৬. পাসাদিকসুত্তৱণ্ণনা

নিগণ্ঠনাটপুত্তকালঙ্কিৰিযৱণ্ণনা

১৬৪. লক্খস্স সৰৱেধং অৱিৰজ্ঝিত্ৱান ৱিজ্ঝনৱিধিং জানন্তীতি ৱেধঞ্ঞা. তেনাহ ‘‘ধনুম্হি কতসিক্খা’’তি. সিপ্পং উগ্গহণত্থাযাতি ধনুসিপ্পাদিসিপ্পস্স উগ্গহণত্থায. মজ্ঝিমেন পমাণেন সৰপাতযোগ্যতাৱসেন কতত্তা দীঘপাসাদো.

সম্পতি কালং কতোতি অচিৰকালং কতো. দ্ৱেধিকজাতাতি জাতদ্ৱেধিকা সঞ্জাতভেদা. দ্ৱেজ্ঝজাতাতি দুৱিধভাৱপ্পত্তা. ভণ্ডন্তি পৰিভাসন্তি এতেনাতি ভণ্ডনং, ৱিৰুদ্ধচিত্তং. তন্তি ভণ্ডনং. ‘‘ইদং নহানাদি ন কত্তব্ব’’ন্তি পঞ্ঞত্তৱত্তং পণ্ণত্তি. ধম্মৱিনযন্তি পাৱচনং সিদ্ধন্তং. ৱিজ্ঝন্তা মুখসত্তীহি. সহিতং মেতি ময্হং ৱচনং সহিতং সিলিট্ঠং পুব্বাপৰসম্বন্ধং অত্থযুত্তং কাৰণযুত্তং. তেনাহ ‘‘অত্থসংহিত’’ন্তি. অধিচিণ্ণন্তি আচিণ্ণং. ৱিপৰাৱত্তন্তি ৱিৰোধদস্সনৱসেন পৰাৱত্তিতং, পৰাৱত্তং দূসিতন্তি অত্থো. তেনাহ ‘‘চিৰকালৱসেন পগুণং, তং মম ৱাদং আগম্ম নিৱত্ত’’ন্তি. পৰিযেসমানো ৱিচৰ তত্থ গন্ত্ৱা সিক্খাতি অত্থো. সচে সক্কোসি, ইদানিযেৱ মযা ৱেঠিতং দোসং নিব্বেঠেহি. মৰণমেৱাতি অঞ্ঞমঞ্ঞঘাতনৱসেন মৰণমেৱ. নাটপুত্তস্স ইমেতি নাটপুত্তিযা, তে পন তস্স সিস্সাতি আহ ‘‘অন্তেৱাসিকেসূ’’তি. পুৰিমপটিপত্তিতো পটিনিৱত্তনং পটিৱানং, তং ৰূপং সভাৱো এতেসন্তি পটিৱানৰূপা. তেনাহ ‘‘নিৱত্তনসভাৱা’’তি. কথনং অত্থস্স আচিক্খনং. পৱেদনং হেতুদাহৰণানি আহৰিত্ৱা বোধনং. তেনাহ ‘‘দুপ্পৱেদিতেতি দুৱিঞ্ঞাপিতে’’তি. ন উপসমায সংৱত্ততীতি অনুপসমসংৱত্তনং, তদেৱ অনুপসমসংৱত্তনিকং, তস্মিং. সমুস্সিতং হুত্ৱা পতিট্ঠাহেতুভাৱতো থূপং, পতিট্ঠাতি আহ ‘‘ভিন্নথূপেতি ভিন্নপতিট্ঠে’’তি, থূপোতি ৱা ধম্মস্স নিয্যানভাৱো ৱেদিতব্বো অঞ্ঞে ধম্মে অভিভুয্য সমুস্সিতট্ঠেন, সো নিগণ্ঠস্স সমযে. কেহিচি অভিন্নসম্মতোপি ভিন্নো ৱিনট্ঠো এৱ সব্বেন সব্বং অভাৱতোতি সো ভিন্নথূপো, সো এৱ নিয্যানভাৱো ৱট্টদুক্খতো মুচ্চিতুকামানং পটিসৰণং, তমেত্থ নত্থীতি অপ্পটিসৰণো, তস্মিং ভিন্নথূপে অপ্পটিসৰণেতি এৱমেত্থ অত্থো ৱেদিতব্বো.

আচৰিযপ্পমাণন্তি আচৰিযমুট্ঠি হুত্ৱা পমাণভূতং. নানানীহাৰেনাতি নানাকাৰেন.

১৬৫. তথেৱ সমুদাচৰিংসু ভূতপুব্বগতিযা. সামাকানন্তি সামাকধঞ্ঞানং.

‘‘যেনস্স উপজ্ঝাযো’’তি ৱত্ৱা যথাস্স আযস্মতো চুন্দস্স ধম্মভণ্ডাগাৰিকো উপজ্ঝাযো অহোসি, তং ৱিত্থাৰেন দস্সেতুং ‘‘বুদ্ধকালে কিৰা’’তিআদি ৱুত্তং. তত্থ বুদ্ধকালেতি ভূতকথনমেতং, ন ৱিসেসনং. সত্থু পৰিনিব্বানতো পুৰেতৰমেৱ হি ধম্মসেনাপতি পৰিনিব্বুতো.

ধম্মৰতনপূজাৱণ্ণনা

সদ্ধিৱিহাৰিকং অদাসীতি সদ্ধিৱিহাৰিকং কত্ৱা অদাসি.

কথায মূলন্তি ভগৱতো সন্তিকা লভিতব্বধম্মকথায কাৰণং. সমুট্ঠাপেতীতি উট্ঠাপেতি, দালিদ্দিযপঙ্কতো উদ্ধৰতীতি অধিপ্পাযো. সন্ধমন্তি সম্মদেৱ ধমন্তো. একেকস্মিং পহাৰেযেৱ তযো তযো ৱাৰে কত্ৱা দিৱা নৱৱাৰে ৰত্তিং নৱৱাৰে.উপট্ঠানমেৱ গচ্ছতি বুদ্ধুপট্ঠানৱসেন, পঞ্হাপুচ্ছনাদিৱসেন পন অন্তৰন্তৰাপি গচ্ছতেৱ, গচ্ছন্তো চ দিৱসস্স…পে… গচ্ছতি. ঞাতুং ইচ্ছিতস্স অত্থস্স উদ্ধৰণভাৱতো পঞ্হোৱ পঞ্হুদ্ধাৰো, তং গহেত্ৱাৱ গচ্ছতি অত্তনো মহাপঞ্ঞতায, সত্থু চ ধম্মদেসনাযং অকিলাসুভাৱতো.

