৫. সম্পসাদনীযসুত্তৱণ্ণনা
সাৰিপুত্তসীহনাদৱণ্ণনা
১৪১. পাৱাৰেন্তি সঞ্ছাদেন্তি সৰীৰং এতেনাতি পাৱাৰো, ৱত্থং. পাৱৰণং ৱা পাৱাৰো, ‘‘ৱত্থং দুস্স’’ন্তি পৰিযাযসদ্দা এতেতি দুস্সমেৱ পাৱাৰো, সো এতস্স বহুৱিধো অনেককোটিপ্পভেদো ভণ্ডভূতো অত্থীতি দুস্সপাৱাৰিকো. সো কিৰ পুব্বে দহৰকালে দুস্সপাৱাৰভণ্ডমেৱ বহুং পৰিগ্গহেত্ৱা ৱাণিজ্জং অকাসি, তেন নং সেট্ঠিট্ঠানে ঠিতম্পি ‘‘পাৱাৰিকো’’ ত্ৱেৱ সঞ্জানন্তি. ভগৱতীতি ইতি-সদ্দো আদিঅত্থো, পকাৰত্থো ৱা, তেন ভগৱন্তং উপসঙ্কমিত্ৱা থেৰেন ৱুত্তৱচনং সব্বং সঙ্গণ্হাতি. ‘‘কস্মা এৱং অৱোচা’’তি তথাৱচনে কাৰণং পুচ্ছিত্ৱা ‘‘সোমনস্সপৱেদনত্থ’’ন্তি কস্মা পযোজনং ৱিস্সজ্জিতং, তযিদং অম্বং পুট্ঠস্স লবুজং ব্যাকৰণসদিসন্তি? নযিদমেৱং চিন্তেতব্বং. যা হিস্স থেৰস্স তদা ভগৱতি সোমনস্সুপ্পত্তি, সা নিদ্ধাৰিতৰূপা কাৰণভাৱেন চোদিতা, তস্মা এৱং অৱোচাতি, সা এৱ চ যস্মা নিদ্ধাৰিতৰূপা পৱেদনৱসেন ভগৱতো সম্মুখা তথাৱচনং পযোজেতি, তস্মা ‘‘অত্তনো উপ্পন্নসোমনস্সপৱেদনত্থ’’ন্তি পযোজনভাৱেন ৱিস্সজ্জিতং.
তত্ৰাতি তস্মিং সোমনস্সপৱেদনে. ৱিহাৰে নিৱাসপৰিৱত্তনৱসেন সুনিৱত্থনিৱাসনো. আভুজিত্ৱাতি আবন্ধিত্ৱা.
সমাপত্তিতো ৱুট্ঠায ‘‘অহো সন্তো ৱতাযং অৰিযৱিহাৰো’’তি সমাপত্তিসুখপচ্চৱেক্খণমুখেন অত্তনো গুণে অনুস্সৰিতুং আৰদ্ধো, আৰভিত্ৱা চ নেসং তং তং সামঞ্ঞৱিসেসৱিভাগৱসেন অনুস্সৰি. তথা হি ‘‘সমাধী’’তি সামঞ্ঞতো গহিতস্সেৱ ‘‘পঠমং ঝান’’ন্তিআদিনা ৱিসেসৱিভাগো, ‘‘পঞ্ঞা’’তি সামঞ্ঞতো চ গহিতস্সেৱ ‘‘ৱিপস্সনাঞাণ’’ন্তিআদিনা ৱিসেসৱিভাগো উদ্ধটো. ‘‘লোকিযাভিঞ্ঞাসু দিব্বচক্খুঞাণস্সেৱ গহণং থেৰস্স ইতৰেহি সাতিসযন্তি দস্সেতু’’ন্তি ৱদন্তি, পুব্বেনিৱাসঞাণম্পি পন ‘‘কপ্পসতসহস্সাধিকস্সা’’তিআদিনা কিচ্চৱসেন দস্সিতমেৱ, লক্খণহাৰৱসেন ৱা ইতৰেসং পেত্থ গহিততা ৱেদিতব্বা.
অত্থপ্পভেদস্স সল্লক্খণৱিভাৱনৱৱত্থানকৰণসমত্থং অত্থে পভেদগতং ঞাণং অত্থপটিসম্ভিদা. তথা ধম্মপ্পভেদস্স সল্লক্খণৱিভাৱনৱৱত্থানকৰণসমত্থং ধম্মে পভেদগতং ঞাণং ধম্মপটিসম্ভিদা. নিৰুত্তিপভেদস্স সল্লক্খণৱিভাৱনৱৱত্থানকৰণসমত্থং নিৰুত্তিযং পভেদগতং ঞাণং নিৰুত্তিপটিসম্ভিদা. পটিভানপ্পভেদস্স সল্লক্খণৱিভাৱনৱৱত্থান কৰণসমত্থং পটিভানে পভেদগতং ঞাণং পটিভানপটিসম্ভিদা. অযমেত্থ সঙ্খেপো, ৱিত্থাৰো পন ৱিসুদ্ধিমগ্গে, (ৱিসুদ্ধি. ২.৪২৮) তং সংৱণ্ণনাসু (ৱিসুদ্ধি. টী. ২.৪২৮) ৱুত্তনযেনেৱ ৱেদিতব্বো. সাৱকৱিসযে পৰমুক্কংসগতং ঞাণং সাৱকপাৰমিঞাণং সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণং ৱিয সব্বঞেয্যধম্মেসু. তস্সাপি হি ৱিসুং পৰিকম্মং নাম নত্থি, সাৱকপাৰমিযা পন সম্মদেৱ পৰিপূৰিতত্তা অগ্গমগ্গসমধিগমেনেৱস্স সমধিগমো হোতি. সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণস্সেৱ সম্মাসম্বুদ্ধানং যাৱ নিসিন্নপল্লঙ্কা অনুস্সৰতোতি যোজনা.
ভগৱতো সীলং নিস্সায গুণে অনুস্সৰিতুমাৰদ্ধোতি যোজনা. যস্মা গুণানং বহুভাৱতো নেসং একজ্ঝং আপাথাগমনং নত্থি, সতি চ তস্মিং অনিৰূপিতৰূপেনেৱ অনুস্সৰণেন ভৱিতব্বং, তস্মা থেৰো সৱিসযে ঠত্ৱা তে অনুপদং সৰূপতো অনুস্সৰি, অনুস্সৰন্তো চ সব্বপঠমং সীলং অনুস্সৰি, তং দস্সেন্তো ‘‘ভগৱতো সীলং নিস্সাযা’’তি আহ, সীলং আৰব্ভাতি অত্থো. সেসপদেসুপি এসেৱ নযো. যস্মা চেত্থ থেৰো একেকৱসেন ভগৱতো গুণে অনুস্সৰিত্ৱা ততো পৰং চতুক্কপঞ্চকাদিৱসেন অনুস্সৰি, তস্মা ‘‘চত্তাৰো ইদ্ধিপাদে’’তি ৱত্ৱা ততো পৰং বোজ্ঝঙ্গভাৱনাসামঞ্ঞেন ইন্দ্ৰিযেসু ৱত্তব্বেসু তানি অগ্গহেত্ৱা ‘‘চত্তাৰো মগ্গে’’তিআদি ৱুত্তং. চতুযোনিপৰিচ্ছেদকঞাণং মহাসীহনাদসুত্তে (ম. নি. ১.১৫২) আগতনযেনেৱ ৱেদিতব্বং. চত্তাৰো অৰিযৱংসা অৰিযৱংসসুত্তে (অ. নি. ৪.২৮) আগতনযেনেৱ ৱেদিতব্বা.
