২. দুতিযপাৰাজিকৱণ্ণনা

গামা ৱা অৰঞ্ঞা ৱাতি লক্খণানুপঞ্ঞত্তিকত্তা আদিম্হি ৱুত্তা. সব্বস্মিঞ্হি ৱিনযপিটকে গামো, গামূপচাৰো, গামক্খেত্তং, গামসীমা, গামসীমূপচাৰোতি পঞ্চৱিধো গামভেদো ৱেদিতব্বো. তথা আৰঞ্ঞকসীমায একং অগামকং অৰঞ্ঞং, সংৱিধানসিক্খাপদানং (পাচি. ১৮০ আদযো) একং, সগামকং একং, অৱিপ্পৱাসসীমায একং, গণম্হাওহীযনকস্স (পাচি. ৬৯১) একন্তি পঞ্চৱিধো অৰঞ্ঞভেদো ৱেদিতব্বো. তত্থ অত্থি গামো ন গামপৰিহাৰং কত্থচি লভতি, অত্থি গামো ন গামকিচ্চং কৰোতি, তথা অত্থি অৰঞ্ঞং ন অৰঞ্ঞপৰিহাৰং কত্থচি লভতি, অত্থি অৰঞ্ঞং ন অৰঞ্ঞকিচ্চং কৰোতীতি অযম্পি ভেদো ৱেদিতব্বো.

তত্থ অৱিপ্পৱাসসীমাসম্মন্ননকম্মৱাচায ঠপেত্ৱা ‘‘গামঞ্চ গামূপচাৰঞ্চা’’তি (মহাৱ. ১৪৪) এত্থ গামো নাম পৰিক্খিত্তো চে, পৰিক্খেপস্স অন্তো, অপৰিক্খিত্তো চে, পৰিক্খেপোকাসতো অন্তো ৱেদিতব্বো. অযং উদোসিতসিক্খাপদে ‘‘অন্তোগামো’’তি (পাৰা. ৪৭৮) আগতো. সাসঙ্কসিক্খাপদে ‘‘অন্তৰঘৰ’’ন্তি (পাৰা. ৬৫৪) আগতো অনাসঙ্কতো. যথাহ ‘‘অন্তৰঘৰে নিক্খিপেয্যাতি সমন্তা গোচৰগামে নিক্খিপেয্যা’’তি (পাৰা. ৬৫৪). তথা অন্তৰঘৰপ্পটিসংযুত্তানং সেখিযানং অযমেৱ পৰিচ্ছেদো ৱেদিতব্বো. ‘‘যা পন ভিক্খুনী একা গামন্তৰং গচ্ছেয্যা’’তি (পাচি. ৬৮৭) এত্থাপি অযমেৱ পৰিচ্ছেদো অধিপ্পেতো ‘‘পৰিক্খিত্তস্স গামস্স পৰিক্খেপং অতিক্কমন্তিযা, অপৰিক্খিত্তস্স গামস্স উপচাৰং অতিক্কমন্তিযা’’তি ৱুত্তত্তা.

যেসু পুৰাণপোত্থকেসু ‘‘উপচাৰং ওক্কমন্তিযা’’তি লিখিতং, তং ৱিকালে গামপ্পৱেসনসিক্খাপদেসু আচিণ্ণং নযং গহেত্ৱা পমাদেন লিখীযতি, ন পমাণং. যেসু চ পোত্থকেসু ৱিকালে গামপ্পৱেসনসিক্খাপদস্স ৱিভঙ্গে (পাচি. ৫১৩) ‘‘গামং পৱিসেয্যাতি পৰিক্খিত্তস্স গামস্স পৰিক্খেপং অতিক্কমন্তস্স, অপৰিক্খিত্তস্স গামস্স উপচাৰং অতিক্কমন্তস্সা’’তি লিখীযতি, সা পমাদলেখা. উপচাৰং ওক্কমন্তস্সাতি তত্থ পাঠো. ৱুত্তঞ্হি সমন্তপাসাদিকাযং ‘‘অপৰিক্খিত্তস্স গামস্স উপচাৰো অদিন্নাদানে ৱুত্তনযেনেৱ ৱেদিতব্বো’’তি (পাচি. অট্ঠ. ৫১২). ইধ কঙ্খাৱিতৰণিযম্পি ৱুত্তং ‘‘সন্তং ভিক্খুং অনাপুচ্ছিত্ৱাতি…পে… উপচাৰং ওক্কমন্তস্সা’’তিআদি (কঙ্খা. অট্ঠ. ৱিকালগামপ্পৱেসনসিক্খাপদৱণ্ণনা).

যং পন কত্থচি পোত্থকে ‘‘ভিক্খুনিযা গামন্তৰাধিকাৰে একেন পাদেন ইতৰস্স গামস্স পৰিক্খেপং ৱা অতিক্কমন্তে, উপচাৰং ৱা ওক্কন্তে থুল্লচ্চযং, দুতিযেন অতিক্কন্তমত্তে, ওক্কন্তমত্তে চ সঙ্ঘাদিসেসো’’তি পাঠো দিস্সতি. তত্থ ‘‘ওক্কন্তে, ওক্কন্তমত্তে’’তি এতানি পদানি অধিকানি, কেৱলং লিখিতকেহি অঞ্ঞেহি লিখিতানি. কত্থচি পোত্থকে ‘‘ওক্কন্তমত্তে চা’’তি পদং ন দিস্সতি, ইতৰং দিস্সতি. তানি দ্ৱে পদানি পাড়িযা ৱিৰুজ্ঝন্তি. ‘‘অপৰিক্খিত্তস্স গামস্স উপচাৰং অতিক্কামেন্তিযা’’তি (পাচি. ৬৯২) হি পাড়ি. তথা সমন্তপাসাদিকায (পাচি. অট্ঠ. ৬৯২) ৱিৰুজ্ঝন্তি. ‘‘পৰিক্খেপাৰহট্ঠানং একেন পাদেন অতিক্কমতি, থুল্লচ্চযং, দুতিযেন অতিক্কমতি, সঙ্ঘাদিসেসো. অপিচেত্থ সকগামতো…পে… একেন পাদেন ইতৰস্স গামস্স পৰিক্খেপে ৱা উপচাৰে ৱা অতিক্কন্তে থুল্লচ্চযং, দুতিযেন অতিক্কন্তমত্তে সঙ্ঘাদিসেসো’’তি (পাচি. অট্ঠ. ৬৯২) হি ৱুত্তং.