অসম্মাসম্বুদ্ধপ্পৱেদিতধম্মৱিনযৱণ্ণনা

১৬৬. আৰোচিতেপি তস্মিং অত্থে. সামিকো হোতি, তস্স সামিকভাৱং দস্সেতুং ‘‘সোৱ তস্সা আদিমজ্ঝপৰিযোসানং জানাতী’’তি আহ. এৱন্তি ৱচনসম্পটিচ্ছনং. চুন্দত্থেৰেন হি আনীতং কথাপাভতং ভগৱা সম্পটিচ্ছন্তো ‘‘এৱ’’ন্তি আহ. ‘‘এৱ’’ন্তি দুৰক্খাতে ধম্মৱিনযে সাৱকানং দ্ৱেধিকাদিভাৱেন ৱিহৰণকিৰিযাপৰামসনঞ্হেতং.

যস্মা …পে… পাকটং হোতি ব্যতিৰেকমুখেন চ নেয্যস্স অত্থস্স ৱিভূতভাৱাপত্তিতো. অথ ৱা যস্মা…পে… পাকটং হোতি দোসেসু আদীনৱদস্সনেন তপ্পটিপক্খেসু গুণেসু আনিসংসস্স ৱিভূতভাৱাপত্তিতো. ৱোক্কম্মাতি অপসক্কেত্ৱা. আমেডিতলোপেন চাযং নিদ্দেসো, ৱোক্কম্ম ৱোক্কম্মাতি ৱুত্তং হোতি, তেন তস্স ৱোক্কমনস্স অন্তৰন্তৰাতি অযমত্থো লব্ভতীতি আহ ‘‘ন নিৰন্তৰ’’ন্তিআদি. ধম্মানুধম্মপটিপত্তিআদযোতি তেন সত্থাৰা ৱুত্তমুত্তিধম্মস্স অনুধম্মং অপ্পটিপজ্জনাদযো. আদি-সদ্দেন পাড়িযং আগতা অসামীচিপটিপদাদযো চ সঙ্গয্হন্তি. মনুস্সত্তম্পীতি পি-সদ্দেন ‘‘ৱিচাৰণপঞ্ঞায অসম্ভৱো, দোসেসু অনভিনিৱেসিতা, অসন্দিট্ঠিপৰামাসিতা’’তি এৱমাদীনং সঙ্গহো দট্ঠব্বো. ‘‘তথা এৱ’’ন্তি পদেহি যথাক্কমং পকাৰস্স কামং তিৰোক্খতা, পচ্চক্খতা ৱুচ্চতি, তথাপি যথা ‘‘তথা পটিপজ্জতূ’’তি পদেন পটিপজ্জনাকাৰো নিযমেত্ৱা ৱিহিতো, তথা ‘‘এৱং পটিপজ্জতূ’’তি ইমিনাপীতি ইদং তস্স অত্থদস্সনভাৱেন ৱুত্তং. সমাদপিতত্তা মিচ্ছাপটিপদায অপুঞ্ঞং পসৱতি.

১৬৭. ঞাযতি মুত্তিধম্মো এতেনাতি ঞাযো, তেন সত্থাৰা ৱুত্তো ধম্মানুধম্মো, তং পটিপন্নোতি ঞাযপ্পটিপন্নো, সো পন যস্মা তস্স মুত্তিধম্মস্স অধিগমে কাৰণসম্মতো, তস্মা ৱুত্তং ‘‘কাৰণপ্পটিপন্নো’’তি. নিপ্ফাদেস্সতীতি সাধেস্সতি, সিদ্ধিং গমিস্সতীতি ৱুত্তং হোতি. দুক্খনিব্বত্তকন্তি সম্পতি, আযতিঞ্চ দুক্খস্স নিব্বত্তকং. ৱীৰিযং কৰোতি মিচ্ছাপটিপন্নত্তা.

সম্মাসম্বুদ্ধপ্পৱেদিতধম্মৱিনযাদিৱণ্ণনা

১৬৮. নিয্যাতীতি ৱত্ততি, সংৱত্ততীতি ৱা অত্থো.

১৭০. ইধ সাৱকস্স সম্মাপটিপত্তিযা একন্তিকঅপস্সযদস্সনত্থং সত্থু সম্মাসম্বুদ্ধতা, ধম্মস্স চ স্ৱাক্খাততা কিত্তিতাতি ‘‘সম্মাপটিপন্নস্স কুলপুত্তস্স পসংসং দস্সেত্ৱা’’তি ৱুত্তং. এৱঞ্হি ইমিস্সা দেসনায সংকিলেসভাগিযভাৱেন উট্ঠিতায ৱোদানভাগিযভাৱেন যথানুসন্ধিনা পৱত্তি দীপিতা হোতি. অবোধিতত্থাতি অপ্পৱেদিতত্থা, পৰমত্থং চতুত্থসচ্চপটিৱেধং অপাপিতাতি অত্থো. পাড়িযং ‘‘অস্সা’’তি পদং ‘‘সাৱকা সদ্ধম্মে’’তি দ্ৱীহি পদেহি যোজেতব্বং ‘‘অস্স সম্মাসম্বুদ্ধস্স সাৱকা, অস্স সদ্ধম্মে’’তি. সব্বসঙ্গহপদেহি কতন্তি সব্বস্স সাসনত্থস্স সঙ্গণ্হনপদেহি একজ্ঝং কতং. তেনাহ ‘‘সব্বসঙ্গাহিকং কতং ন হোতীতি অত্থো’’তি. পুব্বেনাপৰং সম্বন্ধত্থভাৱেন সঙ্গহেতব্বতায ৱা সঙ্গহানি পদানি কতানি এতস্সাতি সঙ্গহপদকতং, ব্ৰহ্মচৰিযং. তপ্পটিক্খেপেন ন চ সঙ্গহপদকতন্তি যোজনা. ৰাগাদিপটিপক্খহৰণং, যথানুসিট্ঠং ৱা পটিপজ্জমানানং ৱট্টদুক্খতো পটিহৰণং নিব্বানপাপনং পটিহাৰো, সো এৱ আ-কাৰস্স ই-কাৰং কত্ৱা পটিহিৰো, পটিহিৰো এৱ পাটিহিৰো, সহ পাটিহিৰেনাতি সপ্পাটিহিৰং, তথা সুপ্পৱেদিততায সপ্পাটিহিৰং কতন্তি সপ্পাটিহিৰকতং. তাদিসং পন ৱট্টতো নিয্যানে নিযুত্তং, নিয্যানপ্পযোজনঞ্চ হোতীতি আহ ‘‘নিয্যানিক’’ন্তি. দেৱলোকতোতি দেৱলোকতো পট্ঠায ৰূপীদেৱনিকাযতো পভুতি. সুপ্পকাসিতন্তি সুট্ঠু পকাসিতং. যাৱ দেৱমনুস্সেহীতি ৱা যাৱ দেৱমনুস্সেহি যত্তকা দেৱা মনুস্সা চ, তাৱ তে সব্বে অভিব্যাপেত্ৱা সুপ্পকাসিতং. অনুতাপায হোতীতি অনুতপ্পো, সো পন অনুতাপং কৰোন্তো ৱিয হোতীতি ৱুত্তং ‘‘অনুতাপকৰো হোতী’’তি.

