১. পঠমপাৰাজিকৱণ্ণনা
ইধ পন ঠত্ৱা সিক্খাপদানং কমভেদো পকাসেতব্বো. কথং – সব্বসিক্খাপদানং যথাসম্ভৱং দেসনাক্কমো, পহানক্কমো, পটিপত্তিক্কমো, উপ্পত্তিক্কমোতি চতুব্বিধো কমো লব্ভতি. তত্থ ভগৱতা ৰাজগহে ভিক্খূনং পাতিমোক্খুদ্দেসং অনুজানন্তেন পাতিমোক্খুদ্দেসস্স যো দেসনাক্কমো অনুঞ্ঞাতো, তং দেসনাক্কমং অনুক্কমন্তোৱ মহাকস্সপো পঠমং পাৰাজিকুদ্দেসং পুচ্ছি, তদনন্তৰং সঙ্ঘাদিসেসুদ্দেসং, তদনন্তৰং অনিযতুদ্দেসং, তদনন্তৰং ৱিত্থাৰুদ্দেসং. তদনন্তৰং ভিক্খুনিৱিভঙ্গঞ্চ তেনেৱ অনুক্কমেন পুচ্ছি. ততো পৰং তযো আপত্তিক্খন্ধে সঙ্গহেতুং ৱিনা গণনপৰিচ্ছেদেন সেখিযধম্মে পুচ্ছি. আপত্তিক্খন্ধে সভাগতো পট্ঠায পুচ্ছন্তো ৱীসতিখন্ধকে পুচ্ছি. নিদানুদ্দেসন্তোগধানং ৱা সৰূপেন অনুদ্দিট্ঠানং পুচ্ছনত্থং খন্ধকে পুচ্ছি. এতেন খন্ধকে পঞ্ঞত্তা থুল্লচ্চযাপি সঙ্গহিতা হোন্তি. পুচ্ছিতানুক্কমেনেৱ আযস্মা উপালিত্থেৰো ব্যাকাসি. অযমেত্থ দেসনাক্কমো. উভতোৱিভঙ্গখন্ধকতো পন উচ্চিনিত্ৱা তদা পৰিৱাৰো ৱিসুং পাড়ি কতো, ইমমেৱ ৱচনং সন্ধায অট্ঠকথাযং ৱুত্তং ‘‘এতেনেৱ উপাযেন খন্ধকং পৰিৱাৰেপি আৰোপযিংসূ’’তিআদি (পাৰা. অট্ঠ. ১.পঠমমহাসঙ্গঈতিকথা). অপিচ পাড়িযং ‘‘এতেনেৱ উপাযেন উভতোৱিভঙ্গে পুচ্ছি. পুট্ঠো পুট্ঠো আযস্মা উপালি ৱিস্সজ্জেসী’’তি (চূড়ৱ. ৪৩৯) এত্তকমেৱ ৱুত্তং. তস্মা থেৰো উভতোৱিভঙ্গে এৱ পুচ্ছি. ৱিস্সজ্জন্তো পন আযস্মা উপালি নিৰৱসেসং দস্সেন্তো খন্ধকপৰিৱাৰে অন্তো কত্ৱা দেসেসি. গণসজ্ঝাযকালে পন তদা খন্ধকপৰিৱাৰা ৱিসুং পাড়ি কতাতি অযমেত্থ দেসনাক্কমো.
যদি এৱং নিদানুদ্দেসো পঠমদেসনাতি চে? ন, উপোসথক্খন্ধকে (মহাৱ. ১৩৩) ‘‘যানি মযা ভিক্খূনং সিক্খাপদানি পঞ্ঞত্তানি, তানি নেসং পাতিমোক্খুদ্দেসং অনুজানেয্য’’ন্তি ৱচনতো, ‘‘যস্স সিযা আপত্তী’’তি (মহাৱ. ১৩৪) ৱচনতো চ. অকুসলাব্যাকতানং আপত্তীনং দিট্ঠধম্মসম্পৰাযিকাসৱট্ঠানিযত্তা যথাভূতং সীলসংৱৰকেন পৰিৱজ্জনেন পহাতব্বত্তা পহানক্কমোপেত্থ সম্ভৱতি ‘‘তাৱদেৱ চত্তাৰি অকৰণীযানি আচিক্খিতব্বানী’’তি ৱচনতো. তথা ‘‘সমাদায সিক্খতি সিক্খাপদেসূ’’তি (ম. নি. ৩.৭৫; ৱিভ. ৫০৮) ৱচনতো যথাভূতং আচিক্খনসিক্খনেন পটিপত্তিক্কমোপি সম্ভৱতি. যথুদ্দেসক্কমং পৰিযাপুণিতব্বপৰিযত্তিঅত্থেনাপি পটিপত্তিক্কমো, এৱমিমেহি তীহি কমেহি দেসেতব্বানমেতেসং সিক্খাপদানং যথাসম্ভৱং উপ্পত্তিক্কমো সম্ভৱতি. তথা হি যং যং সাধাৰণং, তং তং ভিক্খুং আৰব্ভ উপ্পন্নে এৱ ৱত্থুস্মিং ‘‘যা পন ভিক্খুনী ছন্দসো মেথুনং ধম্ম’’ন্তিআদিনা নযেন ভিক্খুনীনম্পি পঞ্ঞত্তং. যতো ভিক্খুনীনং তং অনুপ্পন্নপঞ্ঞত্তি ন সিযা, ততো অনুপ্পন্নপঞ্ঞত্তি তস্মিং নত্থীতি (পৰি. ২০১-২০২) পৰিৱাৰৱচনং ন ৱিৰুজ্ঝতি. এত্তাৱতা পুৰিমেন কমত্তযেন যং পঠমং দেসেতব্বং, তং পাৰাজিকুদ্দেসে পঠমুপ্পন্নত্তা মেথুনধম্মপাৰাজিকং সব্বপঠমং দেসেতুকামো আযস্মা উপালিত্থেৰো ‘‘তত্ৰ সুদং ভগৱা ৱেসালিযং ৱিহৰতী’’তি (পাৰা. ২৩) ৱেসালিযমেৱ পাপেত্ৱা ঠপেসি.
ইদানি সব্বেসং সিক্খাপদানং পঞ্ঞাপনৱিধানং ৱেদিতব্বং. কথং? ‘‘এৱঞ্চ পন, ভিক্খৱে, ইমং সিক্খাপদং উদ্দিসেয্যাথা’’তি (পাৰা. ৩৯, ৪৩) এৱং সউদ্দেসঅনুদ্দেসভেদতো দুৱিধং. তত্থ পাতিমোক্খে সৰূপতো আগতা পঞ্চ আপত্তিক্খন্ধা সউদ্দেসপঞ্ঞত্তি নাম. সাপি দ্ৱিধা সপুগ্গলাপুগ্গলনিদ্দেসভেদতো. তত্থ যস্সা পঞ্ঞত্তিযা অন্তো আপত্তিযা সহ, ৱিনা ৱা পুগ্গলো দস্সিতো, সা সপুগ্গলনিদ্দেসা. ইতৰা অপুগ্গলনিদ্দেসা.
তত্থ সপুগ্গলনিদ্দেসা দ্ৱিধা অদস্সিতদস্সিতাপত্তিভেদতো. তত্থ অদস্সিতাপত্তিকা নাম অট্ঠ পাৰাজিকা ধম্মা ৱেদিতব্বা. ‘‘পাৰাজিকো হোতি অসংৱাসো’’তি (পাৰা. ৩৯, ৪৪, ৮৯, ৯১, ১৬৭, ১৭১, ১৯৫, ১৯৭) হি পুগ্গলোৱ তত্থ দস্সিতো, নাপত্তি. দস্সিতাপত্তিকা নাম ভিক্খুনিপাতিমোক্খে আগতা সত্তৰস সঙ্ঘাদিসেসা ধম্মা. ‘‘অযম্পি ভিক্খুনী পঠমাপত্তিকং ধম্মং আপন্না নিস্সাৰণীযং সঙ্ঘাদিসেস’’ন্তি (পাচি. ৬৮৩, ৬৮৭) হি তত্থ আপত্তি দস্সিতা সদ্ধিং পুগ্গলেন.
তথা অপুগ্গলনিদ্দেসাপি অদস্সিতদস্সিতাপত্তিভেদতো দ্ৱিধা. তত্থ অদস্সিতাপত্তিকা নাম সেখিযা ধম্মা. ৱুত্তাৱসেসা দস্সিতাপত্তিকাতি ৱেদিতব্বা.
সাপি দ্ৱিধা অনিদ্দিট্ঠকাৰকনিদ্দিট্ঠকাৰকভেদতো. তত্থ অনিদ্দিট্ঠকাৰকা নাম সুক্কৱিসট্ঠিমুসাৱাদোমসৱাদপেসুঞ্ঞভূতগামঅঞ্ঞৱাদকউজ্ঝাপনকগণভোজনপৰম্পৰভোজনসুৰামেৰযঅঙ্গুলিপতোদকহসধম্মঅনাদৰিযতলঘাতকজতুমট্ঠকসিক্খাপদানং ৱসেন পঞ্চদসৱিধা হোন্তি. তত্থ নিদ্দিট্ঠকাৰকে মিস্সামিস্সভেদো ৱেদিতব্বো – তত্থ উপযোগভুম্মৱিভত্তিযো একংসেন মিস্সা. অৱসেসা মিস্সা চ অমিস্সা চ. সেয্যথিদং – পচ্চত্তং তাৱ দ্ৱীসু অনিযতেসু উপযোগেন মিস্সং, দ্ৱাদসসু পাটিদেসনীযেসু কৰণেন মিস্সং, ঊনপঞ্চবন্ধনপত্তসিক্খাপদেসু সামিকৰণেহি, ঊনৱীসতিৱস্সে ভুম্মেন, মোহনকে উপযোগসামিভুম্মেহি. যস্মা ‘‘ৱিৱণ্ণক’’ন্তি ভাৱো অধিপ্পেতো, ন কত্তা, তস্মা ৱিৱণ্ণকসিক্খাপদং যদা ন সম্ভৱতি, এৱং পচ্চত্তং পঞ্চৱিধং মিস্সং হোতি. সেসেসু পঠমানিযতং ঠপেত্ৱা আদিম্হি ‘‘যো পন ভিক্খূ’’তি এৱমাগতং পচ্চত্তং ৱা, দুতিযানিযতং ঠপেত্ৱা পণীতভোজনসমণুদ্দেসততিযচতুত্থপাটিদেসনীযসিক্খাপদেসু মজ্ঝে ‘‘যো পন ভিক্খূ’’তি এৱমাগতং পচ্চত্তং ৱা, দুব্বচকুলদূসকসংসট্ঠসিক্খাপদেসু আদিম্হি কেৱলং ‘‘ভিক্খূ’’তি আগতং পচ্চত্তং ৱা, ভেদানুৱত্তকসিক্খাপদে মজ্ঝে আগতং পচ্চত্তং ৱা অঞ্ঞায ৱিভত্তিযা অমিস্সমেৱ হোতি. তত্থ ভেদানুৱত্তকতুৱট্টনদ্ৱযসংসট্ঠদুতিযপাটিদেসনীযসিক্খাপদেসু বহুৱচনং, ইতৰত্থ সব্বত্থ একৱচনমেৱাতি ৱেদিতব্বং.