গণ্ঠিপদে চস্স ‘‘পৰিক্খেপং অতিক্কামেন্তিযা’’তি ৱত্ৱা ‘‘উপচাৰেপি এসেৱ নযো’’তি ৱুত্তং. অনুগণ্ঠিপদে চ ‘‘অপৰিক্খিত্তস্স গামস্স উপচাৰং ‘ওক্কমন্তিযা’তিপি পোত্থকেসু একচ্চেসু দিস্সতি, তং ন গহেতব্ব’’ন্তি ৱুত্তং. অপৰম্পি ৱুত্তং ‘‘অপৰিক্খিত্তস্স গামস্স উপচাৰং ‘অতিক্কামেন্তিযা’তি ৱচনেনাপি এৱং ৱেদিতব্বং – ৱিকালে গামপ্পৱেসনে দ্ৱিন্নং লেড্ডুপাতানং এৱ ৱসেন উপচাৰো পৰিচ্ছিন্দিতব্বো, ইতৰথা যথা এত্থ পৰিক্খেপাৰহট্ঠানং পৰিক্খেপং ৱিয কত্ৱা ‘অতিক্কামেন্তিযা’তি ৱুত্তং, এৱং তত্থাপি ‘অপৰিক্খিত্তস্স গামস্স উপচাৰং অতিক্কামেন্তস্সা’তি ৱদেয্য. যস্মা পন তত্থ পৰিক্খেপাৰহট্ঠানতো উত্তৰিমেকো লেড্ডুপাতো উপচাৰোতি অধিপ্পেতো. তস্মা তদত্থদীপনত্থং ‘অপৰিক্খিত্তস্স গামস্স উপচাৰং ওক্কমন্তস্সা’তি ৱুত্ত’’ন্তি.

যং পন অন্ধকট্ঠকথাযং পৰিক্খেপাৰহট্ঠানংযেৱ উপচাৰন্তি সল্লক্খেত্ৱা ‘‘পৰিক্খেপপঅক্খেপাৰহট্ঠানানং নিন্নানাকৰণদীপনত্থং উপচাৰং ওক্কমন্তস্সা’’তি ৱুত্তং, পাড়িৱিসেসমসল্লক্খেত্ৱা ‘‘অপৰিক্খিত্তস্স গামস্স উপচাৰং অতিক্কমন্তস্স ইধ উপচাৰো পৰিক্খেপো যথা ভৱেয্য, তং উপচাৰং পঠমং পাদং অতিক্কামেন্তস্স আপত্তি দুক্কটস্স, দুতিযং পাদং অতিক্কামেন্তস্স আপত্তি পাচিত্তিযস্সা’’তি ৱুত্তং, তং ন গহেতব্বমেৱ পাড়িযা ৱিসেসসম্ভৱতোতি. পোৰাণগণ্ঠিপদে ‘‘উপচাৰং অতিক্কামেন্তিযা ভিক্খুনিযা গামন্তৰাপত্তী’’তি ৱুত্তং. তস্মা ইধ কঙ্খাৱিতৰণিযা ‘‘একেন পাদেন ইতৰস্স…পে… অতিক্কন্তমত্তে সঙ্ঘাদিসেসো’’তি অযমেৱ পাঠো ৱেদিতব্বো. এত্তাৱতা ইমেসু যথাৱুত্তেসু ঠানেসু যথাৱুত্তপৰিচ্ছেদোৱ গামোতি ৱেদিতব্বো. ইমস্স অত্থস্স দীপনত্থং ‘‘গামো নাম এককুটিকোপী’’তিআদি (পাৰা. ৯২) ৱুত্তং. ইমস্স ৱসেন অসতিপি পৰিক্খেপাতিক্কমে, উপচাৰোক্কমনে ৱা অন্তৰাৰামতো ৱা ভিক্খুনুপস্সযতো ৱা তিত্থিযসেয্যতো ৱা পটিক্কমনতো ৱা তং গামং পৱিসন্তস্স অন্তৰাৰামপৰিক্খেপস্স, উপচাৰস্স ৱা অতিক্কমনৱসেন গামপচ্চযা আপত্তিযো ৱেদিতব্বা.

গামূপচাৰো পন ‘‘ঠপেত্ৱা গামঞ্চ গামূপচাৰঞ্চা’’তি (মহাৱ. ১৪৪) এত্থ পৰিক্খিত্তস্স গামস্স পৰিক্খেপোৱ, অপৰিক্খিত্তস্স গামস্স পৰিক্খেপোকাসোৱ. ৱুত্তঞ্হেতং অট্ঠকথাযং ‘‘গামূপচাৰোতি পৰিক্খিত্তস্স গামস্স পৰিক্খেপো, অপৰিক্খিত্তস্স গামস্স পৰিক্খেপোকাসো. তেসু অধিট্ঠিততেচীৱৰিকো ভিক্খু পৰিহাৰং ন লভতী’’তি (মহাৱ. অট্ঠ. ১৪৪). কিং পনেত্থ কাৰণং, যেন অযং গামো, গামূপচাৰো চ ইধ অঞ্ঞথা, অঞ্ঞত্থ তথাতি? অট্ঠুপ্পত্তিতো ‘‘তেন খো পন সমযেন ভিক্খূ ‘ভগৱতা তিচীৱৰেন অৱিপ্পৱাসসম্মুতি অনুঞ্ঞাতা’তি অন্তৰঘৰে চীৱৰানি নিক্খিপন্তী’’তি (মহাৱ. ১৪৩) ইমিস্সা হি অট্ঠুপ্পত্তিযা ‘‘ঠপেত্ৱা গামঞ্চ গামূপচাৰঞ্চা’’তি (মহাৱ. ১৪৪) ৱুত্তং. তস্মা যত্থ অন্তৰঘৰসঞ্ঞা, তত্থ অৱিপ্পৱাসসীমা ন গচ্ছতীতি ৱেদিতব্বা. তেন চ উদোসিতসিক্খাপদে ‘‘অন্তোগামে চীৱৰং নিক্খিপিত্ৱা অন্তোগামে ৱত্থব্ব’’ন্তি (পাৰা. ৪৭৮) চ ‘‘সভাযে ৱা দ্ৱাৰমূলে ৱা, হত্থপাসা ৱা ন ৱিজহিতব্ব’’ন্তি চ ৱুত্তং. কপ্পিযভূমিযং ৱসন্তোযেৱ হি কপ্পিযভূমিযং নিক্খিত্তচীৱৰং ৰক্খতি. সাসঙ্কসিক্খাপদে পন ‘‘যস্মা যত্থ গামে চীৱৰং নিক্খিত্তং, তেন গামেন ৱিপ্পৱসন্তো চীৱৰেন ৱিপ্পৱসতীতি ৱুচ্চতি, তস্মা পুন গামসীমং ওক্কমিত্ৱা ৱসিত্ৱা পক্কমতী’’তি ৱুত্তং. তস্মিঞ্হি সিক্খাপদে গামসীমা গামো নামাতি অধিপ্পেতো. তত্থ ৱিকালে গামপ্পৱেসনসিক্খাপদৱিভঙ্গে ‘‘পৰিক্খিত্তস্স গামস্স পৰিক্খেপং অতিক্কমন্তস্স আপত্তি পাচিত্তিযস্সা’’তি (পাচি. ৫১৩) ৱচনতো পৰিক্খেপো ন গামো. কিন্তু গামূপচাৰোতি লেসেন দস্সিতং হোতি. ইমস্মিং পন সিক্খাপদৱিভঙ্গে ‘‘গামূপচাৰো নামা’’তি আৰভিত্ৱা ‘‘অপৰিক্খিত্তস্স গামস্স ঘৰূপচাৰে ঠিতস্স মজ্ঝিমস্স পুৰিসস্স লেড্ডুপাতো’’তি ইমিনা অপৰিক্খিত্তস্স পৰিক্খেপোকাসো গামূপচাৰোতি সিদ্ধং. তদত্থসম্ভৱতো তস্মিং ঘৰূপচাৰে ঠিতস্স লেড্ডুপাতো গামূপচাৰোতি কুৰুন্দট্ঠকথাযং, মহাপচ্চৰিযম্পি ৱুত্তং. উপচাৰো হি ‘‘গামো একূপচাৰো নানূপচাৰো’’তিআদীসু দ্ৱাৰং, ‘‘অজ্ঝোকাসো একূপচাৰো’’তি এত্থ সমন্তা সত্তব্ভন্তৰসঙ্খাতং পমাণং, তস্মা ‘‘গামূপচাৰোতি পৰিক্খিত্তস্স গামস্স পৰিক্খেপো, অপৰিক্খিত্তস্স গামস্স পৰিক্খেপোকাসো’’তি অন্ধকট্ঠকথাযং ৱুত্তন্তি ৱেদিতব্বং. তথা কুৰুন্দিযং, মহাপচ্চৰিযঞ্চ. তথা পাড়িযম্পি ‘‘অজ্ঝাৰামো নাম পৰিক্খিত্তস্স আৰামস্স অন্তো আৰামো, অপৰিক্খিত্তস্স উপচাৰো. অজ্ঝাৱসথো নাম পৰিক্খিত্তস্স আৱসথস্স অন্তো আৱসথো, অপৰিক্খিত্তস্স উপচাৰো’’তিআদীসু দিস্সতি. মহাঅট্ঠকথাযং পন ‘‘গামূপচাৰো’’তিআদীসু দিস্সতি. তস্মা দুতিযো লেড্ডুপাতো উপচাৰোতি অধিপ্পেতো.