১৭২. থিৰোতি ঠিতধম্মো কেনচি অসংহাৰিযো, অসেক্খা সীলক্খন্ধাদযো থেৰকাৰকা ধম্মা.

১৭৩. যোগেহি খেমত্তাতি যোগেহি অনুপদ্দুতত্তা. সদ্ধম্মস্সাতি অস্স সদ্ধম্মস্স. অস্সাতি চ অস্স সত্থুনো.

১৭৪. উপাসকা ব্ৰহ্মচাৰিনো নাম ৱিসেসতো অনাগামিনো. সোতাপন্নসকদাগামিনোপি তাদিসা তথা ৱুচ্চন্তীতি ‘‘ব্ৰহ্মচৰিযৱাসং ৱসমানা অৰিযসাৱকা’’ ইচ্চেৱ ৱুত্তং.

১৭৬. সব্বকাৰণসম্পন্নন্তি যত্তকেহি কাৰণেহি সম্পন্নং নাম হোতি, তেহি সব্বেহি কাৰণেহি সম্পন্নং সম্পত্তং উপগতং পৰিপুণ্ণং, সমন্নাগতং ৱা. ইমমেৱ ধম্মন্তি ইমমেৱ সাসনধম্মং.

উদকেন পদেসঞ্ঞুনা অত্তনো পঞ্ঞাৱেয্যত্তিযতং দস্সেতুং অনিয্যানিকে অত্থে পযুত্তং পহেড়িকসদিসং ৱচনং, ভগৱতা অত্তনো সব্বঞ্ঞুতায নিয্যানিকে অত্থে যোজেত্ৱা দস্সেতুং ‘‘উদকো সুদ’’ন্তিআদি ৱুত্তন্তি তং দস্সেতুং ‘‘সো কিৰা’’তিআদিমাহ.

সঙ্গাযিতব্বধম্মাদিৱণ্ণনা

১৭৭. সঙ্গম্ম সমাগম্মাতি তস্মিংযেৱ ঠানে লব্ভমানানং গতিৱসেন সঙ্গম্ম ঠানন্তৰতো পক্কোসনেন সমাগতানং ৱসেন সমাগম্ম. তেনাহ ‘‘সঙ্গন্ত্ৱা সমাগন্ত্ৱা’’তি. অত্থেন অত্থন্তি পদন্তৰে আগতঅত্থেন সহ তত্থ তত্থ আগতমত্থং. ব্যঞ্জনেন ব্যঞ্জনন্তি এত্থাপি এসেৱ নযো. সমানেন্তেহীতি সমানং কৰোন্তেহি, ওপম্মং ৱা আনেন্তেহি. সঙ্গাযিতব্বন্তি সম্মদেৱ গাযিতব্বং কথেতব্বং, তং পন সঙ্গাযনং ৱাচনামগ্গোতি আহ ‘‘ৱাচেতব্ব’’ন্তি.

১৭৮. তস্স ৱা ভাসিতেতি তস্স ভিক্খুনো ভাসিতে অত্থে চেৱ ব্যঞ্জনে চ. অত্থমিচ্ছাগহণৰোপনানি যথা হোন্তি, তং দস্সেতুং ‘‘চত্তাৰো সতিপট্ঠানা’’তিআদি ৱুত্তং. আৰম্মণং ‘‘সতিপট্ঠান’’ন্তি গণ্হাতি, ন সতিযেৱ ‘‘সতিপট্ঠান’’ন্তি. ‘‘সতিপট্ঠানানী’’তি ব্যঞ্জনং ৰোপেতি তস্মিং অত্থে, ন ‘‘সতিপট্ঠানা’’তি. উপপন্নতৰানীতি যুত্ততৰানি. অল্লীনতৰানীতি সিলিট্ঠতৰানি. যা চেৱাতি লিঙ্গৱিপল্লাসেন ৱুত্তং, ৱিভত্তিলোপেন ৱা. পুন যা চেৱাতি লিঙ্গৱিপল্লাসেনেৱ নিদ্দেসো. নেৱ উস্সাদেতব্বোতি ন উক্কংসেতব্বো ৱিৰজ্ঝিত্ৱা ৱুত্তত্তা. ন অপসাদেতব্বোতি ন সন্তজ্জেতব্বো ৱিৱাদপৰিহৰণত্থং. ধাৰণত্থন্তি উপধাৰণত্থং সল্লক্খণত্থং.

১৮১. অত্থেন উপেতন্তি অৱিপৰীতেন অত্থেন উপেতং তং ‘‘অযমেত্থ অত্থো’’তি উপেচ্চ পটিজানিত্ৱা ঠিতং. তথাৰূপো চ তস্স বুজ্ঝিতা নাম হোতীতি আহ ‘‘অত্থস্স ৱিঞ্ঞাতাৰ’’ন্তি. এৱমেতং ভিক্খুং পসংসথাতি ৱুত্তনযেন ধম্মভাণকং অমুং ভিক্খুং ‘‘এৱং লাভা নো আৱুসো’’তিআদিআকাৰেন পসংসথ. ইদানিস্স পসংসভাৱং দস্সেতুং ‘‘এসো হী’’তিআদি ৱুত্তং. এসাতি পৰিযত্তিধম্মস্স সত্থুকিচ্চকৰণতো, তত্থ চস্স সম্মদেৱ অৱট্ঠিতভাৱতো ‘‘বুদ্ধো নাম এসা’’তি ৱুত্তো. ‘‘লাভা নো’’তিআদিনা চস্স ভিক্খূনং পিযগৰুভাৱং ৱিভাৱেন্তো সত্থা তং অত্তনো ঠানে ঠপেসীতি ৱুত্তো.