তথা উপযোগো দ্ৱীসু ৱিকপ্পনসিক্খাপদেসু, তন্তৱাযসিক্খাপদে চ পচ্চত্তেন মিস্সো, অভিহটসিক্খাপদে কৰণেন, ৰাজসিক্খাপদে কৰণসামিপচ্চত্তেহীতি উপযোগো তিধা মিস্সো হোতি. কৰণঞ্চ কুটিকাৰমহল্লকদুতিযকথিনদ্ৱেভাগনিসীদনসন্থতদুব্বণ্ণকৰণসিক্খাপদেসু ছসু পচ্চত্তেন মিস্সং, পঠমততিযকথিনঅট্ঠঙ্গুলপাদকনিসীদনকণ্ডুপ্পটিচ্ছাদিকৱস্সিকসাটিকউদকসাটিকদ্ৱেধম্মপচ্চাসীসনসিক্খাপদেসু অট্ঠসু সামিনা মিস্সন্তি কৰণং দ্ৱিধা মিস্সং হোতি. অৱসেসেসু ছব্বস্সৱস্সিকসাটিকদ্ৱত্তিচ্ছদনাৱসথপিণ্ডমহানামগৰুলহুপাৱুৰণসিক্খাপদেসু সত্তসু কৰণৱিভত্তি অঞ্ঞৱিভত্তিযা অমিস্সা, অচ্চেকএড়কলোমসিক্খাপদেসু সামিৱিভত্তি কৰণৱিভত্তিযা মিস্সা. অতিৰেকপত্তভেসজ্জসিক্খাপদেসু অগ্গহিতগ্গহণেন সামিৱিভত্তি অমিস্সাৱ হোতীতি ৱেদিতব্বা. এৱং তাৱ নিদ্দিট্ঠকাৰকেসু সিক্খাপদেসু –
পঞ্চধা চ তিধা চেৱ, দ্ৱিধা চেপি তথেকধা;
ভিন্না ৱিভত্তিযো পঞ্চ, সব্বেকাদসধা সিযুং.
এৱং তাৱ যথাৱুত্তেসু সউদ্দেসপঞ্ঞত্তিসঙ্খাতেসু সিক্খাপদেসু অগ্গহিতগ্গহণেন পঞ্ঞাসুত্তৰেসু তিসতেসু নৱুতিঅনিদ্দিট্ঠকাৰকে ৱজ্জেত্ৱা নিদ্দিট্ঠকাৰকানি অতিৰেকসট্ঠিদ্ৱিসতানি হোন্তি. তেসু পচ্চত্তকৰণানি তিংসুত্তৰানি দ্ৱিসতানি হোন্তি. তেসু অমিস্সপচ্চত্তকৰণানি দ্ৱাদসুত্তৰানি দ্ৱিসতানি, মিস্সপচ্চত্তকৰণানি অট্ঠাৰস হোন্তি. অৱসেসেসু তিংসতিযা সিক্খাপদেসু মিস্সোপযোগকৰণানি পঞ্চ হোন্তি, মিস্সকৰণানি চুদ্দস, অমিস্সানি সত্ত, মিস্সামিস্সকৰণানি দ্ৱে, অমিস্সানি দ্ৱেতি সব্বেসুপি নিদ্দিট্ঠকাৰকেসু ভেদানুৱত্তকদুব্বচকুলদূসকপঠমদুতিযততিযকথিনঅভিহটকুটিকাৰমহল্লকৱিকপ্পনদ্ৱযদ্ৱেভাগছব্বস্সনিসীদনসন্থতএড়কলোমাতিৰেকপত্তভেসজ্জৱস্সিকসাটিকতন্তৱাযঅচ্চেকছাৰত্তদ্ৱ পঞ্চত্তিংসেসু ‘‘যো পন ভিক্খূ’’তি নত্থি. দুতিযানিযতপণীতভোজনসমণুদ্দেসততিযচতুত্থপাটিদেসনীযেসু মজ্ঝে অত্থি.
এত্তাৱতা সউদ্দেসানুদ্দেসদুকং, সপুগ্গলাপুগ্গলনিদ্দেসদুকং, পচ্চেকদস্সিতাপত্তিদুকদ্ৱযং, অনিদ্দিট্ঠকাৰকদুকং, তত্থ নিদ্দিট্ঠকাৰকেসু পচ্চত্তভুম্মদুকং, সযোপনাযোপনদুকং, অযোপনমজ্ঝেযোপনদুকং, একানেকৱচনদুকন্তি নৱ দুকানি দস্সিতানি হোন্তি. ৱিসেসকাৰণং তস্মিং তস্মিং সিক্খাপদে সম্পত্তে আৱিভৱিস্সতি. এৱং তাৱ সউদ্দেসপঞ্ঞত্তিং ঞত্ৱা সেসৱিনযপিটকে যা কাচি পঞ্ঞত্তি অনুদ্দেসপঞ্ঞত্তীতি ৱেদিতব্বা. সা পদভাজনন্তৰাপত্তিৱিনীতৱত্থুপটিক্খেপপঞ্ঞত্তিঅৱুত্তসিদ্ধিসিক্খাপদৱসেন ছব্বিধা হোতি.
তত্থ ‘‘যেভুয্যেন খযিতে আপত্তি থুল্লচ্চযস্স (পৰি. ১৫৭-১৫৮), ৱট্টকতে মুখে অচ্ছুপন্তস্স আপত্তি দুক্কটস্সা’’তি (পাৰা. ৭৩) এৱমাদিকা পদভাজনে সন্দিস্সমানাপত্তি পদভাজনসিক্খাপদং নাম. ‘‘ন চ, ভিক্খৱে, সব্বমত্তিকামযা কুটি কাতব্বা, যো কৰেয্য, আপত্তি দুক্কটস্সা’’তিআদি (পাৰা. ৮৫) অন্তৰাপত্তিসিক্খাপদং নাম. ‘‘অনুজানামি, ভিক্খৱে, দিৱাপটিসল্লীযন্তেন দ্ৱাৰং সংৱৰিত্ৱা পটিসল্লীযিতু’’ন্তি (পাৰা. ৭৭) এৱমাদি ৱিনীতৱত্থুসিক্খাপদং নাম. ‘‘সঙ্ঘভেদকো, ভিক্খৱে, অনুপসম্পন্নো ন উপসম্পাদেতব্বো’’তি (মহাৱ. ১১৫) এৱমাদি পটিক্খেপসিক্খাপদং নাম.
যস্মা পন তেন তেন পটিক্খেপেন ‘‘যো পন ভিক্খু সমগ্গং সঙ্ঘং অধম্মসঞ্ঞী ভিন্দেয্য, পাৰাজিকো হোতি অসংৱাসো. যো পন ভিক্খু দুট্ঠচিত্তো ভগৱতো জীৱমানকসৰীৰে লোহিতং উপ্পাদেয্য, পাৰাজিকো হোতি অসংৱাসো’’তি সিক্খাপদানি পঞ্ঞত্তানি হোন্তি. যানি সন্ধায ‘‘একস্স ছেজ্জকা হোতি, চতুন্নং থুল্লচ্চযং, চতুন্নঞ্চেৱ অনাপত্তি, সব্বেসং একৱত্থুকা’’তি ৱুত্তং. ‘‘অত্থাপত্তি তিট্ঠন্তে ভগৱতি আপজ্জতি, নো পৰিনিব্বুতে’’তি (পৰি. ৩২৩) চ ৱুত্তং. তেন ন কেৱলং ‘‘ন, ভিক্খৱে, জানং সঙ্ঘভেদকো অনুপসম্পন্নো উপসম্পাদেতব্বো…পে… আপত্তি দুক্কটস্সা’’তি ইদমেৱ সিক্খাপদং পঞ্ঞত্তং হোতি সাধকং হোতি. ‘‘পণ্ডকো, ভিক্খৱে, অনুপসম্পন্নো ন উপসম্পাদেতব্বো, উপসম্পন্নো নাসেতব্বো’’তি (মহাৱ. ১০৯) এৱমাদীসু পন উপজ্ঝাযাদীনং দুক্কটমেৱ পঞ্ঞত্তং, ন পণ্ডকাদীনং পাৰাজিকাপত্তি. ন হি তেসং ভিক্খুভাৱো অত্থি. যতো সিযা পাৰাজিকাপত্তি. তথা ‘‘ন অচ্ছিন্নে থেৱে পক্কমিতব্ব’’ন্তি (মহাৱ. ৬৬, ৬৭, ৭৮, ৭৯) এৱমাদিকঞ্চ পটিক্খেপসিক্খাপদমেৱ নাম.