পধানিযঙ্গাদযো সঙ্গীতি (দী. নি. ৩.৩১৭) দসুত্তৰসুত্তেসু (দী. নি. ৩.৩৫৫) আগমিস্সন্তি. ছ সাৰণীয ধম্মা পৰিনিব্বানসুত্তে (দী. নি. ২.১৪১) আগতা এৱ. সুখং সুপনাদযো (অ. নি. ১১.১৫; পটি. ম. ২.২২) একাদস মেত্তানিসংসা. ‘‘ইদং দুক্খং অৰিযসচ্চ’’ন্তিআদিনা সং. নি. ৫.১০৮১, মহাৱ. ১৫, পটি. ম. ২.৩০) চতূসু অৰিযসচ্চেসু তিপৰিৱত্তৱসেন আগতা দ্ৱাদস ধম্মচক্কাকাৰা. মগ্গফলেসু পৱত্তানি অট্ঠ ঞাণানি, ছ অসাধাৰণঞাণানি চাতি চুদ্দস বুদ্ধঞাণানি. পঞ্চদস ৱিমুত্তিপৰিপাচনিযা ধম্মা মেঘিযসুত্তৱণ্ণনাযং (উদা. অট্ঠ. ৩১) গহেতব্বা, সোড়সৱিধা আনাপানস্সতি আনাপানস্সতিসুত্তে (ম. নি. ৩.১৪৮), অট্ঠাৰস বুদ্ধধম্মা (মহানি. ৬৯, ১৫৬; চূড়নি. ৮৫; পটি. ম. ৩.৫; দী. নি. অট্ঠ. ৩.৩০৫) এৱং ৱেদিতব্বা –
অতীতংসে বুদ্ধস্স ভগৱতো অপ্পটিহতং ঞাণং, অনাগতংসে, পচ্চুপ্পন্নংসে বুদ্ধস্স ভগৱতো অপ্পটিহতং ঞাণং. ইমেহি তীহি ধম্মেহি সমন্নাগতস্স বুদ্ধস্স ভগৱতো সব্বং কাযকম্মং ঞাণপুব্বঙ্গমং ঞাণানুপৰিৱত্তি, সব্বং ৱচীকম্মং, সব্বং মনোকম্মং ঞাণপুব্বঙ্গমং ঞাণানুপৰিৱত্তি. ইমেহি ছহি ধম্মেহি সমন্নাগতস্স বুদ্ধস্স ভগৱতো নত্থি ছন্দস্স হানি, নত্থি ধম্মদেসনায হানি, নত্থি ৱীৰিযস্স হানি, নত্থি সমাধিস্স হানি, নত্থি পঞ্ঞায হানি, নত্থি ৱিমুত্তিযা হানি. ইমেহি দ্ৱাদসহি ধম্মেহি সমন্নাগতস্স বুদ্ধস্স ভগৱতো নত্থি দৱা, নত্থি ৰৱা, নত্থি অপ্ফুট্ঠং, নত্থি ৱেগাযিতত্তং, নত্থি অব্যাৱটমনো, নত্থি অপ্পটিসঙ্খানুপেক্খাতি.
তত্থ ‘‘নত্থি দৱাতি খিড্ডাধিপ্পাযেন কিৰিযা নত্থি. নত্থি ৰৱাতি সহসা কিৰিযা নত্থী’’তি ৱদন্তি. সহসা পন কিৰিযা দৱা, ‘‘অঞ্ঞং কৰিস্সামী’’তি অঞ্ঞস্স কৰণং ৰৱা. নত্থি অপ্ফুটন্তি ঞাণেন অফুসিতং নত্থি. নত্থি ৱেগাযিতত্তন্তি তুৰিতকিৰিযা নত্থি. নত্থি অব্যাৱটমনোতি নিৰত্থকচিত্তসমুদাচাৰো নত্থি. নত্থি অপ্পটিসঙ্খানুপেক্খাতি অঞ্ঞাণুপেক্খা নত্থি. কেচি পন ‘‘নত্থি ধম্মদেসনায হানী’’তি অপঠিত্ৱা ‘‘নত্থি ছন্দস্স হানি, নত্থি ৱীৰিযস্স হানি, নত্থি সতিযা [সত্তিযা (ৱিভ. মূলটী. সুত্তন্তভাজনীযৱণ্ণনা)] হানী’’তি পঠন্তি.
জৰামৰণাদীসু একাদসসু পটিচ্চসমুপ্পাদঙ্গেসু পচ্চেকং চতুসচ্চযোজনাৱসেন পৱত্তানি চতুচত্তালীস ঞাণানিযেৱ (সং. নি. ২.৩৩) সুখৱিসেসানং অধিট্ঠানভাৱতো ঞাণৱত্থূনি. ৱুত্তঞ্হেতং –
‘‘যতো খো ভিক্খৱে অৰিযসাৱকো এৱং জৰামৰণং পজানাতি, এৱং জৰামৰণসমুদযং পজানাতি, এৱং জৰামৰণনিৰোধং পজানাতি, এৱং জৰামৰণনিৰোধগামিনিং পটিপদং পজানাতী’’তিআদি (সং. নি. ২.৩৩).
জৰামৰণসমুদযোতি চেত্থ জাতি অধিপ্পেতা. সেসপদেসু ভৱাদযো ৱেদিতব্বা.
কুসলচিত্তুপ্পাদেসু ফস্সাদযো পৰোপণ্ণাস কুসলধম্মা.