পচ্চযানুঞ্ঞাতকাৰণাদিৱণ্ণনা

১৮২. ততোপি উত্তৰিতৰন্তি যা পুব্বে সম্মাপটিপন্নস্স ভিক্খুনো পসংসনৱসেন ‘‘ইধ পন চুন্দ সত্থা চ হোতি সম্মাসম্বুদ্ধো’’তিআদিনা (দী. নি. ৩.১৬৭, ১৬৯) পৱত্তিতদেসনায উপৰি ‘‘ইধ চুন্দ সত্থা চ লোকে উদপাদী’’তিআদিনা (দী. নি. ৩.১৭০, ১৭১) দেসনা ৱড্ঢিতা. ততোপি উত্তৰিতৰং সৱিসেসং দেসনং ৱড্ঢেন্তো ‘‘পচ্চযহেতূ’’তিআদিমাহ. তত্থ পচ্চযহেতূতি পচ্চযসংৱত্তনহেতু. উপ্পজ্জনকা আসৱাতি পচ্চযানং পৰিযেসনহেতু চেৱ পৰিভোগহেতু চ উপ্পজ্জনকা কামাসৱাদযো. তেসং দিট্ঠধম্মিকানং আসৱানং ‘‘ইধ, ভিক্খৱে, অৰিযসাৱকো মিচ্ছাআজীৱং পহায সম্মাআজীৱেন জীৱিতং কপ্পেতী’’তি (সং. নি. ৫.৮) ‘‘ইধ, ভিক্খৱে, ভিক্খু পটিসঙ্খা যোনিসো চীৱৰং পটিসেৱতী’’তিআদিনা (ম. নি. ১.২৩; অ. নি. ৬.৫৮) চ সম্মাপটিপত্তিং উপদিসন্তো ভগৱা পটিঘাতায ধম্মং দেসেতি নাম. ‘‘যো তুম্হেসু পাড়িযা অত্থব্যঞ্জনানি মিচ্ছা গণ্হাতি, সো নেৱ উস্সাদেতব্বো, ন অপসাদেতব্বো, সাধুকং সঞ্ঞাপেতব্বো তস্সেৱ অত্থস্স নিসন্তিযা’’তি এৱং পৰিযত্তিধম্মে মিচ্ছাপটিপন্নে সম্মাপটিপত্তিযং ভিক্খূ নিযোজেন্তো ভগৱা ভণ্ডনহেতু উপ্পজ্জনকানং সম্পৰাযিকানং আসৱানং পটিঘাতায ধম্মং দেসেতি নাম. যথা তে ন পৱিসন্তীতি তে আসৱা অত্তনো চিত্তসন্তানং যথা ন ওতৰন্তি. মূলঘাতেন পটিহননাযাতি যথা মূলঘাতো হোতি, এৱং মূলঘাতৱসেন পজহনায. তন্তি চীৱৰং. যথা চীৱৰং ইদমত্থিকতমেৱ উপাদায অনুঞ্ঞাতং, এৱং পিণ্ডপাতাদযোপি.

সুখল্লিকানুযোগাদিৱণ্ণনা

১৮৩. সুখিতন্তি সঞ্জাতসুখং. পীণিতন্তি ধাতং সুহিতং. তথাভূতো পন যস্মা থূলসৰীৰো হোতি, তস্মা ‘‘থূলং কৰোতী’’তি ৱুত্তং.

১৮৬. নঠিতসভাৱাতি অনৱট্ঠিতসভাৱা, এৱৰূপায কথায অনৱট্ঠানভাৱতো সভাৱোপি তেসং অনৱট্ঠিতোতি অধিপ্পাযো. তেনাহ ‘‘জিৱ্হা নো অত্থী’’তিআদি. কামং ‘‘পঞ্চহি চক্খূহী’’তি ৱুত্তং, অগ্গহিতগ্গহণেন পন চত্তাৰি চক্খূনি ৱেদিতব্বানি. সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণঞ্হি সমন্তচক্খূতি. তস্স ৱা ঞেয্যধম্মেসু জাননৱসেন পৱত্তিং উপাদায ‘‘জানতা’’তি ৱুত্তং. হত্থামলকং ৱিয পচ্চক্খতো দস্সনৱসেন পৱত্তিং উপাদায ‘‘পস্সতা’’তি ৱুত্তং. নেমং ৱুচ্চতি থম্ভাদীহি অনুপৱিট্ঠভূমিপ্পেদেসোতি আহ ‘‘গম্ভীৰভূমিং অনুপৱিট্ঠো’’তি. সুট্ঠু নিখাতোতি ভূমিং নিখনিত্ৱা সম্মদেৱ ঠপিতো. তস্মিন্তি খীণাসৱে. অনজ্ঝাচাৰো অচলো অসম্পৱেধী, যস্মা অজ্ঝাচাৰো সেতুঘাতো খীণাসৱানং. সোতাপন্নাদযোতি এত্থ আদি-সদ্দেন গহিতেসু অনাগামিনো তাৱ নৱসুপি ঠানেসু খীণাসৱা ৱিয অভব্বা, সোতাপন্নসকদাগামিনো পন ‘‘ততিযপঞ্চমট্ঠানেসু অভব্বা’’তি ন ৱত্তব্বা, ইতৰেসু সত্তসু ঠানেসু অভব্বাৱ.

