৪৯. চতুৰাৰক্খনিদ্দেসৱণ্ণনা

৪৬১-২. অসুভন্তি অসুভভাৱনা. ইমে চত্তাৰো চতুৰাৰক্খা নামাতি অধিপ্পাযো. ইদানি তে দস্সেতুং ‘‘আৰকত্তাদিনা’’তিআদিমাহ. আৰকত্তাদিনাতি এত্থ আৰকত্তা, অৰীনং অৰানঞ্চ হতত্তা, পচ্চযাদীনং অৰহত্তা, পাপকৰণে ৰহাভাৱাতি ইমেহি তাৱ চতূহি কাৰণেহি সো ভগৱা অৰহন্তি অনুস্সৰিতব্বোতি অত্থো. ৱুত্তঞ্হেতং –

‘‘আৰকত্তা হতত্তা চ, কিলেসাৰীন সো মুনি;

হতসংসাৰচক্কাৰো, পচ্চযাদীন চাৰহো;

ন ৰহো কৰোতি পাপানি, অৰহং তেন ৱুচ্চতী’’তি. (পাৰা. অট্ঠ. ১.১; ৱিসুদ্ধি. ১.১৩০);

ভগৱা পন সব্বকিলেসেহি সুৱিদূৰৱিদূৰে ঠিতো মগ্গেন সৱাসনকিলেসানং হতত্তা, তস্মা ‘‘আৰকত্তা অৰহ’’ন্তি ৱুত্তো. ৱুত্তঞ্হেতং –

‘‘সো ততো আৰকা নাম;

যস্স যেনাসমঙ্গিতা;

অসমঙ্গী চ দোসেহি,

নাথো তেনাৰহং মতো’’তি. (ৱিসুদ্ধি. ১.১২৫);

ভগৱতা পন সব্বকিলেসাৰযো হতা, তস্মা ‘‘অৰীনং হতত্তাপি অৰহ’’ন্তি ৱুত্তো. ৱুত্তঞ্হেতং –

‘‘যস্মা ৰাগাদিসঙ্খাতা, সব্বেপি অৰযো হতা;

পঞ্ঞাসত্থেন নাথেন, তস্মাপি অৰহং মতো’’তি. (ৱিসুদ্ধি. ১.১২৬);

যং পনেতং অৱিজ্জাভৱতণ্হামযনাভিপুঞ্ঞাভিসঙ্খাৰঅপুঞ্ঞাভিসঙ্খাৰআনেঞ্জাভিসঙ্খাৰাৰং জৰামৰণনেমি ‘‘আসৱসমুদযা অৱিজ্জাসমুদযো’’তি (ম. নি. ১.১০৩) ৱচনতো আসৱসমুদযমযেন অক্খেন ৱিজ্ঝিত্ৱা তিভৱৰথে যোজিতং অনাদিকালপ্পৱত্তং সংসাৰচক্কং, তস্স ভগৱতো বোধিৰুক্খমূলে সম্মপ্পধানৱীৰিযপাদেহি চতুপাৰিসুদ্ধিসীলপথৱিযং পতিট্ঠায সদ্ধাহত্থেন কম্মক্খযকৰঞাণফৰসুং গহেত্ৱা সব্বে অৰা হতা. তস্মা ‘‘অৰানং হতত্তা অৰহ’’ন্তি ৱুত্তো. ৱুত্তঞ্হেতং –

‘‘অৰা সংসাৰচক্কস্স, হতা ঞাণাসিনা যতো;

লোকনাথেন তেনেস, অৰহন্তি পৱুচ্চতী’’তি. (ৱিসুদ্ধি. ১.১২৮);

অগ্গদক্খিণেয্যত্তা চীৱৰাদীনং পচ্চযানং উত্তমপূজায চ যুত্তো ভগৱা, তস্মা ‘‘পচ্চযাদীনং অৰহত্তা চ অৰহ’’ন্তি ৱুচ্চতি. ৱুত্তঞ্হেতং –

‘‘পূজাৱিসেসং সহ পচ্চযেহি,

যস্মা অযং অৰহতি লোকনাথো;

অত্থানুৰূপং অৰহন্তি লোকে,

তস্মা জিনো অৰহতি নামমেত’’ন্তি. (ৱিসুদ্ধি. ১.১২৯);

যথা লোকে কেচি পণ্ডিতমানিনো অসিলোকভযেন ৰহো পাপানি কৰোন্তি, তথা ভগৱা কদাচিপি ন কৰোতি, তস্মা ‘‘পাপকৰণে ৰহাভাৱা চ অৰহ’’ন্তি ৱুচ্চতি. ৱুত্তঞ্হেতং –

‘‘যস্মা নত্থি ৰহো নাম, পাপকম্মেসু তাদিনো;

ৰহাভাৱেন তেনেস, অৰহং ইতি ৱিস্সুতো’’তি. (ৱিসুদ্ধি. ১.১৩০) –

এৱং আৰকত্তাদিনা অৰহন্তি ভাৱেতব্বং.