খন্ধকেসু পঞ্ঞত্তদুক্কটথুল্লচ্চযানি পঞ্ঞত্তিসিক্খাপদং নাম. ‘‘তেন হি, সাৰিপুত্ত, ভেদানুৱত্তকে থুল্লচ্চযং দেসাপেহী’’তি (চূড়ৱ. ৩৪৫) ৱুত্তং, থুল্লচ্চযম্পি তত্থেৱ সমোধানং গচ্ছতি. ইদং তেসং ৱিভত্তিকম্মক্খণে অপঞ্ঞত্তত্তা অৱিজ্জমানম্পি ভগৱতো ৱচনেন ৱিসুদ্ধক্খণেপি ৱিজ্জমানং জাতন্তি একে. ‘‘ভেদানুৱত্তকে দেসাপেহী’’তি ৱচনতো সেসভেদানুৱত্তকানং ‘‘যো পন ভিক্খু জানং সঙ্ঘভেদকানং অনুৱত্তেয্য, আপত্তি থুল্লচ্চযস্সা’’তি সিক্খাপদং পঞ্ঞত্তং হোতীতি ৱেদিতব্বং. তথা সব্বানি খন্ধকৱত্তানি, ৱিনযকম্মানি চ তত্থেৱ সমোধানং গচ্ছন্তি. যথাহ ‘‘পঞ্ঞত্তে তং উপালি মযা আগন্তুকানং ভিক্খূনং আগন্তুকৱত্তং…পে… এৱং সুপঞ্ঞত্তে খো মযা উপালি সিক্খাপদে’’তিআদি. ‘‘যা পন ভিক্খুনী নচ্চং ৱা গীতং ৱা ৱাদিতং ৱা দস্সনায গচ্ছেয্য, পাচিত্তিয’’ন্তি (পাচি. ৮৩৪) ইমিনা সুত্তেন ভিক্খুনী নচ্চেয্য ৱা গাযেয্য ৱা ৱাদেয্য ৱা, পাচিত্তিযন্তি এৱমাদিকং যং কিঞ্চি অট্ঠকথায দিস্সমানং আপত্তিজাতং ৱিনযকম্মং ৱা অৱুত্তসিদ্ধিসিক্খাপদং নাম. ছব্বিধম্পেতং ছহি আকাৰেহি উদ্দেসাৰহং ন হোতীতি অনুদ্দেসসিক্খাপদং নামাতি ৱেদিতব্বং. সেয্যথিদং – পঞ্চহি উদ্দেসেহি যথাসম্ভৱং ৱিসভাগত্তা থুল্লচ্চযদুব্ভাসিতানং সভাগৱত্থুকম্পি দুক্কটথুল্লচ্চযদ্ৱযং অসভাগাপত্তিকত্তা অন্তৰাপত্তিপঞ্ঞত্তিসিক্খাপদানং, নানাৱত্থুকাপত্তিকত্তা পটিক্খেপসিক্খাপদানং, কেসঞ্চি ৱিনীতৱত্থুপঞ্ঞত্তিসিক্খাপদানঞ্চ অদস্সিতাপত্তিকত্তা, অদস্সিতৱত্থুকত্তা ভেদানুৱত্তকথুল্লচ্চযস্স, অদস্সিতাপত্তিৱত্থুকত্তা অৱুত্তসিদ্ধিসিক্খাপদানন্তি. এত্তাৱতা ‘‘দুৱিধং সিক্খাপদপঞ্ঞাপনং সউদ্দেসানুদ্দেসভেদতো’’তি যং ৱুত্তং, তং সমাসতো পকাসিতং হোতি.
পঞ্ঞত্তিযং তাৱ –
‘‘কাৰকো ইধ নিদ্দিট্ঠো, অপেক্খায অভাৱতো;
পুব্বে ৱত্তব্বৱিধানা-ভাৱতো চ আদিতো যোপনেন সহা’’তি. –
অযং নযো ৱেদিতব্বো. তস্সত্থো – যে তে অনিদ্দিট্ঠকাৰকা পুব্বে ৱুত্তপ্পভেদা সুক্কৱিসট্ঠিআদযো সিক্খাপদৱিসেসা, তেসু অধিপ্পাযকম্মৱত্থুপুগ্গলপযোগে অপেক্খায ভাৱতো কাৰকো ন নিদ্দিট্ঠো তেসং সাপেক্খভাৱদস্সনত্থং. তং সব্বং তস্মিং তস্মিং সিক্খাপদে আৱিভৱিস্সতি, ইধ পন পাৰাজিকপঞ্ঞত্তিযং অপেক্খায অভাৱতো কাৰকো নিদ্দিট্ঠো. যো পন কাৰকো ‘‘নিট্ঠিতচীৱৰস্মিং ভিক্খুনা উব্ভতস্মি’’ন্তিআদীসু (পাৰা. ৪৬২, ৪৭২, ৪৭৫) ৱিয পুব্বে ৱত্তব্বৱিধানাভাৱতো কৰণাদিৱসেন অনিদ্দিসিত্ৱা পচ্চত্তৱসেন নিদ্দিট্ঠো অপেক্খায অভাৱতো. তত্থ নিদ্দিসিযমানো সেসদুতিযানিযতপণীতভোজনং সমণুদ্দেসততিযচতউত্থপাটিদেসনীযেসু ৱিয মজ্ঝে অনিদ্দিসিত্ৱা ‘‘ন হেৱ খো পন…পে… ওভাসিতু’’ন্তিআদি (পাৰা. ৪৫৩) ৱিয পুব্বে ৱত্তব্বৱিধানাভাৱতো এৱ আদিম্হি নিদ্দিট্ঠো. আদিম্হি নিদ্দিসিযমানোপি পুব্বে ৱুত্তপ্পভেদেসু ভেদানুৱত্তকাদীসু পঞ্চত্তিংসেসু সিক্খাপদেসু ৱিয অনিদ্দিসিত্ৱা পুব্বে ৱত্তব্বৱিধানাভাৱতো এৱ ‘‘যো পন ভিক্খূ’’তিআদিতোৱ যোপন-সদ্দেন সহ নিদ্দিট্ঠো. এৱং নিদ্দিসিযমানোপি সো যস্মা ‘‘যা পন ভিক্খুনিযো দ্ৱে একমঞ্চে তুৱট্টেয্যু’’ন্তিআদি (পাচি. ৯৩৩) আপত্তি ৱিয পৰপ্পভৱং আপত্তিং ন আপজ্জতি, তস্মা ‘‘যো পন ভিক্খূ’’তি একৱচনেন নিদ্দিট্ঠো. মেথুনধম্মাপত্তিপি পৰপ্পভৱা ‘‘দ্ৱযংদ্ৱযসমাপত্তী’’তি (পাৰা. ৩৯) ৱচনতোতি চে? তং ন, অধিপ্পাযজাননতো. অনেকিস্সা এৱ ভিক্খুনিযা আপত্তি, ন একিস্সাতি নিযমো তত্থ অত্থি, ন এৱং ইধ নিযমোতি অনিযমিতাধিপ্পাযো. লম্বীমুদুপিট্ঠীনং কুতো ‘‘দ্ৱযংদ্ৱযসমাপত্তী’’তি (পাৰা. ৫৫) ৱচনতো তেসং মেথুনধম্মাপত্তি. অযমত্থো চতস্সো মেথুনধম্মপচ্চযাতি অট্ঠৱত্থুকং সন্ধায ‘‘ছেজ্জং সিযা মেথুনধম্মপচ্চযা’’তি (পৰি. ৪৮১) চ পৰিৱাৰে ৱুত্তৱচনেন সাধেতব্বো.
ভেদানুৱত্তকসিক্খাপদে তিণ্ণং উদ্ধং ন সমনুভাসিতব্বা, ন সঙ্ঘেন সঙ্ঘং একতো কাতব্বন্তি. নযদস্সনত্থং আদিতোৱ ‘‘ভিক্খূ হোন্তী’’তি বহুৱচননিদ্দেসং কত্ৱা পুন ‘‘একো ৱা দ্ৱে ৱা তযো ৱা’’তি (পাৰা. ৪১৮) ৱুত্তং, অঞ্ঞথা ন ততো উদ্ধং ‘‘অনুৱত্তকা হোন্তী’’তি আপজ্জতি. ততো নিদানৱিৰোধো. পঞ্চসতমত্তা হি তদনুৱত্তকা অহেসুং. যং পন সত্তসতিকক্খন্ধকে ‘‘সঙ্ঘো চত্তাৰো পাচীনকে ভিক্খূ, চত্তাৰো পাৱেয্যকে ভিক্খূ সম্মন্নেয্য …পে… সম্মতা’’তিআদি (চূড়ৱ. ৪৫৬) ঞত্তিদুতিযকম্মং ৱুত্তং, তং ‘‘উব্বাহিকায ইমং অধিকৰণং ৱূপসমেতু’’ন্তি ৱুত্তত্তা তেহি কত্তব্বৱিধানং. সম্মুতিকৰণমেৱ ৱা ততিযং কত্ৱা কপ্পতি. ন হি তে তেন কম্মেন কম্মাৰহা কম্মকতা হোন্তি. যস্স সঙ্ঘো কম্মং কৰোতি, সো কম্মাৰহোতি লক্খণং. ন চ তদা সঙ্ঘো তেসং অট্ঠন্নম্পি ভিক্খূনং কম্মং অকাসি. ভজাপিযমানা তে কম্মপত্তভাৱং ভজন্তি. অধিকৰণৱূপসমকম্মস্স পত্তা যুত্তা সঙ্ঘেন কতাতি কত্ৱা কম্মপত্তা এৱ হি তে হোন্তি. ‘‘তে ভিক্খূ ভিক্খূহি যাৱততিযং সমনুভাসিতব্বা তস্স পটিনিস্সগ্গাযা’’তি (পাৰা. ৪১৮) ৱচনতো তেহি কত্তব্বৱিধানং. সম্মুতিকৰণমেৱ কম্মং হোতীতি চে? তং ন, অধিপ্পাযজাননতো, তস্স পটিনিস্সগ্গায এৱ তে ভিক্খূ কম্মাৰহা কাতব্বা, ন দোসাগতিৱসেনাতি অযমেত্থ অধিপ্পাযো. ন হি পাচীনকাদীনং সম্মুতিযা অধিকৰণৱূপসমসিদ্ধি ৱিয তেসং সমনুভাসনকম্মেন তস্স পটিনিস্সগ্গসিদ্ধি হোতি, সম্মুতি নামেসা পঠমং অনুমতিং গহেত্ৱা যাচিত্ৱাৱ কৰীযতি, ন তথা কম্মন্তি. কম্মকৰণে পন তদত্থসিদ্ধি হোতিযেৱ. পৰসম্মুতিযা বহুতৰাৱ সম্মন্নিতব্বাতি ৱেদিতব্বং.
