নিদানৱণ্ণনা
তত্থ পাতিমোক্খন্তি পঅতিমোক্খং অতিপমোক্খং অতিসেট্ঠং অতিউত্তমন্তি অত্থো. ইতি ইমিনা ৱচনত্থেন একৱিধম্পি সীলগন্থভেদতো দুৱিধং হোতি. তথা হি ‘‘পাতিমোক্খসংৱৰসংৱুতো ৱিহৰতী’’তি (ম. নি. ১.৬৯; ৩.৭৫; ৱিভ. ৫০৮) চ ‘‘আদিমেতং মুখমেতং পমুখমেতং কুসলানং ধম্মানং, তেন ৱুচ্চতি পাতিমোক্খ’’ন্তি (মহাৱ. ১৩৫) চ আদীসু সীলং পাতিমোক্খন্তি ৱুচ্চতি, ‘‘উভযানি খো পনস্স পাতিমোক্খানি ৱিত্থাৰেন স্ৱাগতানি হোন্তী’’তিআদীসু (পাচি. ১৪৭; অ. নি. ৮.৫২; ১০.৩৩) গন্থো পাতিমোক্খন্তি ৱুচ্চতি. তত্থ সীলং যো নং পাতি ৰক্খতি, তং মোক্খেতি মোচযতি আপাযিকাদীহি দুক্খেহি, অত্তানুৱাদাদীহি ৱা ভযেহীতি পাতিমোক্খং. গন্থো পন তস্স পাতিমোক্খস্স জোতকত্তা পাতিমোক্খন্তি ৱুচ্চতি. আদিম্হি পন ৱুত্তো ৱচনত্থো উভিন্নম্পি সাধাৰণো হোতি.
তত্থাযং ৱণ্ণনা সীলপাতিমোক্খস্সাপি যুজ্জতি গন্থপাতিমোক্খস্সাপি, গন্থে হি ৱণ্ণিতে তস্স অত্থো ৱণ্ণিতোৱ হোতি. তং পনেতং গন্থপাতিমোক্খং ভিক্খুপাতিমোক্খং ভিক্খুনিপাতিমোক্খন্তি দুৱিধং হোতি. তত্থ ‘‘সুণাতু মে, ভন্তে, সঙ্ঘো’’তিআদিকং (মহাৱ. ১৩৪) পঞ্চহি উদ্দেসপৰিচ্ছেদেহি ৱৱত্থিতং ভিক্খুপাতিমোক্খং, ‘‘সুণাতু মে, অয্যে, সঙ্ঘো’’তিআদিকং চতূহি উদ্দেসপৰিচ্ছেদেহি ৱৱত্থিতং ভিক্খুনিপাতিমোক্খং. তত্থ ভিক্খুপাতিমোক্খে পঞ্চ উদ্দেসা নাম নিদানুদ্দেসো, পাৰাজিকুদ্দেসো, সঙ্ঘাদিসেসুদ্দেসো, অনিযতুদ্দেসো, ৱিত্থাৰুদ্দেসোতি. তত্থ নিদানুদ্দেসো তাৱ ‘‘সুণাতু মে, ভন্তে, সঙ্ঘো…পে… আৱিকতা হিস্স ফাসু হোতি, তত্থাযস্মন্তে পুচ্ছামি, কচ্চিত্থ পৰিসুদ্ধা, দুতিযম্পি পুচ্ছামি, কচ্চিত্থ পৰিসুদ্ধা, ততিযম্পি পুচ্ছামি, কচ্চিত্থ পৰিসুদ্ধা, পৰিসুদ্ধেত্থাযস্মন্তো, তস্মা তুণ্হী, এৱমেতং ধাৰযামী’’তি ৱত্ৱা ‘‘উদ্দিট্ঠং খো আযস্মন্তো নিদান’’ন্তিআদিনা নযেন অৱসেসে সুতেন সাৱিতে উদ্দিট্ঠো হোতি. পাৰাজিকুদ্দেসাদীনং পৰিচ্ছেদা নিদানস্স আদিতো পট্ঠায পাৰাজিকাদীনি ওসাপেত্ৱা যোজেতব্বা. ৱিত্থাৰো ৱিত্থাৰোযেৱ. ‘‘অৱসেসং সুতেন সাৱেতব্ব’’ন্তি (মহাৱ. ১৫০; পৰি. ৩২৫) ৱচনতো পন পাৰাজিকুদ্দেসাদীসু যস্মিং ৱিপ্পকতে অন্তৰাযো উপ্পজ্জতি, তেন সদ্ধিং অৱসেসং সুতেন সাৱেতব্বং. নিদানুদ্দেসে পন অনিট্ঠিতে সুতেন সাৱেতব্বং নাম নত্থি. ভিক্খুনিপাতিমোক্খে পন অনিযতুদ্দেসো পৰিহাযতি, সেসং ৱুত্তনযমেৱ. এৱমেতেসং পঞ্চহি চেৱ চতূহি চ উদ্দেসপৰিচ্ছেদেহি ৱৱত্থিতানং দ্ৱিন্নম্পি পাতিমোক্খানং অযং ৱণ্ণনা ভৱিস্সতি. যস্মা পনেত্থ ভিক্খুপাতিমোক্খং পঠমং, তস্মা তস্স তাৱ ৱণ্ণনত্থমিদং ৱুচ্চতি.
‘‘সুণাতু মে’’তিআদীনং, পদানং অত্থনিচ্ছযং;
ভিক্খৱো সীলসম্পন্না, সিক্খাকামা সুণন্তু মেতি.
এত্থ হি সুণাতূতিইদং সৱনাণত্তিৱচনং. মেতি যো সাৱেতি, তস্স অত্তনিদ্দেসৱচনং. ভন্তেতি সগাৰৱসপ্পতিস্সৱচনং. সঙ্ঘোতি পুগ্গলসমূহৱচনং. সব্বমেৱ চেতং পাতিমোক্খুদ্দেসকেন পঠমং ৱত্তব্বৱচনং. ভগৱতা হি পাতিমোক্খুদ্দেসং অনুজানন্তেন ৰাজগহে ৱুত্তং, তস্মা যো পাতিমোক্খং উদ্দিসতি, তেন সচে সঙ্ঘত্থেৰো হোতি, ‘‘আৱুসো’’তি ৱত্তব্বং. সচে নৱকতৰো হোতি, পাড়িযং (মহাৱ. ১৩৪) আগতনযেনেৱ ‘‘ভন্তে’’তি ৱত্তব্বং. সঙ্ঘত্থেৰো ৱা হি পাতিমোক্খং উদ্দিসেয্য ‘‘থেৰাধিকং পাতিমোক্খ’’ন্তিৱচনতো (মহাৱ. ১৫৪), নৱকতৰো ৱা ‘‘অনুজানামি, ভিক্খৱে, যো তত্থ ভিক্খু ব্যত্তো পটিবলো, তস্সাধেয্যং পাতিমোক্খ’’ন্তিৱচনতো (মহাৱ. ১৫৫).
‘‘সঙ্ঘো’’তিইমিনা পন পদেন কিঞ্চাপি অৱিসেসতো পুগ্গলসমূহো ৱুত্তো, অথ খো সো দক্খিণেয্যসঙ্ঘো, সম্মুতিসঙ্ঘো চাতি দুৱিধো হোতি. তত্থ দক্খিণেয্যসঙ্ঘোতি অট্ঠ অৰিযপুগ্গলসমূহো ৱুচ্চতি. সম্মুতিসঙ্ঘোতি অৱিসেসেন ভিক্খুসমূহো, সো ইধ অধিপ্পেতো. সো পনেস কম্মৱসেন পঞ্চৱিধো (মহাৱ. ৩৮৮) হোতি – চতুৱগ্গো পঞ্চৱগ্গো দসৱগ্গো ৱীসতিৱগ্গো অতিৰেকৱীসতিৱগ্গোতি. তত্থ চতুৱগ্গেন ঠপেত্ৱা উপসম্পদপৱাৰণঅব্ভানানি সব্বং সঙ্ঘকম্মং কাতুং ৱট্টতি. পঞ্চৱগ্গেন ঠপেত্ৱা মজ্ঝিমেসু জনপদেসু উপসম্পদঞ্চ অব্ভানকম্মঞ্চ সব্বং সঙ্ঘকম্মং কাতুং ৱট্টতি. দসৱগ্গেন অব্ভানকম্মমত্তং ঠপেত্ৱা সব্বং সঙ্ঘকম্মং কাতুং ৱট্টতি. ৱীসতিৱগ্গেন ন কিঞ্চি সঙ্ঘকম্মং কাতুং ন ৱট্টতি, তথা অতিৰেকৱীসতিৱগ্গেন.সো পন চতুৱগ্গাদিনা সঙ্ঘেন কত্তব্বং কম্মং ঊনকতৰেন কাতুং ন ৱট্টতি, অতিৰেকেন পন ৱট্টতীতি দস্সনত্থং ৱুত্তো. ইমস্মিং পনত্থে চতুৱগ্গং উপাদায সব্বোপি সম্মুতিসঙ্ঘো অধিপ্পেতো.