‘‘জাতিপচ্চযা জৰামৰণ’’ন্তি ঞাণং, ‘‘অসতি জাতিযা নত্থি জৰামৰণ’’ন্তি ঞাণং, অতীতম্পি অদ্ধানং ‘‘জাতিপচ্চযা জৰামৰণ’’ন্তি ঞাণং, ‘‘অসতি জাতিযা নত্থি জৰামৰণ’’ন্তি ঞাণং, অনাগতম্পি অদ্ধানং ‘‘জাতিপচ্চযা জৰামৰণ’’ন্তি ঞাণং, ‘‘অসতি জাতিযা নত্থি জৰামৰণ’’ন্তি ঞাণং. ‘‘যম্পি ইদং ধম্মট্ঠিতিঞাণং, তম্পি খযধম্মং ৱযধম্মং ৱিৰাগধম্মং নিৰোধধম্ম’’ন্তি ঞাণন্তি এৱং জৰামৰণাদীসু একাদসসু পটিচ্চসমুপ্পাদঙ্গেসু পচ্চেকং সত্ত সত্ত কত্ৱা সত্তসত্ততি ঞাণৱত্থূনি (সং. নি. ২.৩৪) ৱেদিতব্বানি. তত্থ যম্পীতি ছব্বিধম্পি পচ্চৱেক্খণঞাণং ৱিপস্সনাৰম্মণভাৱেন একজ্ঝং গহেত্ৱা ৱুত্তং. ধম্মট্ঠিতিঞাণন্তি ছপি ঞাণানি সঙ্খিপিত্ৱা ৱুত্তং ঞাণং. ‘‘খযধম্ম’’ন্তিআদিনা পন পকাৰেন পৱত্তঞাণস্স দস্সনং, ৱিপস্সনাদস্সনতো ৱিপস্সনা পটিৱিপস্সনাদস্সনমত্তমেৱাতি ন তং ‘‘অঙ্গ’’ন্তি ৱদন্তি, পাড়িযং (সং. নি. ২.৩৪) পন সব্বত্থ ঞাণৱসেন অঙ্গানং ৱুত্তত্তা ‘‘নিৰোধধম্মন্তি ঞাণ’’ন্তি ইতি-সদ্দেন পকাসেত্ৱা ৱুত্তং ৱিপস্সনাঞাণং সত্তমং ঞাণন্তি অযমত্থো দিস্সতি. ন হি যম্পি ইদং ধম্মট্ঠিতিঞাণং, তম্পি ঞাণন্তি সম্বন্ধো হোতি ঞাণগ্গহণেন এতস্মিং ঞাণভাৱদস্সনস্স অনধিপ্পেতত্তা, ‘‘খযধম্মং…পে… নিৰোধধম্ম’’ন্তি এতেসং সম্বন্ধভাৱপ্পসঙ্গো চাতি. চতুৱীসতি…পে… ৱজিৰঞাণন্তি এত্থ কেচি তাৱ আহু ‘‘ভগৱা দেৱসিকং দ্ৱাদসকোটিসতসহস্সক্খত্তুং মহাকৰুণাসমাপত্তিং সমাপজ্জতি, দ্ৱাদসকোটিসতসহস্সক্খত্তুমেৱ চ অৰহত্তফলসমাপত্তিং সমাপজ্জতি, তাসং পুৰেচৰং, সহৱচৰঞ্চ ঞাণং পটিপক্খেহি অভেজ্জতং, মহত্তঞ্চ উপাদায মহাৱজিৰঞাণং নাম. ৱুত্তঞ্হেতং ভগৱতা –
‘তথাগতং, ভিক্খৱে, অৰহন্তং সম্মাসম্বুদ্ধং দ্ৱে ৱিতক্কা বহুলং সমুদাচৰন্তি – খেমো চ ৱিতক্কো, পৱিৱেকো চ ৱিতক্কো’তি (ইতিৱু. ৩৮).
খেমৱিতক্কো হি ভগৱতো মহাকৰুণাসমাপত্তিং পূৰেত্ৱা ঠিতো, পৱিৱেকৱিতক্কো অৰহত্তফলসমাপত্তিং. বুদ্ধানঞ্হি ভৱঙ্গপৰিৱাসো লহুকো, মত্থকপ্পত্তো সমাপত্তীসু ৱসীভাৱো, তস্মা সমাপজ্জনৱুট্ঠানানি কতিপযচিত্তক্খণেহেৱ ইজ্ঝন্তি. পঞ্চ ৰূপাৱচৰসমাপত্তিযো চতস্সো অৰূপসমাপত্তিযো অপ্পমঞ্ঞাসমাপত্তিযা সদ্ধিং দস, নিৰোধসমাপত্তি, অৰহত্তফলসমাপত্তি চাতি দ্ৱাদসেতা সমাপত্তিযো ভগৱা পচ্চেকং দিৱসে দিৱসে কোটিসতসহস্সক্খত্তুং পুৰেভত্তং সমাপজ্জতি, তথা পচ্ছাভত্ত’’ন্তি. ‘‘এৱং সমাপজ্জিতব্বসমাপত্তিসঞ্চাৰিতঞাণং মহাৱজিৰঞাণং নামা’’তি কেচি.
অপৰে পন ‘‘যং তং ভগৱতা অভিসম্বোধিদিৱসে পচ্ছিমযামে পটিচ্চসমুপ্পাদমুখেন পটিলোমনযেন জৰামৰণতো পট্ঠায ঞাণং ওতাৰেত্ৱা অনুপদধম্মৱিপস্সনং আৰভন্তেন যথা নাম পুৰিসো সুৱিদুগ্গং মহাগহনং মহাৱনং ছিন্দন্তো অন্তৰন্তৰা নিসানসিলাযং ফৰসুং সুনিসিতং কৰোতি, এৱমেৱ নিসানসিলাসদিসিযো সমাপত্তিযো অন্তৰন্তৰা সমাপজ্জিত্ৱা ঞাণস্স তিক্খৱিসদসূৰভাৱং সম্পাদেতুং অনুলোমপটিলোমতো পচ্চেকং পটিচ্চসমুপ্পাদঙ্গৱসেন সম্মসন্তো দিৱসে দিৱসে লক্খকোটিলক্খকোটিফলসমাপত্তিযো সমাপজ্জতি, তং সন্ধায ৱুত্তং ‘চতুৱীসতি…পে… মহাৱজিৰঞাণং নিস্সাযা’তি’’. ননু ভগৱতো সমাপত্তিসমাপজ্জনে পৰিকম্মে পযোজনং নত্থীতি? নযিদং একন্তিকং. তথা হি ৱেদনাপটিপ্পণামনাদীসু সৱিসেসং পৰিকম্মপুব্বঙ্গমেন সমাপত্তিযো সমাপজ্জি. অপৰে পন ‘‘লোকিযসমাপত্তিসমাপজ্জনে পৰিকম্মেন পযোজনং নত্থি. লোকুত্তৰসমাপত্তিসমাপজ্জনে তজ্জং পৰিকম্মং ইচ্ছিতব্বমেৱা’’তি ৱদন্তি.