‘‘অপৰিক্খিত্তস্স গামস্স উপচাৰং ওক্কমন্তস্স আপত্তি পাচিত্তিযস্সা’’তি পাড়িৱিসেসসম্ভৱতো চ পঠমো লেড্ডুপাতো গামো এৱ, দুতিযো গামূপচাৰোতি ৱুত্তং. পৰিক্খিত্তস্স পন গামস্স ইন্দখীলে ঠিতস্স মজ্ঝিমস্স পুৰিসস্স লেড্ডুপাতো গামূপচাৰোতি ৱুত্তন্তি এত্থ ভেদো নত্থি. এত্তাৱতা পৰিক্খিত্তস্স দুৱিধো উপচাৰো, অপৰিক্খিত্তস্স চতুব্বিধো উপচাৰো যত্থ সম্ভৱতি, যত্থ চ ন সম্ভৱতি, তং সব্বং দস্সিতং হোতি.

গামখেত্তস্স চ গামসীমায চ লক্খণং অট্ঠকথাযমেৱ ৱুত্তং. উভযঞ্হি অত্থতো একং. তত্থ গামসীমায গামভাৱো সাসঙ্কসিক্খাপদৱসেন ৱেদিতব্বো.

গামসীমূপচাৰো নাম মনুস্সানং কট্ঠতিণপুপ্ফফলাদিঅত্থিকানং ৱনচৰকানং ৱলঞ্জনট্ঠানং. ইমস্স গামসীমূপচাৰভাৱো উদোসিতসিক্খাপদে, ‘‘অগামকে অৰঞ্ঞে সমন্তা সত্তব্ভন্তৰা’’তি (পাৰা. ৪৯৪) আগতট্ঠানে খন্ধকে (মহাৱ. ১৪৭) চ ৱেদিতব্বো. এত্থ হি ভগৱা গামন্তৱাসীনং ভিক্খূনং সীমং দস্সেন্তো ‘‘যং গামং ৱা নিগমং ৱা উপনিস্সায ৱিহৰতী’’তি (মহাৱ. ১৪৭) ৱত্ৱা দস্সেতি. তদনন্তৰমেৱ ‘‘অগামকে’’তিআদিনা সত্তব্ভন্তৰসীমং দস্সেতি. তস্মা যো ভিক্খু গামং ৱা নিগমং ৱা উপনিস্সায ন ৱিহৰতি, কেৱলং নাৱাযং ৱা থলমগ্গেন ৱা অদ্ধানমগ্গপ্পটিপন্নো হোতি, তস্স তত্থ তত্থ সত্তব্ভন্তৰসীমা লব্ভতীতি ৱেদিতব্বো. ৱুত্তঞ্হি ‘‘এককুলস্স সত্থো হোতি, সত্থে চীৱৰং নিক্খিপিত্ৱা পুৰতো ৱা পচ্ছতো ৱা সত্তব্ভন্তৰা ন ৱিজহিতব্ব’’ন্তিআদি (পাৰা. ৪৮৯). ইদমেৱ অৰঞ্ঞং সন্ধায ‘‘আৰঞ্ঞকসীমায একং অগামকং অৰঞ্ঞ’’ন্তি ৱুত্তং.

যং সন্ধায ‘‘অগামকে অৰঞ্ঞে অদ্ধযোজনে অদ্ধযোজনে আপত্তি পাচিত্তিযস্সা’’তি (পাচি. ৪১৪) পাড়িযং ৱুত্তং. ইদং সংৱিধানসিক্খাপদানং একং অগামকং অৰঞ্ঞং নাম.