অজ্জুপোসথোতি অজ্জ উপোসথদিৱসো, এতেন অনুপোসথদিৱসং পটিক্খিপতি. পন্নৰসোতি ইমিনা অঞ্ঞং উপোসথদিৱসং পটিক্খিপতি. দিৱসৱসেন হি তযো উপোসথা চাতুদ্দসিকো পন্নৰসিকো সামগ্গিউপোসথোতি, এৱং তযো উপোসথা ৱুত্তা. তত্থ হেমন্তগিম্হৱস্সানানং তিণ্ণং উতূনং ততিযসত্তমপক্খেসু দ্ৱে দ্ৱে কত্ৱা ছ চাতুদ্দসিকা, অৱসেসা অট্ঠাৰস পন্নৰসিকাতি এৱং একসংৱচ্ছৰে চতুৱীসতি উপোসথা, ইদং তাৱ পকতিচাৰিত্তং. ‘‘অনুজানামি, ভিক্খৱে, সকিং পক্খস্স চাতুদ্দসে ৱা পন্নৰসে ৱা পাতিমোক্খং উদ্দিসিতু’’ন্তি (মহাৱ. ১৩৬) ৱচনতো পন ‘‘আগন্তুকেহি আৱাসিকানং অনুৱত্তিতব্ব’’ন্তিআদিৱচনতো (মহাৱ. ১৭৮) চ তথাৰূপপচ্চযে সতি অঞ্ঞস্মিম্পি চাতুদ্দসে উপোসথং কাতুং ৱট্টতি. পুৰিমৱস্সংৱুট্ঠানং পন পুব্বকত্তিকপুণ্ণমা ৱা, তেসংযেৱ সচে ভণ্ডনকাৰকেহি উপদ্দুতা পৱাৰণং পচ্চুক্কড্ঢন্তি, অথ পুব্বকত্তিকমাসস্স কাড়পক্খচাতুদ্দসো ৱা, পচ্ছিমকত্তিকপুণ্ণমা ৱা, পচ্ছিমৱস্সংৱুট্ঠানঞ্চ পচ্ছিমকত্তিকপুণ্ণমা এৱাতি ইমে তযো পৱাৰণাদিৱসাপি হোন্তি, ইদম্পি পকতিচাৰিত্তমেৱ. তথাৰূপপচ্চযে পন সতি দ্ৱিন্নং কত্তিকপুণ্ণমানং পুৰিমেসু চাতুদ্দসেসুপি পৱাৰণং কাতুং ৱট্টতি. যদা পন কোসম্বকক্খন্ধকে (মহাৱ. ৪৫১) আগতনযেন ভিন্নে সঙ্ঘে ওসাৰিতে তস্মিং ভিক্খুস্মিং সঙ্ঘো তস্স ৱত্থুস্স ৱূপসমায সঙ্ঘস্স সামগ্গিং কৰোতি, তদা ‘‘তাৱদেৱ উপোসথো কাতব্বো, পাতিমোক্খং উদ্দিসিতব্ব’’ন্তি (মহাৱ. ৪৭৫) ৱচনতো ঠপেত্ৱা চাতুদ্দসপন্নৰসে, অঞ্ঞোপি যো কোচি দিৱসো সামগ্গিউপোসথদিৱসো নাম হোতি, পুৰিমৱস্সংৱুট্ঠানং পন কত্তিকমাসব্ভন্তৰে অযমেৱ সামগ্গিপৱাৰণাদিৱসো নাম হোতি. ইতি ইমেসু তীসু দিৱসেসু ‘‘পন্নৰসো’’তিইমিনা অঞ্ঞং উপোসথদিৱসং পটিক্খিপতি. তস্মা য্ৱাযং ‘‘অজ্জুপোসথো’’তিৱচনেন অনুপোসথদিৱসো পটিক্খিত্তো, তস্মিং উপোসথো ন কাতব্বোযেৱ. যো পনাযং অঞ্ঞো উপোসথদিৱসো, তস্মিং উপোসথো কাতব্বো. কৰোন্তেন পন সচে চাতুদ্দসিকো হোতি, ‘‘অজ্জুপোসথো চাতুদ্দসো’’তি ৱত্তব্বং. সচে পন্নৰসিকো হোতি, ‘‘অজ্জুপোসথো পন্নৰসো’’তি ৱত্তব্বং. সচে সামগ্গিউপোসথো হোতি, ‘‘অজ্জুপোসথো সামগ্গী’’তি ৱত্তব্বং.
যদি সঙ্ঘস্স পত্তকল্লন্তি এত্থ পত্তো কালো ইমস্স কম্মস্সাতি পত্তকালং, পত্তকালমেৱ পত্তকল্লং. তদেতং ইধ চতূহি অঙ্গেহি সঙ্গহিতং. যথাহু অট্ঠকথাচৰিযা –
‘‘উপোসথো যাৱতিকা চ ভিক্খূ কম্মপ্পত্তা,
সভাগাপত্তিযো চ ন ৱিজ্জন্তি;
ৱজ্জনীযা চ পুগ্গলা তস্মিং ন হোন্তি,
‘পত্তকল্ল’ন্তি ৱুচ্চতী’’তি. (মহাৱ. অট্ঠ. ১৬৮);
তত্থ উপোসথোতি তীসু উপোসথদিৱসেসু অঞ্ঞতৰউপোসথদিৱসো. তস্মিঞ্হি সতি ইদং সঙ্ঘস্স উপোসথকম্মং পত্তকল্লং নাম হোতি, নাসতি. যথাহ ‘‘ন চ, ভিক্খৱে, অনুপোসথে উপোসথো কাতব্বো, যো কৰেয্য, আপত্তি দুক্কটস্সা’’তি (মহাৱ. ১৮৩).
যাৱতিকা চ ভিক্খূ কম্মপ্পত্তাতি যত্তকা ভিক্খূ তস্স উপোসথকম্মস্স পত্তা যুত্তা অনুৰূপা, সব্বন্তিমেন পৰিচ্ছেদেন চত্তাৰো পকতত্তা, তে চ খো হত্থপাসং অৱিজহিত্ৱা একসীমাযং ঠিতা.
সীমা চ নামেসা বদ্ধসীমা অবদ্ধসীমাতি দুৱিধা হোতি. তত্থ একাদস ৱিপত্তিসীমাযো অতিক্কমিত্ৱা তিৱিধসম্পত্তিযুত্তা নিমিত্তেন নিমিত্তং সম্বন্ধিত্ৱা সম্মতা সীমা বদ্ধসীমা নাম, ‘‘অতিখুদ্দকা, অতিমহতী, খণ্ডনিমিত্তা, ছাযানিমিত্তা, অনিমিত্তা, বহিসীমে ঠিতা সম্মতা, নদিযা সম্মতা, সমুদ্দে সম্মতা, জাতস্সৰে সম্মতা, সীমায সীমং সম্ভিন্দন্তেন সম্মতা, সীমায সীমং অজ্ঝোত্থৰন্তেন সম্মতা’’তি ইমা হি ‘‘একাদসহি আকাৰেহি সীমতো কম্মানি ৱিপজ্জন্তী’’তি (পৰি. ৪৮৬) ৱচনতো একাদস ৱিপত্তিসীমাযো নাম. তত্থ অতিখুদ্দকা নাম যত্থ একৱীসতি ভিক্খূ নিসীদিতুং ন সক্কোন্তি. অতিমহতী নাম যা অন্তমসো কেসগ্গমত্তেনাপি তিযোজনং অতিক্কমিত্ৱা সম্মতা. খণ্ডনিমিত্তা নাম অঘটিতনিমিত্তা ৱুচ্চতি, পুৰত্থিমায দিসায নিমিত্তং কিত্তেত্ৱা অনুক্কমেনেৱ দক্খিণায পচ্ছিমায উত্তৰায দিসায কিত্তেত্ৱা পুন পুৰত্থিমায দিসায পুব্বকিত্তিতং পটিকিত্তেত্ৱা ঠপেতুং ৱট্টতি, এৱং অক্খণ্ডনিমিত্তা হোতি. সচে পন অনুক্কমেন আহৰিত্ৱা উত্তৰায দিসায নিমিত্তং কিত্তেত্ৱা তত্থেৱ ঠপেতি, খণ্ডনিমিত্তা নাম হোতি. অপৰাপি খণ্ডনিমিত্তা নাম যা অনিমিত্তুপগং তচসাৰৰুক্খং ৱা খাণুকং ৱা পংসুপুঞ্জৱালুকপুঞ্জানং ৱা অঞ্ঞতৰং অন্তৰা একং নিমিত্তং কত্ৱা সম্মতা. ছাযানিমিত্তা নাম পব্বতচ্ছাযাদীনং যং কিঞ্চি ছাযং নিমিত্তং কত্ৱা সম্মতা. অনিমিত্তা নাম সব্বেন সব্বং নিমিত্তানি অকিত্তেত্ৱা সম্মতা. বহিসীমে ঠিতসম্মতা নাম নিমিত্তানি কিত্তেত্ৱা নিমিত্তানং বহিঠিতেন সম্মতা. নদিযা সমুদ্দে জাতস্সৰে সম্মতা নাম এতেসু নদিআদীসু সম্মতা. সা হি এৱং সম্মতাপি ‘‘সব্বা, ভিক্খৱে, নদী অসীমা, সব্বো সমুদ্দো অসীমো, সব্বো জাতস্সৰো অসীমো’’তি (মহাৱ. ১৪৭) ৱচনতো অসম্মতাৱ হোতি. সীমায সীমং সম্ভিন্দন্তেন সম্মতা নাম অত্তনো সীমায পৰেসং সীমং সম্ভিন্দন্তেন সম্মতা. সচে হি পোৰাণকস্স ৱিহাৰস্স পুৰত্থিমায দিসায অম্বো চেৱ জম্বূ চাতি দ্ৱে ৰুক্খা অঞ্ঞমঞ্ঞং সংসট্ঠৱিটপা হোন্তি, তেসু অম্বস্স পচ্ছিমদিসাভাগে জম্বূ, ৱিহাৰসীমা চ জম্বুং অন্তো কত্ৱা অম্বং কিত্তেত্ৱা বদ্ধা হোতি, অথ পচ্ছা তস্স ৱিহাৰস্স পুৰত্থিমায দিসায ৱিহাৰে কতে সীমং বন্ধন্তা ভিক্খূ তং অম্বং অন্তো কত্ৱা জম্বুং কিত্তেত্ৱা বন্ধন্তি, সীমায সীমং সম্ভিন্না হোতি. সীমায সীমং অজ্ঝোত্থৰন্তেন সম্মতা নাম অত্তনো সীমায পৰেসং সীমং অজ্ঝোত্থৰন্তেন সম্মতা. সচে হি পৰেসং বদ্ধসীমং সকলং ৱা তস্সা পদেসং ৱা অন্তো কত্ৱা অত্তনো সীমং সম্মন্নতি, সীমায সীমং অজ্ঝোত্থৰিতা নাম হোতি. ইতি ইমা একাদস ৱিপত্তিসীমাযো অতিক্কমিত্ৱা সম্মতা.