‘‘মেথুনধম্ম’’ন্তি এৱং বাহুল্লনযেন লদ্ধনামকং সকপযোগেন ৱা পৰপযোগেন ৱা অত্তনো নিমিত্তস্স সকমগ্গে ৱা পৰমগ্গে ৱা পৰনিমিত্তস্স ৱা সকমগ্গে এৱ পৱেসনপৱিট্ঠট্ঠিতউদ্ধৰণেসু যং কিঞ্চি একং পটিসাদিযনৱসেন সেৱেয্য, পাৰাজিকো হোতি অসংৱাসোতি. কেচি পন ‘‘পৱেসনাদীনি চত্তাৰি ৱা তীণি ৱা দ্ৱে ৱা একং ৱা পটিসেৱেয্য, পাৰাজিকো হোতি. ৱুত্তঞ্হেতং ‘সো চে পৱেসনং সাদিযতি, পৱিট্ঠং সাদিযতি, ঠিতং সাদিযতি, উদ্ধৰণং সাদিযতি, আপত্তি পাৰাজিকস্সা’তিআদী’’তি (পাৰা. ৫৮) ৱদন্তি. তেসং মতেন চতূসুপি চতস্সো পাৰাজিকাপত্তিযো আপজ্জতি. তেযেৱ এৱং ৱদন্তি – আপজ্জতু মেথুনধম্মপাৰাজিকাপত্তি, মেথুনধম্মপাৰাজিকাপত্তিযা তংভাগিযাতি অত্তনো ৱীতিক্কমে পাৰাজিকাপত্তিযো, সঙ্ঘাদিসেসাপত্তিঞ্চ আপজ্জিত্ৱা সিক্খং পচ্চক্খায গহট্ঠকালে মেথুনাদিকং পাৰাজিকং আপজ্জিত্ৱা পুন পব্বজিত্ৱা উপসম্পজ্জিত্ৱা একং সঙ্ঘাদিসেসাপত্তিং একমনেকং ৱা পটিকৰিত্ৱাৱ সো পুগ্গলো যস্মা নিৰাপত্তিকো হোতি, তস্মা সো গহট্ঠকালে সাপত্তিকোৱাতি. অন্তিমৱত্থুঅজ্ঝাপন্নস্সাপি অত্থেৱ আপত্তি. ৱুট্ঠানদেসনাহি পন অসুজ্ঝনতো ‘‘পযোগে পযোগে আপত্তি পাৰাজিকস্সা’’তি ন ৱুত্তং. গণনপযোজনাভাৱতো কিঞ্চাপি ন ৱুত্তং, অথ খো পদভাজনে (পাৰা. ৫৮) ‘‘আপত্তি পাৰাজিকস্সা’’তি ৱচনেনাযমত্থো সিদ্ধোতি যুত্তিঞ্চ ৱদন্তি.
যদি এৱং মাতিকাযম্পি ‘‘যো পন ভিক্খু মেথুনং ধম্মং পটিসেৱেয্য, পাৰাজিক’’ন্তি ৱত্তব্বং ভৱেয্য, পাৰাজিকস্স অনৱসেসৱচনম্পি ন যুজ্জেয্য. সব্বেপি হি আপত্তিক্খন্ধে, ভিক্খুগণনঞ্চ অনৱসেসেত্ৱা তিট্ঠতীতি অনৱসেসৱচনন্তি কত্ৱা পৱেসেৱ আপত্তি, ন পৱিট্ঠাদীসু. তমেৱেকং সন্ধায ‘‘যস্স সিযা আপত্তী’’তি (মহাৱ. ১৩৪) পাৰাজিকাপত্তিম্পি অন্তো কত্ৱা নিদানুদ্দেসৱচনং ৱেদিতব্বং. তস্মা মাতিকাযং ‘‘পাৰাজিক’’ন্তি অৱত্ৱা ‘‘পাৰাজিকো হোতী’’তি (পাৰা. ৪২, ৪৪) পুগ্গলনিদ্দেসৱচনং তেন সৰীৰবন্ধনেন উপসম্পদায অভব্বভাৱদীপনত্থং. ‘‘আপত্তি পাৰাজিকস্সা’’তি পদভাজনে ৱচনং অন্তিমৱত্থুং অজ্ঝাপন্নস্সাপি পাৰাজিকস্স অসংৱাসস্স সতো পুগ্গলস্স অথেয্যসংৱাসকভাৱদীপনত্থং. ন হি সো সংৱাসং সাদিযন্তোপি থেয্যসংৱাসকো হোতি, তস্মা উপসম্পন্নো ‘‘ভিক্খূ’’ত্ৱেৱ ৱুচ্চতি. তেনেৱাহ ‘‘অসুদ্ধো হোতি পুগ্গলো অঞ্ঞতৰং পাৰাজিকং ধম্মং অজ্ঝাপন্নো, তঞ্চে সুদ্ধদিট্ঠি সমানো অনোকাসং কাৰাপেত্ৱা অক্কোসাধিপ্পাযো ৱদতি, আপত্তি ওমসৱাদেন দুক্কটস্সা’’তি (পাৰা. ৩৮৯) অনুপসম্পন্নস্স তদভাৱতো সিদ্ধো সো উপসম্পন্নো ‘‘ভিক্খূ’’ত্ৱেৱ ৱুচ্চতীতি, তেন পদসোধম্মং, সহসেয্যঞ্চ জনেতি, ভিক্খুপেসুঞ্ঞাদিঞ্চ জনেতীতি ৱেদিতব্বং (ৱজিৰ. টী. পাৰাজিক ৩৯).
নিদানা মাতিকাভেদো, ৱিভঙ্গো তন্নিযামকো;
ততো আপত্তিযা ভেদো, অনাপত্তি তদঞ্ঞথাতি. (ৱজিৰ. টী. পাৰাজিক ৪৩-৪৪) –
অযং নযো ৱেদিতব্বো. তত্থ সুদিন্নৱত্থু (পাৰা. ২৪ আদযো)-মক্কটিৱত্থু (পাৰা. ৪০ আদযো)-ৱজ্জিপুত্তকৱত্থু (পাৰা. ৪৩) চাতি তিপ্পভেদৱত্থু ইমস্স সিক্খাপদস্স নিদানং নাম. ততো নিদানা ‘‘যো পন ভিক্খু ভিক্খূনং…পে… অসংৱাসো’’তি (পাৰা. ৪৪) ইমিস্সা মাতিকায ভেদো জাতো. তত্থ হি ‘‘অন্তমসো তিৰচ্ছানগতাযা’’তি (পাৰা. ৪৪) ইত্থিলিঙ্গৱসেন ‘‘সচ্চং, আৱুসো, ভগৱতা সিক্খাপদং পঞ্ঞত্তং, তঞ্চ খো ইত্থিযা, নো পুৰিসে, নো পণ্ডকে, নো উভতোব্যঞ্জনকে চা’’তি মক্কটিপাৰাজিকো ৱিয অঞ্ঞোপি লেসং ওড্ডেতুং সক্কোতি, তস্মা তাদিসস্স অলেসোকাসস্স দস্সনত্থং ইদং ৱুচ্চতি, মক্কটিসঙ্খাতা নিদানা ‘‘অন্তমসো তিৰচ্ছানগতাযপী’’তি মাতিকায ৱচনভেদো, ন ইত্থিযা এৱ মেথুনসিদ্ধিদস্সনতো. তস্মা ৱিভঙ্গো তন্নিযামকো তস্সা মাতিকায অধিপ্পেতত্থনিযামকো ৱিভঙ্গোতি. ৱিভঙ্গে হি ‘‘তিস্সো ইত্থিযো, তযো উভতোব্যঞ্জনকা, তযো পণ্ডকা, তযো পুৰিসা. মনুস্সিত্থিযা তযো মগ্গে, তিৰচ্ছানগতপুৰিসস্স দ্ৱে মগ্গে’’তিআদিনা (পাৰা. ৫৬) নযেন সব্বলেসোকাসং পিদহিত্ৱা নিযমো কতো. এত্থাহ – যদি এৱং সাধাৰণসিক্খাপদৱসেন ৱা লিঙ্গপৰিৱত্তনৱসেন ৱা ন কেৱলং ভিক্খূনং, ভিক্খুনীনম্পি ‘‘সিক্খাসাজীৱসমাপন্নো’’তি ৱিভঙ্গে ৱত্তব্বং সিযা. তদৱচনেন হি ভিক্খুনী পুৰিসলিঙ্গপাতুভাৱেন ভিক্খুভাৱে ঠিতা এৱং ৱদেয্য ‘‘নাহং উপসম্পদাকৰণকালে ভিক্খূনং সিক্খাসাজীৱসমাপন্না, তস্মা ন অপচ্চক্খাতসিক্খাপি মেথুনধম্মেন পাৰাজিকা হোমী’’তি. ৱুচ্চতে – যথা ৱুত্তং, তথা ন ৱত্তব্বং অনিট্ঠপ্পসঙ্গতো. তথা ৱুত্তে ভিক্খুনীনম্পি সিক্খাপচ্চক্খানং অত্থীতি আপজ্জতি. তঞ্চানিট্ঠং. ইদমপৰমনিট্ঠং ‘‘সব্বসিক্খাপদানি সাধাৰণানেৱ নাসাধাৰণানী’’তি. অপিচাযং ভিক্খূনং সিক্খাসাজীৱসমাপন্নাৱ হোতীতি দস্সনত্থং ‘‘অনুজানামি, ভিক্খৱে, তংযেৱ উপজ্ঝং তমেৱ উপসম্পদং তানি ৱস্সানি ভিক্খূহি সঙ্গমিতু’’ন্তিআদি (পাৰা. ৬৯) ৱুত্তং. ততো আপত্তিযা ভেদোতি ততো ৱিভঙ্গতো ‘‘অক্খযিতে সৰীৰে পাৰাজিকং, যেভুয্যেন খযিতে থুল্লচ্চয’’ন্তিআদি (পাৰা. ৭৩, পৰি. ১৫৭) আপত্তিযা ভেদো হোতি. অনাপত্তি তদঞ্ঞথাতি ততো এৱ ৱিভঙ্গতো যেন আকাৰেন আপত্তি ৱুত্তা, ততো অঞ্ঞেনাকাৰেন অনাপত্তিভেদোৱ হোতি. ‘‘সাদিযতি, আপত্তি পাৰাজিকস্স, ন সাদিযতি, অনাপত্তী’’তি হি ৱিভঙ্গে অসতি ন পঞ্ঞাযতি. এত্তাৱতা ‘‘নিদানা মাতিকাভেদো’’তি অযং গাথা সমাসতো ৱুত্তত্থা হোতি. ৱিসেসকাৰণং পন তস্মিং তস্মিং সিক্খাপদে আৱিভৱিস্সতি.