পঞ্হব্যাকৰণৱণ্ণনা

১৮৭. গিহিব্যঞ্জনেনাতি গিহিলিঙ্গেন. খীণাসৱো পন গিহিব্যঞ্জনেন অৰহত্তং পত্তোপি ন তিট্ঠতি ৱিৱেকট্ঠানস্স অভাৱাতি অধিপ্পাযো. তস্স ৱসেনাতি ভুম্মদেৱত্তভাৱে ঠত্ৱা অৰহত্তপ্পত্তস্স ৱসেন. অযং পঞ্হোতি ‘‘অভব্বো সো নৱ ঠানানি অজ্ঝাচৰিতু’’ন্তি অযং পঞ্হো আগতো ইতৰস্স পব্বজ্জায, পৰিনিব্বানেন ৱা অভব্বতায অৱুত্তসিদ্ধত্তা. যদি এৱং কথং ভিক্খুগহণন্তি আহ ‘‘ভিন্নদোসত্তা’’তিআদি. অপৰিচ্ছেদন্তি অপৰিযন্তং, তযিদং সুৱিপুলন্তি আহ ‘‘মহন্ত’’ন্তি. ঞেয্যস্স হি ৱিপুলতায ঞাণস্স ৱিপুলতা ৱেদিতব্বা, এতেন ‘‘অপৰিচ্ছেদ’’ন্তি ৱুচ্চমানম্পি ঞেয্যং সত্থু ঞাণস্স ৱসেন পৰিচ্ছেদমেৱাতি দস্সিতং হোতি. ৱুত্তঞ্হেতং ‘‘ঞাণপৰিযন্তিকং নেয্য’’ন্তি (মহানি. ৬৯, ১৫৬; চূড়নি. ৮৫; পটি. ম. ৩.৫) অনাগতে অপঞ্ঞাপনন্তি অনাগতে ৱিসযে ঞাণস্স অপঞ্ঞাপনং. ‘‘পচ্চক্খং ৱিয কত্ৱা’’তি কস্মা ৱিয-সদ্দগ্গহণং কতং, ননু বুদ্ধানং সব্বম্পি ঞাণং অত্তনো ৱিসযং পচ্চক্খমেৱ কত্ৱা পৱত্ততি একপ্পমাণভাৱতোতি? সচ্চমেতং, ‘‘অক্খ’’ন্তি পন চক্খাদিইন্দ্ৰিযং ৱুচ্চতি, তং অক্খং পতি ৱত্ততীতি চক্খাদিনিস্সিতং ৱিঞ্ঞাণং, তস্স চ আৰম্মণং ‘‘পচ্চক্খ’’ন্তি লোকে নিৰুড়্হমেতন্তি তং নিদস্সনং কত্ৱা দস্সেন্তো ‘‘পচ্চক্খং ৱিয কত্ৱা’’তি অৱোচ, ন পন ভগৱতো ঞাণস্স অপ্পচ্চক্খাকাৰেন পৱত্তনতো. তথা হি ৱদন্তি –

‘‘আৱিভূতং পকাসনং, অনুপদ্দুতচেতসং;

অতীতানাগতে ঞাণং, পচ্চক্খানং ৱসিস্সতী’’তি.

অঞ্ঞত্থ ৱিহিতকেনাতি অঞ্ঞস্মিং ৱিসযে পৱত্তিতেন. সঙ্গাহেতব্বন্তি সমং কত্ৱা কথযিতব্বং, কথনং পন পঞ্ঞাপনং নাম হোতীতি পঞ্ঞাপেতব্বন্তি অত্থো ৱুত্তো. তাদিসন্তি সততং সমিতং পৱত্তকং. ঞাণং নাম নত্থীতি আৱজ্জনেন ৱিনা ঞাণুপ্পত্তিযা অসম্ভৱতো. একাকাৰেন চ ঞাণে পৱত্তমানে নানাকাৰস্স ৱিসযস্স অৱবোধো ন সিযা. অথাপি সিযা, অনিৰুপিতৰূপেনেৱ অৱবোধো সিযা, তেন চ ঞাণং ঞেয্যং অঞ্ঞাতসদিসমেৱ সিযা. ন হি ‘‘ইদং ত’’ন্তি ৱিৱেকেন অনৱবুদ্ধো অত্থো ঞাতো নাম হোতি, তস্মা ‘‘চৰতো চ তিট্ঠতো চা’’তিআদি বাললাপনমত্তং. তেনাহ ‘‘যথৰিৱ বালা অব্যত্তা, এৱং মঞ্ঞন্তী’’তি.

সতিং অনুস্সৰতীতি সতানুসাৰি, সতিযানুৱত্তনৱসেন পৱত্তঞাণং. তেনাহ ‘‘পুব্বেনিৱাসানুস্সতিসম্পযুত্তক’’ন্তি. ঞাণং পেসেসীতি ঞাণং পৱত্তেসি. সব্বত্থকমেৱ ঞেয্যাৱৰণস্স সুপ্পহীনত্তা অপ্পটিহতং অনিৱাৰিতং ঞাণং গচ্ছতি পৱত্ততিচ্চেৱ অত্থো. ‘‘বোধি ৱুচ্চতি চতূসু মগ্গেসু ঞাণ’’ন্তি (চূড়নি. ২১১) ৱচনতো চতুমগ্গঞাণং বোধি, ততো তস্স অধিগতত্তা উপ্পজ্জনকং পচ্চৱেক্খণঞাণং ‘‘বোধিজং ঞাণং উপ্পজ্জতী’’তি ৱুত্তং. বোধিজং বোধিমূলে জাতং চতুমগ্গঞাণং, তঞ্চ খো অনাগতং আৰব্ভ উদ্দিস্স তস্স অপ্পৱত্তিঅত্থং তথাগতস্স উপ্পজ্জতি তস্স উপ্পন্নত্তা আযতিং পুনব্ভৱাভাৱতো. কথং তথাগতো অনাগতমদ্ধানং আৰব্ভ অতীৰকং ঞাণদস্সনং পঞ্ঞাপেতীতি? অতীতস্স পন অদ্ধুনো মহন্ততায অতীৰকং ঞাণদস্সনং তত্থ পঞ্ঞাপেতীতি কো এত্থ ৱিৰোধো. তিত্থিযা পন ইমমত্থং যাথাৱতো অজানন্তা – ‘‘তযিদং কিং সু, তযিদং কথংসূ’’তি অত্তনো অঞ্ঞাণমেৱ পাকটং কৰোন্তি. তস্মা ভগৱতা সসন্ততিপৰিযাপন্নধম্মপ্পৱত্তিং সন্ধায ‘‘অঞ্ঞৱিহিতকং ঞাণদস্সন’’ন্তিআদি ৱুত্তং. ইতৰং পন সন্ধায ৱুচ্চমানে সতি তথাৰূপে পযোজনে অনাগতম্পি অদ্ধানং আৰব্ভ অতীৰকমেৱ ঞাণদস্সনং পঞ্ঞাপেয্য ভগৱাতি অনত্থসংহিতন্তি অযমেত্থ অত্থোতি আহ ‘‘ন ইধলোকত্থং ৱা পৰলোকত্থং ৱা নিস্সিত’’ন্তি. যং পন সত্তানং অনত্থাৱহত্তা অনত্থসংহিতং, তত্থ সেতুঘাতো তথাগতস্স. ‘‘ভাৰতযুদ্ধসীতাহৰণসদিস’’ন্তি ইমিনা তস্সা কথায যেভুয্যেন অভূতত্থতং দীপেতি. সহেতুকন্তি ঞাপকেন হেতুনা সহেতুকং. সো পন হেতু যেন নিদস্সনেন সাধীযতি, তং তস্স কাৰণন্তি তেন সকাৰণং কত্ৱা. যথা হি পটিঞ্ঞাতত্থসাধনতো হেতু, এৱং সাধকং নিদস্সনন্তি. যুত্তপত্তকালেযেৱাতি যুত্তানং পত্তকালে এৱ. যে হি ৱেনেয্যা তস্সা কথায যুত্তা অনুচ্ছৱিকা, তেসংযেৱ যোজনে সন্ধায ৱা কথায পত্তো উপকাৰাৱহো কালো, তদা এৱ কথেতীতি অত্থো.