তিৱিধসম্পত্তিযুত্তাতি নিমিত্তসম্পত্তিযা পৰিসাসম্পত্তিযা কম্মৱাচাসম্পত্তিযা চ যুত্তা. তত্থ নিমিত্তসম্পত্তিযা যুত্তা নাম পব্বতনিমিত্তং, পাসাণনিমিত্তং, ৱননিমিত্তং, ৰুক্খনিমিত্তং, মগ্গনিমিত্তং, ৱম্মিকনিমিত্তং, নদিনিমিত্তং, উদকনিমিত্তন্তি এৱং ৱুত্তেসু অট্ঠসু নিমিত্তেসু তস্মিং তস্মিং দিসাভাগে যথালদ্ধানি নিমিত্তুপগানি নিমিত্তানি ‘‘পুৰত্থিমায দিসায কিং নিমিত্তং, পব্বতো, ভন্তে, এসো পব্বতো নিমিত্ত’’ন্তিআদিনা নযেন সম্মা কিত্তেত্ৱা সম্মতা. তত্ৰেৱং সঙ্খেপতো নিমিত্তুপগতা ৱেদিতব্বা – সুদ্ধপংসুসুদ্ধপাসাণউভযমিস্সকৱসেন হি তিৱিধোপি পব্বতো হত্থিপ্পমাণতো পট্ঠায উদ্ধং নিমিত্তুপগো, ততো ওমকতৰো ন ৱট্টতি. পাসাণনিমিত্তে অযোগুড়ম্পি পাসাণসঙ্খমেৱ গচ্ছতি, তস্মা যো কোচি পাসাণো উক্কংসৱসেন হত্থিপ্পমাণতো ওমকতৰং আদিং কত্ৱা হেট্ঠিমপৰিচ্ছেদেন দ্ৱত্তিংসপলগুড়পিণ্ডপৰিমাণো নিমিত্তুপগো, ন ততো খুদ্দকতৰো. পিট্ঠিপাসাণো পন অতিমহন্তোপি ৱট্টতি. ৱননিমিত্তে অন্তোসাৰেহি ৱা অন্তোসাৰমিস্সকেহি ৱা ৰুক্খেহি চতুপঞ্চৰুক্খমত্তম্পি ৱনং নিমিত্তুপগং, ততো ঊনকতৰং ন ৱট্টতি. ৰুক্খো জীৱন্তোযেৱ অন্তোসাৰো ভূমিযং পতিট্ঠিতো, অন্তমসো উব্বেধতো অট্ঠঙ্গুলো, পৰিণাহতো সূচিদণ্ডকপ্পমাণোপি নিমিত্তুপগো, ততো ওমকতৰো ন ৱট্টতি. মগ্গো জঙ্ঘমগ্গো ৱা হোতু সকটমগ্গো ৱা, যো ৱিনিৱিজ্ঝিত্ৱা দ্ৱে তীণি গামখেত্তানি গচ্ছতি, তাদিসো জঙ্ঘসত্থসকটসত্থেহি ৱলঞ্জিযমানোযেৱ নিমিত্তুপগো, অৱলঞ্জিতো ন ৱট্টতি. ৱম্মিকো পন হেট্ঠিমপৰিচ্ছেদেন তংদিৱসংজাতো অট্ঠঙ্গুলুব্বেধো গোৱিসাণমত্তোপি ৱম্মিকো নিমিত্তুপগো, ততো ওমকতৰো ন ৱট্টতি. যং পন অবদ্ধসীমালক্খণে নদিং ৱক্খাম, সা নিমিত্তুপগা, অঞ্ঞা ন ৱট্টতি. উদকং যং অসন্দমানং আৱাটপোক্খৰণীতড়াকজাতস্সৰলোণিসমুদ্দাদীসু ঠিতং, তং আদিং কত্ৱা অন্তমসো তঙ্খণেযেৱ পথৱিযং খণিতে আৱাটকে ঘটেহি আহৰিত্ৱা পূৰিতম্পি যাৱ কম্মৱাচাপৰিযোসানা সণ্ঠমানকং নিমিত্তুপগং, ইতৰং সন্দমানং ৱা ৱুত্তপৰিচ্ছেদকালং অতিট্ঠন্তং ৱা ভাজনগতং ৱা ন ৱট্টতীতি.
পৰিসাসম্পত্তিযা যুত্তা নাম সব্বন্তিমেন পৰিচ্ছেদেন চতূহি ভিক্খূহি সন্নিপতিত্ৱা যাৱতিকা তস্মিং গামখেত্তে বদ্ধসীমং ৱা নদিসমুদ্দজাতস্সৰে ৱা অনোক্কমিত্ৱা ঠিতা ভিক্খূ, তে সব্বে হত্থপাসে ৱা কত্ৱা ছন্দং ৱা আহৰিত্ৱা সম্মতা.
কম্মৱাচাসম্পত্তিযা যুত্তা নাম ‘‘সুণাতু মে, ভন্তে, সঙ্ঘো, যাৱতা সমন্তা নিমিত্তা কিত্তিতা’’তিআদিনা (মহাৱ. ১৩৯) নযেন ৱুত্তায পৰিসুদ্ধায ঞত্তিদুতিযকম্মৱাচায সম্মতা. এৱং একাদস ৱিপত্তিসীমাযো অতিক্কমিত্ৱা তিৱিধসম্পত্তিযুত্তা নিমিত্তেন নিমিত্তং সম্বন্ধিত্ৱা সম্মতা সীমা ‘‘বদ্ধসীমা’’তি ৱেদিতব্বা. খণ্ডসীমা সমানসংৱাসসীমা অৱিপ্পৱাসসীমাতি তস্সাযেৱ পভেদো.
অবদ্ধসীমা পন গামসীমা, সত্তব্ভন্তৰসীমা, উদকুক্খেপসীমাতি তিৱিধা. তত্থ যাৱতা একং গামক্খেত্তং, অযং গামসীমা নাম. অগামকে অৰঞ্ঞে সমন্তা সত্তব্ভন্তৰা সত্তব্ভন্তৰসীমা নাম. তত্থ অগামকং নাম অৰঞ্ঞং ৱিঞ্ঝাটৱিআদীসু ৱা সমুদ্দমজ্ঝে ৱা মচ্ছবন্ধানং অগমনপথেসু দীপকেসু লব্ভতি. সমন্তা সত্তব্ভন্তৰাতি মজ্ঝে ঠিতানং সব্বদিসাসু সত্তব্ভন্তৰা ৱিনিব্বেধেন চুদ্দস হোন্তি. তত্থ একং অব্ভন্তৰং অট্ঠৱীসতিহত্থপ্পমাণং হোতি, অযঞ্চ সীমা পৰিসাৱসেন ৱড্ঢতি, তস্মা সমন্তা পৰিসাপৰিযন্ততো পট্ঠায অব্ভন্তৰপৰিচ্ছেদো কাতব্বো. সচে পন দ্ৱে সঙ্ঘা ৱিসুং উপোসথং কৰোন্তি, দ্ৱিন্নং সত্তব্ভন্তৰানং অন্তৰে অঞ্ঞমেকং সত্তব্ভন্তৰং উপচাৰত্থায ঠপেতব্বং. যা পনেসা ‘‘সব্বা, ভিক্খৱে, নদী অসীমা’’তিআদিনা (মহাৱ. ১৪৭) নযেন নদিআদীনং সীমভাৱং পটিক্খিপিত্ৱা পুন ‘‘নদিযা ৱা, ভিক্খৱে, সমুদ্দে ৱা জাতস্সৰে ৱা যং মজ্ঝিমস্স পুৰিসস্স সমন্তা উদকুক্খেপা, অযং তত্থ সমানসংৱাসা একূপোসথা’’তি ৱুত্তা অযং উদকুক্খেপসীমা নাম. তত্থ যস্সা ধম্মিকানং ৰাজূনং কালে অন্ৱড্ঢমাসং অনুদসাহং অনুপঞ্চাহং অনতিক্কমিত্ৱা দেৱে ৱস্সন্তে ৱলাহকেসু ৱিগতমত্তেসু সোতং পচ্ছিজ্জতি, অযং নদিসঙ্খ্যং ন গচ্ছতি. যস্সা পন ঈদিসে সুৱুট্ঠিকালে ৱস্সানস্স চতুমাসে সোতং ন পচ্ছিজ্জতি, যত্থ তিত্থেন ৱা অতিত্থেন ৱা সিক্খাকৰণীযে আগতলক্খণেন তিমণ্ডলং পটিচ্ছাদেত্ৱা অন্তৰৱাসকং অনুক্খিপিত্ৱা উত্তৰন্তিযা ভিক্খুনিযা একদ্ৱঙ্গুলমত্তম্পি অন্তৰৱাসকো তেমিযতি, অযং সমুদ্দং ৱা পৱিসতু তড়াকং ৱা, পভৱতো পট্ঠায নদী নাম. সমুদ্দো পাকটোযেৱ. যো পন কেনচি খণিত্ৱা অকতো সযংজাতো সোব্ভো সমন্ততো আগতেন উদকেন পূৰিতো তিট্ঠতি, যত্থ নদিযং ৱুত্তপ্পকাৰে ৱস্সকালে উদকং সন্তিট্ঠতি, অযং জাতস্সৰো নাম. যোপি নদিং ৱা সমুদ্দং ৱা ভিন্দিত্ৱা নিক্খন্তউদকেন খতো সোব্ভো এতং লক্খণং পাপুণাতি, অযম্পি জাতস্সৰোযেৱ.
যং মজ্ঝিমস্স পুৰিসস্স সমন্তা উদকুক্খেপাতি যং ঠানং থামমজ্ঝিমস্স পুৰিসস্স সমন্ততো উদকুক্খেপেন পৰিচ্ছিন্নং, তত্থ যথা অক্খধুত্তা দাৰুগুড়ং খিপন্তি, এৱং উদকং ৱা ৱালুকং ৱা হত্থেন গহেত্ৱা মজ্ঝিমেন পুৰিসেন সব্বথামেন খিপিতব্বং, তত্থ যত্থ এৱং খিত্তং উদকং ৱা ৱালুকং ৱা পততি, অযং উদকুক্খেপো নাম.