সম্মা সামঞ্চ সব্বধম্মানং বুদ্ধত্তা পন সম্মাসম্বুদ্ধো. সম্মাতি ঞাযেনেৱ, অভিঞ্ঞেয্যে ধম্মে অভিঞ্ঞেয্যতো পৰিঞ্ঞেয্যে ধম্মে পৰিঞ্ঞেয্যতো পহাতব্বে ধম্মে পহাতব্বতো সচ্ছিকাতব্বে ধম্মে সচ্ছিকাতব্বতো ভাৱেতব্বে ধম্মে ভাৱেতব্বতো এৱাতি অত্থো. সামঞ্চাতি অত্তনাৱ. ৱুত্তঞ্হেতং –

‘‘অভিঞ্ঞেয্যং অভিঞ্ঞাতং, ভাৱেতব্বঞ্চ ভাৱিতং;

পহাতব্বং পহীনং মে, তস্মা বুদ্ধোস্মি ব্ৰাহ্মণা’’তি. (ম. নি. ২.৩৯৯; সু. নি. ৫৬৩);

‘‘ইতিপি সো ভগৱা অৰহং সম্মাসম্বুদ্ধো ৱিজ্জাচৰণসম্পন্নো সুগতো লোকৱিদূ অনুত্তৰো পুৰিসদম্মসাৰথি সত্থাদেৱমনুস্সানং বুদ্ধো ভগৱা’’তি এৱং ৱুত্তে নৱভেদে ভগৱতো গুণে যা পুনপ্পুনং উপ্পজ্জনতো সতিযেৱ অনুস্সতি, পৱত্তিতব্বট্ঠানম্হিযেৱ ৱা পৱত্তত্তা সদ্ধাপব্বজিতস্স কুলপুত্তস্স অনুৰূপা সতীতি অনুস্সতি, বুদ্ধং আৰব্ভ উপ্পন্না অনুস্সতি বুদ্ধানুস্সতি, যা এৱং নৱৱিধেন পৱত্তা সতি, সা বুদ্ধানুস্সতি নামাতি অত্থো. সব্বাকাৰেন পন আচৰিযেন বুদ্ধঘোসেন বুদ্ধানুস্সতি ৱিসুদ্ধিমগ্গে (ৱিসুদ্ধি. ১.১২৩ আদযো) ৱুত্তা, অত্থিকেন পন ততো পচ্চাসীসিতব্বা.

৪৬৩-৪. চতুৰাৰক্খায সাযংপাতং ভাৱেতব্বত্তা মেত্তাভাৱনং দস্সেন্তেন থেৰেন সব্বত্থককম্মট্ঠানভাৱনাৱসেন দস্সিতাতি ৱেদিতব্বা. ইতৰথা ‘‘অত্তানং উপমং কত্ৱা, ন হনেয্য ন ঘাতযে’’তি (ধ. প. ১২৯-১৩০) ৱচনতো সব্বপঠমং ‘‘অহং সুখিতো হোমি, অৱেৰো’’তিআদিনা নযেন ভাৱেত্ৱাৱ অত্তনি চিত্তং নিপৰিবন্ধমানং কত্ৱা পচ্ছা আচৰিযুপজ্ঝাযাদীসু কমেন ভাৱেতব্বা. অত্তনি পন অপ্পনা ন হোতি. গোচৰগামম্হি ইস্সৰে জনেতি সম্বন্ধো. তত্থাতি (পাৰা. অট্ঠ. ২.১৬৫) গোচৰগামে. সীমট্ঠসঙ্ঘতো পট্ঠায পৰিচ্ছিজ্জ পৰিচ্ছিজ্জাতি অত্থো. এৱং মেত্তং ভাৱেন্তো ভিক্খুসঙ্ঘে মেত্তায সহৱাসীনং মুদুচিত্তং জনেতি, অথস্স সুখসংৱাসতা হোতি. সীমট্ঠকদেৱতাসু মেত্তায মুদুকতচিত্তাহি দেৱতাহি ধম্মিকায ৰক্খায সুসংৱিহিতৰক্খো হোতি. গোচৰগামম্হি ইস্সৰজনে মেত্তায মুদুকতচিত্তসন্তানেহি ইস্সৰেহি ধম্মিকায ৰক্খায সুৰক্খিতপৰিক্খাৰো হোতি. তত্থ মনুস্সে মেত্তায পসাদিতচিত্তেহি তেহি অপৰিভূতো হুত্ৱা ৱিচৰতি. সব্বসত্তেসু মেত্তায সব্বত্থ অপ্পটিহতচাৰো হোতি.