পুৰিমেন পন সঘৰং সঙ্গহিতং, ইমিনা তমসঙ্গহিতন্তি. যং সন্ধায গণম্হা ওহীযনাধিকাৰে অট্ঠকথাযং (পাচি. অট্ঠ. ৬৯২) ‘‘অগামকে অৰঞ্ঞেতি এত্থ ‘নিক্খমিত্ৱা বহি ইন্দখীলা সব্বমেতং অৰঞ্ঞ’ন্তি এৱং ৱুত্তং লক্খণং অৰঞ্ঞং. তং পনেত কেৱলং গামাভাৱেন ‘অগামক’ন্তি ৱুত্তং, ন ৱিঞ্ঝাটৱিসদিসতাযা’’তি ৱুত্তং. যং সন্ধায ‘‘আৰঞ্ঞকং নাম সেনাসনং পঞ্চধনুসতিকং পচ্ছিম’’ন্তি (পাৰা. ৬৫৪; পাচি. ৫৭৩) ৱুত্তং. ইদং আৰঞ্ঞকসেনাসনং নাম পৰিক্খিত্তস্স পৰিক্খেপতো বহি, অপৰিক্খিত্তস্স পন পৰিক্খেপোকাসতো বহি সৰুক্খং ৱা অৰুক্খং ৱা ৱিহাৰে কুন্নদিসমাকিণ্ণম্পি অৰঞ্ঞং নাম. তথা ‘‘গণম্হা ওহীযনকস্স এক’’ন্তি ৱুত্তং. ইদং অৰঞ্ঞংৱ. ইদং পন পুব্বে অগামকভাৱেন আগতট্ঠানে ৱুত্তলক্খণমেৱ হুত্ৱা নিক্খমিত্ৱা বহি ইন্দখীলা দস্সনূপচাৰৱিজহনে একমেৱ আপত্তিং কৰোতি, ততো উদ্ধং অনাপত্তি. ‘‘সংৱিধানসিক্খাপদানং এক’’ন্তি ৱুত্তং পন অদ্ধযোজনে অদ্ধযোজনে একেকং আপত্তিং কৰোতি, ন ততো ওৰং. ইতৰানি তীণি যথাৱুত্তপৰিচ্ছেদতো ওৰমেৱ তত্থ ৱুত্তৱিধিং ন সম্পাদেন্তি, পৰং সম্পাদেন্তি. এৱমেতেসং অঞ্ঞমঞ্ঞনানত্তং ৱেদিতব্বং.

তত্থ পঞ্চৱিধে গামে যো ‘‘পৰিক্খিত্তস্স গামস্স ইন্দখীলে ঠিতস্স লেড্ডুপাতো’’তি (পাৰা. ৯২) ৱুত্তো, সো ন কত্থচি ৱিনযপিটকে উপযোগং গতো, কেৱলং অপৰিক্খিত্তস্স পৰিক্খেপোকাসতো অপৰো একো লেড্ডুপাতো গামূপচাৰো নামাতি দীপনত্থং ৱুত্তো. পৰিক্খিত্তস্সপি চে গামস্স একো লেড্ডুপাতো কপ্পিযভূমিসমানো উপচাৰোতি ৱুত্তো, পগেৱ অপৰিক্খিত্তস্স পৰিক্খেপোকাসতো একো. সো পন পাকটত্তা চ অজ্ঝোকাসত্তা চ ওক্কমন্তস্স আপত্তিং কৰোতি ঠপেত্ৱা ভিক্খুনিযা গামন্তৰাপত্তিং. ভিক্খুনিযো হি তস্মিং দুতিযলেড্ডুপাতসঙ্খাতে গামূপচাৰে ৱসন্তী আপত্তিঞ্চ আপজ্জন্তি, গামং পৱিসন্তী গামন্তৰাপত্তিঞ্চ. তাসঞ্হি ঠিতট্ঠানং অৰঞ্ঞসঙ্খ্যং গচ্ছতি ‘‘তাৱদেৱ ছাযা মেতব্বা…পে… তস্সা তযো চ নিস্সযে, অট্ঠ চ অকৰণীযানি আচিক্খেয্যাথা’’তি (চূড়ৱ. ৪৩০) ৱচনতো. অৰঞ্ঞপ্পটিসংযুত্তানং সিক্খাপদানং, ৱিকালেগামপ্পৱেসনসিক্খাপদস্স (পাচি. ৫০৮) চ ভিক্খুনীনং অসাধাৰণত্তা চ অন্তৰাৰামভিক্খুনুপস্সযপ্পটিক্কমনাদীনং কপ্পিযভূমিভাৱৱচনতো চ ‘‘একা গণম্হা ওহীযেয্যাতি অগামকে অৰঞ্ঞে দুতিযিকায ভিক্খুনিযা দস্সনূপচাৰং ৱা সৱনূপচাৰং ৱা ৱিজহন্তিযা আপত্তি থুল্লচ্চযস্সা’’তিআদিসিক্খাপদপঞ্ঞত্তিতো (পাচি. ৬৯২) চ ভিক্খুনিক্খন্ধকনযএন ৱা যস্মা পৰিক্খিত্তস্স গামস্স ইন্দখীলতো পট্ঠায অপৰিক্খিত্তস্স উপচাৰতো পট্ঠায নীযতি, তত্থ অন্তৰঘৰে নিক্খিত্তচীৱৰে সতি চতুৰঙ্গসমোধানেন ভিক্খূ ৱসন্তি, তস্মা সগামকং নাম হোতি.

অৱিপ্পৱাসসীমায একং নাম ‘‘ন, ভিক্খৱে, ভিক্খুনিযা অৰঞ্ঞে ৱত্থব্বং, যা ৱসেয্য, আপত্তি দুক্কটস্সা’’তি (চূড়ৱ. ৪৩১) ৱচনতো ভিক্খুনীনং অৰঞ্ঞৱাসো নাম নত্থীতি সিদ্ধং. তায হি অৰঞ্ঞে ভিক্খুনুপস্সযে সতি অন্তোআৱাসেপি দুতিযিকায দস্সনসৱনূপচাৰং ৱিজহন্তিযা আপত্তি. তস্মা অৱিপ্পৱাসসীমাধিকাৰে ‘‘ঠপেত্ৱা গামঞ্চ গামূপচাৰঞ্চা’’তি (মহাৱ. ১৪৪) এত্থ যং ঠানং ঠপিতং, তত্থেৱ ভিক্খুনুপস্সযোপি কপ্পতি, ন ততো পৰং.

তাসঞ্চ অৱিপ্পৱাসসীমাকম্মৱাচাযং ‘‘ঠপেত্ৱা গামঞ্চ গামূপচাৰঞ্চা’’তি ৱচনং নত্থীতি কত্ৱা তেস্ৱেৱ গামগামূপচাৰেসু ফৰতি. ততো পৰং দুতিযেসু লেড্ডুপাতাদীসু তাসং অকপ্পিযভূমিকত্তা ন সমানসংৱাসকসীমা অৰঞ্ঞে ফৰতি ভিক্খূনং গামগামূপচাৰং ৱিয. তস্মা ৱুত্তং ‘‘ভিক্খুনিযা ঠপেত্ৱা গামন্তৰাপত্তি’’ন্তি.