অযং তত্থ সমানসংৱাসা একূপোসথাতি অযং তেসু নদিআদীসু উদকুক্খেপপৰিচ্ছিন্না সীমা সমানসংৱাসা চেৱ একূপোসথা চ, অযং পন এতেসং নদিআদীনং অন্তোযেৱ লব্ভতি, ন বহি. তস্মা নদিযা ৱা জাতস্সৰে ৱা যত্তকং পদেসং পকতিৱস্সকালে চতূসু মাসেসু উদকং ওত্থৰতি, সমুদ্দে যস্মিং পদেসে পকতিৱীচিযো ওত্থৰিত্ৱা সণ্ঠহন্তি, ততো পট্ঠায কপ্পিযভূমি, তত্থ ঠত্ৱা উপোসথাদিকম্মং কাতুং ৱট্টতি. দুব্বুট্ঠিকালে ৱা গিম্হে ৱা নদিজাতস্সৰেসু সুক্খেসুপি সা এৱ কপ্পিযভূমি, সচে পন সুক্খে জাতস্সৰে ৱাপিং ৱা খণন্তি, ৱপ্পং ৱা কৰোন্তি, তং ঠানং গামক্খেত্তং হোতি. যা পনেসা ‘‘কপ্পিযভূমী’’তি ৱুত্তা, ততো বহি উদকুক্খেপসীমা ন গচ্ছতি, অন্তোযেৱ গচ্ছতি, তস্মা তেসং অন্তো পৰিসাপৰিযন্ততো পট্ঠায সমন্তা উদকুক্খেপপৰিচ্ছেদো কাতব্বো. সচে পন দ্ৱে সঙ্ঘা ৱিসুং ৱিসুং উপোসথাদিকম্মং কৰোন্তি, দ্ৱিন্নং উদকুক্খেপানং অন্তৰে অঞ্ঞো একো উদকুক্খেপো উপচাৰত্থায ঠপেতব্বো. অযঞ্হি সত্তব্ভন্তৰসীমা চ উদকুক্খেপসীমা চ ভিক্খূনং ঠিতোকাসতো পট্ঠায লব্ভতি. পৰিচ্ছেদব্ভন্তৰে হত্থপাসং ৱিজহিত্ৱা ঠিতোপি পৰিচ্ছেদতো বহি অঞ্ঞং তত্তকংযেৱ পৰিচ্ছেদং অনতিক্কমিত্ৱা ঠিতোপি কম্মং কোপেতি, ইদং সব্বঅট্ঠকথাসু (মহাৱ. অট্ঠ. ১৪৭) সন্নিট্ঠানং. এৱং অবদ্ধসীমা ৱেদিতব্বা. ইতি ইমং বদ্ধসীমাবদ্ধসীমাৱসেন দুৱিধং সীমং সন্ধাযেতং ৱুত্তং ‘‘তে চ খো হত্থপাসং অৱিজহিত্ৱা একসীমাযং ঠিতা’’তি. তেসু হি চতূসু ভিক্খূসু একসীমাযং হত্থপাসং অৱিজহিত্ৱা ঠিতেস্ৱেৱেতং সঙ্ঘস্স উপোসথকম্মং পত্তকল্লং নাম হোতি, ন ইতৰথা. যথাহ ‘‘অনুজানামি, ভিক্খৱে, চতুন্নং পাতিমোক্খং উদ্দিসিতু’’ন্তি (মহাৱ. ১৬৮).
সভাগাপত্তিযো চ ন ৱিজ্জন্তীতি এত্থ যং সব্বো সঙ্ঘো ৱিকালভোজনাদিনা সভাগৱত্থুনা লহুকাপত্তিং আপজ্জতি, এৱৰূপা ৱত্থুসভাগা ‘‘সভাগা’’তি ৱুচ্চতি, ৱিকালভোজনপচ্চযা আপন্নং পন আপত্তিসভাগং অনতিৰিত্তভোজনপচ্চযা আপন্নস্স সন্তিকে দেসেতুং ৱট্টতি. সভাগাপত্তিযা পন সতি তেহি ভিক্খূহি একো ভিক্খু সামন্তা আৱাসা সজ্জুকং পাহেতব্বো ‘‘গচ্ছাৱুসো, তং আপত্তিং পটিকৰিত্ৱা আগচ্ছ, মযং তে সন্তিকে আপত্তিং পটিকৰিস্সামা’’তি, এৱঞ্চেতং লভেথ, ইচ্চেতং কুসলং, নো চে লভেথ, ব্যত্তেন ভিক্খুনা পটিবলেন সঙ্ঘো ঞাপেতব্বো ‘‘সুণাতু মে, ভন্তে, সঙ্ঘো, অযং সব্বো সঙ্ঘো সভাগং আপত্তিং আপন্নো, যদা অঞ্ঞং ভিক্খুং সুদ্ধং অনাপত্তিকং পস্সিস্সতি, তদা তস্স সন্তিকে তং আপত্তিং পটিকৰিস্সতী’’তি (মহাৱ. ১৭১) ৱত্ৱা উপোসথো কাতব্বো. সচে পন ৱেমতিকো হোতি, ‘‘সুণাতু মে, ভন্তে, সঙ্ঘো, অযং সব্বো সঙ্ঘো সভাগায আপত্তিযা ৱেমতিকো, যদা নিব্বেমতিকো ভৱিস্সতি, তদা তং আপত্তিং পটিকৰিস্সতী’’তি ৱত্ৱা উপোসথো কাতব্বো. সচে পনেত্থ কোচি তং সভাগং আপত্তিং দেসেতুং ৱট্টতীতি মঞ্ঞমানো একস্স সন্তিকে দেসেতি, দেসিতা সুদেসিতাৱ. অঞ্ঞং পন দেসনাপচ্চযা দেসকো, পটিগ্গহণপচ্চযা পটিগ্গাহকো চাতি উভোপি দুক্কটং আপজ্জন্তি, তং নানাৱত্থুকং হোতি, তস্মা অঞ্ঞমঞ্ঞং দেসেতব্বং. এত্তাৱতা তে দ্ৱে নিৰাপত্তিকা হোন্তি, তেসং সন্তিকে সেসেহি সভাগাপত্তিযো দেসেতব্বা ৱা আৰোচেতব্বা ৱা. সচে তে এৱং অকত্ৱা উপোসথং কৰোন্তি, ‘‘পাৰিসুদ্ধিং আযস্মন্তো আৰোচেথা’’তিআদিনা (মহাৱ. ১৩৪) নযেন সাপত্তিকস্স উপোসথকৰণে পঞ্ঞত্তং দুক্কটং আপজ্জন্তি. সচে সব্বো সঙ্ঘো সভাগাপত্তিযা সতি ৱুত্তৱিধিং অকত্ৱা উপোসথং কৰোতি, ৱুত্তনযেনেৱ সব্বো সঙ্ঘো আপত্তিং আপজ্জতি, তস্মা সভাগাপত্তিযা সতি সঙ্ঘস্স পত্তকল্লং নাম ন হোতি, তেন ৱুত্তং ‘‘সভাগাপত্তিযো চ ন ৱিজ্জন্তী’’তি. এতাসু হি সভাগাপত্তীসু অৱিজ্জমানাসু ৱিসভাগাপত্তীসু ৱিজ্জমানাসুপি পত্তকল্লং হোতিযেৱ.
ৱজ্জনীযা চ পুগ্গলা তস্মিং ন হোন্তীতি ‘‘ন, ভিক্খৱে, সগহট্ঠায পৰিসায পাতিমোক্খং উদ্দিসিতব্বং, যো উদ্দিসেয্য আপত্তি দুক্কটস্সা’’তি (মহাৱ. ১৫৪) ৱচনতো গহট্ঠো, ‘‘ন, ভিক্খৱে, ভিক্খুনিযা নিসিন্নপৰিসায পাতিমোক্খং উদ্দিসিতব্ব’’ন্তিআদিনা (মহাৱ. ১৮৩) নযেন ৱুত্তা ভিক্খুনী, সিক্খমানা, সামণেৰো, সামণেৰী, সিক্খাপচ্চক্খাতকো, অন্তিমৱত্থুঅজ্ঝাপন্নকো, আপত্তিযা অদস্সনে উক্খিত্তকো, আপত্তিযা অপ্পটিকম্মে উক্খিত্তকো, পাপিকায দিট্ঠিযা অপ্পটিনিস্সগ্গে উক্খিত্তকো, পণ্ডকো, থেয্যসংৱাসকো, তিত্থিযপক্কন্তকো, তিৰচ্ছানগতো, মাতুঘাতকো, পিতুঘাতকো অৰহন্তঘাতকো, ভিক্খুনিদূসকো, সঙ্ঘভেদকো, লোহিতুপ্পাদকো, উভতোব্যঞ্জনকোতি ইমে ৱীসতি চাতি একৱীসতি পুগ্গলা ৱজ্জনীযা নাম, তে হত্থপাসতো বহিকৰণৱসেন ৱজ্জেতব্বা. এতেসু হি তিৱিধে উক্খিত্তকে সতি উপোসথং কৰোন্তো সঙ্ঘো পাচিত্তিযং আপজ্জতি, সেসেসু দুক্কটং. এত্থ চ তিৰচ্ছানগতোতি যস্স উপসম্পদা পটিক্খিত্তা, তিত্থিযা গহট্ঠেনেৱ সঙ্গহিতা. এতেপি হি ৱজ্জনীযা নাম. এৱং পত্তকল্লং ইমেহি চতূহি অঙ্গেহি সঙ্গহিতন্তি ৱেদিতব্বং.