৪৬৫-৬. ৱণ্ণতো চ সণ্ঠানতো চ ওকাসতো চ দিসতো চ পৰিচ্ছেদতো চ কেসাদিকোট্ঠাসে ৱৱত্থপেত্ৱাতি সম্বন্ধো. এত্থ ৱণ্ণতোতি (ৱিসুদ্ধি. ১.১১০) কেসাদীনং ৱণ্ণতো. সণ্ঠানতোতি তেসংযেৱ সণ্ঠানতো. ওকাসতোতি ‘‘অযং কোট্ঠাসো ইমস্মিং নাম ওকাসে পতিট্ঠিতো’’তি এৱং তস্স তস্স ওকাসতো. দিসতোতি ইমস্মিং সৰীৰে নাভিতো উদ্ধং উপৰিমা দিসা, অধো হেট্ঠিমা দিসা, তস্মা ‘‘অযং কোট্ঠাসো ইমিস্সা নাম দিসাযা’’তি দিসা ৱৱত্থপেতব্বা. পৰিচ্ছেদতোতি সভাগপৰিচ্ছেদতো ৱিসভাগপৰিচ্ছেদতোতি দ্ৱে পৰিচ্ছেদা. তত্থ ‘‘অযং কোট্ঠাসো হেট্ঠা চ উপৰি চ তিৰিযঞ্চ ইমিনা নাম পৰিচ্ছেদো’’তি এৱং সভাগপৰিচ্ছেদো ৱেদিতব্বো. ‘‘কেসা ন লোমা, লোমা ন কেসা’’তি এৱং অমিস্সকৱসেন ৱিসভাগপৰিচ্ছেদো.

এৱং পঞ্চহি আকাৰেহি ৱৱত্থানাকাৰং দস্সেত্ৱা ইদানি মনসি কৰোন্তেন এৱং মনসি কাতব্বন্তি তং দস্সেতুং ‘‘অনুপুব্বতো’’তিআদিমাহ. তত্থ অনুপুব্বতোতি সজ্ঝাযকৰণকালতো পট্ঠায ‘‘কেসা নখা’’তি এৱং একন্তৰিকায ৱা ‘‘লোমা কেসা’’তি এৱং উপ্পটিপাটিযা ৱা ন মনসি কাতব্বং, অথ খো ‘‘কেসা লোমা’’তিআদিনা নযেন অনুপটিপাটিযা মনসি কাতব্বং, অনুপটিপাটিযা মনসি কৰোন্তেনাপি নাতিসীঘং নাতিসণিকং মনসি কাতব্বং, বহিদ্ধা পুথুত্তাৰম্মণে চেতসো ৱিক্খেপো পটিবাহিতব্বো. ‘‘পণ্ণত্তিং সমতিক্কম্ম, মুঞ্চন্তস্সানুপুব্বতো’’তি পাঠো গহেতব্বো. এৱঞ্হি সতি ভাৱনাক্কমেন অত্থো সুৱিঞ্ঞেয্যো হোতি. ‘‘কেসা লোমা’’তিআদিপঞ্ঞত্তিং অমনসিকত্ৱা পটিক্কূলভাৱেন এৱং চিত্তং ঠপেতব্বং. মুঞ্চন্তস্সানুপুব্বতোতি যো যো কোট্ঠাসো আপাথং নাগচ্ছতি, তং তং অনুপুব্বতো মুঞ্চন্তস্সাতি অত্থো.