১৮৮. ‘‘তথা তথেৱ গদনতো’’তি ইমিনা ‘‘তথাগতো’’তি আমেডিতলোপেনাযং নিদ্দেসোতি দস্সেতি. তথা তথেৱাতি চ ধম্মঅত্থসভাৱানুৰূপং, ৱেনেয্যজ্ঝাসযানুৰূপঞ্চাতি অধিপ্পাযো. দিট্ঠন্তি ৰূপাযতনং দট্ঠব্বতো, তেন যং দিট্ঠং, যং দিস্সতি, যং দক্খতি, যং সতি সমৱাযে পস্সেয্যং, তং সব্বং ‘‘দিট্ঠং’’ ত্ৱেৱ গহিতং কালৱিসেসস্স অনামট্ঠভাৱতো. ‘‘সুত’’ন্তিআদীসুপি এসেৱ নযো. সুতন্তি সদ্দাযতনং সোতব্বতো. মুতন্তি সনিস্সযেন ঘানাদিইন্দ্ৰিযেন সযং পত্ৱা পাপুণিত্ৱা গহেতব্বং. তেনাহ ‘‘পত্ৱা গহেতব্বতো’’তি. ৱিঞ্ঞাতন্তি ৱিজানিতব্বং, তং পন দিট্ঠাদিৱিনিমুত্তং ৱিঞ্ঞেয্যন্তি আহ ‘‘সুখদুক্খাদিধম্মাযতন’’ন্তি. পত্তন্তি যথা তথা পত্তং, হত্থগতং অধিগতন্তি অত্থো. তেনাহ ‘‘পৰিযেসিত্ৱা ৱা অপৰিযেসিত্ৱা ৱা’’তি. পৰিযেসিতন্তি পত্তিযামত্থং পৰিযিট্ঠং, তং পন পত্তং ৱা সিযা অপ্পত্তং ৱা উভযথাপি পৰিযেসিতমেৱাতি আহ ‘‘পত্তং ৱা অপ্পত্তং ৱা’’তি. পদদ্ৱযেনাপি দ্ৱিপ্পকাৰম্পি পত্তং, দ্ৱিপ্পকাৰম্পি পৰিযেসিতং, তেন তেন পকাৰেন তথাগতেন অভিসম্বুদ্ধন্তি দস্সেতি. চিত্তেন অনুসঞ্চৰিতন্তি চোপনং অপাপেত্ৱা চিত্তেনেৱ অনুসংচৰিতং, পৰিৱিতক্কিতন্তি অত্থো. পীতকন্তি আদীতি আদি-সদ্দেন লোহিতকওদাতাদি সব্বং ৰূপাৰম্মণৱিভাগং সঙ্গণ্হাতি. সুমনোতি ৰাগৱসেন, লোভৱসেন, সদ্ধাদিৱসেন ৱা সুমনো. দুম্মনোতি ব্যাপাদৱিতক্কৱসেন, ৱিহিংসাৱিতক্কৱসেন ৱা দুম্মনো. মজ্ঝত্তোতি অঞ্ঞাণৱসেন ৱা ঞাণৱসেন ৱা মজ্ঝত্তো. এসেৱ নযো সব্বত্থ. তত্থ তত্থ আদি-সদ্দেন সঙ্খসদ্দো পণৱসদ্দো, পত্তগন্ধো পুপ্ফগন্ধো, পত্তৰসো ফলৰসো, উপাদিন্নং অনুপাদিন্নং, মজ্ঝত্তৱেদনা কুসলকম্মং অকুসলকম্মন্তি এৱং আদীনং সঙ্গহো দট্ঠব্বো.

অপ্পত্তন্তি ঞাণেন অসম্পত্তং, অৱিদিতন্তি অত্থো. তেনাহ ‘‘ঞাণেন অসচ্ছিকত’’ন্তি. তথেৱ গতত্তাতি তথেৱ ঞাতত্তা অভিসম্বুদ্ধত্তা. গত-সদ্দেন একত্থং বুদ্ধিঅত্থন্তি অত্থো. ‘‘গতিঅত্থা হি ধাতৱো বুদ্ধিঅত্থা ভৱন্তী’’তি অক্খৰচিন্তকা.

