পাৰাজিককণ্ডো
ইদানি যদেতং নিদানানন্তৰং তত্ৰিমে চত্তাৰোতিআদি পাৰাজিককণ্ডং, তত্থ তত্ৰাতি তস্মিং ‘‘পাতিমোক্খং উদ্দিসিস্সামী’’তি এৱং ৱুত্তে পাতিমোক্খে. ইমেতি ইদানি ৱত্তব্বানং অভিমুখীকৰণং. চত্তাৰোতি গণনপৰিচ্ছেদো. পাৰাজিকাতি এৱংনামকা. ধম্মাতি আপত্তিযো. উদ্দেসং আগচ্ছন্তীতি সৰূপেন উদ্দিসিতব্বতং আগচ্ছন্তি, ন নিদানে ৱিয ‘‘যস্স সিযা আপত্তী’’তি সাধাৰণৱচনমত্তেন.
১. পঠমপাৰাজিকৱণ্ণনা
যো পনাতি ৰস্সদীঘাদিনা লিঙ্গাদিভেদেন যো কোচি. ভিক্খূতি এহিভিক্খুউপসম্পদা, সৰণগমনূপসম্পদা, ওৱাদপ্পটিগ্গহণূপসম্পদা, পঞ্হাব্যাকৰণূপসম্পদা, অট্ঠগৰুধম্মপ্পটিগ্গহণূপসম্পদা, দূতেনূপসম্পদা, অট্ঠৱাচিকূপসম্পদা, ঞত্তিচতুত্থকম্মূপসম্পদাতি ইমাসু অট্ঠসু উপসম্পদাসু ঞত্তিচতুত্থেন উপসম্পদাকম্মেন অকুপ্পেন ঠানাৰহেন উপসম্পন্নো. তস্স পন কম্মস্স ৱত্থুঞত্তিঅনুস্সাৱন সীমা পৰিসাসম্পত্তিৱসেন অকুপ্পতা ৱেদিতব্বা.
তত্থ ৱত্থূতি উপসম্পদাপেক্খো পুগ্গলো, সো ঠপেত্ৱা ঊনৱীসতিৱস্সং অন্তিমৱত্থুঅজ্ঝাপন্নপুব্বং, পণ্ডকাদযো চ একাদস অভব্বপুগ্গলে ৱেদিতব্বো. তত্থ ঊনৱীসতিৱস্সো নাম পটিসন্ধিগ্গহণতো পট্ঠায অপৰিপুণ্ণৱীসতিৱস্সো. অন্তিমৱত্থুঅজ্ঝাপন্নপুব্বো নাম চতুন্নং পাৰাজিকানং অঞ্ঞতৰং অজ্ঝাপন্নপুব্বো. পণ্ডকাদযো ৱজ্জনীযপুগ্গলকথাযং ৱুত্তা. তেসু আসিত্তপণ্ডকঞ্চ উসূযপণ্ডকঞ্চ ঠপেত্ৱা ওপক্কমিকপণ্ডকো নপুংসকপণ্ডকো পণ্ডকভাৱপক্খে ঠিতো পক্খপণ্ডকো চ ইধ অধিপ্পেতো.
থেয্যসংৱাসকো পন তিৱিধো লিঙ্গত্থেনকো সংৱাসত্থেনকো উভযত্থেনকোতি. তত্থ যো সযং পব্বজিত্ৱা ন ভিক্খুৱস্সানি গণেতি, ন যথাৱুড্ঢং ভিক্খূনং ৱা সামণেৰানং ৱা ৱন্দনং সাদিযতি, ন আসনেন পটিবাহতি, ন উপোসথাদীসু সন্দিস্সতি, অযং অসুদ্ধচিত্ততায লিঙ্গমত্তস্সেৱ থেনিতত্তা লিঙ্গত্থেনকো নাম. যো পন ভিক্খূহি পব্বজিতো সামণেৰো সমানো কাসাযানি অপনেত্ৱা তেসু সউস্সাহোৱ মেথুনং ধম্মং পটিসেৱিত্ৱা পুন নিৱাসেত্ৱা সামণেৰভাৱং পটিজানাতি, অযং ভিক্খূহি দিন্নলিঙ্গস্স অপৰিচ্চত্তত্তা ন লিঙ্গত্থেনকো, ন লিঙ্গানুৰূপস্স সংৱাসস্স সাদিতত্তা নাপি সংৱাসত্থেনকো. অন্তিমৱত্থুঅজ্ঝাপন্নকেপি এসেৱ নযো. যো চ খো সামণেৰো সমানো ৱিদেসং গন্ত্ৱা ভিক্খুৱস্সানি গণেতি, যথাৱুড্ঢং ৱন্দনং সাদিযতি, আসনেন পটিবাহতি, উপোসথাদীসু সন্দিস্সতি, অযং সংৱাসমত্তস্সেৱ থেনিতত্তা সংৱাসত্থেনকো নাম. ভিক্খুৱস্সগণনাদিকো হি সব্বোপি কিৰিযভেদো ইমস্মিং অত্থে ‘‘সংৱাসো’’তি ৱেদিতব্বো. সিক্খং পচ্চক্খায ‘‘ন মং কোচি জানাতী’’তি পুন এৱং পটিপজ্জন্তেপি এসেৱ নযো. যো পন সযং পব্বজিত্ৱা ৱিহাৰং গন্ত্ৱা যথাৱুড্ঢং ৱন্দনং সাদিযতি, আসনেন পটিবাহতি, ভিক্খুৱস্সানি গণেতি, উপোসথাদীসু সন্দিস্সতি, অযং লিঙ্গস্স চেৱ সংৱাসস্স চ থেনিতত্তা উভযত্থেনকো নাম. ধুৰনিক্খেপৱসেন কাসাযানি অপনেত্ৱা অন্তিমৱত্থুং অজ্ঝাপজ্জিত্ৱা পুন তানি অচ্ছাদেত্ৱা এৱং পটিপজ্জন্তেপি এসেৱ নযো, অযং তিৱিধোপি থেয্যসংৱাসকো ইধ অধিপ্পেতো. ঠপেত্ৱা পন ইমং তিৱিধং.
‘‘ৰাজ দুব্ভিক্খ কন্তাৰ-ৰোগ ৱেৰী ভযেন ৱা;
চীৱৰাহৰণত্থং ৱা, লিঙ্গং আদিযতীধ যো.
‘‘সংৱাসং নাধিৱাসেতি, যাৱ সো সুদ্ধমানসো;
থেয্যসংৱাসকো নাম, তাৱ এস ন ৱুচ্চতী’’তি. (মহাৱ. অট্ঠ. ১১০);
যো পন উপসম্পন্নো তিত্থিযভাৱং পত্থযমানো সযং ৱা কুসচীৰাদিকং তিত্থিযলিঙ্গং আদিযতি, তেসং ৱা সন্তিকে পব্বজতি, নগ্গো ৱা হুত্ৱা আজীৱকানং সন্তিকং গন্ত্ৱা তেসং ৱতানি আদিযতি, অযং তিত্থিযপক্কন্তকো নাম. ঠপেত্ৱা পন মনুস্সজাতিকং অৱসেসো সব্বোপি তিৰচ্ছানগতো নাম. যেন মনুস্সজাতিকা জনেত্তি সযম্পি মনুস্সভূতেনেৱ সঞ্চিচ্চ জীৱিতা ৱোৰোপিতা, অযং মাতুঘাতকো নাম. পিতুঘাতকেপি এসেৱ নযো. যেন অন্তমসো গিহিলিঙ্গে ঠিতোপি মনুস্সজাতিকো খীণাসৱো সঞ্চিচ্চ জীৱিতা ৱোৰোপিতো, অযং অৰহন্তঘাতকো নাম. যো পন পকতত্তং ভিক্খুনিং তিণ্ণং মগ্গানং অঞ্ঞতৰস্মিং মগ্গে দূসেতি, অযং ভিক্খুনিদূসকো নাম. যো দেৱদত্তো ৱিয সাসনং উদ্ধম্মং উব্বিনযং কত্ৱা চতুন্নং কম্মানং অঞ্ঞতৰৱসেন সঙ্ঘং ভিন্দতি, অযং সঙ্ঘভেদকো নাম. যো দেৱদত্তো ৱিয দুট্ঠচিত্তেন ৱধকচিত্তেন তথাগতস্স জীৱমানকসৰীৰে খুদ্দকমক্খিকায পিৱনমত্তম্পি লোহিতং উপ্পাদেতি, অযং লোহিতুপ্পাদকো নাম. যস্স ইত্থিনিমিত্তুপ্পাদনকম্মতো চ পুৰিসনিমিত্তুপ্পাদনকম্মতো চ উভতো দুৱিধম্পি ব্যঞ্জনং অত্থি, অযং উভতোব্যঞ্জনকো নাম. ইতি ইমে তেৰস পুগ্গলা উপসম্পদায অৱত্থূ, ইমে পন ঠপেত্ৱা অঞ্ঞস্মিং উপসম্পদাপেক্খে সতি উপসম্পদাকম্মং ৱত্থুসম্পত্তিৱসেন অকুপ্পং হোতি.
কথং ঞত্তিসম্পত্তিৱসেন অকুপ্পং হোতি? ৱত্থুসঙ্ঘপুগ্গলঞত্তীনং অপৰামসনানি, পচ্ছা ঞত্তিট্ঠপনঞ্চাতি ইমে তাৱ পঞ্চ ঞত্তিদোসা. তত্থ ‘‘অযং ইত্থন্নামো’’তি উপসম্পদাপেক্খস্স অকিত্তনং ৱত্থুঅপৰামসনং নাম. ‘‘সুণাতু মে, ভন্তে, সঙ্ঘো’’তিএত্থ ‘‘সুণাতু মে, ভন্তে’’তি ৱত্ৱা ‘‘সঙ্ঘো’’তি অভণনং সঙ্ঘঅপৰামসনং নাম. ‘‘ইত্থন্নামস্স উপসম্পদাপেক্খো’’তি উপজ্ঝাযস্স অকিত্তনং পুগ্গলঅপৰামসনং নাম. সব্বেন সব্বং ঞত্তিযা অনুচ্চাৰণং ঞত্তিঅপৰামসনং নাম. পঠমং কম্মৱাচং নিট্ঠাপেত্ৱা ‘‘এসা ঞত্তী’’তি ৱত্ৱা ‘‘খমতি সঙ্ঘস্সা’’তি এৱং ঞত্তিকিত্তনং পচ্ছা ঞত্তিট্ঠপনং নাম. ইতি ইমেহি দোসেহি ৱিমুত্তায ঞত্তিযা সম্পন্নং ঞত্তিসম্পত্তিৱসেন অকুপ্পং হোতি.
অনুস্সাৱনৱসেন অকুপ্পতাযপি ৱত্থুসঙ্ঘপুগ্গলানং অপৰামসনানি, সাৱনায হাপনং, অকালে সাৱনন্তি ইমে পঞ্চ অনুস্সাৱনদোসা. তত্থ ৱত্থাদীনং অপৰামসনানি ঞত্তিযং ৱুত্তসদিসানেৱ. তীসু পন অনুস্সাৱনাসু যত্থ কত্থচি এতেসং অপৰামসনং অপৰামসনমেৱ. সব্বেন সব্বং পন কম্মৱাচং অৱত্ৱা চতুক্খত্তুং ঞত্তিকিত্তনমেৱ, অথ ৱা পন কম্মৱাচাব্ভন্তৰে অক্খৰস্স ৱা পদস্স ৱা অনুচ্চাৰণং ৱা দুৰুচ্চাৰণং ৱা সাৱনায হাপনং নাম. সাৱনায অনোকাসে পঠমং ঞত্তিং অট্ঠপেত্ৱা অনুস্সাৱনকৰণং অকালে সাৱনং নাম. ইতি ইমেহি দোসেহি ৱিমুত্তায অনুস্সাৱনায সম্পন্নং অনুস্সাৱনসম্পত্তিৱসেন অকুপ্পং হোতি.