৪৬৭. ইদানি যথা পটিক্কূলমনসিকাৰো কাতব্বো, তং দস্সেতুং ‘‘ৱণ্ণআসযসণ্ঠানা’’তিআদিমাহ. এতেহি ৱণ্ণাদীহি কোট্ঠাসেহি পটিক্কূলাতি ভাৱনাতি সম্বন্ধো. এত্থ (ৱিভ. অট্ঠ. ৩৫৬; ৱিসুদ্ধি. ১.১৭৮) কেসা তাৱ ৱণ্ণতোপি পটিক্কূলা. তথা হি যাগুভত্তাদীসু কেসৱণ্ণং কিঞ্চি দিস্ৱা জিগুচ্ছন্তি. সণ্ঠানতোপি পটিক্কূলা. তথা হি ৰত্তিং ভুঞ্জন্তা কেসসণ্ঠানং মকচিৱাকাদিকং ছুপিত্ৱা জিগুচ্ছন্তি. তেলমক্খনাদিৱিৰহিতানঞ্চ অগ্গিম্হি পক্খিত্তানঞ্চ গন্ধো অতিৱিয পটিক্কূলোতি গন্ধতোপি পটিক্কূলা. অসুচিট্ঠানে জাতসূপেয্যপণ্ণং ৱিয পুব্বলোহিতমুত্তকৰীসপিত্তসেম্হাদিনিস্সন্দেন জাতত্তা আসযতোপি পটিক্কূলা. গূথৰাসিম্হি উট্ঠিতকণ্ণিকং ৱিয একতিংসকোট্ঠাসৰাসিম্হি জাতত্তা ওকাসতোপি পটিক্কূলা. উদ্ধুমাতকং ৱিনীলকং ৱিপুব্বকং ৱিচ্ছিদ্দকং ৱিক্খাযিতকং ৱিক্খিত্তকং হতৱিক্খিত্তকং লোহিতকং পুড়ৱকং অট্ঠিকন্তি ইমেসু উদ্ধুমাতকাদীসু ৱত্থূসু অসুভাকাৰং গহেত্ৱা পৱত্তা ভাৱনা ৱা অসুভং নামাতি অত্থো.

৪৬৮. যং পনেতং অৰহন্তানং ৱট্টদুক্খসমুচ্ছেদসঙ্খাতং সমুচ্ছেদমৰণং (ৱিসুদ্ধি. ১.১৬৭), সঙ্খাৰানং খণভঙ্গসঙ্খাতং খণিকমৰণং, ‘‘ৰুক্খো মতো, লোহং মত’’ন্তিআদি সম্মুতিমৰণঞ্চ, ন তং ইধ অধিপ্পেতং. ইধ পন মৰণন্তি একভৱপৰিযাপন্নস্স জীৱিতিন্দ্ৰিযস্স উপচ্ছেদো অধিপ্পেতো. তম্পি কালমৰণং অকালমৰণন্তি দুৱিধং হোতি. তত্থ কালমৰণং পুঞ্ঞক্খযেন ৱা আযুক্খযেন ৱা উভযক্খযেন ৱা হোতি, অকালমৰণং উপপীড়কউপচ্ছেদককম্মৱসেন. ‘‘মৰণং মে ভৱিস্সতী’’তি ৱা ‘‘জীৱিতং উচ্ছিজ্জিস্সতী’’তি ৱা ‘‘মৰণং মৰণ’’ন্তি ৱা যোনিসো ভাৱযিত্ৱানাতি সম্বন্ধো.

