটাহজা. তত্থ ঘটীতি ঘটোযেৱ. তুম্বং অলাবু. ইতি ইমে সব্বে পত্তা অকপ্পিযা ৱুত্তা, দুক্কটৱত্থুকা চ ৱুত্তাতি যোজনা. তত্থ ৰূপিযাদীসু চতূসু সচে গিহী ভত্তগ্গেসু সুৱণ্ণতট্টকাদীসু ব্যঞ্জনং কত্ৱা উপনামেন্তি, আমসিতুং ন ৱট্টতি. কংসকাচফলিকজানি পন তট্টকাদীনি ভাজনানি পুগ্গলিকপৰিভোগেনেৱ ন ৱট্টন্তি, সঙ্ঘিকপৰিভোগেন ৱা গিহিৱিকটানি ৱা ৱট্টন্তি. ঘটিতুম্বকটাহজা পন লভিত্ৱা পৰিহৰিতুং ন ৱট্টন্তি, তাৱকালিকং পৰিভুঞ্জিতুং ৱট্টন্তি.
পত্তনিদ্দেসৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৬. থালকনিদ্দেসৱণ্ণনা
৭১-২. দাৰু …পে… ৱেড়ুৰিযামযা অকপ্পিযা, ফলিকাকাচকংসজা থালকা গিহিসন্তকা সঙ্ঘিকা চ কপ্পিযা, তুম্বঘটিজা তাৱকালিকা কপ্পিযাতি সম্বন্ধো. কপ্পন্তি পৰিকপ্পন্তি অৱিৰোধিভাৱেনেৱাতি কপ্পা, তথা কপ্পিযা. ন কপ্পা অকপ্পা. সঙ্ঘস্স ইমে সঙ্ঘিকা. তাৱ-সদ্দো অৱধিম্হি. তাৱ ভোজনাৱধিভূতো কালো এতাসন্তি তাৱকালিকা, ভুঞ্জিত্ৱা ছড্ডেতব্বা, ন পৰিহৰিতব্বাতি অধিপ্পাযো.
থালকনিদ্দেসৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.