পুব্বে ৱুত্তং ৱিপত্তিসীমালক্খণং সমতিক্কন্তায পন সীমায কতং সীমাসম্পত্তিৱসেন অকুপ্পং হোতি. যাৱতিকা ভিক্খূ কম্মপ্পত্তা, তেসং অনাগমনং, ছন্দাৰহানং ছন্দস্স অনাহৰণং, সম্মুখীভূতানং পটিক্কোসনন্তি ইমে পন তযো পৰিসাদোসা, তেহি ৱিমুত্তায পৰিসায কতং পৰিসাসম্পত্তিৱসেন অকুপ্পং হোতি. কাৰণাৰহত্তা পন সত্থু সাসনাৰহত্তা ঠানাৰহং নাম হোতি. ইতি যো ইমিনা এৱং অকুপ্পেন ঠানাৰহেন ঞত্তিচতুত্থেন উপসম্পদাকম্মেন উপসম্পন্নো, অযং ইধ ‘‘ভিক্খূ’’তি অধিপ্পেতো. পণ্ণত্তিৱজ্জেসু পন অঞ্ঞেপি সঙ্গহং গচ্ছন্তি.
ভিক্খূনং সিক্খাসাজীৱসমাপন্নোতি যা ভিক্খূনং অধিসীলসঙ্খাতা সিক্খা, তঞ্চ, যত্থ চেতে সহ জীৱন্তি, একজীৱিকা সভাগৱুত্তিনো হোন্তি, তং ভগৱতা পঞ্ঞত্তং সিক্খাপদসঙ্খাতং সাজীৱঞ্চ, তত্থ সিক্খনভাৱেন সমাপন্নোতি ভিক্খূনং সিক্খাসাজীৱসমআপন্নো. সমাপন্নোতি সিক্খঞ্চ পৰিপূৰেন্তো সাজীৱঞ্চ অৱীতিক্কমন্তো হুত্ৱা তদুভযং উপগতোতি অত্থো. সিক্খং অপচ্চক্খায দুব্বল্যং অনাৱিকত্ৱাতি যং সিক্খং সমাপন্নো, তং অপটিক্খিপিত্ৱা, যঞ্চ সাজীৱং সমাপন্নো, তস্মিং দুব্বলভাৱং অপ্পকাসেত্ৱা. তত্থ চিত্তখেত্তকালপযোগপুগ্গলৱিজাননৱসেন সিক্খায পচ্চক্খানং ঞত্ৱা তদভাৱেন অপচ্চক্খানং ৱেদিতব্বং. কথং? উপসম্পন্নভাৱতো চৱিতুকামতাচিত্তেনেৱ হি সিক্খাপচ্চক্খানং হোতি, ন দৱা ৱা ৰৱা ৱা ভণন্তস্স. এৱং চিত্তৱসেন সিক্খাপচ্চক্খানং হোতি, ন তদভাৱেন. তথা ‘‘বুদ্ধং পচ্চক্খামি, ধম্মং পচ্চক্খামি, সঙ্ঘং পচ্চক্খামি, সিক্খং, ৱিনযং, পাতিমোক্খং, উদ্দেসং, উপজ্ঝাযং, আচৰিযং, সদ্ধিৱিহাৰিকং, অন্তেৱাসিকং, সমানুপজ্ঝাযকং, সমানাচৰিযকং, সব্ৰহ্মচাৰিং পচ্চক্খামী’’তি এৱং ৱুত্তানং বুদ্ধাদীনং চুদ্দসন্নং, ‘‘গিহীতি মং ধাৰেহি, উপাসকো, আৰামিকো, সামণেৰো, তিত্থিযো, তিত্থিযসাৱকো, অসমণো, ‘অসক্যপুত্তিযো’তি মং ধাৰেহী’’তি এৱং ৱুত্তানং গিহিআদীনং অট্ঠন্নঞ্চাতি ইমেসং দ্ৱাৱীসতিযা খেত্তপদানং যস্স কস্সচি সৱেৱচনস্স ৱসেন তেসু যংকিঞ্চি ৱত্তুকামস্স যংকিঞ্চি ৱদতো সিক্খাপচ্চক্খানং হোতি, ন ৰুক্খাদীনং অঞ্ঞতৰস্স নামং গহেত্ৱা পচ্চাচিক্খন্তস্স. এৱং খেত্তৱসেন পচ্চক্খানং হোতি, ন তদভাৱেন.
তত্থ যদেতং ‘‘পচ্চক্খামী’’তি চ, ‘‘মং ধাৰেহী’’তি (পাৰা. ৫১) চ ৱুত্তং ৱত্তমানকালৱচনং, যানি চ ‘‘অলং মে বুদ্ধেন, কিং নু মে বুদ্ধেন, ন মমত্থো বুদ্ধেন, সুমুত্তাহং বুদ্ধেনা’’তিআদিনা (পাৰা. ৫২) নযেন আখ্যাতৱসেন কালং অনামসিত্ৱা পুৰিমেহি চুদ্দসহি পদেহি সদ্ধিং যোজেত্ৱা ৱুত্তানি ‘‘অলং মে’’তিআদীনি চত্তাৰি পদানি, তেসংযেৱ চ সৱেৱচনানং ৱসেন পচ্চক্খানং হোতি, ন ‘‘পচ্চক্খাসি’’ন্তি ৱা ‘‘পচ্চক্খিস্স’’ন্তি ৱা ‘‘মং ধাৰেসী’’তি ৱা ‘‘মং ধাৰেস্সতী’’তি ৱা ‘‘যংনূনাহং পচ্চক্খেয্য’’ন্তি (পাৰা. ৪৫) ৱাতিআদীনি অতীতানাগতপৰিকপ্পৱচনানি ভণন্তস্স. এৱং ৱত্তমান কালৱসেন চেৱ অনামট্ঠকালৱসেন চ পচ্চক্খানং হোতি, ন তদভাৱেন.
পযোগো পন দুৱিধো কাযিকো চ ৱাচসিকো চ. তত্থ ‘‘বুদ্ধং পচ্চক্খামী’’তিআদিনা (পাৰা. ৫১) নযেন যায কাযচি ভাসায ৱচীভেদং কত্ৱা ৱাচসিকপ্পযোগেনেৱ পচ্চক্খানং হোতি, ন অক্খৰলিখনং ৱা হত্থমুদ্দাদিদস্সনং ৱা কাযপ্পযোগং কৰোন্তস্স. এৱং ৱাচসিকপ্পযোগেনেৱ পচ্চক্খানং হোতি, ন তদভাৱেন.
পুগ্গলো পন দুৱিধো – যো চ পচ্চক্খাতি, যস্স চ পচ্চক্খাতি. তত্থ যো পচ্চক্খাতি, সো সচে উম্মত্তকখিত্তচিত্তৱেদনাট্টানং অঞ্ঞতৰো ন হোতি. যস্স পন পচ্চক্খাতি, সো সচে মনুস্সজাতিকো হোতি, ন চ উম্মত্তকাদীনং অঞ্ঞতৰো, সম্মুখীভূতো চ সিক্খাপচ্চক্খানং হোতি. ন হি অসম্মুখীভূতস্স দূতেন ৱা পণ্ণেন ৱা আৰোচনং ৰুহতি. এৱং যথাৱুত্তপুগ্গলৱসেন পচ্চক্খানং হোতি, ন তদভাৱেন.
ৱিজাননম্পি নিযমিতানিযমিতৱসেন দুৱিধং. তত্থ যস্স যেসং ৱা নিযমেত্ৱা ‘‘ইমস্স, ইমেসং ৱা আৰোচেমী’’তি ৱদতি, সচে তে যথা পকতিযা লোকে মনুস্সা ৱচনং সুত্ৱা আৱজ্জনসমযে জানন্তি, এৱং তস্স ৱচনানন্তৰমেৱ তস্স ‘‘অযং উক্কণ্ঠিতো’’তি ৱা ‘‘গিহিভাৱং পত্থযতী’’তি ৱা যেন কেনচি আকাৰেন সিক্খাপচ্চক্খানভাৱং জানন্তি, পচ্চক্খাতাৱ হোতি সিক্খা. অথ অপৰভাগে ‘‘কিং ইমিনা ৱুত্ত’’ন্তি চিন্তেত্ৱা জানন্তি, অঞ্ঞে ৱা জানন্তি, অপচ্চক্খাতাৱ হোতি সিক্খা. অনিযমেত্ৱা আৰোচেন্তস্স পন সচে ৱুত্তনযেন যো কোচি মনুস্সজাতিকো ৱচনত্থং জানাতি, পচ্চক্খাতাৱ হোতি সিক্খা. এৱং ৱিজাননৱসেন পচ্চক্খানং হোতি, ন তদভাৱেন. যো পন অন্তমসো দৱাযপি পচ্চক্খাতি, তেন অপচ্চক্খাতাৱ হোতি সিক্খা. ইতি ইমেসং ৱুত্তপ্পকাৰানং চিত্তাদীনং ৱা ৱসেন, সব্বসো ৱা পন অপচ্চক্খানেন সিক্খং অপচ্চক্খায সিক্খাপচ্চক্খানস্সেৱ চ অত্থভূতং একচ্চং দুব্বল্যং অনাৱিকত্ৱা.
মেথুনং ধম্মং পটিসেৱেয্যাতি এত্থ মেথুনং ধম্মন্তি ৰাগপৰিযুট্ঠানেন সদিসানং উভিন্নং ধম্মং. পটিসেৱেয্যাতি পটিসেৱেয্য অজ্ঝাপজ্জেয্য. অন্তমসোতি সব্বন্তিমেন পৰিচ্ছেদেন. তিৰচ্ছানগতাযপীতি পটিসন্ধিৱসেন তিৰচ্ছানেসু গতাযপি, অযমেত্থ অনুপঞ্ঞত্তি. পাৰাজিকো হোতীতি পৰাজিতো হোতি, পৰাজযং আপন্নো. অসংৱাসোতি পকতত্তা ভিক্খূ সহ ৱসন্তি এত্থাতি এককম্মাদিকোৱ তিৱিধোপি ৱিধি সংৱাসো নাম, সো তেন সদ্ধিং নত্থীতি অসংৱাসো. সঙ্ঘকম্মেসু হি এস গণপূৰকোপি ন হোতি, অযং তাৱ পদৱণ্ণনা.
অযং পনেত্থ ৱিনিচ্ছযো – মনুস্সামনুস্সতিৰচ্ছানগতৱসেন হি তিস্সো ইত্থিযো, তাসং ৱচ্চমগ্গপস্সাৱমগ্গমুখমগ্গৱসেন তযো তযো কত্ৱা নৱ মগ্গা, তথা উভতোব্যঞ্জনকানং. পুৰিসানং পন ৱচ্চমগ্গমুখমগ্গৱসেন দ্ৱে দ্ৱে কত্ৱা ছ মগ্গা, তথা পণ্ডকানন্তি এৱং তিংস মগ্গা. তেসু অত্তনো ৱা পৰেসং ৱা যস্স কস্সচি মগ্গস্স সন্থতস্স ৱা অসন্থতস্স ৱা, পৰেসং পন মতানম্পি অক্খাযিতস্স ৱা যেভুয্যেন অক্খাযিতস্স ৱা পকতিৱাতেন অসংফুট্ঠে অল্লোকাসে যো ভিক্খু একতিলবীজমত্তম্পি অত্তনো অঙ্গজাতং সন্থতং ৱা অসন্থতং ৱা সেৱনচিত্তেন পৱেসেতি, পৰেন ৱা পৱেসিযমানে পৱেসনপৱিট্ঠট্ঠিতউদ্ধৰণেসু যংকিঞ্চি সাদিযতি, অযং পাৰাজিকাপত্তিং আপন্নো নাম হোতি, অযং তাৱেত্থ অসাধাৰণৱিনিচ্ছযো. সব্বসিক্খাপদানং পন সাধাৰণৱিনিচ্ছযত্থং অযং মাতিকা –
নিদানং পুগ্গলং ৱত্থুং, পঞ্ঞত্তিৱিধিমেৱ চ;
আণত্তাপত্তিনাপত্তি-ৱিপত্তিং অঙ্গমেৱ চ.