অব্যাকতট্ঠানাদিৱণ্ণনা

১৮৯. ‘‘অসমতং কথেত্ৱা’’তি ৱত্ৱা সমোপি নাম কোচি নত্থি, কুতো উত্তৰিতৰোতি দস্সেতুং ‘‘অনুত্তৰত’’ন্তি ৱুত্তং. সা পনাযং অসমতা, অনুত্তৰতা চ সব্বঞ্ঞুতং পূৰেত্ৱা ঠিতাতি দস্সেতুং ‘‘সব্বঞ্ঞুত’’ন্তি ৱুত্তং. সা সব্বঞ্ঞুতা সদ্ধম্মৱৰচক্কৱত্তিভাৱেন লোকে পাকটা জাতাতি দস্সেতুং ‘‘ধম্মৰাজভাৱং কথেত্ৱা’’তি ৱুত্তং. তথা সব্বঞ্ঞুভাৱেন চ সত্থা ইমেসু দিট্ঠিগতৱিপল্লাসেসু এৱং পটিপজ্জতীতি দস্সেন্তো ‘‘ইদানী’’তিআদিমাহ. তত্থ সীহনাদন্তি অভীতনাদং সেট্ঠনাদং. সেট্ঠনাদো হেস, যদিদং ঠপনীযস্স পঞ্হস্স ঠপনীযভাৱদস্সনং. ঠপনীযতা চস্স পাড়িআৰুড়্হা এৱ ‘‘ন হেত’’ন্তিআদিনা. যথা উপচিতকম্মকিলেসেন ইত্থত্তং আগন্তব্বং, তথা নং আগতোতি তথাগতো, সত্তো. তথা হি সো ৰূপাদীসু সত্তো ৱিসত্তোতি কত্ৱা ‘‘সত্তো’’তি চ ৱুচ্চতি. ইত্থত্তন্তি চ পটিলদ্ধত্তা তথা পচ্চক্খভূতো অত্তভাৱোতি ৱেদিতব্বো.

‘‘অত্থসংহিতং ন হোতী’’তি ইমিনা উভযত্থ ৱিধুৰতাদস্সনেন নিৰত্থকৱিপ্পলাপতং তস্স ৱাদস্স ৱিভাৱেতি, উভযলোকত্থৱিধুৰম্পি সমানং ‘‘কিং নু খো ৱিৱট্টনিস্সিত’’ন্তি কোচি আসঙ্কেয্যাতি তদাসঙ্কানিৱত্তনত্থং ‘‘ন চ ধম্মসংহিত’’ন্তি ৱুত্তং. তেনাহ ‘‘নৱলোকুত্তৰধম্মনিস্সিতং ন হোতী’’তি. যদিপি তং ন ৱিৱট্টোগতং হোতি, ৱিৱট্টস্স পন অধিট্ঠানভূতং নু খোতি কোচি আসঙ্কেয্যাতি তদাসঙ্কানিৱত্তনত্থং ‘‘ন আদিব্ৰহ্মচৰিযক’’ন্তিআদি ৱুত্তং.

১৯০. কামং তণ্হাপি দুক্খসভাৱত্তা ‘‘দুক্খ’’ন্তি ব্যাকাতব্বা, পভৱভাৱেন পন সা ততো ৱিসুং কাতব্বাতি ‘‘তণ্হং ঠপেত্ৱা’’তি ৱুত্তং. তেনাহ ‘‘তস্সেৱ দুক্খস্স পভাৱিকা’’তিআদি. ননু চ অৱিজ্জাদযোপি দুক্খস্স সমুদযোতি? সচ্চং সমুদযো, তস্সা পন কম্মস্স ৱিচিত্তভাৱহেতুতো, দুক্খুপ্পাদনে ৱিসেসপচ্চযভাৱতো চ সাতিসযো সমুদযট্ঠোতি সা এৱ সুত্তেসু তথা ৱুত্তা. তেনাহ ‘‘তণ্হা দুক্খসমুদযোতি ব্যাকত’’ন্তি. উভিন্নং অপ্পৱত্তীতি দুক্খসমুদযানং অপ্পৱত্তিনিমিত্তং. ‘‘দুক্খপৰিজাননো’’তিআদি মগ্গকিচ্চদস্সনং, তেন মগ্গস্স ভাৱনত্থোপি অত্থতো দস্সিতোৱাতি দট্ঠব্বং. ন হি ভাৱনাভিসমযেন ৱিনা পৰিঞ্ঞাভিসমযাদযো সম্ভৱন্তীতি. সচ্চৱৱত্থাপনং অপ্পমাদপটিপত্তিভাৱতো অসম্মোহকল্যাণকিত্তিসদ্দাদিনিমিত্ততায যথা সাতিসযং ইধলোকত্থাৱহং, এৱং যাৱ ঞাণস্স তিক্খৱিসদভাৱপ্পত্তিযা অভাৱেন নৱলোকুত্তৰধম্মসম্পাপকং ন হোতি, তাৱ তত্থ তত্থ সম্পত্তিভৱে অব্ভুদযসম্পত্তি অনুগতমেৱ সিযাতি ৱুত্তং ‘‘এতং ইধলোকপৰলোকত্থনিস্সিত’’ন্তি. নৱলোকুত্তৰধম্মনিস্সিতন্তি নৱৱিধম্পি লোকুত্তৰধম্মং নিস্সায পৱত্তং তদধিগমূপাযভাৱতো. যস্মা সচ্চসম্বোধং উদ্দিস্স সাসনব্ৰহ্মচৰিযং ৱুস্সতি, ন অঞ্ঞদত্থং, তস্মা এতং সচ্চৱৱত্থাপনং ‘‘আদিপধান’’ন্তি ৱুত্তং পঠমতৰং চিত্তে আদাতব্বতো.

পুব্বন্তসহগতদিট্ঠিনিস্সযৱণ্ণনা

১৯১. তং মযা ব্যাকতমেৱাতি তং মযা তথা ব্যাকতমেৱ, ব্যাকাতব্বং নাম মযা অব্যাকতং নত্থীতি ব্যাকৰণাৱেকল্লেন অত্তনো ধম্মসুধম্মতায বুদ্ধসুবুদ্ধতং ৱিভাৱেতি. তেনাহ ‘‘সীহনাদং নদন্তো’’তি. পুৰিমুপ্পন্না দিট্ঠিযো অপৰাপৰুপ্পন্নানং দিট্ঠীনং অৱস্সযা হোন্তীতি ‘‘দিট্ঠিযোৱ দিট্ঠিনিস্সযা’’তি ৱুত্তং. দিট্ঠিগতিকাতি দিট্ঠিগতিযো, দিট্ঠিপ্পৱত্তিযোতি অত্থো. ইদমেৱ দস্সনং সচ্চন্তি ‘‘সস্সতো অত্তা চ লোকো চা’’তি ইদমেৱ দস্সনং সচ্চং অমোঘং অৱিপৰীতং. অঞ্ঞেসং ৱচনং মোঘন্তি ‘‘অসস্সতো অত্তা চ লোকো চা’’তি এৱমাদিকং অঞ্ঞেসং সমণব্ৰাহ্মণানং ৱচনং মোঘং তুচ্ছং, মিচ্ছাতি অত্থো. ন সযং কাতব্বোতি অসযংকাৰোতি আহ ‘‘অসযংকতো’’তি, যাদিচ্ছিকত্তাতি অধিপ্পাযো.