৪৬৯-৭০. যস্স পন এত্তাৱতা উপচাৰজ্ঝানং ন উপ্পজ্জতি, তেন ৱধকপচ্চুপট্ঠানতো সম্পত্তিৱিপত্তিতো উপসংহৰণতো কাযবহুসাধাৰণতো আযুদুব্বলতো অনিমিত্ততো অদ্ধানপৰিচ্ছেদতো খণপৰিত্ততোতি ইমেহি অট্ঠহি আকাৰেহি মৰণং অনুস্সৰিতব্বং, ইদানি তে দস্সেতুং ‘‘ৱধকস্সেৱুপট্ঠান’’ন্তিআদিমাহ. অসিং উক্খিপিত্ৱা সীসং ছিন্দিতুং ঠিতৱধকো ৱিয মৰণং পচ্চুপট্ঠিতমেৱাতি ভাৱনা মৰণস্সতি নামাতি সম্বন্ধো. এৱং সব্বত্থ. সব্বং আৰোগ্যং ব্যাধিপৰিযোসানং, সব্বং যোব্বনং জৰাপৰিযোসানং, সব্বং জীৱিতং মৰণপৰিযোসানং, তস্মা ‘‘অযং যোব্বনাদিকাযসম্পত্তি তাৱদেৱ সোভতি, যাৱ মৰণসঙ্খাতা ৱিপত্তি ন ভৱিস্সতী’’তি এৱমাদিনা সম্পত্তিৱিপত্তিতো চ, সত্তহাকাৰেহি উপসংহৰণতো মৰণং অনুস্সৰিতব্বং যসমহত্ততো পুঞ্ঞমহত্ততো থামমহত্ততো ইদ্ধিমহত্ততো পঞ্ঞামহত্ততো পচ্চেকবুদ্ধতো সম্মাসম্বুদ্ধতোতি. তত্থ ‘‘ইদং মৰণং নাম মহাযসানং মহাপৰিৱাৰানং মহাসম্মতমন্ধাতাদীনম্পি উপৰি পততি, কিমঙ্গং পন ময্হং উপৰি ন পতিস্সতী’’তি এৱং যসমহত্ততো,

‘‘জোতিকো জটিলো উগ্গো,

মেণ্ডকো অথ পুণ্ণকো;

এতে চঞ্ঞে চ যে লোকে,

মহাপুঞ্ঞাতি ৱিস্সুতা;

সব্বে মৰণমাপন্না,

মাদিসেসু কথাৱ কা’’তি. –

এৱং পুঞ্ঞমহত্ততো,

‘‘ৱাসুদেৱো বলদেৱো, ভীমসেনাদযো মহা;

বলা মচ্চুৱসং পত্তা, মাদিসেসু কথাৱ কা’’তি. –

এৱং থামমহত্ততো,

‘‘মহামোগ্গল্লানাদীনং মহিদ্ধিকানম্পি উপৰি পততি, মাদিসেসু কথাৱ কা’’তি এৱং ইদ্ধিমহত্ততো, ‘‘সাৰিপুত্তাদীনং মহাপঞ্ঞানম্পি উপৰি পততি, মাদিসেসু কথাৱ কা’’তি এৱং পঞ্ঞামহত্ততো. এৱং ইতৰেসম্পি পচ্চেকবুদ্ধসম্মাসম্বুদ্ধানম্পি মহন্তভাৱং চিন্তেত্ৱা ‘‘তেসম্পি উপৰি মৰণং পততি, কিমঙ্গং পন ময্হং উপৰি ন পতিস্সতী’’তি এৱং উপসংহৰণতো চ, ‘‘অযং কাযো বহুসাধাৰণো অজ্ঝত্তিকানংযেৱ অনেকসতানং ৰোগানং বাহিৰানং অহিৱিচ্ছিকাদীনঞ্চা’’তি কাযবহুসাধাৰণতো চ, ‘‘অস্সাসপস্সাসপটিবদ্ধং জীৱিত’’ন্তিআদিনা নযেন আযুদুব্বলতো চ,

‘‘জীৱিতং ব্যাধি কালো চ,

দেহনিক্খেপনং গতি;

পঞ্চেতে জীৱলোকস্মিং;

অনিমিত্তা ন নাযৰে’’তি. (সং. নি. অট্ঠ. ১.১.২০; জা. অট্ঠ. ২.২.৩৪) –

এৱং কালৱৱত্থানস্স অভাৱতো চ, ‘‘যো, ভিক্খৱে, চিৰং জীৱতি, সো ৱস্সসতং জীৱতি অপ্পং ৱা ভিয্যো’’তি (সং. নি. ১.১৪৫) ৱুত্তত্তা এৱমাদিনা নযেন অদ্ধানস্স পৰিচ্ছেদাচ ভাৱনা মৰণস্সতি নামাতি অত্থো. খণপৰিত্ততো চ মৰণস্সতি ভাৱেতব্বা.

‘‘জীৱিতং অত্তভাৱো চ,

সুখদুক্খা চ কেৱলা;

একচিত্তসমাযুত্তা,

লহু সো ৱত্ততে খণো’’তি. (ৱিসুদ্ধি. ১.১৭৬) –

হি ৱুত্তং. চতুৰাৰক্খৱিনিচ্ছযো.

চতুৰাৰক্খনিদ্দেসৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.