সমুট্ঠানৱিধিং কিৰিযা-সঞ্ঞাচিত্তেহি নানত্তং;
ৱজ্জকম্মপ্পভেদঞ্চ, তিকদ্ৱযৱিধিং তথা.
লক্খণং সত্তৰসধা, ঠিতং সাধাৰণং ইদং;
ঞত্ৱা যোজেয্য মেধাৱী, তত্থ তত্থ যথাৰহন্তি.
তত্থ নিদানং নাম ৱেসালি-ৰাজগহ-সাৱত্থি-আড়ৱি-কোসম্বি-সগ্গ-ভগ্গানং ৱসেন সত্তৱিধং পঞ্ঞত্তিট্ঠানং, ইদঞ্হি সব্বসিক্খাপদানং নিদানং. পুগ্গলো নাম যং যং আৰব্ভ তং তং সিক্খাপদং পঞ্ঞত্তং. ৱত্থু নাম তস্স তস্স পুগ্গলস্স অজ্ঝাচাৰো ৱুচ্চতি. পঞ্ঞত্তিৱিধিন্তি পঞ্ঞত্তিঅনুপঞ্ঞত্তিঅনুপ্পন্নপঞ্ঞত্তিসব্বত্থপঞ্ঞত্তিপদেসপঞ্ঞত্তিসাধাৰণপঞ্ঞত্তি অসাধাৰণপঞ্ঞত্তিএকতোপঞ্ঞত্তিউভতোপঞ্ঞত্তিৱসেন নৱৱিধা পঞ্ঞত্তি. তত্থ অনুপ্পন্নপঞ্ঞত্তি নাম অনুপ্পন্নে দোসে পঞ্ঞত্তা, সা অট্ঠগৰুধম্মপ্পটিগ্গহণৱসেন (চূড়ৱ. ৪০৩) ভিক্খুনীনংযেৱ আগতা, অঞ্ঞত্ৰ নত্থি. ৱিনযধৰপঞ্চমেন (মহাৱ. ২৫৯) গণেন উপসম্পদা, গণঙ্গণূপাহনা (মহাৱ. ২৫৯) ধুৱন্হানং চম্মত্থৰণন্তি এতেসং ৱসেন চতুব্বিধা পদেসপঞ্ঞত্তি নাম. মজ্ঝিমদেসেযেৱ হি এতেহি আপত্তি হোতি, তেসুপি ধুৱন্হানং পটিক্খেপমত্তমেৱ পাতিমোক্খে আগতং, ততো অঞ্ঞা পদেসপঞ্ঞত্তি নাম নত্থি. সব্বানি সব্বত্থপঞ্ঞত্তিযেৱ হোন্তি, সাধাৰণপঞ্ঞত্তিদুকঞ্চ একতোপঞ্ঞত্তিদুকঞ্চ অত্থতো একং, তস্মা অনুপ্পন্নপঞ্ঞত্তিঞ্চ সব্বত্থপঞ্ঞত্তিদুকঞ্চ একতোপঞ্ঞত্তিদুকঞ্চ ঠপেত্ৱা সেসানং চতস্সন্নং পঞ্ঞত্তীনং ৱসেন সব্বত্থ ৱিনিচ্ছযো ৱেদিতব্বো. আণত্তাপত্তিনাপত্তিৱিপত্তিন্তিএত্থ আণত্তীতিআণাপনা ৱুচ্চতি. আপত্তীতি পুব্বপ্পযোগাদিৱসেন আপত্তিভেদো. অনাপত্তীতি অজাননাদিৱসেন অনাপত্তি. ৱিপত্তীতি সীলআচাৰদিট্ঠিআজীৱৱিপত্তীনং অঞ্ঞতৰা. ইতি ইমাসং আণত্তাদীনম্পি ৱসেন সব্বত্থ ৱিনিচ্ছযো ৱেদিতব্বো. অঙ্গন্তি সব্বসিক্খাপদেসু আপত্তীনং অঙ্গং ৱেদিতব্বং.
সমুট্ঠানৱিধিন্তি সব্বাপত্তীনং কাযো ৱাচা কাযৱাচা কাযচিত্তং ৱাচাচিত্তং কাযৱাচাচিত্তন্তি ইমানি একঙ্গিকদ্ৱঙ্গিকতিৱঙ্গিকানি. ছ সমুট্ঠানানি নাম যানি ‘‘সিক্খাপদসমউট্ঠানানী’’তিপি ৱুচ্চন্তি. তত্থ পুৰিমানি তীণি অচিত্তকানি, পচ্ছিমানি সচিত্তকানি. তেসু একেন ৱা দ্ৱীহি ৱা তীহি ৱা চতূহি ৱা ছহি ৱা সমুট্ঠানেহি আপত্তিযো সমুট্ঠহন্তি, পঞ্চসমুট্ঠানা নাম নত্থি. তত্থ একসমুট্ঠানা নাম চতুত্থেন চ পঞ্চমেন চ ছট্ঠেন চ সমুট্ঠানেন সমুট্ঠাতি, ন অঞ্ঞেন. দ্ৱিসমুট্ঠানা নাম পঠমচতুত্থেহি চ দুতিযপঞ্চমেহি চ ততিযছট্ঠেহি চ চতুত্থছট্ঠেহি চ পঞ্চমছট্ঠেহি চ সমুট্ঠানেহি, সমুট্ঠাতি, ন অঞ্ঞেহি. তিসমুট্ঠানা নাম পঠমেহি চ তীহি, পচ্ছিমেহি চ তীহি সমুট্ঠানেহি সমুট্ঠাতি, ন অঞ্ঞেহি. চতুসমুট্ঠানা নাম পঠমততিযচতুত্থছট্ঠেহি চ দুতিযততিযপঞ্চমছট্ঠেহি চ সমুট্ঠানেহি সমুট্ঠাতি, ন অঞ্ঞেহি. ছ সমুট্ঠানা নাম ছহিপি সমুট্ঠাতি.
এৱং –
তিধা একসমুট্ঠানা, পঞ্চধা দ্ৱিসমুট্ঠিতা;
দ্ৱিধা তিচতুৰো ঠানা, একধা ছসমুট্ঠিতাতি.
সমুট্ঠানৱসেন সব্বাৱ তেৰস আপত্তিযো হোন্তি (চূড়ৱ. ১৬৫ আদযো), তা পঠমপঞ্ঞত্তিসিক্খাপদৱসেন সমুট্ঠানতো তেৰস নামানি লভন্তি পঠমপাৰাজিকসমুট্ঠানা, অদিন্নাদান-সঞ্চৰিত্ত-সমনুভাসন-কথিন-এড়কলোম-পদসোধম্ম-অদ্ধান-থেয্যসত্থ-ধম্মদেসনাভূতাৰোচন-চোৰিৱুট্ঠাপন-অননুঞ্ঞাতসমুট্ঠানাতি. তত্থ যা কাযচিত্ততো সমুট্ঠাতি, অযং পঠমপাৰাজিকসমুট্ঠানা নাম. যা সচিত্তকেহি তীহি সমুট্ঠানেহি সমুট্ঠাতি, অযং অদিন্নাদানসমুট্ঠানা নাম. যা ছহিপি সমুট্ঠাতি, অযং সঞ্চৰিত্তসমুট্ঠানা নাম. যা ছট্ঠেনেৱ সমুট্ঠাতি, অযং সমনুভাসনসমুট্ঠানা নাম. যা ততিযছট্ঠেহি সমুট্ঠাতি, অযং কথিনসমুট্ঠানা নাম. যা পঠমচতুত্থেহি সমুট্ঠাতি, অযং এড়কলোমসমুট্ঠানা নাম. যা দুতিযপঞ্চমেহি সমুট্ঠাতি, অযং পদসোধম্মসমুট্ঠানা নাম. যা পঠমততিযচতুত্থছট্ঠেহি সমুট্ঠাতি, অযং অদ্ধানসমুট্ঠানা নাম. যা চতুত্থছট্ঠেহি সমুট্ঠাতি, অযং থেয্যসত্থসমুট্ঠানা নাম. যা পঞ্চমেনেৱ সমুট্ঠাতি, অযং ধম্মদেসনাসমুট্ঠানা নাম. যা অচিত্তকেহি তীহি সমুট্ঠানেহি সমুট্ঠাতি, অযং ভূতাৰোচনসমুট্ঠানা নাম. যা পঞ্চমছট্ঠেহি সমুট্ঠাতি, অযং চোৰিৱুট্ঠাপনসমুট্ঠানা নাম. যা দুতিযততিযপঞ্চমছট্ঠেহি সমুট্ঠাতি, অযং অননুঞ্ঞাতসমুট্ঠানা নামাতি. ইতি ইমস্স সমুট্ঠানৱিধিনোপি ৱসেন সব্বত্থ ৱিনিচ্ছযো ৱেদিতব্বো.
কিৰিযাসঞ্ঞাচিত্তেহি নানত্তন্তি এতেহি কিৰিযাদীহি সব্বাপত্তীনং নানাভাৱং ঞত্ৱা সব্বত্থ ৱিনিচ্ছযো ৱেদিতব্বো. সব্বাপত্তিযো হি কিৰিযাৱসেন পঞ্চৱিধা হোন্তি, সেয্যথিদং – অত্থাপত্তি কিৰিযতো সমুট্ঠাতি, অত্থি অকিৰিযতো, অত্থি কিৰিযাকিৰিযতো, অত্থি সিযা কিৰিযতো সিযা অকিৰিযতো, অত্থি সিযা কিৰিযতো সিযা কিৰিযাকিৰিযতোতি. তত্থ যা কাযেন ৱা ৱাচায ৱা পথৱিখণনাদীসু (পচি. ৮৪) ৱিয ৱীতিক্কমং কৰোন্তস্স হোতি, অযং কিৰিযতো সমুট্ঠাতি নাম. যা কাযৱাচাহি কত্তব্বং অকৰোন্তস্স হোতি পঠমকথিনাপত্তি (পাৰা. ৪৫৯ আদযো) ৱিয, অযং অকিৰিযতো সমুট্ঠাতি নাম. যা কৰোন্তস্স চ অকৰোন্তস্স চ হোতি অঞ্ঞাতিকায ভিক্খুনিযা হত্থতো চীৱৰপ্পটিগ্গহণাপত্তি (পাৰা. ৫০৮-৫১১) ৱিয, অযং কিৰিযাকিৰিযতো সমুট্ঠাতি নাম. যা সিযা কৰোন্তস্স চ, সিযা অকৰোন্তস্স চ হোতি ৰূপিযপ্পটিগ্গহণাপত্তি (পাৰা. ৫৮২) ৱিয, অযং সিযা কিৰিযতো সিযা অকিৰিযতো সমুট্ঠাতি নাম. যা সিযা কৰোন্তস্স চ সিযা কৰোন্তাকৰোন্তস্স চ হোতি কুটিকাৰাপত্তি (পাৰা. ৩৪২ আদযো) ৱিয, অযং সিযা কিৰিযতো সিযা কিৰিযাকিৰিযতো সমুট্ঠাতি নাম.