পঠমপঞ্ঞত্তি তাৱ পঠমবোধিং অতিক্কমিত্ৱা পঞ্ঞত্তত্তা, আযস্মতো সুদিন্নস্স অট্ঠৱস্সিককালে পঞ্ঞত্তত্তা চ ৰত্তঞ্ঞুমহত্তং পত্তকালে পঞ্ঞত্তা, দুতিযপঞ্ঞত্তি বাহুসচ্চমহত্তং পত্তকালে. সো হি আযস্মা মক্কটিপাৰাজিকো যথা মাতুগামপ্পটিসংযুত্তেসু সিক্খাপদেসু তিৰচ্ছানগতিত্থী ন অধিপ্পেতা, তথা ইধাপীতি সঞ্ঞায ‘‘সচ্চং, আৱুসো…পে… তঞ্চ খো মনুস্সিত্থিযা, নো তিৰচ্ছানগতাযা’’তি (পাৰা. ৪১) আহ. ততিযপঞ্ঞত্তি লাভগ্গমহত্তং পত্তকালে উপ্পন্না ‘‘যাৱদত্থং ভুঞ্জিত্ৱা’’তিআদি (পাৰা. ৪৩) ৱচনতো, ৱেপুল্লমহত্তম্পি এত্থেৱ লব্ভতীতি ইমং পঠমপাৰাজিকসিক্খাপদং তিৱিধম্পি ৱত্থুং উপাদায চতুব্বিধম্পি তং কালং পত্ৱা পঞ্ঞত্তন্তি ৱেদিতব্বং.
তত্থ যো পনাতি অনৱসেসপৰিযাদানপদং. ভিক্খূতি তস্স অতিপ্পসঙ্গনিযমপদং. ভিক্খূনং সিক্খাসাজীৱসমাপন্নোতি তস্স ৱিসেসনৱচনং. ন হি সব্বোপি ভিক্খুনামকো, যা ভগৱতা যায কাযচি উপসম্পদায উপসম্পন্নভিক্খূনং হেট্ঠিমপৰিচ্ছেদেন সিক্খিতব্বা সিক্খা ৱিহিতা, ‘‘এত্থ সহ জীৱন্তী’’তি যো চ সাজীৱো ৱুত্তো, তং উভযং সমাপন্নোৱ হোতি. কদা পন সমাপন্নো হোতি? যায কাযচি উপসম্পদায উপসম্পন্নসমনন্তৰমেৱ তদুভযং জানন্তোপি অজানন্তোপি তদজ্ঝুপগতত্তা সমাপন্নোৱ নাম হোতি. সহ জীৱন্তীতি যাৱ সিক্খং ন পচ্চক্খাতি, পাৰাজিকভাৱং ৱা ন পাপুণাতি. যং পন ৱুত্তং অন্ধকট্ঠকথাযং ‘‘সিক্খং পৰিপূৰেন্তো সিক্খাসমাপন্নো সাজীৱং অৱীতিক্কমন্তো সাজীৱসমাপন্নো’’তি, তং উক্কট্ঠপৰিচ্ছেদৱসেন ৱুত্তং. ন হি সিক্খং অপৰিপূৰেন্তো, কামৱিতক্কাদিবহুলো ৱা একচ্চং সাৱসেসং সাজীৱং ৱীতিক্কমন্তো ৱা সিক্খাসাজীৱসমাপন্নো নাম ন হোতি.
উক্কট্ঠপৰিচ্ছেদেন পন চতুক্কং লব্ভতি – ‘‘অত্থি ভিক্খু সিক্খাসমাপন্নো সীলানি পচ্চৱেক্খন্তো ন সাজীৱসমাপন্নো অচিত্তকং সিক্খাপদং ৱীতিক্কমন্তো, অত্থি ন সিক্খাসমাপন্নো কামৱিতক্কাদিবহুলো সাজীৱসমাপন্নো নিৰাপত্তিকো, অত্থি ন সিক্খাসমাপন্নো ন চ সাজীৱসমাপন্নো অনৱসেসং আপত্তিং আপন্নো, অত্থি উভযসমাপন্নো সিক্খং পৰিপূৰেন্তো সাজীৱঞ্চ অৱীতিক্কমন্তো’’তি. অযমেত্থ চতুত্থো ভিক্খু উক্কট্ঠো ইধ অধিপ্পেতো সিযা. ন হি ভগৱা অনুক্কট্ঠং ৱত্তুং যুত্তোতি চে? ন, ‘‘তত্ৰ যাযং অধিসীলসিক্খা, অযং ইমস্মিং অত্থে অধিপ্পেতা সিক্খা’’তি ৱচনৱিৰোধতো, উক্কট্ঠগ্গহণাধিপ্পাযে সতি ‘‘সিক্খাতি তিস্সো সিক্খা’’তি এত্তকমেৱ ৱত্তব্বন্তি অধিপ্পাযো. সিক্খত্তযসমাপন্নো হি সব্বুক্কট্ঠো. ‘‘মেথুনং ধম্মং পটিসেৱেয্যা’’তি পৰতো ৱচনং অপেক্খিত্ৱা অধিসীলসিক্খাৱ ৱুত্তাতি চে? ন, তস্সাপি অভব্বত্তা. ন হি অধিসীলসিক্খং পৰিপূৰেন্তো, সাজীৱঞ্চ অৱীতিক্কমন্তো মেথুনধম্মং পটিসেৱিতুং ভব্বো, তং সিক্খং অপৰিপূৰেন্তো, সাজীৱঞ্চ ৱীতিক্কমন্তোযেৱ হি পটিসেৱেয্যাতি অধিপ্পাযা. তস্মা এৱমেত্থ অত্থো গহেতব্বো. যস্মা সিক্খাপদসঙ্খাতো সাজীৱো অধিসীলসিক্খমেৱ সঙ্গণ্হাতি, ন ইতৰসিক্খাদ্ৱযং, তস্মা ‘‘তত্ৰ যাযং অধিসীলসিক্খা, অযং ইমস্মিং অত্থে অধিপ্পেতা সিক্খা’’তি ৱুত্তং. তস্মা অধিসীলসিক্খায সঙ্গাহকো সাজীৱো সিক্খাসাজীৱোতি ৱুত্তো. ইতি সাজীৱৱিসেসনত্থং সিক্খাগ্গহণং কতং. তদত্থদীপনত্থমেৱ ৱিভঙ্গে সিক্খং অপৰামসিত্ৱা ‘‘তস্মিং সিক্খতি, তেন ৱুচ্চতি সাজীৱসমাপন্নো’’তি (পাৰা. ৪৫) ৱুত্তং. তেন একমেৱিদং অত্থপদন্তি দীপিতং হোতি. তঞ্চ উপসম্পদূপগমনন্তৰতো পট্ঠায সিক্খনাধিকাৰত্তা ‘‘সিক্খতী’’তি চ ‘‘সমাপন্নো’’তি চ ৱুচ্চতি. যো এৱং ‘‘সিক্খাসাজীৱসমাপন্নো’’তি সঙ্খং গতো, তাদিসং পচ্চযং পটিচ্চ অপৰভাগে সাজীৱসঙ্খাতমেৱ সিক্খং অপচ্চক্খায তস্মিংযেৱ দুব্বল্যং অনাৱিকত্ৱা মেথুনং ধম্মং পটিসেৱেয্যাতি অযমত্থো যুজ্জতি.
কিন্তু অট্ঠকথানযো পটিক্খিত্তো হোতি, সো চ ন পটিক্খেপাৰহো হোতি, অধিপ্পাযো পনেত্থ পৰিযেসিতব্বো. সব্বেসু সিক্খাপদেসু ইদমেৱ ভিক্খুলক্খণং সাধাৰণং যদিদং ‘‘ভিক্খূনং সিক্খাসাজীৱসমাপন্নো’’তি. খীণাসৱোপি সাৱকো আপত্তিং আপজ্জতি অচিত্তকং, তথা সেক্খো, পুথুজ্জনো পন সচিত্তকম্পি, তস্মা সেক্খাসেক্খপুথুজ্জনানং সামঞ্ঞমিদং ভিক্খুলক্খণন্তি কত্ৱা কেৱলং সিক্খাসমাপন্নো, কেৱলং সাজীৱসমাপন্নো, উভযসমাপন্নো চাতি সৰূপেকদেসএকসেসনযেন ‘‘সিক্খাসাজীৱসমাপন্নো’’ত্ৱেৱ সম্পিণ্ডেত্ৱা উক্কট্ঠগ্গহণেন অনুক্কট্ঠানং গহণসিদ্ধিতো অট্ঠকথাযং উক্কট্ঠোৱ ৱুত্তো. তমেৱ সম্পাদেতুং ‘‘তস্মিং সিক্খতি, তেন ৱুচ্চতি সাজীৱসমাপন্নো’’তি এত্থ সিক্খাসদ্দস্স অৱচনে পৰিহাৰং ৱত্ৱা যস্মা পন সো সিক্খম্পি সমাপন্নো, তস্মা সিক্খাসমাপন্নোতিপি অত্থতো ৱেদিতব্বোতি চ ৱত্ৱা ‘‘যং সিক্খং সমাপন্নো, তং অপচ্চক্খায, যঞ্চ সাজীৱং সমাপন্নো, তত্থ দুব্বল্যং অনাৱিকত্ৱা’’তি ৱুত্তন্তি অযমট্ঠকথায অধিপ্পাযো ৱেদিতব্বো. এতস্মিং পন অধিপ্পাযে অধিসীলসিক্খায এৱ গহণং সব্বত্থিকত্তা, সীলাধিকাৰতো চ ৱিনযস্সাতি ৱেদিতব্বং. যথা চ সিক্খাপদং সমাদিযন্তো সীলং সমাদিযতীতি ৱুচ্চতি, এৱং সিক্খাপদং পচ্চক্খন্তো সীলং পচ্চক্খাতীতি ৱত্তুং যুজ্জতি, তস্মা তত্থ ৱুত্তং ‘‘যং সিক্খং সমাপন্নো, তং অপচ্চক্খাযা’’তি (পাৰা. অট্ঠ. সিক্খাপচ্চক্খানৱিভঙ্গৱণ্ণনা). এত্তাৱতা সমাসতো ‘‘সিক্খাসাজীৱসমাপন্নো’’তি এত্থ ৱত্তব্বৱিনিচ্ছযো নিট্ঠিতো হোতি.