‘‘অপৰম্পৰা’’তি পদং যেসং দেসনায অত্থি, তে অপৰম্পৰিযাৱ. কুসলপঞ্ঞত্তিযন্তি কুসলধম্মানং পঞ্ঞাপনে. অনুত্তৰোতি উত্তমো. উপনিস্সযে ঠত্ৱাতি ঞাণূপনিস্সযে ঠত্ৱা যাদিসো পুব্বূপনিস্সযো পুব্বযোগো, তত্থ পতিট্ঠায. মহন্ততো সদ্দহতি পটিপক্খৱিগমেন ঞাণস্স ৱিয সদ্ধাযপি তিক্খৱিসদভাৱাপত্তিতো. অৱসেসঅৰহন্তেহীতি পকতিসাৱকেহি. অসীতি মহাথেৰা পৰমত্থদীপনিযং থেৰগাথাৱণ্ণনাযং নামতো উদ্ধটা. চত্তাৰো মহাথেৰাতি মহাকস্সপঅনুৰুদ্ধমহাকচ্চানমহাকোট্ঠিকত্থেৰা. তেসুপি অগ্গসাৱকেসু সাৰিপুত্তত্থেৰো পঞ্ঞায ৱিসিট্ঠভাৱতো. সাৰিপুত্তত্থেৰতোপি একো পচ্চেকবুদ্ধো তিক্খৱিসদঞাণো অভিনীহাৰমহন্ততায সম্ভতঞাণসম্ভাৰত্তা. সতিপি পচ্চেকবোধিযা অৱিসেসেসু বহূসু একজ্ঝং সন্নিপতিতেসু পুব্বযোগৱসেন লোকিযে ৱিসযে সিযা কস্সচি ঞাণস্স ৱিসিট্ঠতাতি দস্সেতুং ‘‘সচে পনা’’তিআদি ৱুত্তং. ‘‘সব্বঞ্ঞুবুদ্ধোৱ বুদ্ধগুণে মহন্ততো সদ্দহতী’’তি ইদং হেট্ঠা আগতদেসনাসোতৱসেন ৱুত্তং. বুদ্ধা হি বুদ্ধগুণে মহত্তং পচ্চক্খতোৱ পস্সন্তি, ন সদ্দহনৱসেন.
ইদানি যথাৱুত্তমত্থং উপমায ৱিভাৱেতুং ‘‘সেয্যথাপি নামা’’তিআদি আৰদ্ধং. গম্ভীৰো উত্তানোতি গম্ভীৰো ৱা উত্তানো ৱাতি জাননত্থং. ‘‘এৱমেৱা’’তিআদি যথাদস্সিতায উপমায উপমেয্যেন সংসন্দনং. বুদ্ধগুণেসু অপ্পমত্তৱিসযম্পি লোকিযমহাজনস্স ঞাণং অপৱত্তিতৰূপেনেৱ পৱত্ততি অনৱত্তিতসভাৱত্তাতি ৱুত্তং ‘‘একব্যাম…পে… ৱেদিতব্বা’’তি. তত্থ ঞাতউদকং ৱিযাতি পমাণতো ঞাতউদকং ৱিয. অৰিযানং পন তত্থ অত্তনো ৱিসযে পৱত্তনকঞাণং পৱত্তিতৰূপেনেৱ পৱত্ততি অত্তনো পটিৱেধানুৰূপং, অভিনীহাৰানুৰূপঞ্চ অৱত্তিতসভাৱত্তাতি দস্সেন্তো ‘‘দসব্যামযোত্তেনা’’তিআদিমাহ. তত্থ পটিৱিদ্ধসচ্চানম্পি পটিপক্খৱিধমনপুব্বযোগৱিসেসৱসেন ঞাণং সাতিসযং, মহানুভাৱঞ্চ হোতীতি ইমমত্থং দস্সেতুং সোতাপন্নঞাণস্স দসব্যামউদকং ওপম্মভাৱেন দস্সেত্ৱা ততো পৰেসং দসুত্তৰদিগুণদসগুণঅসীতিগুণৱিসিট্ঠং উদকং ওপম্মং কত্ৱা দস্সিতং. ননু এৱং সন্তে বুদ্ধগুণা পৰিমিতপৰিচ্ছিন্না, থেৰেন চ তে পৰিচ্ছিজ্জ ঞাতাতি আপজ্জতীতি? নাপজ্জতীতি দস্সেন্তো ‘‘তত্থ যথা সো পুৰিসো’’তিআদিমাহ. তত্থ সো পুৰিসোতি সো চতুৰাসীতিব্যামসহস্সপ্পমাণেন যোত্তেন চতুৰাসীতিব্যামসহস্সট্ঠানে মহাসমুদ্দে উদকং মিনিত্ৱা ঠিতো পুৰিসো. সো হি থেৰস্স উপমাভাৱেন গহিতো. ধম্মন্ৱযেনাতি অনুমানঞাণেন. তঞ্হি সিদ্ধং ধম্মং অনুগন্ত্ৱা পৱত্তনতো ‘‘ধম্মন্ৱযো’’তি ৱুচ্চতি, তথা অন্ৱযৱসেন অত্থস্স বুজ্ঝনতো অন্ৱযবুদ্ধি, অনুমেয্যং অনুমিনোতীতি অনুমানং, নিদস্সনে দিট্ঠনযেন অনুমেয্যং গণ্হাতীতি ‘‘নযগ্গাহো’’তি চ ৱুচ্চতি. তেনাহ ‘‘ধম্মন্ৱযেনা’’তিআদি. স্ৱাযং ধম্মন্ৱযো ন যস্স কস্সচি হোতি, অথ খো তথাৰূপস্স অগ্গসাৱকস্সেৱাতি আহ ‘‘সাৱকপাৰমিঞাণে ঠত্ৱা’’তি. যদি থেৰো বুদ্ধগুণে একদেসতো পচ্চক্খে কত্ৱা তদঞ্ঞে নযগ্গাহেন গণ্হি, ননু এৱং সন্তে বুদ্ধগুণা পৰিমিতপৰিচ্ছিন্না আপন্নাতি? নযিদং এৱন্তি দস্সেন্তো ‘‘অনন্তা অপৰিমাণা’’তি.
‘‘সদ্দহতী’’তি ৱত্ৱা পুন তমেৱত্থং ৱিভাৱেন্তো ‘‘থেৰেন হি…পে… বহুতৰা’’তি আহ. কথং পনাযমত্থো এৱং দট্ঠব্বোতি এৱং অধিপ্পাযভেদকং উপমায সঞ্ঞাপেতুং ‘‘যথা কথং ৱিযা’’তিআদি ৱুত্তং ‘‘উপমাযমিধেকচ্চে ৱিঞ্ঞূ পুৰিসা ভাসিতস্স অত্থং আজানন্তী’’তি (সং. নি. ২.৬৭) ইতো নৱ ইতো নৱাতি ইতো মজ্ঝট্ঠানতো যাৱ দক্খিণতীৰা নৱ ইতো মজ্ঝট্ঠানতো যাৱ উত্তৰতীৰা নৱ. ইদানি যথাৱুত্তমত্থং সুত্তেন সমত্থেতুং ‘‘বুদ্ধোপী’’তি গাথমাহ.
যমকযুগড়মহানদীমহোঘো ৱিযাতি দ্ৱিন্নং একতো সমাগতত্তা যুগড়ভূতানং মহানদীনং মহোঘো ৱিয.