সব্বাপত্তিযো চ সঞ্ঞাৱসেন দুৱিধা হোন্তি সঞ্ঞাৱিমোক্খা নোসঞ্ঞাৱিমোক্খাতি. তত্থ যতো ৱীতিক্কমসঞ্ঞায অভাৱেন মুচ্চতি, অযং সঞ্ঞাৱিমোক্খা, ইতৰা নোসঞ্ঞাৱিমোক্খা. পুন চ সব্বাপি চিত্তৱসেন দুৱিধা হোন্তি সচিত্তকা অচিত্তকা চাতি. তত্থ যা সচিত্তকসমুট্ঠানৱসেনেৱ সমুট্ঠাতি অযং সচিত্তকা. যা অচিত্তকেন ৱা সচিত্তকমিস্সকেন ৱা সমুট্ঠাতি অযং অচিত্তকা.
ৱজ্জকম্মপ্পভেদন্তি এত্থ সব্বাপত্তিযো ৱজ্জৱসেন দুৱিধা হোন্তি লোকৱজ্জা পণ্ণত্তিৱজ্জা চাতি. তত্থ যস্সা সচিত্তকপক্খে চিত্তং অকুসলমেৱ হোতি, অযং লোকৱজ্জা, সেসা পণ্ণত্তিৱজ্জা. সব্বা চ কাযকম্মৱচীকম্মতদুভযৱসেন তিৱিধা হোন্তি. তত্থ কাযদ্ৱাৰে আপজ্জিতব্বা কাযকম্মন্তি ৱুচ্চতি, ৱচীদ্ৱাৰে আপজ্জিতব্বা ৱচীকম্মন্তি ৱুচ্চতি, উভযত্থ আপজ্জিতব্বা কাযকম্মং ৱচীকম্মঞ্চাতি, মনোদ্ৱাৰে আপত্তি নাম নত্থি. ইতি ইমিনা ৱজ্জকম্মপ্পভেদেনাপি সব্বত্থ ৱিনিচ্ছযো ৱেদিতব্বো.
তিকদ্ৱযৱিধিন্তি কুসলত্তিকৱেদনাত্তিকৱিধিং. আপত্তিং আপজ্জমানো হি অকুসলচিত্তো ৱা আপজ্জতি কুসলাব্যাকতচিত্তো ৱা, তথা দুক্খৱেদনাসমঙ্গী ৱা ইতৰৱেদনাদ্ৱযসমঙ্গী ৱা. এৱং সন্তেপি সব্বসিক্খাপদেসু অকুসলচিত্তৱসেন একং চিত্তং, কুসলাব্যাকতচিত্তৱসেন দ্ৱে চিত্তানি, সব্বেসং ৱসেন তীণি চিত্তানি. দুক্খৱেদনাৱসেন একা ৱেদনা, সুখউপেক্খাৱসেন দ্ৱে, সব্বাসং ৱসেন তিস্সো ৱেদনাতি. অযমেৱ পভেদো লব্ভতি, ন অঞ্ঞো.
লক্খণং সত্তৰসধা, ঠিতং সাধাৰণং ইদং, ঞত্ৱাতি ইদং নিদানাদিৱেদনাত্তিকপৰিযোসানং সত্তৰসপ্পকাৰং লক্খণং জানিত্ৱা যোজেয্য মেধাৱী. তত্থ তত্থ যথাৰহন্তি পণ্ডিতো ভিক্খু তস্মিং তস্মিং সিক্খাপদে ইদং লক্খণং যথানুৰূপং যোজেয্যাতি অত্থো. তং পন অযোজিতং দুব্বিজানং হোতি, তস্মা নং সব্বসিক্খাপদানং অসাধাৰণৱিনিচ্ছযপৰিযোসানে ইমং মাতিকং অনুদ্ধৰিত্ৱাৱ যোজেত্ৱা দস্সযিস্সাম.
ইধ পনস্স অযং যোজনা – ইদং ৱেসালিযং সুদিন্নত্থেৰং আৰব্ভ মেথুনৱীতিক্কমৱত্থুস্মিং পঞ্ঞত্তং. ‘‘মেথুনং ধম্মং পটিসেৱেয্যা’’তি অযমেত্থ পঞ্ঞত্তি, ‘‘সিক্খং অপচ্চক্খাযা’’তি চ ‘‘অন্তমসো তিৰচ্ছানগতাযপী’’তি চ দ্ৱে অনুপঞ্ঞত্তিযো. অনুপঞ্ঞত্তি চ নামেসা আপত্তিকৰা চ হোতি অঞ্ঞৱাদকসিক্খাপদাদীসু (পাচি. ৯৫ আদযো) ৱিয, অনাপত্তিকৰা চ অঞ্ঞত্ৰ সুপিনন্তাতিআদীসু (পাৰা. ২৩৬-২৩৭) ৱিয, আপত্তিউপত্থম্ভকৰা চ অদিন্নাদানাদীসু (পাৰা. ৯১) ৱিয, ইধ পন উপত্থম্ভকৰাতি ৱেদিতব্বা. ইতো পৰং পন যত্থ অনুপঞ্ঞত্তি অত্থি, তত্থ ‘‘অযং অনুপঞ্ঞত্তী’’তি এত্তকমেৱ দস্সযিস্সাম. ঠপেত্ৱা পন অনুপঞ্ঞত্তিং অৱসেসা পঞ্ঞত্তিযেৱাতি সব্বত্থ ৱিনিচ্ছযো ৱেদিতব্বো. ভিক্খুং আৰব্ভ উপ্পন্নৱত্থুস্মিংযেৱ ‘‘যা পন ভিক্খুনী ছন্দসো মেথুনং ধম্মং পটিসেৱেয্যা’’তি এৱং ভিক্খুনীনম্পি পঞ্ঞত্তিতো সাধাৰণপঞ্ঞত্তি. আণত্তিযা অনাপজ্জনতো অনাণত্তিকং. ভিক্খুং পন আণাপেন্তো অকপ্পিযসমাদানাপত্তিতো ন মুচ্চতি, মেথুনৰাগেন কাযসংসগ্গে দুক্কটং, জীৱমানকসৰীৰস্স ৱুত্তপ্পকাৰে মগ্গে সচেপি তচাদীনি অনৱসেসেত্ৱা সব্বসো ছিন্নে নিমিত্তসণ্ঠানমত্তং পঞ্ঞাযতি, তত্থ অন্তমসো অঙ্গজাতে উট্ঠিতং অনট্ঠকাযপ্পসাদং পীড়কং ৱা চম্মখিলং ৱা পৱেসেন্তস্সাপি সেৱনচিত্তে সতি পাৰাজিকং, নট্ঠকাযপ্পসাদং সুক্খপীড়কং ৱা মতচম্মং ৱা লোমং ৱা পৱেসেন্তস্স দুক্কটং, সচে নিমিত্তসণ্ঠানমত্তম্পি অনৱসেসেত্ৱা সব্বসো মগ্গো উপ্পাটিতো, তত্থ উপক্কমতো ৱণসঙ্খেপৱসেন থুল্লচ্চযং, তথা মনুস্সানং অক্খিনাসাকণ্ণচ্ছিদ্দৱত্থিকোসেসু সত্থকেন কতৱণে ৱা, হত্থিঅস্সাদীনঞ্চ তিৰচ্ছানানং ৱত্থিকোসনাসাপুটেসু থুল্লচ্চযং. তিৰচ্ছানানং পন অক্খিকণ্ণনাসাৱণেসু অহিমচ্ছাদীনং পৱেসনপ্পমাণৱিৰহিতে অণুনিমিত্তে সব্বেসঞ্চ উপকচ্ছকাদীসু সেসসৰীৰেসু দুক্কটং. মতসৰীৰে নিমিত্তে উপড্ঢক্খাযিততো পট্ঠায যাৱ ন কুথিতং হোতি, তাৱ থুল্লচ্চযং. কুথিতে দুক্কটং, তথা ৱট্টকতে মুখে অচ্ছুপন্তং অঙ্গজাতং পৱেসেন্তস্স দুক্কটং. ওট্ঠতো বহি নিক্খন্তজিৱ্হায ৱা দন্তেসু ৱা থুল্লচ্চযং. নিমিত্ততো বহি পতিতমংসপেসিযং দুক্কটন্তি অযমেত্থ আপত্তিভেদো.
অজানন্তস্স অসাদিযন্তস্স উম্মত্তকস্স খিত্তচিত্তস্স ৱেদনাট্টস্স আদিকম্মিকানঞ্চ অনাপত্তি. এত্থ পন যো নিদ্দং ওক্কন্তত্তা পৰেন কতম্পি উপক্কমং ন জানাতি, সো অজানন্তো. যো জানিত্ৱাপি ন সাদিযতি, সো অসাদিযন্তো. যো পিত্তৱসেন অতেকিচ্ছং উম্মাদং পত্তো, সো উম্মত্তকো. যক্খেহি কতচিত্তৱিক্খেপো খিত্তচিত্তো. দ্ৱিন্নম্পি চ এতেসং অগ্গিসুৱণ্ণগূথচন্দনাদীসু সমপ্পৱত্তিভাৱেন অজাননভাৱোৱ পমাণং. যো অধিমত্তৱেদনায আতুৰত্তা কিঞ্চি ন জানাতি, সো ৱেদনাট্টো. যো তস্মিং তস্মিং ৱত্থুস্মিং আদিভূতো, সো আদিকম্মিকো. অযং পন অনাপত্তি. চতূসু ৱিপত্তীসু সীলৱিপত্তি. তস্সা দ্ৱে অঙ্গানি সেৱনচিত্তঞ্চ মগ্গেন মগ্গপটিপাদনঞ্চাতি. সমুট্ঠানাদিতো ইদং সিক্খাপদং পঠমপাৰাজিকসমুট্ঠানং, কিৰিযং, সঞ্ঞাৱিমোক্খং, সচিত্তকং, লোকৱজ্জং, কাযকম্মং, অকুসলচিত্তং, দ্ৱিৱেদনন্তি, ইমানি চ সমুট্ঠানাদীনি নাম আপত্তিযা হোন্তি, ন সিক্খাপদস্স. ৱোহাৰসুখত্থং পন সব্বট্ঠকথাসু সিক্খাপদসীসেন দেসনা আগতা, তস্মা অঞ্ঞেসুপি এৱৰূপেসু ঠানেসু ব্যঞ্জনে আদৰং অকত্ৱা অধিপ্পেতমেৱ গহেতব্বং.
অত্থঞ্হি নাথো সৰণং অৱোচ;
ন ব্যঞ্জনং লোকহিতো মহেসী.
তস্মা অকত্ৱা ৰতিমক্খৰেসু;
অত্থে নিৱেসেয্য মতিং মুতীমাতি.
পঠমপাৰাজিকৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
২. দুতিযপাৰাজিকৱণ্ণনা
দুতিযে গামা ৱা অৰঞ্ঞাৱাতি এত্থ সব্বোপি এককুটিকাদিভেদো পৰিক্খিত্তো ৱা অপৰিক্খিত্তো ৱা সমনুস্সো ৱা অমনুস্সো ৱা অন্তমসো অতিৰেকচাতুমাসনিৱিট্ঠো যো কোচি সত্থোপি ‘‘গামো’’তি ৱেদিতব্বো. ঠপেত্ৱা গামঞ্চ গামূপচাৰঞ্চ অৱসেসং অৰঞ্ঞং নাম. তত্থ অসম্মোহত্থং ঘৰং ঘৰূপচাৰো গামো গামূপচাৰোতি অযং ৱিভাগো ৱেদিতব্বো. নিব্বকোসস্স হি উদকপতনট্ঠানব্ভন্তৰং ঘৰং নাম. যং পন দ্ৱাৰে ঠিতো মাতুগামো ভাজনধোৱনউদকং ছড্ডেতি, তস্স পতনট্ঠানঞ্চ মাতুগামেনেৱ অন্তোগেহে ঠিতেন পকতিযা বহি খিত্তস্স সুপ্পস্স ৱা সংমুঞ্জনিযা ৱা পতনট্ঠানঞ্চ ঘৰস্স পুৰতো দ্ৱীসু কোণেসু সম্বন্ধিত্ৱা মজ্ঝে ৰুক্খসূচিদ্ৱাৰং ঠপেত্ৱা গোৰূপানং পৱেসননিৱাৰণত্থং কতপৰিক্খেপো চ অযং সব্বোপি ঘৰূপচাৰো নাম. যং পন সব্বন্তিমং ঘৰং হোতি, তস্স ঘৰস্স তাদিসে ঘৰূপচাৰে ঠিতস্স থামমজ্ঝিমস্স পুৰিসস্স যথা তৰুণমনুস্সা অত্তনো বলং দস্সেন্তো বাহুং পসাৰেত্ৱা লেড্ডুং খিপন্তি, এৱং খিত্তস্স লেড্ডুস্স পতনট্ঠানব্ভন্তৰং গামো নাম. ততো অঞ্ঞস্স লেড্ডুপাতস্স অব্ভন্তৰং গামূপচাৰো নাম. পতিতস্স পন লেড্ডুনো পৱত্তিত্ৱা গতট্ঠানং ন গহেতব্বং. পৰিক্খিত্তস্স পন গামস্স পৰিক্খেপোযেৱ গামস্স পৰিচ্ছেদো, তস্স সচে দ্ৱে ইন্দখিলা হোন্তি অব্ভন্তৰিমে ইন্দখিলে ঠিতস্স লেড্ডুপাতব্ভন্তৰং গামূপচাৰো নাম. পদভাজনেপি (পাৰা. ৯২) হি ইমিনাৱ নযেন অত্থো ৱেদিতব্বো. তত্থ য্ৱাযং অপৰিক্খিত্তস্স গামস্স উপচাৰো দস্সিতো, তস্স ৱসেন ৱিকালে গামপ্পৱেসনাদীসু আপত্তি পৰিচ্ছিন্দিতব্বা. ইতি ইমং ঠপেত্ৱা গামঞ্চ গামূপচাৰঞ্চ অৱসেসং ইমস্মিং সিক্খাপদে অৰঞ্ঞং নাম. দেসনামত্তমেৱ চেতং ‘‘গামা ৱা অৰঞ্ঞাৱা’’তি. যে পন ইমেসং পৰিচ্ছেদদস্সনত্থং ঘৰঘৰূপচাৰগামূপচাৰা ৱুত্তা, ততোপি পাৰাজিকৱত্থুং অৱহৰন্তস্স পাৰাজিকং হোতিযেৱ.
অদিন্নন্তি অঞ্ঞস্স মনুস্সজাতিকস্স সন্তকং. থেয্যসঙ্খাতন্তি এত্থ থেনোতি চোৰো, থেনস্স ভাৱো থেয্যং, অৱহৰণচিত্তস্সেতং নামং. সঙ্খা সঙ্খাতন্তি অত্থতো একং, কোট্ঠাসস্সেতং নামং ‘‘সঞ্ঞানিদানা হি পপঞ্চসঙ্খা’’তিআদীসু (সু. নি. ৮৮০; মহানি. ১০৯) ৱিয. থেয্যঞ্চ তং সঙ্খাতঞ্চাতি থেয্যসঙ্খাতং, থেয্যচিত্তসঙ্খাতো একো চিত্তকোট্ঠাসোতি অত্থো. কৰণত্থে চেতং পচ্চত্তৱচনং, তস্মা থেয্যসঙ্খাতেনাতি অত্থতো দট্ঠব্বং. যো চ থেয্যসঙ্খাতেন আদিযতি, সো যস্মা থেয্যচিত্তো হোতি, তস্মা ব্যঞ্জনং অনাদিযিত্ৱা অত্থমেৱ দস্সেতুং ‘‘থেয্যচিত্তো অৱহৰণচিত্তো’’তি (পাৰা. ৯২) এৱমস্স পদভাজনং ৱুত্তন্তি ৱেদিতব্বং.
আদিযেয্যাতি পঞ্চৱীসতিযা অৱহাৰানং অঞ্ঞতৰৱসেন হৰেয্য. তে পন অৱহাৰা পঞ্চ পঞ্চকানি সমোধানেত্ৱা সাধুকং সল্লক্খেতব্বা. পঞ্চ পঞ্চকানি নাম নানাভণ্ডপঞ্চকং একভণ্ডপঞ্চকং সাহত্থিকপঞ্চকং পুব্বপযোগপঞ্চকং থেয্যাৱহাৰপঞ্চকন্তি. তত্থ পুৰিমানি দ্ৱে পঞ্চকানি এতস্সেৱ পদস্স পদভাজনে ৱুত্তানং ‘‘আদিযেয্য হৰেয্য অৱহৰেয্য ইৰিযাপথং ৱিকোপেয্য ঠানা চাৱেয্যা’’তি ইমেসং পদানং ৱসেন লব্ভন্তি. তত্থ নানাভণ্ডপঞ্চকং সৱিঞ্ঞাণকাৱিঞ্ঞাণকৱসেন দট্ঠব্বং, ইতৰং সৱিঞ্ঞাণকৱসেনেৱ. কথং? আদিযেয্যাতি আৰামং অভিযুঞ্জতি, আপত্তি দুক্কটস্স. সামিকস্স ৱিমতিং উপ্পাদেতি, আপত্তি থুল্লচ্চযস্স. সামিকো ‘‘ন ময্হং ভৱিস্সতী’’তি ধুৰং নিক্খিপতি, আপত্তি পাৰাজিকস্স. হৰেয্যাতি অঞ্ঞস্স ভণ্ডং হৰন্তো সীসে ভাৰং থেয্যচিত্তো আমসতি, দুক্কটং. ফন্দাপেতি, থুল্লচ্চযং. খন্ধং ওৰোপেতি, পাৰাজিকং. অৱহৰেয্যাতি উপনিক্খিত্তং ভণ্ডং ‘‘দেহি মে ভণ্ড’’ন্তি ৱুচ্চমানো ‘‘নাহং গণ্হামী’’তি ভণতি, দুক্কটং. সামিকস্স ৱিমতিং উপ্পাদেতি, থুল্লচ্চযং. সামিকো ‘‘ন ময্হং ভৱিস্সতী’’তি ধুৰং নিক্খিপতি, পাৰাজিকং. ইৰিযাপথং ৱিকোপেয্যাতি ‘‘সহ ভণ্ডহাৰকং নেস্সামী’’তি পঠমং পাদং অতিক্কামেতি, থুল্লচ্চযং. দুতিযং পাদং অতিক্কামেতি, পাৰাজিকং. ঠানা চাৱেয্যাতি থলট্ঠং ভণ্ডং থেয্যচিত্তো আমসতি, দুক্কটং. ফন্দাপেতি, থুল্লচ্চযং. ঠানা চাৱেতি, পাৰাজিকং. এৱং তাৱ নানাভণ্ডপঞ্চকং ৱেদিতব্বং. সসামিকস্স পন দাসস্স ৱা তিৰচ্ছানগতস্স ৱা যথাৱুত্তেন অভিযোগাদিনা নযেন আদিযনহৰণঅৱহৰণইৰিযাপথৱিকোপনঠানাচাৱনৱসেন একভণ্ডপঞ্চকং ৱেদিতব্বং.
কতমং সাহত্থিকপঞ্চকং? সাহত্থিকো আণত্তিকো নিস্সগ্গিযো অত্থসাধকো ধুৰনিক্খেপোতি. তত্থ সাহত্থিকো নাম পৰস্স ভণ্ডং সহত্থা অৱহৰতি. আণত্তিকো নাম ‘‘অসুকস্স ভণ্ডং অৱহৰা’’তি অঞ্ঞং আণাপেতি. নিস্সগ্গিযো নাম সুঙ্কঘাতকপৰিকপ্পিতোকাসানং অন্তো ঠত্ৱা বহি পাতনং. অত্থসাধকো নাম ‘‘অসুকস্স ভণ্ডং যদা সক্কোতি, তদা তং অৱহৰা’’তি অঞ্ঞং আণাপেতি. তত্থ সচে পৰো অনন্তৰাযিকো হুত্ৱা তং অৱহৰতি, আণাপকস্স আণত্তিক্খণেযেৱ পাৰাজিকং. পৰস্স ৱা পন তেলকুম্ভিযা পাদগ্ঘনকতেলং অৱস্সং পিৱনকানি উপাহনাদীনি পক্খিপতি, হত্থতো মুত্তমত্তেযেৱ পাৰাজিকং. ধুৰনিক্খেপো পন আৰামাভিযোগউপনিক্খিত্তভণ্ডৱসেন ৱেদিতব্বো. তাৱকালিকভণ্ডদেয্যানি অদেন্তস্সাপি এসেৱনযোতি ইদং সাহত্থিকপঞ্চকং.
কতমং পুব্বপযোগপঞ্চকং? পুব্বপযোগো সহপযোগো সংৱিধাৱহাৰো সঙ্কেতকম্মং নিমিত্তকম্মন্তি. তত্থ আণত্তিৱসেন পুব্বপযোগো ৱেদিতব্বো. ঠানা চাৱনৱসেন, খিলাদীনি সঙ্কামেত্ৱা খেত্তাদিগ্গহণৱসেন চ সহপযোগো ৱেদিতব্বো. সংৱিধাৱহাৰো নাম ‘‘অসুকং নাম ভণ্ডং অৱহৰিস্সামা’’তি সংৱিদহিত্ৱা সংমন্তযিত্ৱা অৱহৰণং. এৱং সংৱিদহিত্ৱা গতেসু হি একেনাপি তস্মিং ভণ্ডে ঠানা চাৱিতে সব্বেসং অৱহাৰা হোন্তি. সঙ্কেতকম্মং নাম সঞ্জাননকম্মং. সচে হি পুৰেভত্তাদীসু যংকিঞ্চি কালং পৰিচ্ছিন্দিত্ৱা ‘‘অসুকস্মিং কালে ইত্থন্নামং ভণ্ডং অৱহৰা’’তি ৱুত্তো সঙ্কেততো অপচ্ছা অপুৰে তং অৱহৰতি, সঙ্কেতকাৰকস্স সঙ্কেতকৰণক্খণেযেৱ অৱহাৰো. নিমিত্তকম্মং নাম সঞ্ঞুপ্পাদনত্থং অক্খিনিক্খণাদিনিমিত্তকৰণং. সচে হি এৱং কতনিমিত্ততো অপচ্ছা অপুৰে ‘‘যং অৱহৰা’’তি ৱুত্তো, তং অৱহৰতি, নিমিত্তকাৰকস্স নিমিত্তকৰণক্খণেযেৱ অৱহাৰোতি ইদং পুব্বপযোগপঞ্চকং.