১৯২. অত্থি খোতি এত্থ খো-সদ্দো পুচ্ছাযং, অত্থি নূতি অযমেত্থ অত্থোতি আহ ‘‘অত্থি খো ইদং আৱুসো ৱুচ্চতী’’তিআদি. আৱুসো যং তুম্হেহি ‘‘সস্সতো অত্তা চ লোকো চা’’তি ৱুচ্চতি, ইদমত্থি খো ইদং ৱাচামত্তং, নো নত্থি, তস্মা ৱাচাৱত্থুমত্ততো তস্স যং খো তে এৱমাহংসু ‘‘ইদমেৱ সচ্চং মোঘং অঞ্ঞ’’ন্তি, তং তেসং নানুজানামীতি এৱমেত্থ অত্থো চ যোজনা চ ৱেদিতব্বা. যং পনেত্থ ৱত্তব্বং, তং ব্ৰহ্মজালটীকাযং (দী. নি. টী. ১.৩০) ৱুত্তমেৱ. দিট্ঠিপঞ্ঞত্তিযাতি দিট্ঠিযা পঞ্ঞাপনে ‘‘এৱং এসা দিট্ঠি উপ্পন্না’’তি তস্সা দিট্ঠিযা সমুদযতো, অত্থঙ্গমতো, অস্সাদতো, আদীনৱতো, নিস্সৰণতো চ যাথাৱতো পঞ্ঞাপনে. অৱিপৰীতৱুত্তিযা সমেন ঞাণেন সমং কঞ্চি নেৱ সমনুপস্সামি. অধিপঞ্ঞত্তীতি অভিঞ্ঞেয্যধম্মপঞ্ঞাপনা. যং অজানন্তা বাহিৰকা দিট্ঠিপঞ্ঞত্তিযেৱ অল্লীনাতি তঞ্চ পঞ্ঞত্তিতো অজানন্তা থামসা পৰামাসা অভিনিৱিস্স ৱোহৰন্তি. এত্থ চ যাযং ‘‘দিট্ঠিপঞ্ঞত্তি নামা’’তি ৱুত্তা দিট্ঠিযা দিট্ঠিগতিকেহি এৱং গহিততায ৱিভাৱনা, তত্থ চ ভগৱতো উত্তৰিতৰো নাম কোচি নত্থি, স্ৱাযমত্থো ব্ৰহ্মজালে (দী. নি. অট্ঠ. ১.৩০) ৱিভাৱিতো এৱ. ‘‘অধিপঞ্ঞত্তী’’তি ৱুত্তা পন ৱিভাৱিযমানা লোকস্স নিব্বিদাহেতুভাৱেন বহুলীকাৰাতি তস্সা ৱসেন ভগৱা অনুত্তৰভাৱং পৱেদেন্তো ‘নেৱ অত্তনা সমসমং সমনুপস্সামী’তি সীহনাদং নদী’’তি কেচি. অট্ঠকথাযং (দী. নি. অট্ঠ. ৩.১৯২) পন ‘‘যঞ্চ ৱুত্তং ‘পঞ্ঞত্তিযা’তি যঞ্চ ‘অধিপঞ্ঞত্তী’তি, উভযমেতং অত্থতো এক’’ন্তি ‘‘ইধ পন পঞ্ঞত্তিযাতি এত্থাপি পঞ্ঞত্তি চেৱ অধিপঞ্ঞত্তি চ অধিপ্পেতা, অধিপঞ্ঞত্তীতি এত্থাপী’’তি চ ৱুত্তা, উভযস্সপি ৱসেনেত্থ ভগৱা সীহনাদং নদীতি ৱিঞ্ঞাযতি. উভযং পেতং অত্থতো একন্তি চ পঞ্ঞত্তিভাৱসামঞ্ঞং সন্ধায ৱুত্তং, ন ভেদাভাৱতো. তেনাহ ‘‘ভেদতো হী’’তিআদি. খন্ধপঞ্ঞত্তীতি খন্ধানং ‘‘খন্ধা’’তি পঞ্ঞাপনা দস্সনা পকাসনা ঠপনা নিক্খিপনা. ‘‘আচিক্খতি দস্সেতি পঞ্ঞাপেতি পট্ঠপেতী’’তি (সং. নি. ২.২০, ৯৭) আগতট্ঠানে হি পঞ্ঞাপনা দস্সনা পকাসনা পঞ্ঞত্তি নাম, ‘‘সুপঞ্ঞত্তং মঞ্চপীঠ’’ন্তি (পাৰা. ২৬৯) আগতট্ঠানে ঠপনা নিক্খিপনা পঞ্ঞত্তি নাম, ইধ উভযম্পি যুজ্জতি.

দিট্ঠিনিস্সযপ্পহানৱণ্ণনা

১৯৬. পজহনত্থন্তি অচ্চন্তায পটিনিস্সজ্জনত্থং. যস্মা তেন পজহনেন সব্বে দিট্ঠিনিস্সযা সম্মদেৱ অতিক্কন্তা হোন্তি ৱীতিক্কন্তা, তস্মা ‘‘সমতিক্কমাযাতি তস্সেৱ ৱেৱচন’’ন্তি অৱোচ. ন কেৱলং সতিপট্ঠানা কথিতমত্তা, অথ খো ৱেনেয্যসন্তানে পতিট্ঠাপিতাতি দস্সেতুং ‘‘দেসিতা’’তি ৱত্ৱা ‘‘পঞ্ঞত্তা’’তি ৱুত্তন্তি আহ ‘‘দেসিতাতি কথিতা. পঞ্ঞত্তাতি ঠপিতা’’তি. ইদানি সতিপট্ঠানদেসনায দিট্ঠিনিস্সযানং একন্তিকং পহানাৱহভাৱং দস্সেতুং ‘‘সতিপট্ঠানভাৱনায হী’’তিআদি ৱুত্তং. তত্থ সতিপট্ঠানভাৱনাযাতি ইমিনা তেসং ভাৱনায এৱ নেসং পহানং, দেসনা পন তদুপনিস্সযভাৱতো তথা ৱুত্তাতি দস্সেতি. সেসং সব্বং সুৱিঞ্ঞেয্যমেৱাতি.

পাসাদিকসুত্তৱণ্ণনায লীনত্থপ্পকাসনা.