এৱং তাৱ পঞ্চৱিধং গামভেদং, অৰঞ্ঞভেদঞ্চ ঞত্ৱা ইদানি ‘‘অত্থি গামো ন গামপৰিহাৰং কত্থচি লভতী’’তিআদিভেদো ৱেদিতব্বো. তত্থ যো অট্ঠকথাযং ‘‘অমনুস্সো নাম যো সব্বসো ৱা মনুস্সানং অভাৱেন যক্খপৰিগ্গহভূতো’’তি ৱুত্তো, সো গামো ন গামপৰিহাৰং কত্থচি সিক্খাপদে লভতি. যঞ্হি সন্ধায অট্ঠকথাযং ‘‘তং পনেতং বুদ্ধকালে, চক্কৱত্তিকালে চ নগৰং হোতি, সেসকালে সুঞ্ঞং হোতি যক্খপৰিগ্গহিত’’ন্তি (পাৰা. অট্ঠ. ১.৮৪; দী. নি. অট্ঠ. ১.১৫০) ৱুত্তং. যো পন পটিৰাজচোৰাদীহি ৱিলুত্তত্তা, কেৱলং ভযেন ৱা ছড্ডিতো সঘৰোৱ অন্তৰহিতগামভূতো, সো ‘‘গামন্তৰে গামন্তৰে আপত্তি পাচিত্তিযস্সা’’তি (পাচি. ১৮৩) ৱুত্তপাচিত্তিযং জনেতি, ৱিকালে গামপ্পৱেসনং, সেখিযে চত্তাৰি জনেতীতি ৱেদিতব্বা. যো পন গামো যতো ৱা মনুস্সা কেনচিদেৱ কৰণীযেন পুনপি আগন্তুকামা এৱ অপক্কন্তাতি ৱুত্তো, অমনুস্সো সো পকতিগামসদিসোৱ.

অত্থি অৰঞ্ঞং ন অৰঞ্ঞপৰিহাৰং কত্থচি লভতীতি এত্থ ‘‘অজ্ঝোকাসো একূপচাৰো নাম অগামকে অৰঞ্ঞে সমন্তা সত্তব্ভন্তৰা একূপচাৰো, ততো পৰং নানূপচাৰো’’তি (পাৰা. ৪৯৪) এত্থ য্ৱাযং নানূপচাৰোতি ৱুত্তো, তং ৱেদিতব্বং. যো পন পৰিক্খিত্তস্স একলেড্ডুপাতসঙ্খাতো গামূপচাৰনামকো গামো, যো ৱা সত্থো নাতিৰেকচাতুমাসনিৱিট্ঠো, সো অত্থি গামো ন গামকিচ্চং কৰোতি. ন হি তং ঠানং ওক্কমন্তো গামপ্পৱেসনাপত্তিং আপজ্জতি. যং পন গামসীমায পৰিযাপন্নং মনুস্সানং ৱলঞ্জনট্ঠানভূতং অৰঞ্ঞং, তং অত্থি অৰঞ্ঞং ন অৰঞ্ঞকিচ্চং কৰোতি নাম. ন হি তত্থ আৰঞ্ঞকসীমা লব্ভতীতি. এত্তাৱতা ‘‘গামা ৱা অৰঞ্ঞা ৱা’’তি ইমিস্সা অনুপঞ্ঞত্তিযা লক্খণানুপঞ্ঞত্তিভাৱো দস্সিতো হোতি.

‘‘গোনিসাদিনিৱিট্ঠোপি গামো’’তি এত্থ সচে তস্স গামস্স গামখেত্তপৰিচ্ছেদো অত্থি, সব্বোপি একো গামো. নো চে, উপচাৰেন ৱা পৰিক্খেপেন ৱা পৰিচ্ছিন্দিতব্বো. সচে গামখেত্তে সতি কানিচি তানি ঘৰানি অঞ্ঞমঞ্ঞউপচাৰপ্পহোনকং ঠানং অতিক্কমিত্ৱা দূৰে দূৰে কতানি হোন্তি, ৱিকালে গামপ্পৱেসে উপচাৰোৱ পমাণং. অন্তৰঘৰপ্পটিসংযুত্তেসু সেখিযেসু, ভিক্খুনিযা গামন্তৰাপত্তীসু চ ঘৰানং পৰিক্খেপাৰহট্ঠানং পমাণং, উপোসথাদিকম্মানং গামখেত্তং পমাণং, আৰঞ্ঞকসেনাসনস্স আসন্নঘৰস্স দুতিযলেড্ডুপাততো পট্ঠায পঞ্চধনুসতন্তৰতা পমাণন্তি এৱং নো পটিভানন্তি আচৰিযা.

‘‘যম্পি একস্মিংযেৱ গামখেত্তে একং পদেসং ‘অযম্পি ৱিসুংগামো হোতূ’তি পৰিচ্ছিন্দিত্ৱা ৰাজা কস্সচি দেতি, সোপি ৱিসুংগামসীমা হোতিযেৱা’’তি (মহাৱ. অট্ঠ. ১৪৭) অট্ঠকথাৱচনতো তং পৱিসন্তিযা ভিক্খুনিযা গামন্তৰাপত্তি হোতি এৱ. সচে তত্থ ৱিহাৰো ৱা দেৱকুলং ৱা সভা ৱা গেহং ৱা নত্থি, কেৱলং ৱত্থুমত্তকমেৱ হোতি, গামোতি ৱিনযকম্মং সব্বং তত্থ কপ্পতি. ‘‘অমনুস্সো গামো’’তি হি ৱুত্তং. তঞ্চ ঠানং ইতৰস্স গামস্স পৰিক্খেপব্ভন্তৰে ৱা উপচাৰব্ভন্তৰে ৱা হোতি, ৱিকালে গামপ্পৱেসনং আপুচ্ছিত্ৱাৱ গন্তব্বং. নো চে, অৰঞ্ঞং ৱিয যথাসুখং গন্তব্বং. তত্থ চে আৰামো ৱা তিত্থিযসেয্যাদীসু অঞ্ঞতৰোৱা হোতি, লদ্ধকপ্পমেৱ. ভিক্খুনুপস্সযো চে হোতি, গামং পিণ্ডায পৱিসন্তিযা ভিক্খুনিযা গামন্তৰাপত্তি পৰিহৰিতব্বা. ‘‘অৰঞ্ঞং নাম ঠপেত্ৱা গামঞ্চ গামূপচাৰঞ্চ অৱসেসং অৰঞ্ঞং নামা’’তি (পাৰা. ৯২) এত্থ পৰিক্খেপে সতি যথাৱুত্তপৰিচ্ছেদং গামমেৱ ঠপেত্ৱা অৱসেসং তস্স উপচাৰং, ততো পৰঞ্চ অৰঞ্ঞং নাম, পৰিক্খেপে অসতি যথাৱুত্তপৰিচ্ছেদং গামূপচাৰমেৱ ঠপেত্ৱা ততো পৰং অৱসেসং অৰঞ্ঞং নামাতি অধিপ্পাযো. এৱং সতি ‘‘নিক্খমিত্ৱা বহি ইন্দখীলা সব্বমেতং অৰঞ্ঞ’’ন্তি (ৱিভ. ৫২৯) ৱুত্তলক্খণে অগামকে অৰঞ্ঞে গণম্হাওহীযনাপত্তি, তত্থ অৱিপ্পৱাসসীমায ফৰণং ৱিকালে গামপ্পৱেসনাপত্তিযা অনাপত্তীতি এৱমাদিৱিনযৱিধি সমেতি, অঞ্ঞথা ন সমেতি.