কিং ইমিনা ৱিসেসৱচনেন পযোজনং, ননু ‘‘যো পন ভিক্খু সিক্খং অপচ্চক্খায দুব্বল্যং অনাৱিকত্ৱা…পে… অসংৱাসো’’তি এত্তকমেৱ ৱত্তব্বন্তি চে? ন ৱত্তব্বং অনিট্ঠপ্পসঙ্গতো. ‘‘যো পন সিক্খাসাজীৱসমাপন্নো থেয্যসংৱাসাদিকো কেৱলেন সমঞ্ঞামত্তেন, পটিঞ্ঞামত্তেন ৱা ভিক্খু, তস্সাপি সিক্খাপচ্চক্খানং অত্থি, সিক্খং অপচ্চক্খায চ মেথুনং ধম্মং পটিসেৱন্তস্স পাৰাজিকাপত্তি. যো ৱা পচ্ছা পাৰাজিকং আপত্তিং আপজ্জিত্ৱা ন সিক্খাসাজীৱসমাপন্নো, তস্স চ, যো ৱা পক্খপণ্ডকত্তা পণ্ডকভাৱূপগমনেন ন সিক্খাসাজীৱসমাপন্নো, তস্স চ তদুভযং অত্থীতি আপজ্জতি. পণ্ডকভাৱপক্খে চ পণ্ডকো উপসম্পদায ন ৱত্থূ’’তি ৱুত্তং. তস্মা ইতৰস্মিং পক্খে ৱত্থূতি সিদ্ধং. তস্মিং পক্খে উপসম্পন্নো পণ্ডকভাৱপক্খে পণ্ডকত্তা ন সিক্খাসাজীৱসমাপন্নো, সো পৰিচ্চজিতব্বায সিক্খায অভাৱেন সিক্খং অপচ্চক্খায মুখেন পৰস্স অঙ্গজাতগ্গহণনযেন মেথুনং ধম্মং পটিসেৱেয্য, তস্স কুতো পাৰাজিকাপত্তীতি অধিপ্পাযো. অযং নযো অপণ্ডকপক্খং অলভমানস্সেৱ পৰতো যুজ্জতি, লভন্তস্স পন অৰূপসত্তানং কুসলাদিসমাপত্তিক্খণে ভৱঙ্গৱিচ্ছেদে সতিপি অমৰণং ৱিয পণ্ডকভাৱপক্খেপি ভিক্খুভাৱো অত্থি. সংৱাসং ৱা সাদিযন্তস্স ন থেয্যসংৱাসকভাৱো অত্থি অন্তিমৱত্থুঅজ্ঝাপন্নস্স ৱিয. ন চ সহসেয্যাদিং জনেতি. গণপূৰকো পন ন হোতি অন্তিমৱত্থুং অজ্ঝাপন্নো ৱিয. ন সো সিক্খাসাজীৱসমাপন্নো. ইতৰস্মিং পন পক্খে হোতি, অযং ইমস্স ততো ৱিসেসো. কিমযং সহেতুকো, উদাহু অহেতুকোতি? ন অহেতুকো. যতো উপসম্পদা তস্স অপণ্ডকপক্খে অনুঞ্ঞাতা সহেতুকপ্পটিসন্ধিকত্তা. পণ্ডকভাৱপক্খেপি কিস্স নানুঞ্ঞাতাতি চে? পণ্ডকভূতত্তা ওপক্কমিকপণ্ডকস্স ৱিয.
অপিচ ‘‘সিক্খাসাজীৱসমাপন্নো’’তি ইমিনা তস্স সিক্খাসমাদানং দীপেত্ৱা তং সমাদিন্নং সিক্খং অপচ্চক্খায, তত্থ চ দুব্বল্যং অনাৱিকত্ৱাতি ৱত্তুং যুজ্জতি, ন অঞ্ঞথাতি ইমিনা কাৰণেন যথাৱুত্তানিট্ঠপ্পসঙ্গতো ‘‘যো পন ভিক্খু ভিক্খূনং সিক্খাসাজীৱসমাপন্নো সিক্খং অপচ্চক্খাযা’’তিআদি ৱুত্তং. যথা চেত্থ, এৱং ‘‘যো পন ভিক্খু ভিক্খূনং সিক্খাসাজীৱসমাপন্নো সিক্খং অপচ্চক্খায দুব্বল্যং অনাৱিকত্ৱা গামা ৱা অৰঞ্ঞা ৱা অদিন্নং…পে… যো পন ভিক্খু ভিক্খূনং সিক্খাসাজীৱসমাপন্নো সিক্খং অপচ্চক্খায দুব্বল্যং অনাৱিকত্ৱা সুগতচীৱৰপ্পমাণং চীৱৰং কাৰাপেয্যা’’তি সব্বত্থ যোজেতব্বং.
‘‘অন্তমসো তিৰচ্ছানগতাযপী’’তি মনুস্সিত্থিং উপাদায ৱুত্তং. ন হি পগেৱ পণ্ডকে, পুৰিসে ৱাতি ৱত্তুং যুজ্জতি. সেসং তত্থ তত্থ ৱুত্তনযমেৱ. অযং তাৱ মাতিকায ৱিনিচ্ছযো অঞ্ঞত্থাপি যথাসম্ভৱং যোজেত্ৱা দীপেতব্বো.
সাৰিপুত্তবেলট্ঠসীসানন্দাদযোপি সিক্খাপদপঞ্ঞত্তিকাৰণত্তা চ আপত্তিআপজ্জনতো চ কস্মা মহাৱিভঙ্গে ঞত্তিচতুত্থউপসম্পদাযেৱ আগতাতি? পটিক্খিত্তায সৰণগমনূপসম্পদায অনুঞ্ঞাতপ্পসঙ্গভযাতি উপতিস্সত্থেৰো. আপত্তিযা ভব্বতং সন্ধায তস্মিম্পি ৱুত্তে পুব্বে পটিক্খিত্তাপি ভগৱতা পুন অনুঞ্ঞাতাতি ভিক্খূনং মিচ্ছাগাহো ৱা ৱিমতি ৱা উপ্পজ্জতি, তস্মা ন ৱুত্তাতি ৱুত্তং হোতি.
‘‘অধম্মকম্মং ৱগ্গকম্ম’’তি (মহাৱ. ৩৮৭) ৱচনতো কুপ্পকম্মম্পি কত্থচি ‘‘কম্ম’’ন্তি ৱুচ্চতি, তস্মা ‘‘অকুপ্পেনা’’তি ৱুত্তং. যস্মা অকুপ্পকম্মম্পি একচ্চং ন ঠানাৰহং, যেন অপত্তো ওসাৰণং সুওসাৰিতোতি ৱুচ্চতি, তস্মা ‘‘ঠানাৰহেনা’’তি ৱুত্তং. যদি এৱং ‘‘ঠানাৰহেনা’’তি ইদমেৱ ৱত্তব্বং ইমিনা অকুপ্পসিদ্ধিতোতি চে? ন, অট্ঠানাৰহেন অকুপ্পেন উপসম্পন্নো ইমস্মিং অত্থে ন অধিপ্পেতো অনিট্ঠপ্পসঙ্গতো. দ্ৱীহি পনেতেহি একতো ৱুত্তেহি অযমত্থো পঞ্ঞাযতি – কেৱলং তেন অকুপ্পেন উপসম্পন্নো অযম্পি ইমস্মিং অত্থে অধিপ্পেতো ভিক্খূতি, ঠানাৰহেন চ অকুপ্পেন চ উপসম্পন্নো অযম্পি ইমস্মিং অত্থে অধিপ্পেতো ভিক্খূতি, কুপ্পেন উপসম্পন্নো নাধিপ্পেতোতি.
‘‘পটিসন্ধিগ্গহণতো পট্ঠায অপৰিপুণ্ণৱীসতিৱস্সো’’তি ৱুত্তত্তা ওপপাতিকঞ্চাতি সোড়সৱস্সুদ্দেসিকা ওপপাতিকা পটিসন্ধিতো পট্ঠায অপৰিপুণ্ণৱীসতিৱস্সাতি ৱদন্তি. ‘সোড়সৱস্সুদ্দেসিকা হোন্তী’তি ৱুত্তত্তা পুন চত্তাৰি ৱস্সানি ইচ্ছিতব্বানি, ‘পটিসন্ধিগ্গহণতো পট্ঠাযা’তি ইদং গব্ভসেয্যকানং ৱসেন ৱুত্ত’’ন্তি একে. ‘‘কেচি ৱদন্তী’’তি যত্থ যত্থ লিখীযতি, তত্থ তত্থ ৱিচাৰেত্ৱা অত্থং সুট্ঠু উপলক্খযে. ওপক্কমিকে পণ্ডকভাৱো আৰুড়্হনযেন ৱেদিতব্বো. ‘‘পক্খপণ্ডকো অপণ্ডকপক্খে পব্বাজেত্ৱা পণ্ডকপক্খে নাসেতব্বো’’তি (ৱজিৰ. টী. মহাৱগ্গ ১০৯) লিখিতং.
‘‘বিন্দুং অদত্ৱা চে নিৱাসেতি, থেয্যসংৱাসকো ন হোতী’’তি ৱদন্তি, ৱীমংসিতব্বং. লিঙ্গানুৰূপস্সাতি সামণেৰাৰহস্স সংৱাসস্স সাদিতত্তাতি অধিপ্পাযো.