অনুচ্ছৱিকং কত্ৱাতি যোযং মম পসাদো বুদ্ধগুণে আৰব্ভ ওগাড়্হো হুত্ৱা উপ্পন্নো, তং অনুচ্ছৱিকং অনুৰূপং কত্ৱা. পটিগ্গহেতুং সম্পটিচ্ছিতুং অঞ্ঞো কোচি ন সক্খিস্সতি যাথাৱতো অনৱবুজ্ঝনতো. পটিগ্গহেতুং সক্কোতি তস্স হেতুতো, পচ্চযতো, সভাৱতো, কিচ্চতো, ফলতো সম্মদেৱ পটিৱিজ্ঝনতো. পূৰত্তন্তি পুণ্ণভাৱো. পগ্ঘৰণকালেতি ৱিকিৰণকালে, পতনকালেতি অত্থো. ‘‘পসন্নো’’তি ইমিনা পসাদস্স ৱত্তমানতা দীপিতাতি ‘‘উপ্পন্নসদ্ধো’’তি ইমিনাপি সদ্ধায পচ্চুপ্পন্নতা পকাসিতাতি আহ ‘‘এৱং সদ্দহামীতি অত্থো’’তি. অভিঞ্ঞাযতীতি অভিঞ্ঞো, অধিকো অভিঞ্ঞো ভিয্যোভিঞ্ঞো, সো এৱ অতিসযৱচনিচ্ছাৱসেন ‘‘ভিয্যোভিঞ্ঞতৰো’’তি ৱুত্তোতি আহ ‘‘ভিয্যতৰো অভিঞ্ঞাতো’’তি. দুতিযৱিকপ্পে পন অভিজানাতীতি অভিঞ্ঞা, অভিৱিসিট্ঠা পঞ্ঞা, ভিয্যো অভিঞ্ঞা এতস্সাতি ভিয্যোভিঞ্ঞো, সো এৱ অতিসযৱচনিচ্ছাৱসেন ভিয্যোভিঞ্ঞতৰো, স্ৱাযমস্স অতিসযো অভিঞ্ঞায ভিয্যোভাৱকতোতি আহ ‘‘ভিয্যতৰাভিঞ্ঞো ৱা’’তি. সম্বুজ্ঝতি এতাযাতি সম্বোধি, সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণং, অগ্গমগ্গঞাণঞ্চ. সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণপদট্ঠানঞ্হি অগ্গমগ্গঞাণং, অগ্গমগ্গঞাণপদট্ঠানঞ্চ সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণং সম্বোধি নাম. তত্থ পধানৱসেন তদত্থদস্সনে পঠমৱিকপ্পো, পদট্ঠানৱসেন দুতিযৱিকপ্পো. কস্মা পনেত্থ অৰহত্তমগ্গঞাণস্সেৱ গহণং, ননু হেট্ঠিমানিপি ভগৱতো মগ্গঞাণানি সৱাসনমেৱ যথাসকং পটিপক্খৱিধমনৱসেন পৱত্তানি. সৱাসনপ্পহানঞ্হি ঞেয্যাৱৰণপ্পহানন্তি? সচ্চমেতং, তং পন অপৰিপুণ্ণং পটিপক্খৱিধমনস্স ৱিপ্পকতভাৱতোতি আহ ‘‘অৰহত্তমগ্গঞাণে ৱা’’তি. অগ্গমগ্গৱসেন চেত্থ অৰিযানং বোধিত্তযপাৰিপূৰীতি দস্সেতুং ‘‘অৰহত্তমগ্গেনেৱ হী’’তিআদি ৱুত্তং. নিপ্পদেসাতি অনৱসেসা. গহিতা হোন্তীতি অৰহত্তমগ্গেন গহিতেন অধিগতেন গহিতা অধিগতা হোন্তি. সব্বন্তি তেহি অধিগন্তব্বং. তেনাতি সম্বোধিনা সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণপদট্ঠানেন অৰহত্তমগ্গঞাণেন.
১৪২. খাদনীযানং উড়াৰতা সাতৰসানুভাৱেনাতি আহ ‘‘মধুৰে আগচ্ছতী’’তি. পসংসায উড়াৰতা ৱিসিট্ঠভাৱেনাতি আহ ‘‘সেট্ঠে’’তি, ওভাসস্স উড়াৰতা মহন্তভাৱেনাতি ৱুত্তং ‘‘ৱিপুলে’’তি. উসভস্স অযন্তি আসভী, ইধ পন আসভী ৱিযাতি আসভী. তেনাহ ‘‘উসভস্স ৱাচাসদিসী’’তি. যেন পন গুণেনস্সা তংসদিসতা, তং দস্সেতুং ‘‘অচলা অসম্পৱেধী’’তি ৱুত্তং. যতো কুতোচি অনুস্সৱনং অনুস্সৱো. ৱিজ্জাট্ঠানেসু কতপৰিচযানং আচৰিযানং তং তমত্থং ৱিঞ্ঞাপেন্তী পৱেণী আচৰিযপৰম্পৰা. কেৱলং অত্তনো মতিযা ‘‘ইতিকিৰ এৱংকিৰা’’তি পৰিকপ্পনা ইতিকিৰ. পিটকস্স গন্থস্স সম্পদানতো সযং সম্পদানভাৱেন গহণং পিটকসম্পদানং. যথাসুতানং অত্থানং আকাৰস্স পৰিৱিতক্কনং আকাৰপৰিৱিতক্কো. তথেৱ ‘‘এৱমেত’’ন্তি দিট্ঠিযা নিজ্ঝানক্খমনং দিট্ঠিনিজ্ঝানক্খন্তি. আগমাধিগমেহি ৱিনা তক্কমগ্গং নিস্সায তক্কনং তক্কো. অনুমানৱিধিং নিস্সায নযগ্গাহো. যস্মা বুদ্ধৱিসযে ঠত্ৱা ভগৱতো অযং থেৰস্স চোদনা, থেৰস্স চ সো অৱিসযো, তস্মা ‘‘পচ্চক্খতো ঞাণেন পটিৱিজ্ঝিত্ৱা ৱিযা’’তি ৱুত্তং. সীহনাদো ৱিযাতি সীহনাদো, তংসদিসতা চস্স সেট্ঠভাৱেন, সো চেত্থ এৱং ৱেদিতব্বোতি দস্সেন্তো ‘‘সীহনাদো’’তিআদিমাহ. নেৱ দন্ধাযন্তেনাতি ন মন্দাযন্তেন. ন ভগ্গৰাযন্তেনাতি অপৰিসঙ্কন্তেন.