‘‘ঠপেত্ৱা গামূপচাৰং অৱসেসং অৰঞ্ঞং নামা’’তি (মহাৱ. ১৪৪) ৱুত্তে গামূপচাৰতো পৰো অৰঞ্ঞন্তি সিদ্ধে ‘‘ঠপেত্ৱা গাম’’ন্তি ৱিসেসত্থো ন দিস্সতি, গামস্স পন অৰঞ্ঞভাৱপ্পসঙ্গভযা ৱুত্তন্তি চে? ন, গামূপচাৰস্স অভাৱপ্পসঙ্গতো. সতি হি গামে গামূপচাৰো হোতি, সো চ তৱ মতেন অৰঞ্ঞভূতো. কুতো দানি গামূপচাৰো. গামূপচাৰোপি চে অৰঞ্ঞসঙ্খ্যং গচ্ছতি, পৰোৱ গামোতি কত্ৱা ন যুত্তং গামস্স অৰঞ্ঞভাৱপ্পসঙ্গতো চ. তস্মা ‘‘গামা ৱা অৰঞ্ঞা ৱা’’তি এত্থ গামূপচাৰোপি ‘‘গামো’’ ত্ৱেৱ সঙ্গহিতো. তস্মা গামস্স অৰঞ্ঞভাৱপ্পসঙ্গো ন যুজ্জতি. যদি এৱং ‘‘ঠপেত্ৱা গামং অৱসেসং অৰঞ্ঞং নামা’’তি এত্তকং ৱত্তব্বন্তি চে? ন, অৰঞ্ঞস্স পৰিচ্ছেদজাননপ্পসঙ্গতো. তথা হি ৱুত্তো ‘‘অৰঞ্ঞপৰিচ্ছেদো ন পঞ্ঞাযতী’’তি নো লদ্ধি. গামূপচাৰপৰিযন্তো হি ইধ গামো নাম. যদি এৱং ‘‘গামস্স চ অৰঞ্ঞস্স চ পৰিচ্ছেদদস্সনত্থং ৱুত্ত’’ন্তি অট্ঠকথাযং ৱত্তব্বং, ‘‘অৰঞ্ঞস্স পৰিচ্ছেদদস্সনত্থং ৱুত্ত’’ন্তি কিমত্থং ৱুত্তন্তি চে? ৱুচ্চতে – অট্ঠকথাচৰিযেন পঠমগামূপচাৰংযেৱ সন্ধায ৱুত্তং ‘‘অৰঞ্ঞপৰিচ্ছেদদস্সনত্থ’’ন্তি সব্বসিক্খাপদে হি বাহিৰইন্দখীলতো পট্ঠায গামূপচাৰং অৰঞ্ঞং নাম. গামপৰিচ্ছেদৱচনে পযোজনং পনেত্থ নত্থি পৰিক্খেপেনেৱ পাকটভূতত্তা. দুতিযগামূপচাৰোৱ গামস্স পৰিচ্ছেদদস্সনত্থং ৱুত্তো পৰিক্খেপভাৱেন অপাকটত্তা. তত্থ পঠমগামূপচাৰো চে অৰঞ্ঞপৰিচ্ছেদদস্সনত্থং ৱুত্তো, তত্থ ন ৱত্তব্বো. ‘‘নিক্খমিত্ৱা ইন্দখীলা সব্বমেতং অৰঞ্ঞ’’ন্তি ৱত্তব্বং. এৱং সন্তে সুব্যত্ততৰং অৰঞ্ঞপৰিচ্ছেদো দস্সিতো হোতি, মিচ্ছাগাহো চ ন হোতি.

‘‘মজ্ঝিমস্স পুৰিসস্স লেড্ডুপাতো’’তি হি ৱুত্তে অযং গামূপচাৰোৱ অৰঞ্ঞং গামূপচাৰস্স ৱিভঙ্গত্তা. যদি অৰঞ্ঞপৰিচ্ছেদদস্সনত্থং ৱুত্তং, অৱুত্তকমেৱ, অৰঞ্ঞতো পৰন্তি চ মিচ্ছাগাহো হোতীতি চে, ননু ৱুত্তং ‘‘পঠমমেৱ ইদং পৰিক্খিত্তস্স গামস্স উপচাৰনিযমনত্থং ৱুত্ত’’ন্তি? অৰঞ্ঞপৰিচ্ছেদদস্সনত্থং কিঞ্চাপি ‘‘গামূপচাৰো’’তিআদি আৰদ্ধং, ইন্দখীলে ঠিতস্স মজ্ঝিমস্স পুৰিসস্স লেড্ডুপাতোতি পন এৱং ৱচনপ্পযোজনং. অপৰিক্খিত্তস্স চ গামস্স য্ৱাযং লেড্ডুপাতো উপচাৰো’’তি মহাঅট্ঠকথাযং ৱুত্তো, তস্স নিযমনন্তি ৱুত্তং হোতি. কথং পঞ্ঞাযতীতি চে? ‘‘অৰঞ্ঞং নামা’’তি পদং অনুদ্ধৰিত্ৱা ‘‘গামূপচাৰো নামা’’তি উদ্ধৰণস্স কতত্তা. তত্থ ‘‘গামূপচাৰো নামা’’তি মাতিকাযং অৱিজ্জমানং পদং উদ্ধৰন্তো তযো অত্থৱসে দস্সেতি. সেয্যথিদং – অৰঞ্ঞপৰিচ্ছেদদস্সনমেকো অত্থো, অপৰিক্খিত্তস্স গামস্স উপচাৰেন সদ্ধিং পৰিচ্ছেদদস্সনমেকো, ন কেৱলং অপৰিক্খিত্তস্সযেৱ উপচাৰো ৱিনযাধিকাৰে সপ্পযোজনো দস্সিতব্বো, নিপ্পযোজনোপি পৰিক্খিত্তস্স উপচাৰো ইমিনা পৰিযাযেন লব্ভতীতি অনুসঙ্গপ্পযোজনমেকো অত্থোপি ৱেদিতব্বো.