ৰাজভযাদীহি গহিতলিঙ্গানং ‘‘গিহী মং ‘সমণো’তি জানন্তূ’’তি ৱঞ্চনচিত্তে সতিপি ভিক্খূনং ৱঞ্চেতুকামতায চ তেহি সংৱসিতুকামতায চ অভাৱা দোসো ন জাতোতি. ‘‘যো এৱং পব্বজতি, সো থেয্যসংৱাসকো নাম হোতী’’তি ৱা ‘‘এৱং কাতুং ন লব্ভতী’’তি ৱা ‘‘এৱং পব্বজিতো সামণেৰো ন হোতী’’তি ৱা ন জানাতি, ৱট্টতি. ‘‘জানাতি, ন ৱট্টতী’’তি চ লিখিতং. ‘‘ৰাজদুব্ভিক্খাদিঅত্থায চীৱৰং পাৰুপিত্ৱা সংৱাসং সাদিযন্তো থেয্যসংৱাসকো হোতি. কস্মা? অসুদ্ধচিত্তত্তা. পুন সো ‘সুদ্ধং ব্ৰহ্মচৰিযং কৰিস্সামি, কিং এতেনাতি ৱিপ্পটিসাৰেন ৱা পচ্চযাদিসুলভতায ৱা কৰিস্সামী’তি সুদ্ধমানসো হুত্ৱা যাৱ সো সংৱাসং নাধিৱাসেতি, তাৱ থেয্যসংৱাসকো ন হোতি. এৱং সুদ্ধচিত্তুপ্পত্তিতো পট্ঠায সংৱাসং সাদিযতি চে, থেয্যসংৱাসকো হোতীতি অধিপ্পেতো. ইতৰথা সব্বং ৱিৰুজ্ঝতী’’তি একে.
‘‘নাভিপৰামাসাদিনা জাতো তথাৰূপং পিতৰং ঘাতেতি চে, পিতুঘাতকো হোতী’’তি ৱদন্তি.
যো পন কাযসংসগ্গেন সীলৱিনাসং পাপেতি, ন সো ভিক্খুনিদূসকো ‘‘তিণ্ণং মগ্গান’’ন্তি ৱচনতো. ভিক্খুনিং পন একতোউপসম্পন্নং দূসেত্ৱাপি ভিক্খুনিদূসকো হোতি, সোপি পাৰাজিকো হোতীতি ৱিনিচ্ছযো. ভিক্খুনী পন থেয্যসংৱাসিকা, মাতুপিতুঅৰহন্তঘাতিকা, লোহিতুপ্পাদিকা, তিত্থিযপক্কন্তিকা চ হোতি, অট্ঠকথাসু অনাগতং ৱিনযধৰা সম্পটিচ্ছন্তি.
‘‘সম্পজানমুসাৱাদে পাচিত্তিয’’ন্তি (পাচি. ২) ৱুত্তং মৰিযাদং অৱীতিক্কমন্তো তস্মিঞ্চ সিক্খাপদে সিক্খতীতি ৱুচ্চতি. সিক্খাপদন্তি অসভাৱধম্মো সঙ্কেতোৱ, ইধ পঞ্ঞত্তি অধিপ্পেতা. ‘‘মেথুনসংৱৰস্সেতং অধিৱচন’’ন্তি সমন্তপাসাদিকাযং ৱুত্তং, তং পনত্থং সন্ধাযাতি লিখিতং. সিক্খাতি তং তং সিক্খাপদং, সিক্খনভাৱেন পৱত্তচিত্তুপ্পাদো. সাজীৱন্তি পঞ্ঞত্তি. তদত্থদস্সনত্থং পুব্বে ‘‘মেথুনসংৱৰস্সেতং অধিৱচন’’ন্তি ৱুত্তং. যস্মা সিক্খায গুণসম্মতায পুঞ্ঞসম্মতায তন্তিযা অভাৱতো লোকস্স দুব্বল্যাৱিকম্মং তত্থ ন সম্ভৱতি. পত্থনীযা হি সা, তস্মা ‘‘যঞ্চ সাজীৱং সমাপন্নো, তস্মিং দুব্বলভাৱং অপ্পকাসেত্ৱা’’তি ৱুত্তং. আণায হি দুব্বল্যং সম্ভৱতীতি উপতিস্সো. দুব্বল্যাৱিকম্মপদং সিক্খাপচ্চক্খানপদস্স ব্যঞ্জনসিলিট্ঠতায ৱা পৰিৱাৰকভাৱেন ৱা ৱেদিতব্বং. অথ ৱা যস্মা সিক্খাপচ্চক্খানস্স একচ্চং দুব্বল্যাৱিকম্মং অকতং হোতি, তস্মা তং সন্ধায ‘‘সিক্খং অপচ্চক্খাযা’’তি পদস্স অত্থং ৱিৱৰন্তো ‘‘দুব্বল্যং অনাৱিকত্ৱা’’তি আহ. তত্থ সিযা যস্মা ন সব্বং দুব্বল্যাৱিকম্মং সিক্খাপচ্চক্খানং, তস্মা ‘‘দুব্বল্যং অনাৱিকত্ৱা’’তি পঠমং ৱত্ৱা তস্স অত্থনিযমত্থং ‘‘সিক্খং অপচ্চক্খাযা’’তি ৱত্তব্বন্তি? তং ন, কস্মা? অত্থানুক্কমাভাৱতো. ‘‘সিক্খাসাজীৱসমাপন্নো’’তি হি ৱুত্তত্তা ‘‘যং সিক্খং সমাপন্নো, তং অপচ্চক্খায, যঞ্চ সাজীৱং সমাপন্নো, তত্থ দুব্বল্যং অনাৱিকত্ৱা’’তি ৱুচ্চমানে অনুক্কমেনেৱ অত্থো ৱুত্তো হোতি, ন অঞ্ঞথা, তস্মা ইদমেৱ পঠমং ৱুত্তন্তি. তেসংযেৱাতি চুদ্দসন্নং.
‘‘সিক্খং অপচ্চক্খাযা’’তি সব্বসিক্খাপদানং সাধাৰণত্থং ‘‘অযমেত্থ অনুপঞ্ঞত্তী’’তি ৱুত্তং.
পৱেসনং নাম অঙ্গজাতং পৱেসেন্তস্স অঙ্গজাতেন সম্ফুসনং. পৱিট্ঠং নাম যাৱ মূলং পৱেসেন্তস্স ৱিপ্পকতকালো ৱাযামকালো. সুক্কৱিসট্ঠিসমযে অঙ্গজাতং ঠিতং নাম. উদ্ধৰণং নাম নীহৰণকালো. ৱিনযগণ্ঠিপদে পন ‘‘ৱাযামতো ওৰমিত্ৱা ঠানং ঠিতং নামা’’তি ৱুত্তং, তং অসঙ্কৰতো দস্সনত্থং ৱুত্তং. পৱেসনপৱিট্ঠউদ্ধৰণকালেসুপি সুক্কৱিসট্ঠি হোতিযেৱ. সাদিযনং নাম সেৱনচিত্তস্স অধিৱাসনচিত্তস্স উপ্পাদনং.
উভতোৱিভঙ্গে এৱ পঞ্ঞত্তানি সন্ধায ‘‘ইদঞ্হি সব্বসিক্খাপদানং নিদান’’ন্তি ৱুত্তং. ‘‘ৱিনযধৰপঞ্চমেন গণেন উপসম্পদা’’তি (মহাৱ. ২৫৯) ৱুত্তত্তা ইধ ততিযা সহযোগেন ৱুত্তা. তস্মা ৱীসতিপি ভিক্খূ চে নিসিন্না, পঞ্চমো ৱিনযধৰোৱ ইচ্ছিতব্বো, এৱং সতি পাৰাজিকো চে ৱিনযধৰো, উপসম্পদাকম্মং কোপেতীতি চে? ন, পৰিৱাৰাৱসানে কম্মৱগ্গে (পৰি. ৪৮২ আদযো) যং কম্মৱিপত্তিলক্খণং ৱুত্তং, তস্স তস্মিং নত্থিতায. ‘‘কথং ৱত্থুতো ৱা ঞত্তিতো ৱা অনুস্সাৱনতো ৱা সীমতো ৱা পৰিসতো ৱা’’তি এত্তকং ৱুত্তং, ননু অযং ‘‘পৰিসতো ৱা’’তি ৱচনেন সঙ্গহিতোতি চে? ন, ‘‘দ্ৱাদসহি আকাৰেহি পৰিসতো কম্মানি ৱিপজ্জন্তী’’তি (পৰি. ৪৮৭) সুত্তস্স হি ৱিভঙ্গে তস্স অনামট্ঠত্তাতি অযমত্থো যস্মা তত্থ তত্থ সৰূপেন ৱুত্তপাড়িৱসেনেৱ সক্কা জানিতুং, তস্মা নযমুখং দস্সেত্ৱা সংখিত্তোতি লিখিতং. ‘‘অঙ্গ’’ন্তি পদং উদ্ধৰিত্ৱা ‘‘সব্বসিক্খাপদেসু আপত্তীনং অঙ্গানঙ্গং ৱেদিতব্ব’’ন্তি ৱুত্তং, ইধ পন ‘‘অঙ্গ’’ন্তি ৱুত্তং, কস্মা? সমুট্ঠনাদীনং পৰিৱাৰাদীসু সঙ্খেপেন আগতত্তা তত্থ গহেত্ৱা ইধাপি নিদ্দিট্ঠানং অনঙ্গানং ৱৱত্থানাভাৱতো, সব্বত্থ সঙ্খেপতো চ ৱিত্থাৰতো চ অনঙ্গত্তে ৱুচ্চমানে অতিৱিত্থাৰতায তস্মিং তস্মিং সিক্খাপদে অনূনং ৱত্তব্বতো চাতি ৱেদিতব্বো, সব্বাপত্তীনং সঙ্গাহকৱসেনাতি অত্থো.