সঙ্ঘো উপোসথং কৰেয্যাতিইমিনা যে তে অপৰেপি তযো উপোসথা সঙ্ঘে উপোসথো, গণে উপোসথো, পুগ্গলে উপোসথোতি, এৱং কাৰকৱসেন তযো উপোসথা ৱুত্তা, তেসু ইতৰে দ্ৱে পটিক্খিপিত্ৱা সঙ্ঘে উপোসথমেৱ দীপেতি. পাতিমোক্খং উদ্দিসেয্যাতিইমিনা যে তে অপৰেপি তযো উপোসথা সুত্তুদ্দেসো, পাৰিসুদ্ধিউপোসথো, অধিট্ঠানউপোসথোতি, এৱং কত্তব্বাকাৰৱসেন তযো উপোসথা ৱুত্তা, তেসু ইতৰে দ্ৱে পটিক্খিপিত্ৱা সুত্তুদ্দেসমেৱ দীপেতি. সুত্তুদ্দেসো নাম পাতিমোক্খুদ্দেসো ৱুচ্চতি, সো দুৱিধো ওৱাদপাতিমোক্খুদ্দেসো চ আণাপাতিমোক্খুদ্দেসো চ. তত্থ
‘‘খন্তী পৰমং তপো তিতিক্খা…পে….
‘‘সব্বপাপস্স অকৰণং…পে….
‘‘অনূপৱাদো অনূপঘাতো’’তি. (দী. নি. ২.৯০; ধ. প. ১৮৪, ১৮৩, ১৮৫)
আদিনা নযেন ৱুত্তা তিস্সো গাথাযো ওৱাদপাতিমোক্খং নাম, তং বুদ্ধা এৱ উদ্দিসন্তি, ন সাৱকা. ‘‘সুণাতু মে, ভন্তে, সঙ্ঘো’’তিআদিনা (মহাৱ. ১৩৪) নযেন ৱুত্তং আণাপাতিমোক্খং নাম, তং সাৱকা এৱ উদ্দিসন্তি, ন বুদ্ধা. ইদমেৱ চ ইমস্মিং অত্থে ‘‘পাতিমোক্খ’’ন্তি অধিপ্পেতং.
যে পন ইতৰে দ্ৱে উপোসথা, তেসু পাৰিসুদ্ধিউপোসথো তাৱ অঞ্ঞেসঞ্চ সন্তিকে, অঞ্ঞমঞ্ঞঞ্চ আৰোচনৱসেন দুৱিধো. তত্থ য্ৱাযং অঞ্ঞেসং সন্তিকে কৰীযতি, সোপি পৱাৰিতানঞ্চ অপ্পৱাৰিতানঞ্চ সন্তিকে কৰণৱসেন দুৱিধো. তত্থ মহাপৱাৰণায পৱাৰিতানং সন্তিকে পচ্ছিমিকায উপগতেন ৱা অনুপগতেন ৱা ছিন্নৱস্সেন ৱা চাতুমাসিনিযং পন পৱাৰিতানং সন্তিকে পুৰিমিকায উপগতেন ৱা অনুপগতেন ৱা ছিন্নৱস্সেন ৱা কাযসামগ্গিং দত্ৱা ‘‘পৰিসুদ্ধো অহং, ভন্তে, ‘পৰিসুদ্ধো’তি মং ধাৰেথা’’তি তিক্খত্তুং ৱত্ৱা কাতব্বো, ঠপেত্ৱা চ পন পৱাৰণাদিৱসং অঞ্ঞস্মিং কালে আৱাসিকেহি উদ্দিট্ঠমত্তে পাতিমোক্খে অৱুট্ঠিতায ৱা একচ্চায ৱুট্ঠিতায ৱা সব্বায ৱা ৱুট্ঠিতায পৰিসায যে অঞ্ঞে সমসমা ৱা থোকতৰা ৱা আগচ্ছন্তি, তেহি তেসং সন্তিকে ৱুত্তনযেনেৱ পাৰিসুদ্ধি আৰোচেতব্বা. যো পনাযং অঞ্ঞমঞ্ঞং আৰোচনৱসেন কৰীযতি, সো ঞত্তিং ঠপেত্ৱা চ অট্ঠপেত্ৱা চ কৰণৱসেন দুৱিধো. তত্থ যস্মিং আৱাসে তযো ভিক্খূ ৱিহৰন্তি, তেসু উপোসথদিৱসে সন্নিপতিতেসু একেন ভিক্খুনা ‘‘সুণন্তু মে আযস্মন্তা অজ্জুপোসথো চাতুদ্দসো’’তি ৱা ‘‘পন্নৰসো’’তি ৱা ৱত্ৱা ‘‘যদাযস্মন্তানং পত্তকল্লং মযং অঞ্ঞমঞ্ঞং পাৰিসুদ্ধিউপোসথং কৰেয্যামা’’তি ঞত্তিযা ঠপিতায থেৰেন ভিক্খুনা একংসং উত্তৰাসঙ্গং কৰিত্ৱা উক্কুটিকং নিসীদিত্ৱা অঞ্জলিং পগ্গহেত্ৱা ‘‘পৰিসুদ্ধো অহং, আৱুসো, ‘পৰিসুদ্ধো’তি মং ধাৰেথা’’তি (মহাৱ. ১৬৮) তিক্খত্তুং ৱত্তব্বং. ইতৰেহি ‘‘ভন্তে’’তি ৱত্ৱা এৱমেৱ ৱত্তব্বং. এৱং ঞত্তিং ঠপেত্ৱা কাতব্বো. যত্থ পন দ্ৱে ভিক্খূ ৱিহৰন্তি, তত্ৰ ঞত্তিং অট্ঠপেত্ৱা ৱুত্তনযেনেৱ পাৰিসুদ্ধি আৰোচেতব্বাতি অযং পাৰিসুদ্ধিউপোসথো.
সচে পন একোৱ ভিক্খু হোতি, সব্বং পুব্বকৰণীযং কত্ৱা অঞ্ঞেসং অনাগমনং ঞত্ৱা ‘‘অজ্জ মে উপোসথো চাতুদ্দসো’’তি ৱা ‘‘পন্নৰসো’’তি ৱা ৱত্ৱা ‘‘অধিট্ঠামী’’তি ৱত্তব্বং. অযং অধিট্ঠানুপোসথোতি এৱং কত্তব্বাকাৰৱসেন তযো উপোসথাতি ৱেদিতব্বা. এত্তাৱতা নৱ উপোসথা দীপিতা হোন্তি. তেসু দিৱসৱসেন পন্নৰসিকো, কাৰকৱসেন সঙ্ঘুপোসথো, কত্তব্বাকাৰৱসেন সুত্তুদ্দেসোতি এৱং তিলক্খণসম্পন্নো উপোসথো ইধ নিদ্দিট্ঠোতি ৱেদিতব্বো. তস্মিং পৱত্তমানে উপোসথং অকত্ৱা তদহুপোসথে অঞ্ঞং অভিক্খুকং নানাসংৱাসকেহি ৱা সভিক্খুকং আৱাসং ৱা অনাৱাসং ৱা ৱাসত্থায অঞ্ঞত্ৰ সঙ্ঘেন, অঞ্ঞত্ৰ অন্তৰাযা গচ্ছন্তস্স দুক্কটং হোতি.
কিং সঙ্ঘস্স পুব্বকিচ্চন্তি ‘‘সঙ্ঘো উপোসথং কৰেয্যা’’তি এৱং উপোসথকৰণসম্বন্ধেনেৱ ৱুত্তস্স সঙ্ঘস্স উপোসথে কত্তব্বে যং তং ‘‘অনুজানামি, ভিক্খৱে, উপোসথাগাৰং সম্মজ্জিতু’’ন্তিআদিনা (মহাৱ. ১৫৯) নযেন পাড়িযং আগতং, অট্ঠকথাসু চ –
‘‘সম্মজ্জনী পদীপো চ, উদকং আসনেন চ;
উপোসথস্স এতানি, ‘পুব্বকৰণ’ন্তি ৱুচ্চতি.
‘‘ছন্দপাৰিসুদ্ধিউতুক্খানং, ভিক্খুগণনা চ ওৱাদো;
উপোসথস্স এতানি, ‘পুব্বকিচ্চ’ন্তি ৱুচ্চতী’’তি. (মহাৱ. অট্ঠ. ১৬৮);
এৱং দ্ৱীহি নামেহি নৱৱিধং পুব্বকিচ্চং দস্সিতং, কিং তং কতন্তি পুচ্ছতি. ন হি তং অকত্ৱা উপোসথং কাতুং ৱট্টতি, তস্মা থেৰেন আণত্তেন অগিলানেন ভিক্খুনা উপোসথাগাৰং সম্মজ্জিতব্বং, পানীযং পৰিভোজনীযং উপট্ঠাপেতব্বং, আসনং পঞ্ঞাপেতব্বং, পদীপো কাতব্বো, অকৰোন্তো দুক্কটং আপজ্জতি, থেৰেনাপি পতিৰূপং ঞত্ৱা আণাপেতব্বং.