‘‘অপৰিক্খিত্তস্স গামস্স ঘৰূপচাৰে ঠিতস্স মজ্ঝিমস্স পুৰিসস্স লেড্ডুপাতো’’তি ইদং ভগৱা তযো অত্থৱসে পটিচ্চ অভাসি. সেয্যথিদং – অপৰিক্খিত্তস্স গামস্স পৰিচ্ছেদদস্সনমেকো, অৱিপ্পৱাসসীমাধিকাৰে অযমেৱ গামূপচাৰোতি দস্সনমেকো, তত্থ ঠিতস্স দুতিযো লেড্ডুপাতো সব্বত্থ গামপ্পটিসংযুত্তেসু সিক্খাপদেসু সকিচ্চকো উপচাৰোতি দস্সনমেকোতি এৱং ভগৱা অত্তনো দেসনাৱিলাসপ্পত্তিযা একেকপদুদ্ধাৰণেন তযো অত্থৱসে দস্সেতীতি ৱেদিতব্বং.

তথা অৱিপ্পৱাসসীমাকম্মৱাচায ‘‘ঠপেত্ৱা গামঞ্চ গামূপচাৰঞ্চা’’তি (মহাৱ. ১৪৪) এত্থাপি পৰিক্খেপে সতি গামং ঠপেত্ৱা, অসতি গামূপচাৰং ঠপেত্ৱাতি অত্থো. পৰিক্খিত্তস্স, অপৰিক্খিত্তস্স চ মজ্ঝে আৰামে অৱিপ্পৱাসসীমাসম্মন্ননকালে অযং নযো অতিৱিয যুজ্জতি. উভযপৰিৱজ্জনতো পুব্বে ৱুত্তনযেন ৱা উভযত্থ উভযং লব্ভতেৱ. ‘‘অন্তৰাৰামেসু পন আচিণ্ণকপ্পা ভিক্খূ অৱিপ্পৱাসসীমং সম্মন্নন্তী’’তি গণ্ঠিপদে ৱুত্তং. ‘‘অন্তৰঘৰপ্পটিসংযুত্তানং সেখিযানং অন্তৰাৰামেসু অসম্ভৱতো অন্তৰাৰামো ন গামসঙ্খং গচ্ছতি, তস্মা তত্থপি অৱিপ্পৱাসসীমা ৰুহতেৱা’’তি একে. তে ভিক্খূ দুতিযস্স গামূপচাৰস্স গামসঙ্খাসভাৱতো তাসং ইমায দুতিযায অৱিপ্পৱাসকম্মৱাচায অভাৱং দস্সেত্ৱা পটিক্খিপিতব্বা. অজ্ঝাৰামো পন গামোপি সমানো তিত্থিযসেয্যাদি ৱিয কপ্পিযভূমীতি ৱেদিতব্বো.

আপত্তিযা পৰিচ্ছেদং, তথানাপত্তিযাপি চ;

দস্সেতুং গামসম্বন্ধ-সিক্খাপদৱিভাৱনে.

গামগামূপচাৰা দ্ৱে, দস্সিতা ইধ তাদিনা;

সীমা সীমূপচাৰা তু, অনেকন্তাতি নুদ্ধটা.

উপচাৰা চ দ্ৱে হোন্তি, বাহিৰব্ভন্তৰব্বসা;

পৰিক্খিত্তাপৰিক্খিত্ত-ভেদা চে চতুৰো সিযুং.

অযঞ্হি উপচাৰসদ্দো ৱিনযপিটকে ‘‘অনুজানামি, ভিক্খৱে, অগিলানেনপি আৰামে আৰামূপচাৰে ছত্তং ধাৰেতু’’ন্তি (চূড়ৱ. ২৭০) এৱমাদীসু বাহিৰে উপচাৰে দিস্সতি. বাহিৰো উপচাৰো নাম পৰিক্খেপতো, পৰিক্খেপাৰহট্ঠানতো ৱা একো লেড্ডুপাতো. ‘‘অজ্ঝাৰামো নাম পৰিক্খিত্তস্স আৰামস্স অন্তোআৰামো, অপৰিক্খিত্তস্স উপচাৰো. অজ্ঝাৱসথো নাম পৰিক্খিত্তস্স আৱসথস্স অন্তোআৱসথো, অপৰিক্খিত্তস্স উপচাৰো’’তিআদীসু (পাচি. ৫০৬) পন উপচাৰসদ্দো অব্ভন্তৰে উপচাৰে দিস্সতি. অব্ভন্তৰো উপচাৰো চ নাম পৰিক্খেপো, পৰিক্খেপাৰহট্ঠানঞ্চ হোতি. ইধ পন পৰিক্খেপো ‘‘অজ্ঝাৰামো, অজ্ঝাৱসথো’’তি ৱা ন ৱুচ্চতি, অন্তো এৱ আৰামো, আৱসথোতি ৱা. তেসু বাহিৰব্ভন্তৰভেদভিন্নেসু দ্ৱীসু উপচাৰেসু অৱিপ্পৱাসসীমাধিকাৰে ‘‘ঠপেত্ৱা গামঞ্চ গামূপচাৰঞ্চা’’তি (মহাৱ. ১৪৪) এত্থ গামূপচাৰো নাম অব্ভন্তৰূপচাৰো অধিপ্পেতো, ন বাহিৰো. ভিক্খুনিযা অৰঞ্ঞসঞ্ঞিততায তস্স বাহিৰস্স, তস্সা গামন্তৰাপত্তিযা ঠানভূতত্তা চ অব্ভন্তৰউপচাৰস্সাতি ইদমেত্থ কাৰণদ্ৱযং ৱেদিতব্বং. তত্থ ইধ অদিন্নাদানপাৰাজিকৱিভঙ্গেযেৱ পঠমো গামূপচাৰো দস্সিতো, সো বাহিৰো, দুতিযো অব্ভন্তৰোতি ৱেদিতব্বো. পঠমেন চ অপৰিক্খিত্তস্স গামস্স দুতিযলেড্ডুপাতসঙ্খাতো বাহিৰো উপচাৰো, দুতিযেন চ পৰিক্খিত্তস্স গামস্স পৰিক্খেপতো বাহিৰসঙ্খাতো অব্ভন্তৰো উপচাৰো লেসেন দস্সিতোতি ৱেদিতব্বো. এৱং চত্তাৰোপি উপচাৰা ইধ ভগৱতা দেসনাৱিলাসপ্পত্তেন দেসনালীলায দস্সিতা হোন্তীতি অযং নযো সুট্ঠু লক্খেত্ৱা আচৰিযেহি সম্মন্তযিত্ৱা যথানুৰূপং তত্থ যোজেতব্বো. ইতৰথা –

অসম্বুধং বুদ্ধমহানুভাৱং;

ধম্মস্স গম্ভীৰনযত্ততঞ্চ;

যো ৱণ্ণযে নং ৱিনযং অৱিঞ্ঞূ;

সো দুদ্দসো সাসননাসহেতু.