অনুযোগদাপনত্থন্তি অনুযোগং সোধাপেতুং. ৱিমদ্দক্খমঞ্হি সীহনাদং নদন্তো অত্থতো তত্থ অনুযোগং সোধেতি নাম. অনুযুঞ্জন্তো চ নং সোধাপেতি নাম. দাতুন্তি সোধেতুং. কেচি ‘‘দানত্থ’’ন্তি অত্থং ৱদন্তি, তদযুত্তং. ন হি যো সীহনাদং নদতি, সো এৱ তত্থ অনুযোগং দেতীতি যুজ্জতি. নিঘংসনন্তি ৱিমদ্দনং. ধমমানন্তি তাপযমানং, তাপনঞ্চেত্থ গগ্গৰিযা ধমাপনসীসেন ৱদতি. সব্বে তেতি সব্বে তে অতীতে নিৰুদ্ধে সম্মাসম্বুদ্ধে, তেনেতং দস্সেতি – যে তে অহেসুং অতীতং অদ্ধানং তৱ অভিনীহাৰতো ওৰং সম্মাসম্বুদ্ধা, তেসং তাৱ সাৱকঞাণগোচৰে ধম্মে পৰিচ্ছিন্দন্তো মাৰাদযো ৱিয বুদ্ধানং লোকিযচিত্তচাৰং ত্ৱং জানেয্যাসি. যে পন তে অব্ভতীতা ততো পৰতো ছিন্নৱটুমা ছিন্নপপঞ্চা পৰিযাদিণ্ণৱট্টা সব্বদুক্খৱীতিৱত্তা সম্মাসম্বুদ্ধা, তেসং সব্বেসম্পি সাৱকঞাণস্স অৱিসযভূতে ধম্মে কথং জানিস্সসীতি.
অনাগতবুদ্ধানং পনাতি পন-সদ্দো ৱিসেসত্থজোতনো, তেন অতীতেসু তাৱ খন্ধানং ভূতপুব্বত্তা তত্থ সিযা ঞাণস্স সৱিসযে গতি, অনাগতেসু পন সব্বসো অসঞ্জাতেসু কথন্তি ইমমত্থং জোতেতি. তেনাহ ‘‘অনাগতাপী’’তিআদি. ‘‘চিত্তেন পৰিচ্ছিন্দিত্ৱা ৱিদিতা’’তি কস্মা ৱুত্তং, ননু অতীতানাগতে সত্তাহে এৱ পৱত্তং চিত্তং চেতোপৰিযঞাণস্স ৱিসযো, ন ততো পৰন্তি? নযিদং চেতোপৰিযঞাণকিচ্চৱসেন ৱুত্তং, অথ খো পুব্বেনিৱাসঅনাগতংসঞাণৱসেন ৱুত্তং, তস্মা নাযং দোসো.
ৱিদিতট্ঠানে ন কৰোতি সিক্খাপদেনেৱ তাদিসস্স পটিক্খেপস্স পটিক্খিত্তত্তা, সেতুঘাততো চ. কথং পন থেৰো দ্ৱযসম্ভৱে পটিক্খেপমেৱ অকাসি, ন ৱিভজ্জ ব্যাকাসীতি আহ ‘‘থেৰো কিৰা’’তিআদি. পাৰং পৰিযন্তং মিনোতীতি পাৰমী, সা এৱ ঞাণন্তি পাৰমিঞাণং, সাৱকানং পাৰমিঞাণং সাৱকপাৰমিঞাণং, তস্মিং. সাৱকানং উক্কংসপৰিযন্তগতে জাননে নাযং অনুযোগো, অথ খো সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণে সব্বঞ্ঞুতায জাননে. কেচি পন ‘‘সাৱকপাৰমিঞাণেতি সাৱকপাৰমিঞাণৱিসযে’’তি অত্থং ৱদন্তি. তথা সেসপদেসুপি. সীল ..পে… সমত্থন্তি সীলসমাধিপঞ্ঞাৱিমুত্তিসঙ্খাতকাৰণানং জাননসমত্থং. বুদ্ধসীলাদযো হি বুদ্ধানং বুদ্ধকিচ্চস্স, পৰেহি ‘‘বুদ্ধা’’তি জাননস্স চ কাৰণং.
১৪৩. অনুমানঞাণং ৱিয সংসযপিট্ঠিকং অহুত্ৱা ‘‘ইদমিদ’’ন্তি যথাসভাৱতো ঞেয্যং ধাৰেতি নিচ্ছিনোতীতি ধম্মো, পচ্চক্খঞাণন্তি আহ ‘‘ধম্মস্স পচ্চক্খতো ঞাণস্সা’’তি. অনুএতীতি অন্ৱযোতি আহ ‘‘অনুযোগং অনুগন্ত্ৱা’’তি. পচ্চক্খসিদ্ধঞ্হি অত্থং অনুগন্ত্ৱা অনুমানঞাণস্স পৱত্তি দিট্ঠেন অদিট্ঠস্স অনুমানন্তি ৱেদিতব্বো. ৱিদিতে ৱেদকম্পি ঞাণং অত্থতো ৱিদিতমেৱ হোতীতি ‘‘অনুমানঞাণং নযগ্গাহো ৱিদিতো’’তি ৱুত্তং. ৱিদিতোতি ৱিদ্ধো পটিলদ্ধো, অধিগতোতি অত্থো. অপ্পমাণোতি অপৰিমাণো মহাৱিসযত্তা. তেনাহ ‘‘অপৰিযন্তো’’তি. তেনাতি অপৰিযন্তত্তা, তেন ৱা অপৰিযন্তেন ঞাণেন, এতেনেৱ থেৰো যং যং অনুমেয্যমত্থং ঞাতুকামো হোতি, তত্থ তত্থস্স অসঙ্গমপ্পটিহটঅনুমানঞাণং পৱত্ততীতি দস্সেতি. তেনাহ ‘‘সো ইমিনা’’তিআদি. তত্থ ইমিনাতি ইমিনা কাৰণেন. পাকাৰস্স থিৰভাৱং উদ্ধমুদ্ধং আপেতীতি উদ্ধাপং, পাকাৰমূলং. আদি-সদ্দেন পাকাৰদ্ৱাৰবন্ধপৰিখাদীনং সঙ্গহো ৱেদিতব্বো. পচ্চন্তে ভৱং পচ্চন্তিমং. পণ্ডিতদোৱাৰিকট্ঠানিযং কত্ৱা থেৰো অত্তানং দস্সেতীতি দস্সেন্তো ‘‘একদ্ৱাৰন্তি কস্মা আহা’’তি চোদনং সমুট্ঠাপেসি. যস্সা পঞ্ঞায ৱসেন পুৰিসো ‘‘পণ্ডিতো’’তি ৱুচ্চতি, তং পণ্ডিচ্চন্তি আহ ‘‘পণ্ডিচ্চেন সমন্নাগতো’’তি. তংতংইতিকত্তব্বতাসু ছেকভাৱো ব্যত্তভাৱো ৱেয্যত্তিযং. মেধতি সম্মোসং হিংসতি ৱিধমতীতি মেধা, সা এতস্স অত্থীতি মেধাৱী. ঠানে ঠানে উপ্পত্তি এতিস্সা অত্থীতি ঠানুপ্পত্তিকা, ঠানসো উপ্পজ্জনকপঞ্ঞা. অনুপৰিযাযন্তি এতেনাতি অনুপৰিযাযো, সো এৱ পথোতি অনুপৰিযাযপথো, পৰিতো পাকাৰস্স অনুসংযাযনমগ্গো. পাকাৰভাগা সন্ধাতব্বা এত্থাতি পাকাৰসন্ধি, পাকাৰস্স ফুল্লিতপ্পদেসো. সো পন হেট্ঠিমন্তেন দ্ৱিন্নম্পি ইট্ঠকানং ৱিগমেন এৱং ৱুচ্চতীতি আহ ‘‘দ্ৱিন্নং ইট্ঠকানং অপগতট্ঠান’’ন্তি. ছিন্নট্ঠানন্তি ছিন্নভিন্নপ্পদেসো, ছিন্নট্ঠানং ৱা. তঞ্হি ‘‘ৱিৱৰ’’ন্তি ৱুচ্চতি.