ছন্দপাৰিসুদ্ধীতি এত্থ উপোসথকৰণত্থং সন্নিপতিতে সঙ্ঘে বহি উপোসথং কত্ৱা আগতেন সন্নিপতিতট্ঠানং গন্ত্ৱা কাযসামগ্গিং অদেন্তেন ছন্দো দাতব্বো. যোপি গিলানো ৱা হোতি কিচ্চপ্পসুতো ৱা, তেনাপি পাৰিসুদ্ধিং দেন্তেন ছন্দোপি দাতব্বো. কথং দাতব্বো? একস্স ভিক্খুনো সন্তিকে ‘‘ছন্দং দম্মি, ছন্দং মে হৰ, ছন্দং মে আৰোচেহী’’তি (মহাৱ. ১৬৫) অযং অত্থো কাযেন ৱা ৱাচায ৱা উভযেন ৱা ৱিঞ্ঞাপেতব্বো, এৱং দিন্নো হোতি ছন্দো. অকতূপোসথেন পন গিলানেন ৱা কিচ্চপ্পসুতেন ৱা পাৰিসুদ্ধি দাতব্বা. কথং দাতব্বা? একস্স ভিক্খুনো সন্তিকে ‘‘পাৰিসুদ্ধিং দম্মি, পাৰিসুদ্ধিং মে হৰ, পাৰিসুদ্ধিং মে আৰোচেহী’’তি (মহাৱ. ১৬৪) অযং অত্থো কাযেন ৱা ৱাচায ৱা উভযেন ৱা ৱিঞ্ঞাপেতব্বো, এৱং দিন্না হোতি পাৰিসুদ্ধি, তং পন দেন্তেন ছন্দোপি দাতব্বো. ৱুত্তঞ্হেতং ভগৱতা ‘‘অনুজানামি, ভিক্খৱে, তদহুপোসথে পাৰিসুদ্ধিং দেন্তেন ছন্দম্পি দাতুং, সন্তি সঙ্ঘস্স কৰণীয’’ন্তি (মহাৱ. ১৬৫). তত্থ পাৰিসুদ্ধিদানং সঙ্ঘস্সপি অত্তনোপি উপোসথকৰণং সম্পাদেতি, ন অৱসেসং সঙ্ঘকিচ্চং. ছন্দদানং সঙ্ঘস্সেৱ উপোসথকৰণঞ্চ সেসকিচ্চঞ্চ সম্পাদেতি, অত্তনো পন উপোসথো অকতোযেৱ হোতি. তস্মা পাৰিসুদ্ধিং দেন্তেন ছন্দোপি দাতব্বো. পুব্বে ৱুত্তং পন সুদ্ধিকচ্ছন্দং ৱা ইমং ৱা ছন্দপাৰিসুদ্ধিং একেন বহূনম্পি আহৰিতুং ৱট্টতি. সচে পন সো অন্তৰামগ্গে অঞ্ঞং ভিক্খুং পস্সিত্ৱা যেসং তেন ছন্দো ৱা পাৰিসুদ্ধি ৱা গহিতা, তেসঞ্চ অত্তনো চ ছন্দপাৰিসুদ্ধিং দেতি, তস্সেৱ সা আগচ্ছতি, ইতৰা পন বিড়ালসঙ্খলিকা ছন্দপাৰিসুদ্ধি নাম হোতি, সা নাগচ্ছতি, তস্মা সযমেৱ সন্নিপতিতট্ঠানং গন্ত্ৱা আৰোচেতব্বং. সচে পন সঞ্চিচ্চ নাৰোচেতি, দুক্কটং আপজ্জতি. ছন্দপাৰিসুদ্ধি পন তস্মিং হত্থপাসং উপগতমত্তেযেৱ আগতা হোতি.
উতুক্খানন্তি ‘‘হেমন্তাদীনং উতূনং এত্তকং অতিক্কন্তং, এত্তকং অৱসিট্ঠ’’ন্তি এৱং উতূনং আচিক্খনং. ভিক্খুগণনাতি ‘‘এত্তকা ভিক্খূ উপোসথগ্গে সন্নিপতিতা’’তি ভিক্খূনং গণনা. ইদম্পি হি উভযং কত্ৱাৱ উপোসথো কাতব্বো. ওৱাদোতি ভিক্খুনোৱাদো. ন হি ভিক্খুনীহি যাচিতং ওৱাদং অনাৰোচেত্ৱা উপোসথং কাতুং ৱট্টতি. ভিক্খুনিযো হি ‘‘স্ৱে উপোসথো’’তি আগন্ত্ৱা ‘‘অযং উপোসথো চাতুদ্দসো পন্নৰসো’’তি পুচ্ছিত্ৱা পুন উপোসথদিৱসে আগন্ত্ৱা ‘‘ভিক্খুনিসঙ্ঘো, অয্য, ভিক্খুসঙ্ঘস্স পাদে ৱন্দতি, ওৱাদূপসঙ্কমনঞ্চ যাচতি, লভতু কিৰ, অয্য, ভিক্খুনিসঙ্ঘো ওৱাদূপসঙ্কমন’’ন্তি (চূড়ৱ. ৪১৩) এৱং ওৱাদং যাচন্তি. তং ঠপেত্ৱা বালগিলানগমিযে অঞ্ঞো সচেপি আৰঞ্ঞিকো হোতি, অপটিগ্গহেতুং ন লভতি, তস্মা যেন সো পটিগ্গহিতো, তেন ভিক্খুনা উপোসথগ্গে পাতিমোক্খুদ্দেসকো ভিক্খু এৱং ৱত্তব্বো ‘‘ভিক্খুনিসঙ্ঘো, ভন্তে, ভিক্খুসঙ্ঘস্স পাদে ৱন্দতি, ওৱাদূপসঙ্কমনঞ্চ যাচতি, লভতু কিৰ, ভন্তে, ভিক্খুনিসঙ্ঘো ওৱাদূপসঙ্কমন’’ন্তি. পাতিমোক্খুদ্দেসকেন ৱত্তব্বং ‘‘অত্থি কোচি ভিক্খু ভিক্খুনোৱাদকো সম্মতো’’তি. সচে হোতি কোচি ভিক্খু ভিক্খুনোৱাদকো সম্মতো, ততো তেন সো ৱত্তব্বো ‘‘ইত্থন্নামো ভিক্খু ভিক্খুনোৱাদকো সম্মতো, তং ভিক্খুনিসঙ্ঘো উপসঙ্কমতূ’’তি (চূড়ৱ. ৪১৩). সচে নত্থি, ততো তেন পুচ্ছিতব্বং ‘‘কো আযস্মা উস্সহতি ভিক্খুনিযো ওৱদিতু’’ন্তি. সচে কোচি উস্সহতি, সোপি চ অট্ঠহি অঙ্গেহি সমন্নাগতো, তং তত্থেৱ সম্মন্নিত্ৱা ওৱাদপটিগ্গাহকো ৱত্তব্বো ‘‘ইত্থন্নামো ভিক্খু ভিক্খুনোৱাদকো সম্মতো, তং ভিক্খুনিসঙ্ঘো উপসঙ্কমতূ’’তি (চুড়ৱ. ৪১৩). সচে পন কোচি ন উস্সহতি, পাতিমোক্খুদ্দেসকেন ৱত্তব্বং ‘‘নত্থি কোচি ভিক্খু ভিক্খুনোৱাদকো সম্মতো, পাসাদিকেন ভিক্খুনিসঙ্ঘো সম্পাদেতূ’’তি. এত্তাৱতা হি সিক্খত্তযসঙ্গহিতং সকলং সাসনং আৰোচিতং হোতি. তেন ভিক্খুনা ‘‘সাধূ’’তি সম্পটিচ্ছিত্ৱা পাটিপদদিৱসে ভিক্খুনীনং আৰোচেতব্বং.
ভিক্খুনিসঙ্ঘেনাপি তা ভিক্খুনিযো পেসেতব্বা, গচ্ছথ, অয্যা, পুচ্ছথ ‘‘কিং, অয্য, লভতি ভিক্খুনিসঙ্ঘো ওৱাদূপসঙ্কমন’’ন্তি, তাহি ‘‘সাধু, অয্যে’’তি সম্পটিচ্ছিত্ৱা তং ভিক্খুং উপসঙ্কমিত্ৱা এৱং ৱত্তব্বং ‘‘কিং, অয্য, লভতি ভিক্খুনিসঙ্ঘো ওৱাদূপসঙ্কমন’’ন্তি. তেন ৱত্তব্বং ‘‘নত্থি কোচি ভিক্খু ভিক্খুনোৱাদকো সম্মতো, পাসাদিকেন ভিক্খুনিসঙ্ঘো সম্পাদেতূ’’তি, তাহি ‘‘সাধু অয্যা’’তি সম্পটিচ্ছিতব্বং. ইদঞ্চ একতো আগতানং দ্ৱিন্নং তিণ্ণং ৱা ৱসেন ৱুত্তং. তাসু পন একায ভিক্খুনিযা ৱত্তব্বঞ্চেৱ সম্পটিচ্ছিতব্বঞ্চ, ইতৰা তস্সা সহাযিকা. সচে পন ভিক্খুসঙ্ঘো ৱা ভিক্খুনিসঙ্ঘো ৱা ন পূৰতি, উভযতোপি ৱা গণমত্তমেৱ পুগ্গলমত্তং ৱা হোতি.