পাড়িং তদত্থঞ্চ অসম্বুধঞ্হি;

নাসেতি যো অট্ঠকথানযঞ্চ;

অনিচ্ছযং নিচ্ছযতো পৰেহি;

গামোতি তেযেৱ পুৰক্খতো সো.

অনুক্কমেনেৱ মহাজনেন;

পুৰক্খতো পণ্ডিতমানি ভিক্খু;

অপণ্ডিতানং ৱিমতিং অকত্ৱা;

আচৰিযলীলং পুৰতো কৰোতি.

তত্থ হি পাড়িযং ‘‘গামস্স উপচাৰো গামূপচাৰো, গামসঙ্খাতো উপচাৰো গামূপচাৰো নামা’’তি উদ্ধৰিত্ৱা গামস্স উপচাৰং দস্সেন্তো ‘‘ইন্দখীলে ঠিতস্স মজ্ঝিমস্স পুৰিসস্স লেড্ডুপাতো’’তি (পাৰা. ৯২) ৱত্ৱা পুন গামসঙ্খাতং উপচাৰং দস্সেন্তো ‘‘ঘৰূপচাৰে ঠিতস্স মজ্ঝিমস্স পুৰিসস্স লেড্ডুপাতো’’তি ৱুত্তং. ইমমত্থং সন্ধায ৱিকালে গামপ্পৱেসনগামন্তৰঅঅপ্পৱাসসম্মুতিআদীসু পৰিক্খেপাৰহট্ঠানমেৱ গামূপচাৰন্তি ৱুত্তন্তি লিখিতং.

অত্থতো একন্তি এত্থ সঙ্খাসদ্দং সঙ্খাতসদ্দেন সমানযতি. ‘‘আদিযেয্যা’’তি ইদং পঞ্চৱীসতিযা অৱহাৰানং সাধাৰণপদং. ঠানাচাৱনৱসেন চ খীলাদীনি সঙ্কামেত্ৱা খেত্তাদিগ্গহণৱসেন চাতি অত্থো. ঠানাচাৱনে যথা সামিকস্স ধুৰনিক্খেপাদিং অনোলোকেত্ৱাৱ আপত্তি, তথা ইহাপীতি গহেতব্বা.

‘‘অসুকং নাম ভণ্ডং অৱহৰিস্সামী’’তি সব্বেসং একাসযত্তা ‘‘একেনাপী’’তি ৱুত্তং. যদি আণত্তি ইচ্ছিতব্বা, সংৱিধাৱহাৰো নাম একো অৱহাৰো পৰিহাযিতব্বো.

ওকাসপৰিকপ্পে ঠানাচাৱনায গহিতম্পি ওকাসপৰিকপ্পিতত্তা ৰক্খতি. ওকাসাতিক্কমোৱ পমাণং পুব্বে অসুদ্ধচিত্তেন গহিতত্তা. ইদানি সুদ্ধচিত্তেন গহিতেপি হোতি এৱাতি ৱদন্তি, তং ন সুন্দৰং. এত্থ পন ৱিনিচ্ছযো সমন্তপাসাদিকং ওলোকেত্ৱা গহেতব্বো.

উদ্ধাৰো নত্থীতি ঠানাচাৱনং নত্থীতি অত্থো.

উদ্ধতমত্তে অৱহাৰো সকলস্স পযোগস্স নিট্ঠাপিতত্তা, ন অত্থসাধকৱসেন. উদ্ধাৰেযেৱ ৰক্খতীতি এত্থ এৱ-সদ্দেন পাতনে ন ৰক্খতীতি অত্থে সিদ্ধেপি অত্থসাধকৱসেন অত্থং দস্সেতুং ‘‘তং উদ্ধৰিত্ৱা’’তিআদি ৱুত্তং.

‘‘পথব্যাৰাজপদেসৰাজাদযো বহূ, তেসং সঙ্গণ্হনত্থং ‘ৰাজানো’তি বহুৱচনং ৱুত্ত’’ন্তি লিখিতং. কিঞ্চাপি বহুৱচনং কতং, ইদং পন একং বিম্বিসাৰমেৱাতি দট্ঠব্বং. ৰাজানোতি কিঞ্চি অনিদ্দিসিত্ৱা সাধাৰণৱসেন কিঞ্চাপি ৱুত্তং, ইদং পন বিম্বিসাৰমেৱাতি.

পুব্বপ্পযোগেতি এত্থ গমনকালে মগ্গসোধনাধিকৰণে অপাচিত্তিযখেত্তে দুক্কটং, লতাচ্ছেদনাদীসু পাচিত্তিযমেৱ. গন্ত্ৱা পন কুম্ভিমত্থকে জাতলতাদিচ্ছেদনে সহপযোগত্তা দুক্কটং. ‘‘একভণ্ডে এৱং ভাৰিযমিদং, ‘ত্ৱম্পি একপস্সং গণ্হ, অহম্পি একপস্সং গণ্হামী’তি সংৱিদহিত্ৱা উভযেসং পযোগেন ঠানাচাৱনে কতে কাযৱাচাচিত্তেহি সমুট্ঠাতি. অঞ্ঞথা সাহত্থিকং ৱা আণত্তিকস্স অঙ্গং ন হোতি, আণত্তিকং ৱা সাহত্থিকস্সাতি ৱুত্তলক্খণেন ৱিৰুজ্ঝতী’’তি ৱিনযগণ্ঠিপদে লিখিতং. পি-সদ্দো পনেত্থ তত্থেৱ লিখিতো.

কাযৱাচাসমুট্ঠানং, যস্সা আপত্তিযা সিযা;

তত্ৰ ৱাচঙ্গং চিত্তংৱ, কম্মং নস্সা ৱিধীযতি.

কিৰিযাকিৰিযাদিকং যঞ্চে, যম্পি কম্মত্তযং ভৱে;

ন যুত্তং তং ৱিৰুদ্ধত্তা, কম্মমেকংৱ যুজ্জতীতি. (ৱজিৰ. টী. পাৰাজিক ১৩১ পকিণ্ণককথাৱণ্ণনা);

দুতিযপাৰাজিকৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.