কিলিট্ঠন্তি মলীনং. উপতাপেন্তীতি কিলেসপৰিড়াহেন সন্তাপেন্তি. ৱিবাধেন্তীতি পীড়েন্তি. উপ্পন্নায পঞ্ঞায নীৱৰণেহি ন কিঞ্চি কাতুং সক্কাতি আহ ‘‘অনুপ্পন্নায পঞ্ঞায উপ্পজ্জিতুং ন দেন্তী’’তি. তস্মাতি পচ্চযূপঘাতেন উপ্পজ্জিতুং অপ্পদানতো. চতূসু সতিপট্ঠানেসু সুট্ঠু ঠপিতচিত্তাতি চতুব্বিধাযপি সতিপট্ঠানভাৱনায সম্মদেৱ ঠপিতচিত্তা. যথাসভাৱেন ভাৱেত্ৱাতি অৱিপৰীতসভাৱেন যথা পটিপক্খা সমুচ্ছিজ্জন্তি, এৱং ভাৱেত্ৱা.
পুৰিমনযে সতিপট্ঠানানি, বোজ্ঝঙ্গা চ মিস্সকা অধিপ্পেতাতি ততো অঞ্ঞথা ৱত্তুং ‘‘অপিচেত্থা’’তিআদি ৱুত্তং. মিস্সকাতি সমথৱিপস্সনামগ্গৱসেন মিস্সকা. ‘‘চতূসু সতিপট্ঠানেসু সুপ্পতিট্ঠিতচিত্তা’’তিআদিতো ৱুত্তত্তা সতিপট্ঠানে ৱিপস্সনাতি গহেত্ৱা ‘‘সত্ত বোজ্ঝঙ্গে যথাভূতং ভাৱেত্ৱা’’তি ৱুত্তত্তা, মগ্গপৰিযাপন্নানংযেৱ চ নেসং নিপ্পৰিযাযবোজ্ঝঙ্গভাৱতো, তেসু চ সব্বসো অধিগতেসু লোকনাথেন সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণম্পি অধিগতমেৱ হোতীতি ‘‘বোজ্ঝঙ্গে মগ্গো, সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণঞ্চাতি গহিতে সুন্দৰো পঞ্হো ভৱেয্যা’’তি মহাসিৱত্থেৰো আহ, ন পনেৱং গহিতং পোৰাণেহীতি অধিপ্পাযো. ইতীতি ৱুত্তপ্পকাৰপৰামসনং. থেৰোতি সাৰিপুত্তত্থেৰো.
তত্থাতি তেসু পচ্চন্তনগৰাদীসু. নগৰং ৱিয নিব্বানং তদত্থিকেহি উপগন্তব্বতো, উপগতানঞ্চ পৰিস্সযৰহিতসুখাধিগমনট্ঠানতো. পাকাৰো ৱিয সীলং তদুপগতানং পৰিতো আৰক্খভাৱতো. পৰিযাযপথো ৱিয হিৰী সীলপাকাৰস্স অধিট্ঠানভাৱতো. ৱুত্তঞ্হেতং ‘‘পৰিযাযপথোতি খো ভিক্খু হিৰিযা এতং অধিৱচন’’ন্তি. দ্ৱাৰং ৱিয অৰিযমগ্গো নিব্বাননগৰপ্পৱেসনঅঞ্জসভাৱতো. পণ্ডিতদোৱাৰিকো ৱিয ধম্মসেনাপতি নিব্বাননগৰপৱিট্ঠপৱিসনকানং সত্তানং সল্লক্খণতো. দিন্নোতি দাপিতো, সোধিতোতি অত্থো.
১৪৪. নিপ্ফত্তিদস্সনত্থন্তি সিদ্ধিদস্সনত্থং, অধিগমদস্সনত্থন্তি অত্থো. ‘‘পঞ্চনৱুতিপাসণ্ডে’’তি ইদং যস্মা থেৰো পৰিব্বাজকো হুত্ৱা ততো পুব্বেৱ নিব্বানপৰিযেসনং চৰমানো তে তে পাসণ্ডিনো উপসঙ্কমিত্ৱা নিব্বানং পুচ্ছি, তে নাস্স চিত্তং আৰাধেসুং, তং সন্ধায ৱুত্তং. তে পন পাসণ্ডা হেট্ঠা ৱুত্তা এৱ. তত্থেৱাতি তস্সযেৱ ভাগিনেয্যস্স দেসিযমানায দেসনায. পৰস্স ৱড্ঢিতং ভত্তং ভুঞ্জন্তো ৱিয সাৱকপাৰমিঞাণং হত্থগতং অকাসি অধিগচ্ছি. উত্তৰুত্তৰন্তি হেট্ঠিমস্স হেট্ঠিমস্স উত্তৰণতো অতিক্কমনতো উত্তৰুত্তৰং, ততো এৱ পধানভাৱং পাপিততায পণীতপণীতং. উত্তৰুত্তৰন্তি ৱা উপৰূপৰি. পণীতপণীতন্তি পণীততৰং, পণীততমঞ্চাতি অত্থো. কণ্হন্তি কাড়কং সংকিলেসধম্মং. সুক্কন্তি ওদাতং ৱোদানধম্মং. সৱিপক্খং কত্ৱাতি পহাতব্বপহাযকভাৱদস্সনৱসেন যথাক্কমং উভযং সৱিপক্খং কত্ৱা. ‘‘অযং কণ্হধম্মো, ইমস্স অযং পহাযকো’’তি এৱং কণ্হং পটিবাহিত্ৱা দেসনাৱসেন নীহৰিত্ৱা সুক্কং, ‘‘অযং সুক্কধম্মো, ইমিনা অযং পহাতব্বো’’তি এৱং সুক্কং পটিবাহিত্ৱা কণ্হং.সউস্সাহন্তি ফলুপ্পাদনসমত্থতাৱসেন সব্যাপাৰং. তেনাহ ‘‘সৱিপাক’’ন্তি. ৱিপাকধম্মন্তি অত্থো.