তত্ৰাযং ৱচনক্কমো – ‘‘ভিক্খুনিযো, অয্য, ভিক্খুসঙ্ঘস্স পাদেৱন্দন্তি, ওৱাদূপসঙ্কমনঞ্চ যাচন্তি, লভন্তু কিৰ, অয্য, ভিক্খুনিযো ওৱাদূপসঙ্কমন’’ন্তি, ‘‘অহং, অয্য, ভিক্খুসঙ্ঘস্স পাদে ৱন্দামি, ওৱাদূপসঙ্কমনঞ্চ যাচামি, লভামহং, অয্য, ওৱাদূপসঙ্কমন’’ন্তি, ‘‘ভিক্খুনিসঙ্ঘো, অয্যা, অয্যানং পাদে ৱন্দতি, ওৱাদূপসঙ্কমনঞ্চ যাচতি, লভতু কিৰ, অয্যা, ভিক্খুনিসঙ্ঘো ওৱাদূপসঙ্কমন’’ন্তি. ‘‘ভিক্খুনিযো, অয্যা, অয্যানং পাদে ৱন্দন্তি, ওৱাদূপসঙ্কমনঞ্চ যাচন্তি, লভন্তু কিৰ, অয্যা, ভিক্খুনিযো ওৱাদূপসঙ্কমন’’ন্তি, ‘‘অহং, অয্যা, অয্যানং পাদে ৱন্দামি, ওৱাদূপসঙ্কমনঞ্চ যাচামি, লভামহং, অয্যা, ওৱাদূপসঙ্কমন’’ন্তি, ‘‘ভিক্খুনিসঙ্ঘো, অয্য, অয্যস্স পাদে ৱন্দতি, ওৱাদূপসঙ্কমনঞ্চ যাচতি, লভতু কিৰ, অয্য, ভিক্খুনিসঙ্ঘো ওৱাদূপসঙ্কমন’’ন্তি. ‘‘ভিক্খুনিযো, অয্য, অয্যস্স পাদে ৱন্দন্তি, ওৱাদূপসঙ্কমনঞ্চ যাচন্তি, লভন্তু কিৰ, অয্য, ভিক্খুনিযো ওৱাদূপসঙ্কমন’’ন্তি, ‘‘অহং, অয্য, অয্যস্স পাদে ৱন্দামি, ওৱাদূপসঙ্কমনঞ্চ যাচামি, লভামহং, অয্য, ওৱাদূপসঙ্কমন’’ন্তি. তেনাপি ভিক্খুনা উপোসথকালে এৱং ৱত্তব্বং ‘‘ভিক্খুনিযো, ভন্তে, ভিক্খুসঙ্ঘস্স পাদে ৱন্দন্তি, ওৱাদূপসঙ্কমনঞ্চ যাচন্তি, লভন্তু কিৰ, ভন্তে, ভিক্খুনিযো ওৱাদূপসঙ্কমন’’ন্তি, ‘‘ভিক্খুনী, ভন্তে, ভিক্খুসঙ্ঘস্স পাদে ৱন্দতি, ওৱাদূপসঙ্কমনঞ্চ যাচতি, লভতু কিৰ, ভন্তে, ভিক্খুনী ওৱাদূপসঙ্কমন’’ন্তি. ‘‘ভিক্খুনিসঙ্ঘো, ভন্তে, ভিক্খুনিযো, ভন্তে, ভিক্খুনী ভন্তে আযস্মন্তানং পাদে ৱন্দতি, ৱন্দন্তি, ৱন্দতি, ওৱাদূপসঙ্কমনঞ্চ যাচতি, যাচন্তি, যাচতি, লভতু কিৰ, ভন্তে, ভিক্খুনিসঙ্ঘো, লভন্তু কিৰ, ভন্তে, ভিক্খুনিযো, লভতু কিৰ, ভন্তে, ভিক্খুনী ওৱাদূপসঙ্কমন’’ন্তি. উপোসথগ্গেপি পাতিমোক্খুদ্দেসকেন ৱা ঞত্তিট্ঠপকেন ৱা ইতৰেন ৱা ভিক্খুনা সচে সম্মতো ভিক্খু অত্থি, পুৰিমনযেনেৱ ‘‘তং ভিক্খুনিসঙ্ঘো, তং ভিক্খুনিযো, তং ভিক্খুনী উপসঙ্কমতু, উপসঙ্কমন্তু, উপসঙ্কমতূ’’তি ৱত্তব্বং. সচে নত্থি, ‘‘পাসাদিকেন ভিক্খুনিসঙ্ঘো, ভিক্খুনিযো, ভিক্খুনী সম্পাদেতু, সম্পাদেন্তু, সম্পাদেতূ’’তি ৱত্তব্বং. ওৱাদপ্পটিগ্গাহকেন পাটিপদে তং পচ্চাহৰিত্ৱা তথেৱ ৱত্তব্বং, অযমেত্থ সঙ্খেপৱিনিচ্ছযো. এৱং ভিক্খুনীহি যাচিতং ওৱাদং আৰোচেত্ৱাৱ উপোসথো কাতব্বো. তেন ৱুত্তং –
‘‘ছন্দপাৰিসুদ্ধিউতুক্খানং, ভিক্খুগণনা চ ওৱাদো;
উপোসথস্স এতানি, ‘পুব্বকিচ্চ’ন্তি ৱুচ্চতী’’তি.
পাৰিসুদ্ধিং আযস্মন্তো আৰোচেথাতি অত্তনো পৰিসুদ্ধভাৱং আৰোচেথ, ‘‘পাতিমোক্খং উদ্দিসিস্সামী’’তিইদং পাৰিসুদ্ধিআৰোচনস্স কাৰণৱচনং. ‘‘ন চ, ভিক্খৱে, সাপত্তিকেন পাতিমোক্খং সোতব্বং, যো সুণেয্য আপত্তি দুক্কটস্সা’’তি (চূড়ৱ. ৩৮৬) হি ৱচনতো অপৰিসুদ্ধেহি পাতিমোক্খং সোতুং ন ৱট্টতি. তেন ৱুত্তং – পাৰিসুদ্ধিং আযস্মন্তো আৰোচেথ, পাতিমোক্খং উদ্দিসিস্সামীতি. এত্থ সিযা ‘‘সঙ্ঘো উপোসথং কৰেয্য, পাতিমোক্খং উদ্দিসেয্যা’’তি (মহাৱ. ১৩৪) ৱুত্তত্তা ইধাপি ‘‘পাতিমোক্খং উদ্দিসিস্সতী’’তি ৱত্তব্বং, এৱঞ্হি সতি পুব্বেনাপৰং সন্ধিযতীতি. ৱুচ্চতে, ৱচনমত্তমেৱেতং ন সন্ধিযতি, লক্খণতো পন সমেতি, সঙ্ঘস্স সামগ্গিযা, গণস্স সামগ্গিযা, পুগ্গলস্স উদ্দেসা সঙ্ঘস্স উদ্দিট্ঠং হোতি পাতিমোক্খন্তি ইদঞ্হেত্থ লক্খণং, তস্মা ‘‘পাতিমোক্খং উদ্দিসিস্সামী’’তি ইদমেৱেত্থ ৱত্তব্বং.
তং সব্বেৱ সন্তা সাধুকং সুণোম মনসি কৰোমাতি ন্তি পাতিমোক্খং. সব্বেৱ সন্তাতি যাৱতিকা তস্সা পৰিসায থেৰা চ নৱা চ মজ্ঝিমা চ. সাধুকং সুণোমাতি অট্ঠিং কত্ৱা মনসি কৰিত্ৱা সোতদ্ৱাৰৱসেন সব্বচেতসা সমন্নাহৰাম. মনসি কৰোমাতি একগ্গচিত্তা হুত্ৱা চিত্তে ঠপেয্যাম. এত্থ চ কিঞ্চাপি ‘‘পাতিমোক্খং উদ্দিসিস্সামী’’তি ৱুত্তত্তা ‘‘সুণোথ মনসি কৰোথা’’তি ৱত্তুং যুত্তং ৱিয দিস্সতি, ‘‘সঙ্ঘো উপোসথং কৰেয্যা’’তিইমিনা পন ন সমেতি. সমগ্গস্স হি সঙ্ঘস্সেতং উপোসথকৰণং, পাতিমোক্খুদ্দেসকো চ সঙ্ঘপৰিযাপন্নোৱ, ইচ্চস্স সঙ্ঘপৰিযাপন্নত্তা ‘‘সুণোম মনসি কৰোমা’’তি ইদমেৱ ৱত্তুং যুত্তং.
ইদানি যং ৱুত্তং ‘‘পাৰিসুদ্ধিং আযস্মন্তো আৰোচেথা’’তি, তত্থ যথা পাৰিসুদ্ধিআৰোচনং হোতি, তং দস্সেতুং যস্স সিযা আপত্তি, সো আৱিকৰেয্যাতি আহ. তত্থ যস্স সিযাতি যস্স ছন্নং আকাৰানং অঞ্ঞতৰেন আপন্নাপত্তি ভৱেয্য. আপত্তিঞ্হি আপজ্জন্তো অলজ্জিতা, অঞ্ঞাণতা, কুক্কুচ্চপ্পকততা, অকপ্পিযে কপ্পিযসঞ্ঞিতা, কপ্পিযে অকপ্পিযসঞ্ঞিতা, সতিসম্মোসাতি ইমেহি ছহাকাৰেহি (পৰি. ২৯৫) আপজ্জতি.
কথং অলজ্জিতায আপজ্জতি? অকপ্পিযভাৱং জানন্তোযেৱ মদ্দিত্ৱা ৱীতিক্কমং কৰোতি.
ৱুত্তম্পি চেতং –
‘‘সঞ্চিচ্চ আপত্তিং আপজ্জতি, আপত্তিং পৰিগূহতি;
অগতিগমনঞ্চ গচ্ছতি, এদিসো ৱুচ্চতি অলজ্জিপুগ্গলো’’তি. (পৰি. ৩৫৯);
কথং অঞ্ঞাণতায আপজ্জতি? অঞ্ঞাণপুগ্গলো হি মন্দো মোমূহো কত্তব্বাকত্তব্বং অজানন্তো অকত্তব্বং কৰোতি, কত্তব্বং ৱিৰাধেতি, এৱং অঞ্ঞাণতায আপজ্জতি.
কথং কুক্কুচ্চপ্পকততায আপজ্জতি? কপ্পিযাকপ্পিযং নিস্সায কুক্কুচ্চে উপ্পন্নে ৱিনযধৰং পুচ্ছিত্ৱা কপ্পিযং চে, কত্তব্বং সিযা, অকপ্পিযং চে, ন কত্তব্বং, অযং পন ‘‘ৱট্টতী’’তি মদ্দিত্ৱা ৱীতিক্কমতিযেৱ, এৱং কুক্কুচ্চপ্পকততায আপজ্জতি.
কথং অকপ্পিযে কপ্পিযসঞ্ঞিতায আপজ্জতি? অচ্ছমংসং ‘‘সূকৰমংস’’ন্তি খাদতি, ৱিকালে কালসঞ্ঞায ভুঞ্জতি, এৱং অকপ্পিযে কপ্পিযসঞ্ঞিতায আপজ্জতি.
কথং কপ্পিযে অকপ্পিযসঞ্ঞিতায আপজ্জতি? সূকৰমংসং ‘‘অচ্ছমংস’’ন্তি খাদতি, কালে ৱিকালসঞ্ঞায ভুঞ্জতি, এৱং কপ্পিযে অকপ্পিযসঞ্ঞিতায আপজ্জতি.
কথং সতিসম্মোসা আপজ্জতি? সহসেয্যচীৱৰৱিপ্পৱাসাদীনি সতিসম্মোসা আপজ্জতি, ইতি ইমেসং ছন্নং আকাৰানং অঞ্ঞতৰেন আকাৰেন আপন্না যস্স সিযা সত্তন্নং আপত্তিক্খন্ধানং অঞ্ঞতৰা আপত্তি থেৰস্স ৱা নৱস্স ৱা মজ্ঝিমস্স ৱাতি অত্থো.