কতমং থেয্যাৱহাৰপঞ্চকং? থেয্যাৱহাৰো পসয্হাৱহাৰো পৰিকপ্পাৱহাৰো পটিচ্ছন্নাৱহাৰো কুসাৱহাৰোতি. তত্থ যো সন্ধিচ্ছেদাদীনি কত্ৱা অদিস্সমানো অৱহৰতি, কূটমানকূটকহাপণাদীহি ৱা ৱঞ্চেত্ৱা গণ্হাতি, তস্সেৱং গণ্হতো অৱহাৰো থেয্যাৱহাৰোতি ৱেদিতব্বো. যো পন পসয্হ বলক্কাৰেন পৰেসং সন্তকং গণ্হাতি গামঘাতকাদযো ৱিয, অত্তনো পত্তবলিতো ৱা ৱুত্তনযেনেৱ অধিকং গণ্হাতি ৰাজভটাদযো ৱিয, তস্সেৱং গণ্হতো অৱহাৰো পসয্হাৱহাৰোতি ৱেদিতব্বো. পৰিকপ্পেত্ৱা গহণং পন পৰিকপ্পাৱহাৰো নাম. সো ভণ্ডোকাসৱসেন দুৱিধো. তত্ৰাযং ভণ্ডপৰিকপ্পো – সাটকত্থিকো অন্তোগব্ভং পৱিসিত্ৱা ‘‘সচে সাটকো ভৱিস্সতি, গণ্হিস্সামি, সচে সুত্তং, ন গণ্হিস্সামী’’তি পৰিকপ্পেত্ৱা অন্ধকাৰে পসিব্বকং গণ্হাতি, তত্ৰ চে সাটকো হোতি, উদ্ধাৰেযেৱ পাৰাজিকং. সুত্তং চে হোতি, ৰক্খতি. বহি নীহৰিত্ৱা মুঞ্চিত্ৱা ‘‘সুত্ত’’ন্তি ঞত্ৱা পুন আহৰিত্ৱা ঠপেতি, ৰক্খতিযেৱ. ‘‘সুত্ত’’ন্তি ঞত্ৱাপি ‘‘যং লদ্ধং, তং গহেতব্ব’’ন্তি গচ্ছতি, পদৱাৰেন কাৰেতব্বো. ভূমিযং ঠপেত্ৱা গণ্হাতি, উদ্ধাৰে পাৰাজিকং. ‘‘চোৰো চোৰো’’তি অনুবন্ধো ছট্টেত্ৱা পলাযতি, ৰক্খতি. সামিকা দিস্ৱা গণ্হন্তি, ৰক্খতি যেৱ. অঞ্ঞো চে কোচি গণ্হাতি, ভণ্ডদেয্যং. সামিকেসু নিৱত্তেসু সযং দিস্ৱা পংসুকূলসঞ্ঞায ‘‘পগেৱেতং মযা গহিতং, মম দানি সন্তক’’ন্তি গণ্হন্তস্সাপি ভণ্ডদেয্যমেৱ. তত্থ য্ৱাযং ‘‘সচে সাটকো ভৱিস্সতি, গণ্হিস্সামী’’তিআদিনা নযেন পৱত্তো পৰিকপ্পো, অযং ভণ্ডপৰিকপ্পো নাম.
ওকাসপৰিকপ্পো পন এৱং ৱেদিতব্বো – একচ্চো পন পৰপৰিৱেণাদীনি পৱিট্ঠো কিঞ্চি লোভনেয্যং ভণ্ডং দিস্ৱা গব্ভদ্ৱাৰপমুখহেট্ঠাপাসাদদ্ৱাৰকোট্ঠকৰুক্খমূলাদিৱসেন পৰিচ্ছেদং কত্ৱা ‘‘সচে মং এত্থন্তৰে পস্সিস্সন্তি, দট্ঠুকামতায গহেত্ৱা ৱিচৰন্তো ৱিয দস্সামি, নো চে পস্সিস্সন্তি, হৰিস্সামী’’তি পৰিকপ্পেতি, তস্স তং আদায পৰিকপ্পিতপৰিচ্ছেদং অতিক্কন্তমত্তে অৱহাৰো হোতি. ইতি য্ৱাযং ৱুত্তনযেনেৱ পৱত্তো পৰিকপ্পো, অযং ওকাসপৰিকপ্পো নাম. এৱমিমেসং দ্ৱিন্নম্পি পৰিকপ্পানং ৱসেন পৰিকপ্পেত্ৱা গণ্হতো অৱহাৰো ‘‘পৰিকপ্পাৱহাৰো’’তি ৱেদিতব্বো.
পটিচ্ছাদেত্ৱা পন অৱহৰণং পটিচ্ছন্নাৱহাৰো নাম. সো এৱং ৱেদিতব্বো – যো ভিক্খু উয্যানাদীসু পৰেসং ওমুঞ্চিত্ৱা ঠপিতঅঙ্গুলিমুদ্দিকাদীনি দিস্ৱা ‘‘পচ্ছা গণ্হিস্সামী’’তি পংসুনা ৱা পণ্ণেন ৱা পটিচ্ছাদেতি, তস্স এত্তাৱতা উদ্ধাৰো নত্থীতি ন তাৱ অৱহাৰো হোতি. যদা পন সামিকা ৱিচিনন্তা অপস্সিত্ৱা ‘‘স্ৱে জানিস্সামা’’তি সালযাৱ গতা হোন্তি, অথস্স তং উদ্ধৰতো উদ্ধাৰে অৱহাৰো. পটিচ্ছন্নকালেযেৱ ‘‘এতং মম সন্তক’’ন্তি সকসঞ্ঞায ৱা ‘‘গতা দানি তে, ছট্টিতভণ্ডং ইদ’’ন্তি পংসুকূলসঞ্ঞায ৱা গণ্হন্তস্স পন ভণ্ডদেয্যং. তেসু দুতিযততিযদিৱসে আগন্ত্ৱা ৱিচিনিত্ৱা অদিস্ৱা ধুৰনিক্খেপং কত্ৱা গতেসুপি গহিতং ভণ্ডদেয্যমেৱ. পচ্ছা ঞত্ৱা চোদিযমানস্স অদদতো সামিকানং ধুৰনিক্খেপে অৱহাৰো হোতি. কস্মা? যস্মা তস্স পযোগেন তেহি ন দিট্ঠং. যো পন তথাৰূপং ভণ্ডং যথাঠানে ঠিতংযেৱ অপ্পটিচ্ছাদেত্ৱা থেয্যচিত্তো পাদেন অক্কমিত্ৱা কদ্দমে ৱা ৱালুকায ৱা পৱেসেতি, তস্স পৱেসিতমত্তেযেৱ অৱহাৰো.
কুসং সঙ্কামেত্ৱা পন অৱহৰণং কুসাৱহাৰো নাম. সোপি এৱং ৱেদিতব্বো – যো ভিক্খু ৱিলীৱমযং ৱা তালপণ্ণমযং ৱা কতসঞ্ঞাণং যংকিঞ্চি কুসং পাতেত্ৱা চীৱৰে ভাজীযমানে অত্তনো কোট্ঠাসস্স সমীপে ঠিতং অপ্পগ্ঘতৰং ৱা মহগ্ঘতৰং ৱা সমসমং ৱা অগ্ঘেন পৰস্স কোট্ঠাসং হৰিতুকামো অত্তনো কোট্ঠাসে পতিতং কুসং পৰস্স কোট্ঠাসে পাতেতুকামতায উদ্ধৰতি, ৰক্খতি তাৱ. পৰস্স কোট্ঠাসে পাতিতে ৰক্খতেৱ. যদা পন তস্মিং পতিতে পৰস্স কোট্ঠাসতো পৰস্স কুসং উদ্ধৰতি, উদ্ধতমত্তে অৱহাৰো. সচে পঠমতৰং পৰকোট্ঠাসতো পৰস্স কুসং উদ্ধৰতি, অত্তনো কোট্ঠাসে পাতেতুকামতায উদ্ধাৰে ৰক্খতি, পাতনেপি ৰক্খতি, অত্তনো কোট্ঠাসতো পন অত্তনো কুসং উদ্ধৰতো উদ্ধাৰেযেৱ ৰক্খতি, তং উদ্ধৰিত্ৱা পৰকোট্ঠাসে পাতেন্তস্স হত্থতো মুত্তমত্তে অৱহাৰো. অযং কুসাৱহাৰো. ইতি যং ৱুত্তং ‘‘আদিযেয্যাতি পঞ্চৱীসতিযা অৱহাৰানং অঞ্ঞতৰৱসেন হৰেয্যা’’তি, তস্সত্থো পকাসিতো হোতি.
যথাৰূপেতি যাদিসে. অদিন্নাদানেতি অদিন্নস্স পৰসন্তকস্স গহণে. ৰাজানোতিইদং বিম্বিসাৰংযেৱ সন্ধায ৱুত্তং, অঞ্ঞে পন তথা কৰেয্যুং ৱা ন কৰেয্যুং ৱাতি তে নপ্পমাণং. হনেয্যুং ৱাতি হত্থাদীহি ৱা পোথেয্যুং, সত্থেন ৱা ছিন্দেয্যুং. বন্ধেয্যুং ৱাতি ৰজ্জুবন্ধনাদীহি বন্ধেয্যুং ৱা. পব্বাজেয্যুং ৱাতি নীহৰেয্যুং ৱা. চোৰোসি বালোসি মূড়্হোসি থেনোসীতি ইমেহি ৱচনেহি পৰিভাসেয্যুং. কীদিসস্স পন অদিন্নস্স আদানে ৰাজানো এৱং কৰোন্তি? পাদস্স ৱা পাদাৰহস্স ৱা. তথাৰূপং ভিক্খু অদিন্নং আদিযমানোতি তাদিসং ভিক্খু পোৰাণকস্স কহাপণস্স পাদং ৱা পাদাৰহং ৱা ভণ্ডং অদিন্নং ভূমিআদীসু যত্থ কত্থচি ঠিতং যংকিঞ্চি সজীৱনিজ্জীৱং ৱুত্তপ্পকাৰানং অৱহাৰানং যেন কেনচি অৱহাৰেন অৱহৰন্তো পাৰাজিকো হোতি, কো পন ৱাদো ততো অতিৰেকতৰস্মিন্তি.
ৰাজগহে ধনিযত্থেৰং আৰব্ভ ৰঞ্ঞো দাৰূনি অদিন্নং আদিযনৱত্থুস্মিং পঞ্ঞত্তং, ‘‘গামা ৱা অৰঞ্ঞা ৱা’’তি অযমেত্থ অনুপঞ্ঞত্তি, সাধাৰণপঞ্ঞত্তি, সাণত্তিকং, হৰণত্থায গমনাদিকে পুব্বপ্পযোগে দুক্কটং, আমসনে দুক্কটং, পাৰাজিকৱত্থুনো ফন্দাপনে থুল্লচ্চযং. আদিযন্তস্স মাসকে ৱা ঊনমাসকে ৱা দুক্কটং, অতিৰেকমাসকে ৱা ঊনপঞ্চমাসকে ৱা থুল্লচ্চযং, পঞ্চমাসকে ৱা অতিৰেকপঞ্চমাসকে ৱা পাৰাজিকং. সব্বত্থ গহণকালৱসেন চ গহণদেসৱসেন চ পৰিভোগভাজনপৰিৱত্তনাদীহি চ পৰিহীনাপৰিহীনৱসেন ৱিনিচ্ছযো ৱেদিতব্বো. সকসঞ্ঞিস্স, ৱিস্সাসগ্গাহে, তাৱকালিকে, পেতপৰিগ্গহে, তিৰচ্ছানগতপৰিগ্গহে, পংসুকূলসঞ্ঞিস্স, উম্মত্তকাদীনঞ্চ অনাপত্তি. সীলৱিপত্তি, অঞ্ঞস্স মনুস্সজাতিকস্স ৱসেন পৰপৰিগ্গহিতং, পৰপৰিগ্গহিতসঞ্ঞিতা, গৰুপৰিক্খাৰো, থেয্যচিত্তং, ৱুত্তপ্পকাৰানং অৱহাৰানং ৱসেন অৱহৰণঞ্চাতি ইমানেত্থ পঞ্চ অঙ্গানি. অদিন্নাদানসমুট্ঠানং, কিৰিযং, সঞ্ঞাৱিমোক্খং, সচিত্তকং, লোকৱজ্জং, কাযকম্মং, ৱচীকম্মং, অকুসলচিত্তং, তিৱেদনন্তি.
দুতিযপাৰাজিকৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৩. ততিযপাৰাজিকৱণ্ণনা
ততিযে সঞ্চিচ্চাতি সংচেতেত্ৱা সদ্ধিং চেতেত্ৱা. ‘‘পাণো’’তিসঞ্ঞায সদ্ধিংযেৱ ‘‘ৱধামি ন’’ন্তি ৱধকচেতনায চেতেত্ৱা পকপ্পেত্ৱা. মনুস্সৱিগ্গহন্তি কললতো পট্ঠায জীৱমানকমনুস্সজাতিকসৰীৰং. জীৱিতা ৱোৰোপেয্যাতি কললকালেপি তাপনমদ্দনেহি ৱা ভেসজ্জসম্পদানেন ৱা ততো ৱা উদ্ধম্পি তদনুৰূপেন উপক্কমেন জীৱিতা ৱিযোজেয্য. ইমস্স পনত্থস্স আৱিভাৱত্থং পাণো ৱেদিতব্বো, পাণাতিপাতো ৱেদিতব্বো, পাণাতিপাতী ৱেদিতব্বো, পাণাতিপাতস্স পযোগো ৱেদিতব্বো. তত্থ পাণোতি ৱোহাৰতো সত্তো, পৰমত্থতো জীৱিতিন্দ্ৰিযং. পাণাতিপাতোতি যায চেতনায জীৱিতিন্দ্ৰিযুপচ্ছেদকপযোগং সমুট্ঠাপেতি, সা চেতনা. পাণাতিপাতীতি ৱুত্তচেতনায সমঙ্গিপুগ্গলো. পাণাতিপাতস্স পযোগোতি পাণাতিপাতস্স ছ পযোগা সাহত্থিকো নিস্সগ্গিযো আণত্তিকো থাৱৰো ৱিজ্জামযো ইদ্ধিমযোতি. তত্থ সাহত্থিকোতি সযং মাৰেন্তস্স কাযেন ৱা কাযপ্পটিবদ্ধেন ৱা পহৰণং. নিস্সগ্গিযোতি দূৰে ঠিতং মাৰেতুকামস্স কাযেন ৱা কাযপ্পটিবদ্ধেন ৱা উসুসত্তিযন্তপাসাণাদীনং নিস্সজ্জনং. তত্থ একেকো উদ্দিস্সানুদ্দিস্সভেদতো দুৱিধো. তত্থ উদ্দিস্সকে যং উদ্দিস্স পহৰতি, তস্সেৱ মৰণেন কম্মবদ্ধো. ‘‘যো কোচি মৰতূ’’তি এৱং অনুদ্দিস্সকে পহাৰপ্পচ্চযা যস্স কস্সচি মৰণেন কম্মবদ্ধো. উভযত্থাপি চ পহৰিতমত্তে ৱা মৰতু, পচ্ছা ৱা তেনেৱ ৰোগেন, পহৰিতক্খণেযেৱ কম্মবদ্ধো. আণত্তিকোতি ‘‘অসুকং নাম মাৰেহী’’তি অঞ্ঞং আণাপেন্তস্স আণাপনং.
তত্থ –
ৱত্থু কালো চ ওকাসো, আৱুধং ইৰিযাপথো;
ক্ৰিযাৱিসেসোতি ইমে, ছ আণত্তি নিযামকা.
তত্থ ৱত্থূতি পুগ্গলো. যঞ্হি পুগ্গলং ‘‘মাৰেহী’’তি আণত্তো সচে তমেৱ মাৰেতি, আণাপকস্স আপত্তি. অথ অঞ্ঞং মাৰেতি, তংমঞ্ঞমানো ৱা অঞ্ঞং মাৰেতি, আণাপকো মুচ্চতি. ‘‘ইমং মাৰেহী’’তি আণত্তে পন আণাপকস্স দুক্কটং. কালোতি পুৰেভত্তাদিকালো. সচে হি ‘‘পুৰেভত্তং মাৰেহী’’তি আণত্তো পুৰেভত্তমেৱ মাৰেতি, আণাপকস্স আপত্তি. অথ যং পুৰেভত্তং নিযামিতং, ততো পচ্ছা ৱা পুৰে ৱা মাৰেতি, আণাপকো মুচ্চতি. ইমিনা নযেন সব্বত্থ ৱিনিচ্ছযো ৱেদিতব্বো. থাৱৰোতি অসংহাৰিমেন উপকৰণেন মাৰেতুকামস্স ওপাতক্খণনং অপস্সেনসংৱিধানং অসিআদীনং উপনিক্খিপনং তড়াকাদীসু ৱিসসম্পযোজনং ৰূপূপহাৰোতিএৱমাদি. ৱুত্তনযেনেৱ চেত্থাপি উদ্দিস্সানুদ্দিস্সভেদো ৱেদিতব্বো. ৱিজ্জামযোতি মাৰণত্থং ৱিজ্জাপৰিজপ্পনং. ইদ্ধিমযোতি কম্মৱিপাকজায ইদ্ধিযা পযোজনং.
সত্থহাৰকং ৱাস্স পৰিযেসেয্যাতি এত্থ হৰতীতি হাৰকং, কিং হৰতি? জীৱিতং. অথ ৱা হৰিতব্বন্তি হাৰকং, উপনিক্খিপিতব্বন্তি অত্থো. সত্থঞ্চ তং হাৰকঞ্চাতি সত্থহাৰকং. অস্সাতি মনুস্সৱিগ্গহস্স. পৰিযেসেয্যাতি যথা লভতি, তথা কৰেয্য, উপনিক্খিপেয্যাতি অত্থো. এতেন থাৱৰপযোগং দস্সেতি. ইতৰথা হি পৰিযিট্ঠিমত্তেযেৱ পাৰাজিকো ভৱেয্য, ন চেতং যুত্তং. পদভাজনে পনস্স ব্যঞ্জনং অনাদিযিত্ৱা যং এত্থ থাৱৰপযোগসঙ্গহিতং সত্থং, তদেৱ দস্সেতুং ‘‘অসিং ৱা’’তিআদি ৱুত্তং. মৰণৱণ্ণং ৱা সংৱণ্ণেয্যাতি ৱাচায ৱা তালপণ্ণাদীসু লিখিত্ৱা ৱা ‘‘যো এৱং মৰতি, সো ধনং ৱা লভতী’’তিআদিনা নযেন মৰণে গুণং পকাসেয্য. এতেন যথা ‘‘অদিন্নাদানে আদিযেয্যা’’তি ৱুত্তত্তা পৰিযাযকথায মুচ্চতি, নযিধ, এৱং ‘‘সংৱণ্ণেয্যা’’তি ৱচনতো পন ইধ পৰিযাযকথাযপি ন মুচ্চতীতি অযমত্থো ৱেদিতব্বো. মৰণায ৱা সমাদপেয্যাতি ‘‘সত্থং ৱা আহৰা’’তিআদিনা (পাৰা. ১৭২) নযেন মৰণত্থায উপাযং গাহাপেয্য. এতেন আণত্তিকপ্পযোগং দস্সেতি. অম্ভো পুৰিসাতি আলপনমেতং. কিং তুয্হিমিনাতিআদি সংৱণ্ণনাকাৰনিদস্সনং. ইতি চিত্তমনোতি ইতি চিত্তো ইতি মনো. ‘‘মতং তে জীৱিতা সেয্যো’’তিএত্থ ৱুত্তমৰণচিত্তো মৰণমনোতি অত্থো. এত্থ চ ‘‘মনো’’তিইদং চিত্তস্স অত্থদীপনত্থং ৱুত্তং. তেনেৱস্স পদভাজনে ‘‘যং চিত্তং তং মনো’’তি (পাৰা. ১৭২) আহ. চিত্তসঙ্কপ্পোতি ৱিচিত্তসঙ্কপ্পো. এত্থাপি ইতি-সদ্দো আহৰিতব্বো. ‘‘সঙ্কপ্পো’’তি চ সংৱিদহনমত্তস্সেতং নামং, ন ৱিতক্কস্সেৱ. তঞ্চ সংৱিদহনং ইমস্মিং অত্থে সঞ্ঞাচেতনাধিপ্পাযেহি সঙ্গহং গচ্ছতি, তস্মা ‘‘ইতি চিত্তসঙ্কপ্পো’’তি ‘‘মতং তে জীৱিতা সেয্যো’’তিএত্থ ৱুত্তমৰণসঞ্ঞী মৰণচেতনো মৰণাধিপ্পাযোতি এৱমেত্থ অত্থো দট্ঠব্বো. পদভাজনেপি হি অযমেৱ নযো দস্সিতো. এতেন মৰণচিত্তাদীহি ৱিনা ‘‘একাহং জীৱিতং সেয্যো, ৱীৰিযমাৰভতো দড়্হ’’ন্তিআদিনা (ধ. প. ১১২) নযেন ধম্মং ভাসন্তস্স সংৱণ্ণনা নাম ন হোতীতি দস্সেতি. অনেকপৰিযাযেনাতি নানপ্পকাৰেন উচ্চাৱচেন কাৰণেন. পুন মৰণৱণ্ণন্তিআদি নিগমনৱচনং. পাৰাজিকো হোতীতি তঙ্খণূপপন্নম্পি মনুস্সৱিগ্গহং ৱুত্তনযেন জীৱিতা ৱোৰোপেন্তো পাৰাজিকো হোতীতি.
ৱেসালিযং সম্বহুলে ভিক্খূ আৰব্ভ অঞ্ঞমঞ্ঞং জীৱিতা ৱোৰোপনৱত্থুস্মিং পঞ্ঞত্তং, ‘‘মৰণৱণ্ণং ৱা’’তি অযমেত্থ অনুপঞ্ঞত্তি, সাধাৰণপঞ্ঞত্তি, সাণত্তিকং, মাৰণত্থায ওপাতক্খণনাদীসু দুক্কটং, অনোদিস্স খতে ওপাতে যস্স কস্সচি পতনেপি দুক্কটং, যক্খপেততিৰচ্ছানগতমনুস্সৱিগ্গহানং তিৰচ্ছানগতস্স চ দুক্খুপ্পত্তিযং দুক্কটমেৱ, মনুস্সজাতিকস্স দুক্খুপ্পত্তিযং থুল্লচ্চযং, তথা যক্খাদীনং মৰণে, তিৰচ্ছানগতমৰণে পন পাচিত্তিযং, মনুস্সমৰণে পাৰাজিকন্তি. ইমিনা নযেন সব্বত্থ পযোগভেদৱসেন আপত্তিভেদো ৱেদিতব্বো. অসঞ্চিচ্চ মাৰেন্তস্স অজানন্তস্স নমৰণাধিপ্পাযস্স উম্মত্তকাদীনঞ্চ অনাপত্তি. তত্থ অসঞ্চিচ্চাতি ‘‘ইমিনা উপক্কমেন ইমং মাৰেমী’’তি অচেতেত্ৱা কতেন উপক্কমেন মুসলুস্সাপনৱত্থুস্মিং (পাৰা. ১৮০ আদযো) ৱিয পৰে মতেপি অনাপত্তি. অজানন্তস্সাতি ‘‘ইমিনা অযং মৰিস্সতী’’তি অজানন্তস্স উপক্কমেন ৱিসগতপিণ্ডপাতৱত্থুস্মিং (পাৰা. ১৮১) ৱিয পৰে মতেপি অনাপত্তি. নমৰণাধিপ্পাযস্সাতি মৰণং অনিচ্ছন্তস্স উপক্কমেন ভেসজ্জৱত্থুস্মিং (পাৰা. ১৮৭) ৱিয পৰে মতেপি অনাপত্তি. এৱং অসঞ্চিচ্চাতিআদীসু ৱিনিচ্ছযো ৱেদিতব্বো. সীলৱিপত্তি, মনুস্সজাতিকপাণো, পাণসঞ্ঞিতা, ৱধকচিত্তং, উপক্কমো, তেন মৰণন্তি ইমানেত্থ পঞ্চ অঙ্গানি. অদিন্নাদানসমউট্ঠানং, কিৰিযং, সঞ্ঞাৱিমোক্খং, সচিত্তকং, লোকৱজ্জং, কাযকম্মং, ৱচীকম্মং, অকুসলচিত্তং, দুক্খৱেদনন্তি.
ততিযপাৰাজিকৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৪. চতুত্থপাৰাজিকৱণ্ণনা
চতুত্থে অনভিজানন্তি সকসন্তানে অনুপ্পন্নত্তা অত্তনি অত্থিভাৱং অজানন্তো. উত্তৰিমনুস্সধম্মন্তি উত্তৰিমনুস্সানং ঝাযীনঞ্চেৱ অৰিযানঞ্চ ধম্মং. অত্তুপনাযিকন্তি অত্তনি তং উপনেতি ‘‘মযি অত্থী’’তি সমুদাচৰন্তো, অত্তানং ৱা তত্থ উপনেতি ‘‘অহং এত্থ সন্দিস্সামী’’তি সমুদাচৰন্তোতি অত্তুপনাযিকো, তং অত্তুপনাযিকং. এৱং কত্ৱা সমুদাচৰেয্যাতি সম্বন্ধো. অলমৰিযঞাণদস্সনন্তিএত্থ মহগ্গতলোকুত্তৰপঞ্ঞা জাননট্ঠেন ঞাণং, চক্খুনা চ দিট্ঠমিৱ ধম্মং পচ্চক্খকৰণতো দস্সনত্থেন দস্সনন্তি ঞাণদস্সনং, অৰিযং ৱিসুদ্ধং উত্তমং ঞাণদস্সনন্তি অৰিযঞাণদস্সনং, অলং পৰিযত্তং কিলেসৱিদ্ধংসনসমত্থং অৰিযঞাণদস্সনমেত্থ ঝানাদিভেদে উত্তৰিমনুস্সধম্মে, অলং ৱা অৰিযঞাণদস্সনমস্সাতি অলমৰিযঞাণদস্সনো, তং অলমৰিযঞাণদস্সনং. সমুদাচৰেয্যাতি ৱুত্তপ্পকাৰমেতং উত্তৰিমনুস্সধম্মং অত্তুপনাযিকং কত্ৱা কাযেন ৱা ৱাচায ৱা তদুভযেন ৱা ৱিঞ্ঞুস্স মনুস্সজাতিকস্স আৰোচেয্য. ইতি জানামি ইতি পস্সামীতি সমুদাচৰণাকাৰদস্সনমেতং, অত্তুপনাযিকঞ্হি কত্ৱা ৱিনা অঞ্ঞাপদেসেন সমুদাচৰন্তো এৱং সমুদাচৰতি, তস্মা য্ৱাযং পদভাজনে (পাৰা. ২০৯) ‘‘পঠমং ঝানং সমাপজ্জিং, সমাপজ্জামি, সমাপন্নো’’তিআদিভেদো ৱুত্তো, সো সব্বো ইধেৱ সঙ্গহং গচ্ছতীতি ৱেদিতব্বো. ‘‘ইতি জানামি ইতি পস্সামী’’তি হি ৱদন্তো ন যিদং ৱচনমত্তমেৱ ৱদতি, অথ খো ‘‘ইমিনা চ ইমিনা চ কাৰণেন অযং ধম্মো মযি অত্থী’’তি দীপেতি, ‘‘সমাপজ্জি’’ন্তিআদীনি চ ৱদন্তেন হি সমাপজ্জনাদীহি কাৰণেহি অত্থিতা দীপিতা হোতি, তেন ৱুত্তং ‘‘য্ৱাযং পদভাজনে পঠমং ঝানং সমাপজ্জিং, সমাপজ্জামি, সমাপন্নোতিআদিভেদো ৱুত্তো, সো সব্বো ইধেৱ সঙ্গহং গচ্ছতী’’তি. ততো অপৰেন সমযেনাতি ততো আৰোচিতকালতো অঞ্ঞতৰস্মিং কালে. ইতি আপত্তিপটিজাননকালদস্সনমেতং, অযং পন আৰোচিতক্খণেৱ আপত্তিং আপজ্জতি. আপত্তিং পন আপন্নো যস্মা পৰেন চোদিতো ৱা অচোদিতো ৱা পটিজানাতি, তস্মা ‘‘সমনুগ্গাহীযমানো ৱা অসমনুগ্গাহীযমানো ৱা’’তি ৱুত্তং. আপন্নোতি আৰোচিতক্খণেযেৱ পাৰাজিকং আপন্নো. ৱিসুদ্ধাপেক্খোতি অত্তনো গিহিভাৱাদিকং ৱিসুদ্ধিং অপেক্খমানো ইচ্ছমানো. অযঞ্হি যস্মা পাৰাজিকং আপন্নো, তস্মা ভিক্খুভাৱে ঠত্ৱা অভব্বো ঝানাদীনি অধিগন্তুং, ইচ্চস্স ভিক্খুভাৱো ৱিসুদ্ধি নাম ন হোতি. যস্মা পন গিহি ৱা উপাসকাৰামিকসামণেৰানং ৱা অঞ্ঞতৰো হুত্ৱা দানাদীহি সগ্গমগ্গং ৱা ঝানাদীহি মোক্খমগ্গং ৱা আৰাধেতুং ভব্বো হোতি, তস্মাস্স গিহিআদিভাৱো ৱিসুদ্ধি নাম হোতি. তেন ৱুত্তং ‘‘গিহিভাৱাদিকং ৱিসুদ্ধিং অপেক্খমানো’’তি. এৱং ৱদেয্যাতি এৱং ভণেয্য, কথং? ‘‘অজানমেৱং, আৱুসো’’তিআদিং. তত্থ অজানন্তি অজানন্তো. অপস্সন্তি অপস্সন্তো. তুচ্ছং মুসা ৱিলপিন্তি অহং ৱচনত্থৱিৰহতো তুচ্ছং, ৱঞ্চনাধিপ্পাযতো মুসা ৱিলপিং অভণিন্তি ৱুত্তং হোতি. অঞ্ঞত্ৰ অধিমানাতি য্ৱাযং তিলক্খণং আৰোপেত্ৱা সঙ্খাৰে সম্মসন্তস্স আৰদ্ধৱিপস্সকস্স অপত্তে পত্তসঞ্ঞিতাসঙ্খাতো অধিমানো উপ্পজ্জতি, তং অধিমানং ঠপেত্ৱা কেৱলং পাপিচ্ছতায যো সমুদাচৰেয্য, অযম্পি পাৰাজিকো হোতীতি অত্থো.
ৱেসালিযং ৱগ্গুমুদাতীৰিযে ভিক্খূ আৰব্ভ তেসং উত্তৰিমনুস্সধম্মাৰোচনৱত্থুস্মিং পঞ্ঞত্তং, ‘‘অঞ্ঞত্ৰ অধিমানা’’তি অযমেত্থ অনুপঞ্ঞত্তি, সাধাৰণপঞ্ঞত্তি, অনাণত্তিকং, ‘‘পঠমং ঝানং সমাপজ্জি’’ন্তিআদিনা নযেন ৱুত্তপ্পকাৰং অসন্তং ঝানাদিধম্মং আৰোচেন্তস্স সচে যস্স কস্সচি আৰোচেতি, সো মনুস্সজাতিকো হোতি, অনন্তৰমেৱ ‘‘অযং ঝানলাভী’’তি ৱা ‘‘অৰিযো’’তি ৱা যেন কেনচি আকাৰেন তমত্থং জানাতি, পাৰাজিকং. সচে ন জানাতি, থুল্লচ্চযং. সচে পন ‘‘যো তে ৱিহাৰে ৱসি, সো ভিক্খু পঠমং ঝানং সমাপজ্জী’’তিআদিনা (পাৰা. ২২০) নযেন অঞ্ঞাপদেসেন আৰোচেন্তস্স জানাতি, থুল্লচ্চযং. সচে ন জানাতি, দুক্কটং. অধিমানেন আৰোচেন্তস্স, অনুল্লপনাধিপ্পাযস্স, উম্মত্তকাদীনঞ্চ অনাপত্তি. সীলৱিপত্তি, উত্তৰিমনুস্সধম্মস্স অত্তনি অসন্ততা, পাপিচ্ছতায তস্স আৰোচনং, অনঞ্ঞাপদেসো, যস্স আৰোচেতি, তস্স মনুস্সজাতিকতা, তঙ্খণৱিজাননন্তি ইমানেত্থ পঞ্চ অঙ্গানি. সমুট্ঠানাদীনি অদিন্নাদানে ৱুত্তসদিসানেৱাতি.
চতুত্থপাৰাজিকৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
উদ্দিট্ঠা খো আযস্মন্তো চত্তাৰো পাৰাজিকা ধম্মাতিইদং ইধ উদ্দিট্ঠপাৰাজিকপৰিদীপনমেৱ. সমোধানেত্ৱা পন সব্বানেৱ চতুৱীসতি পাৰাজিকানি ৱেদিতব্বানি. কতমানি চতুৱীসতি? পাড়িযং আগতানি তাৱ ভিক্খূনং চত্তাৰি ভিক্খুনীনং অসাধাৰণানি চত্তাৰীতি অট্ঠ, তানি একাদসন্নং পণ্ডকাদীনং অভব্বভাৱসঙ্খাতেহি একাদসহি পাৰাজিকেহি সদ্ধিং একূনৱীসতি, গিহিভাৱং পত্থযমানায ভিক্খুনিযা ৱিব্ভন্তভাৱপাৰাজিকেন সদ্ধিং ৱীসতি, অপৰানিপি লম্বী, মুদুপিট্ঠিকো, পৰস্স অঙ্গজাতং মুখেন গণ্হাতি, পৰস্স অঙ্গজাতে অভিনিসীদতীতি ইমেসং চতুন্নং ৱসেন ‘‘চত্তাৰি অনুলোমপাৰাজিকানী’’তি ৱদন্তি, ইতি ইমানি চ চত্তাৰি, পুৰিমানি চ ৱীসতীতি সমোধানেত্ৱা সব্বানেৱ চতুৱীসতি পাৰাজিকানি ৱেদিতব্বানি. ন লভতি ভিক্খূহি সদ্ধিং সংৱাসন্তি উপোসথাদিভেদং সংৱাসং ভিক্খূহি সদ্ধিং ন লভতি. যথা পুৰে, তথা পচ্ছাতি যথা পুব্বে গিহিকালে অনুপসম্পন্নকালে চ, পচ্ছা পাৰাজিকং আপন্নোপি তথেৱ অসংৱাসো হোতি, নত্থি তস্স ভিক্খূহি সদ্ধিং উপোসথাদিভেদো সংৱাসোতি. তত্থাযস্মন্তে পুচ্ছামীতি তেসু চতূসু পাৰাজিকেসু আযস্মন্তে ‘‘কচ্চিত্থ পৰিসুদ্ধা’’তি পুচ্ছামি. কচ্চিত্থাতি কচ্চি এত্থ, এতেসু চতূসু পাৰাজিকেসু কচ্চি পৰিসুদ্ধাতি অত্থো. অথ ৱা কচ্চিত্থ পৰিসুদ্ধাতি কচ্চি পৰিসুদ্ধা অত্থ, ভৱথাতি অত্থো. সেসং সব্বত্থ উত্তানমেৱাতি.
কঙ্খাৱিতৰণিযা পাতিমোক্খৱণ্ণনায
পাৰাজিকৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.