যানি সিক্খাপদানি ‘‘কিৰিযানী’’তি ৱুচ্চন্তি, তেসং ৱসেন কাযৱাচা সহ ৱিঞ্ঞত্তিযা ৱেদিতব্বা, অকিৰিযানং ৱসেন ৱিনা ৱিঞ্ঞত্তিযা ৱেদিতব্বা. চিত্তং পনেত্থ অপ্পমাণং ভূতাৰোচনসমুট্ঠানস্স কিৰিযত্তা, অচিত্তকত্তা চ. তত্থ কিৰিযা আপত্তিযা অনঙ্গন্তৰচিত্তসমুট্ঠানা ৱেদিতব্বা. অৱিঞ্ঞত্তিজনকম্পি একচ্চং বাহুল্লনযেন ‘‘কিৰিয’’ন্তি ৱুচ্চতি যথেৱ পঠমপাৰাজিকং. ৱিঞ্ঞত্তিযা অভাৱেপি ‘‘সো চে সাদিযতি, আপত্তি পাৰাজিকস্স, ন সাদিযতি, অনাপত্তী’’তি হি ৱুত্তং, ৱিঞ্ঞত্তিসঙ্খাতাপি কিৰিযা ৱিনা সেৱনচিত্তেন ন হোতি ৱুত্তচিত্তজত্তা, ৱিকাৰৰূপত্তা, চিত্তানুপৰিৱত্তিকত্তা চ. তস্মা কিৰিযাসঙ্খাতমিদং ৱিঞ্ঞত্তিৰূপং, ইতৰং চিত্তজৰূপং ৱিয জনকচিত্তেন ৱিনা ন তিট্ঠতি, ইতৰং সদ্দাযতনং তিট্ঠতি, তস্মা কিৰিযায সতি একন্ততো তজ্জনকং সেৱনচিত্তং অত্থি এৱাতি কত্ৱা ন সাদিযতি, অনাপত্তীতি ন যুজ্জতীতি. যস্মা ৱিঞ্ঞত্তিজনকম্পি সমানং সেৱনচিত্তং ন সব্বকালং ৱিঞ্ঞত্তিং জনেতি, তস্মা ৱিনাপি ৱিঞ্ঞত্তিযা সযং উপ্পজ্জতীতি কত্ৱা ‘‘সাদিযতি, আপত্তি পাৰাজিকস্সা’’তি ৱুত্তং. নুপ্পজ্জতি চে, ন সাদিযতি নাম, তস্স অনাপত্তি. তেনেৱ ভগৱা ‘‘কিংচিত্তো ত্ৱং ভিক্খূ’’তি (পাৰা. ১৩৫) চিত্তেনেৱ আপত্তিং পৰিচ্ছিন্দতি, ন কিৰিযাযাতি ৱেদিতব্বং.
এত্থ সমুট্ঠানগ্গহণং কত্তব্বতো ৱা অকত্তব্বতো ৱা কাযাদিভেদাপেক্খমেৱ আপত্তিং আপজ্জতি, ন অঞ্ঞথাতি দস্সনপ্পযোজনং. তেসু কিৰিযাগ্গহণং কাযাদীনং সৱিঞ্ঞত্তিকাৱিঞ্ঞত্তিকভেদদস্সনপ্পযোজনং. সঞ্ঞাগ্গহণং আপত্তিযা অঙ্গানঙ্গচিত্তৱিসেসদস্সনপ্পযোজনং. তেন যং চিত্তং কিৰিযলক্খণে ৱা অকিৰিযলক্খণে ৱা সন্নিহিতং, যতো ৱা কিৰিযা ৱা অকিৰিযা ৱা হোতি, ন তং অৱিসেসেন আপত্তিযা অঙ্গং ৱা অনঙ্গং ৱা হোতি. কিন্তু যায সঞ্ঞায ‘‘সঞ্ঞাৱিমোক্খ’’ন্তি ৱুচ্চতি, তায সম্পযুত্তং চিত্তং অঙ্গং, ইতৰং অনঙ্গন্তি দস্সিতং হোতি. ইদানি যেন চিত্তেন সিক্খাপদং সচিত্তকং হোতি, তদভাৱা অচিত্তকং, তেন তস্স অৱিসেসেন সাৱজ্জতায ‘‘লোকৱজ্জমেৱা’’তি ৱুত্তং. কিন্তু সাৱজ্জংযেৱ সমানং একচ্চং লোকৱজ্জং, একচ্চং পণ্ণত্তিৱজ্জন্তি দস্সনপ্পযোজনং চিত্তলোকৱজ্জগ্গহণং. চিত্তমেৱ যস্মা ‘‘লোকৱজ্জ’’ন্তি ৱুচ্চতি, তস্মা মনোকম্মম্পি সিযা আপত্তীতি অনিট্ঠপ্পসঙ্গনিৱাৰণপ্পযোজনং কম্মগ্গহণং.
যং পনেত্থ অকিৰিযলক্খণং কম্মং, তং কুসলত্তিকৱিনিমুত্তং সিযাতি অনিট্ঠপ্পসঙ্গনিৱাৰণপ্পযোজনং কুসলত্তিকগ্গহণং. যা পনেত্থ অব্যাকতাপত্তি, তং একচ্চং অৱেদনম্পি নিৰোধং সমাপন্নো আপজ্জতীতি ৱেদনাত্তিকং এত্থ ন লব্ভতীতি অনিট্ঠপ্পসঙ্গনিৱাৰণত্থং ৱেদনাত্তিকগ্গহণং. সিক্খাপদঞ্হি সচিত্তকপুগ্গলৱসেন ‘‘তিচিত্তং তিৱেদন’’ন্তি লদ্ধৱোহাৰং অচিত্তকেনাপন্নম্পি ‘‘তিচিত্তং তিৱেদন’’মিচেৱ ৱুচ্চতি. তত্ৰিদং সাধকসুত্তং – ‘‘অত্থাপত্তি অচিত্তকো আপজ্জতি অচিত্তকো ৱুট্ঠাতি (পৰি. ৩২৪), অত্থাপত্তি কুসলচিত্তো আপজ্জতি কুসলচিত্তো ৱুট্ঠাতী’’তিআদি (পৰি. ৪৭০). ‘‘সচিত্তকং আপত্তিদীপনং, সঞ্ঞাৱিমোক্খং অনাপত্তিদীপনং, অচিত্তকং ৱত্থুঅজাননং, নোসঞ্ঞাৱিমোক্খং ৱীতিক্কমনাজাননং. ইদমেৱ তেসং নানাত্ত’’ন্তি (ৱজিৰ. টী. পাৰাজিক ৬১-৬৬ পকিণ্ণককথাৱণ্ণনা) লিখিতং.
সচিত্তকপক্খেতি এত্থ অযং তাৱ গণ্ঠিপদনযো – সচিত্তকপক্খেতি সুৰাপানাদিঅচিত্তকে সন্ধায ৱুত্তং. সচিত্তকেসু পন যং একন্তমকুসলেনেৱ সমুট্ঠাতি, তঞ্চ উভযং লোকৱজ্জং নাম. সুৰাপানস্মিঞ্হি ‘‘সুৰা’’তি ৱা ‘‘পাতুং ন ৱট্টতী’’তি ৱা জানিত্ৱা পিৱনে অকুসলমেৱাতি. তত্থ ‘‘ন ৱট্টতীতি জানিত্ৱা’’তি ৱুত্তৱচনং ন যুজ্জতি পণ্ণত্তিৱজ্জস্সপি লোকৱজ্জতাপসঙ্গতো. ইমং অনিট্ঠপ্পসঙ্গং পৰিহৰিতুকামতায চ ৱজিৰবুদ্ধিত্থেৰেন লিখিতং – ‘‘ইধ ‘সচিত্তক’ন্তি চ ‘অচিত্তক’ন্তি চ ৱিচাৰণা ৱত্থুৱিজাননে এৱ হোতি, ন পঞ্ঞত্তিৱিজাননে. যদি পঞ্ঞত্তিৱিজাননে হোতি, সব্বসিক্খাপদানি লোকৱজ্জানেৱ সিযুং, ন চ সব্বসিক্খাপদানি লোকৱজ্জানি. তস্মা ৱত্থুৱিজাননে এৱ হোতীতি ইদং যুজ্জতি. কস্মা? যস্মা সেখিযেসু পঞ্ঞত্তিৱিজাননমেৱ পমাণং, ন ৱত্থুমত্তৱিজানন’’ন্তি. অযং পনেত্থ অত্থো সিক্খাপদসীসেন আপত্তিং গহেত্ৱা যস্স সিক্খাপদস্স সচিত্তকস্স চিত্তং অকুসলমেৱ হোতি, তং লোকৱজ্জং, সচিত্তকাচিত্তকসঙ্খাতস্স অচিত্তকস্স চ সচিত্তকপক্খে চিত্তং অকুসলমেৱ হোতি, তম্পি সুৰাপানাদিলোকৱজ্জন্তি ইমমত্থং সন্ধায ‘‘যস্সা সচিত্তকপক্খে চিত্তং অকুসলমেৱ হোতি, অযং লোকৱজ্জা নামা’’তি ৱুত্তং. ‘‘সচিত্তকপক্খে’’তি হি ইদং ৱচনং অচিত্তকং সন্ধাযাহ. ন হি একংসতো সচিত্তকায ‘‘সচিত্তকপক্খে’’তি ৱিসেসনে পযোজনং অত্থীতি, এৱং সন্তেপি অনিযমেন ৱুত্তঞ্চ নিযমৱসেন এৱ গহেতব্বন্তি অত্থো.
তিৰচ্ছানানং পনাতি পন-সদ্দেন থুল্লচ্চযাদিকাৰং নিৱত্তেতি. কিৰিযাতি এত্থ ‘‘ঠিতং সাদিযতী’’তি (পাৰা. ৫৮) ৱুত্তত্তা তং কথন্তি চে? ‘‘সাদিযতী’’তি ৱুত্তত্তা কিৰিযা এৱ. এৱং সন্তে ‘‘কাযকম্মং মনোকম্ম’’ন্তি ৱত্তব্বন্তি চে? ন, পচুৰৱোহাৰৱসেন ‘‘কাযকম্ম’’ন্তি ৱুত্তত্তা. উব্ভজাণুমণ্ডলিকায লব্ভতি এৱাতি লিখিতং. পুব্বে ৱুত্তনযেন সংসন্দেত্ৱা গহেতব্বং. ‘‘দুন্নিক্খিত্তস্স, ভিক্খৱে, পদব্যঞ্জনস্স অত্থোপি দুন্নযো হোতী’’তি (অ. নি. ২.২০) ৱদন্তেনাপি অত্থস্স সুখগ্গহণত্থমেৱ পদব্যঞ্জনস্স সুনিক্খিত্তভাৱো ইচ্ছিতো, ন অক্খৰৱচনায, তস্মা আহ ‘‘অত্থঞ্হি নাথো সৰণং অৱোচা’’তিআদি.
পঠমপাৰাজিকৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.