সো আৱিকৰেয্যাতি সো তং আপত্তিং দেসেতু ৱা পকাসেতু ৱাতি ৱুত্তং হোতি. অসন্তিযা আপত্তিযাতি যস্স পন এৱং অনাপন্না ৱা আপত্তিং আপজ্জিত্ৱা চ পন ৱুট্ঠিতা ৱা দেসিতা ৱা আৰোচিতা ৱা আপত্তি, তস্স সা আপত্তি অসন্তী নাম হোতি, এৱং অসন্তিযা আপত্তিযা তুণ্হী ভৱিতব্বং. তুণ্হীভাৱেন খো পনাযস্মন্তে ‘‘পৰিসুদ্ধা’’তি ৱেদিস্সামীতি তুণ্হীভাৱেনাপি হি কাৰণেন অহং আযস্মন্তে ‘‘পৰিসুদ্ধা’’ইচ্চেৱ জানিস্সামীতি. যথা খো পন পচ্চেকপুট্ঠস্স ৱেয্যাকৰণং হোতীতি যথা একেনেকো পুট্ঠো ব্যাকৰেয্য, যথা একেনেকো পচ্চেকপুট্ঠো ‘‘মং এস পুচ্ছতী’’তি ঞত্ৱা ব্যাকৰেয্যাতি ৱুত্তং হোতি.
এৱমেৱং এৱৰূপায পৰিসায যাৱততিযং অনুসাৱিতং হোতীতি এত্থ একচ্চে তাৱ আচৰিযা এৱং ৱদন্তি ‘‘এৱমেৱং ইমিস্সায ভিক্খুপৰিসায যদেতং ‘যস্স সিযা আপত্তি, সো আৱিকৰেয্য, অসন্তিযা আপত্তিযা তুণ্হী ভৱিতব্বং, তুণ্হীভাৱেন খো পনাযস্মন্তে পৰিসুদ্ধাতি ৱেদিস্সামী’তি তিক্খত্তুং অনুসাৱিতং, তং একমেকেন ‘মং এস পুচ্ছতী’তি এৱং জানিতব্বং হোতীতি অত্থো’’তি. তং ন যুজ্জতি, কস্মা? অত্থব্যঞ্জনভেদতো. অনুস্সাৱনঞ্হি নাম অত্থতো চ ব্যঞ্জনতো চ অভিন্নং হোতি ‘‘দুতিযম্পি এতমত্থং ৱদামী’’তিআদীসু (মহাৱ. ৭২; চূড়ৱ. ৩) ৱিয, ‘‘যস্স সিযা’’তিআদিৱচনত্তযং পন অত্থতোপি ব্যঞ্জনতোপি ভিন্নং, তেনস্স অনুস্সাৱনত্তযং ন যুজ্জতি. যদি চেতং যাৱততিযানুস্সাৱনং সিযা, নিদানুদ্দেসে অনিট্ঠিতেপি আপত্তি সিযা. ন চ যুত্তং অনাপত্তিক্খেত্তে আপত্তিং আপজ্জিতুং.
অপৰে ‘‘অনুসাৱিত’’ন্তিপদস্স অনুসাৱেতব্বন্তি অত্থং ৱিকপ্পেত্ৱা ‘‘যাৱততিয’’ন্তিইদং উপৰি উদ্দেসাৱসানে ‘‘কচ্চিত্থ পৰিসুদ্ধা…পে… ততিযম্পি পুচ্ছামী’’তি এতং সন্ধায ৱুত্তন্তি আহু. তম্পি ন যুজ্জতি, কস্মা? অত্থযুত্তীনং অভাৱতো. ইদঞ্হি পদং কেচি ‘‘অনুসাৱেত’’ন্তি সজ্ঝাযন্তি, কেচি ‘‘অনুসাৱেত’’ন্তি, তং উভযং ৱাপি অতীতকালমেৱ দীপেতি, ন অনাগতং. যদি চস্স অযং অত্থো সিযা, ‘‘অনুসাৱিতং হেস্সতী’’তি ৱদেয্য, এৱং তাৱ অত্থাভাৱতো ন যুজ্জতি. যদি চেতং উদ্দেসাৱসানে ৱচনং সন্ধায ৱুত্তং সিযা, ‘‘ন আৱিকৰিস্সামী’’তি চিত্তং উপ্পাদেন্তস্স নিদানে সমত্তেপি ৱুত্তমুসাৱাদো ন সিযা, কস্মা? ‘‘যাৱততিযং অনুস্সাৱিযমানে’’তিৱচনতো (মহাৱ. ১৩৪) ‘‘যাৱততিয’’ন্তি ইদং ৱচনমেৱ নিৰত্থকং সিযা, কস্মা? নিদানুদ্দেসে যাৱততিযানুস্সাৱনস্স অভাৱতোতি এৱং যুত্তিঅভাৱতো তম্পি ন যুজ্জতি. ‘‘যাৱততিযং অনুসাৱিতং হোতী’’তি ইদং পন লক্খণৱচনমত্তং, তেন ইমমত্থং দস্সেতি – ইদং পাতিমোক্খং নাম যাৱততিযং অনুস্সাৱিযতি, তস্মিং যাৱততিযং অনুস্সাৱিযমানে যো সৰমানো সন্তিং আপত্তিং নাৱিকৰোতি, তস্স যাৱততিযানুস্সাৱনাৱসানে সম্পজানমুসাৱাদো হোতীতি.
তদেতং যথা অনুসাৱিতং যাৱততিযং অনুসাৱিতং নাম হোতি, তং দস্সেতুং তত্থাযস্মন্তে পুচ্ছামীতিআদি ৱুত্তং. তং পনেতং পাৰাজিকাদীনং অৱসানে দিস্সতি, ন নিদানাৱসানে. কিঞ্চাপি ন দিস্সতি, অথ খো উদ্দেসকালে ‘‘আৱিকতা হিস্স ফাসু হোতী’’তি ৱত্ৱা ‘‘উদ্দিট্ঠং খো আযস্মন্তো নিদানং, তত্থাযস্মন্তে পুচ্ছামী’’তিআদিনা নযেন ৱত্তব্বমেৱ. এৱঞ্হি নিদানং সুউদ্দিট্ঠং হোতি, অঞ্ঞথা দুউদ্দিট্ঠং. ইমমেৱ চ অত্থং সন্ধায উপোসথক্খন্ধকে ৱুত্তং ‘‘যাৱততিযং অনুসাৱিতং হোতীতি সকিম্পি অনুসাৱিতং হোতি, দুতিযম্পি অনুসাৱিতং হোতি, ততিযম্পি অনুসাৱিতং হোতী’’তি (মহাৱ. ১৩৪). অযমেত্থ আচৰিযপৰম্পৰাভতো ৱিনিচ্ছযো.
যো পন ভিক্খু…পে… সম্পজানমুসাৱাদস্স হোতীতি সম্পজানমুসাৱাদো অস্স হোতি, তেনস্স দুক্কটাপত্তি হোতি, সা চ খো পন ন মুসাৱাদলক্খণেন, ‘‘সম্পজানমুসাৱাদে কিং হোতি, দুক্কটং হোতী’’তি (মহাৱ. ১৩৫) ইমিনা পন ভগৱতো ৱচনেন ৱচীদ্ৱাৰে অকিৰিযসমুট্ঠানাপত্তি হোতীতি ৱেদিতব্বা.
ৱুত্তম্পি চেতং –
‘‘অনালপন্তো মনুজেন কেনচি,
ৱাচাগিৰং নো চ পৰে ভণেয্য;
আপজ্জেয্য ৱাচসিকং, ন কাযিকং,
পঞ্হামেসা কুসলেহি চিন্তিতা’’তি. (পৰি. ৪৭৯);
অন্তৰাযিকোতি ৱিপ্পটিসাৰৱত্থুতায পামোজ্জাদিসম্ভৱং নিৱাৰেত্ৱা পঠমজ্ঝানাদীনং অধিগমায অন্তৰাযং কৰোতি. তস্মাতি যস্মা অযং অনাৱিকৰণসঙ্খাতো সম্পজানমুসাৱাদো অন্তৰাযিকো হোতি, তস্মা. সৰমানেনাতি অত্তনি সন্তিং আপত্তিং জানন্তেন. ৱিসুদ্ধাপেক্খেনাতি ৱুট্ঠাতুকামেন ৱিসুজ্ঝিতুকামেন. সন্তী আপত্তীতি আপজ্জিত্ৱা অৱুট্ঠিতা আপত্তি. আৱিকাতব্বাতি সঙ্ঘমজ্ঝে ৱা গণমজ্ঝে ৱা একপুগ্গলে ৱা পকাসেতব্বা, অন্তমসো অনন্তৰস্সাপি ভিক্খুনো ‘‘অহং, আৱুসো, ইত্থন্নামং আপত্তিং আপন্নো, ইতো ৱুট্ঠহিত্ৱা তং আপত্তিং পটিকৰিস্সামী’’তি (মহাৱ. ১৭০) ৱত্তব্বং. সচেপি ৱেমতিকো হোতি, ‘‘অহং, আৱুসো, ইত্থন্নামায আপত্তিযা ৱেমতিকো, যদা নিব্বেমতিকো ভৱিস্সামি, তদা তং আপত্তিং পটিকৰিস্সামী’’তি (মহাৱ. ১৬৯) ৱত্তব্বং. আৱিকতা হিস্স ফাসু হোতীতিএত্থ আৱিকতাতি আৱিকতায, পকাসিতাযাতি অত্থো. অলজ্জিতাতিআদীসু (পৰি. ২৯৫) ৱিয হি ইদম্পি কৰণত্থে পচ্চত্তৱচনং. হীতি নিপাতমত্তং. অস্সাতি এতস্স ভিক্খুনো. ফাসু হোতীতি পঠমজ্ঝানাদীনং অধিগমায ফাসু হোতি, অৱিপ্পটিসাৰমূলকানং পামোজ্জাদীনং ৱসেন সুখপ্পটিপদা সম্পজ্জতীতি অত্থো.
ইতি কঙ্খাৱিতৰণিযা পাতিমোক্খৱণ্ণনায
নিদানৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.