তস্মিং দেসিতে ধম্মেতি তস্মিং ৱুত্তনযেন ভগৱা তুম্হেহি দেসিতে ধম্মে একচ্চং ধম্মং নাম সাৱকপাৰমিঞাণং জানিত্ৱা পটিৱিজ্ঝিত্ৱা. তংজাননে হি ৱুত্তে চতুসচ্চধম্মজাননং অৱুত্তসিদ্ধন্তি. ‘‘চতুসচ্চধম্মেসূ’’তি ইদং পোৰাণট্ঠকথাযং ৱুত্তাকাৰদস্সনং. ৱিপক্খো পন পৰতো আগমিস্সতি. এত্থাতি ‘‘ধম্মেসু নিট্ঠং অগম’’ন্তি এতস্মিং পদে. থেৰসল্লাপোতি থেৰানং সল্লাপসদিসো ৱিনিচ্ছযৱাদো. কাড়ৱল্লৱাসীতি কাড়ৱল্লৱিহাৰৱাসী. ইদানীতি এতৰহি ‘‘ইদাহং ভন্তে’’তিআদিৱচনকালে. ইমস্মিং পন ঠানেতি ‘‘ধম্মেসু নিট্ঠং অগম’’ন্তি ইমস্মিং পদেসে, ইমস্মিং ৱা নিট্ঠানকাৰণভূতে যোনিসো পৰিৱিতক্কনে. ‘‘ইমস্মিং পন ঠানে বুদ্ধগুণেসু নিট্ঠঙ্গতো’’তি কস্মা ৱুত্তং, ননু সাৱকপাৰমিঞাণসমধিগতকালে এৱ থেৰো বুদ্ধগুণেসু নিট্ঠঙ্গতোতি? সচ্চমেতং, ইদানি পন তং পাকটং জাতন্তি এৱং ৱুত্তং. সব্বন্তি ‘‘চতুসচ্চধম্মেসূ’’তিআদি সুমত্থেৰেন ৱুত্তং সব্বং. অৰহত্তে নিট্ঠঙ্গতোতি এত্থাপি ৱুত্তনযেনেৱ অনুযোগপৰিহাৰা ৱেদিতব্বা. যদিপি ধম্মসেনাপতি ‘‘সাৱকপাৰমিঞাণং মযা সমধিগত’’ন্তি ইতো পুব্বেপি জানাতিযেৱ, ইদানি পন অসঙ্খ্যেয্যাপৰিমেয্যভেদে বুদ্ধগুণে নযগ্গাহৱসেন পৰিগ্গহেত্ৱা কিচ্চসিদ্ধিযা তস্মিং ঞাণে নিট্ঠঙ্গতো অহোসীতি দস্সেন্তো ‘‘মহাসিৱত্থেৰো…পে… ধম্মেসূতি সাৱকপাৰমিঞাণে নিট্ঠঙ্গতো’’তি অৱোচ.
বুদ্ধগুণা পন নযতো আগতা, তে নযগ্গাহতো যাথাৱতো জানন্তো সাৱকপাৰমিঞাণে তথাজাননৱসেন নিট্ঠঙ্গতত্তা সাৱকপাৰমিঞাণমেৱ তস্স অপৰাপৰুপ্পত্তিৱসেন, তেন তেন ভাৱেতব্বকিচ্চবহুতাৱসেন চ ‘‘ধম্মেসূ’’তি পুথুৱচনেন ৱুত্তং. অনন্তাপৰিমেয্যানং অনঞ্ঞৱিসযানং বুদ্ধগুণানং নযতো পৰিগ্গণ্হনেন থেৰস্স সাতিসযো ভগৱতি পসাদো উপ্পজ্জতীতি আহ ‘‘ভিয্যোসোমত্তাযা’’তিআদি. ‘‘সুট্ঠু অক্খাতো’’তি ৱত্ৱা তং এৱস্স সুট্ঠু অক্খাততং দস্সেতুং ‘‘নিয্যানিকো মগ্গো’’তি ৱুত্তং. স্ৱাক্খাততা হি ধম্মস্স যদত্থং দেসিতো, তদত্থসাধনেন ৱেদিতব্বা. ফলত্থায নিয্যাতীতি অনন্তৰৱিপাকত্তা, অত্তনো উপ্পত্তিসমনন্তৰমেৱ ফলনিপ্ফাদনৱসেন পৱত্ততীতি অত্থো. ৱট্টচাৰকতো নিয্যাতীতি ৱা নিয্যানিকো, নিয্যানসীলোতি ৱা. ৰাগদোসমোহনিম্মদনসমত্থোতি ইধাপি ‘‘পসন্নোস্মি ভগৱতীতি দস্সেতী’’তি আনেত্ৱা সম্বন্ধো. ৱঙ্কাদীতি আদি-সদ্দেন জিম্হকুটিলে, অঞ্ঞে চ পটিপত্তিদোসে সঙ্গণ্হাতি. ভগৱা তুম্হাকং বুদ্ধসুবুদ্ধতা ৱিয ধম্মসুধম্মতা, সঙ্ঘসুপ্পটিপত্তি চ ধম্মেসু নিট্ঠঙ্গমনেন সাৱকপাৰমিঞাণে নিট্ঠঙ্গতত্তা ময্হং সুট্ঠু ৱিভূতা সুপাকটা জাতাতি দস্সেন্তো থেৰো ‘‘স্ৱাক্খাতো ভগৱতা ধম্মো, সুপ্পটিপন্নো সঙ্ঘোতি পসীদি’’ন্তি অৱোচ.
কুসলধম্মদেসনাৱণ্ণনা
১৪৫. অনুত্তৰভাৱোতি সেট্ঠভাৱো. অনুত্তৰো ভগৱা যেন গুণেন, সো অনুত্তৰভাৱো, তং অনুত্তৰিযং. যস্মা তস্সাপি গুণস্স কিঞ্চি উত্তৰিতৰং নত্থি এৱ, তস্মা ৱুত্তং ‘‘সা তুম্হাকং দেসনা অনুত্তৰাতি ৱদতী’’তি. কুসলেসু ধম্মেসূতি কুসলধম্মনিমিত্তং. নিমিত্তত্থে হি এতং ভুম্মং, তস্মা কুসলধম্মদেসনাহেতুপি ভগৱাৱ অনুত্তৰোতি অত্থো. ভূমিং দস্সেন্তোতি ৱিসযং দস্সেন্তো. কুসলধম্মদেসনায হি কুসলা ধম্মা ৱিসযো. ৱুত্তপদেতি ‘‘কুসলেসু ধম্মেসূ’’তি এৱং ৱুত্তৱাক্যে, এৱং ৱা ৱুত্তধম্মকোট্ঠাসে. ‘‘পঞ্চধা’’তি কস্মা ৱুত্তং, ননু ছেকট্ঠেনপি কুসলং ইচ্ছিতব্বং ‘‘কুসলো ত্ৱং ৰথস্স অঙ্গপচ্চঙ্গান’’ন্তিআদীসূতি (ম. নি. ২.৮৭)? সচ্চমেতং, সো পন ছেকট্ঠো কোসল্লসম্ভূতট্ঠেনেৱ সঙ্গহিতোতি ৱিসুং ন গহিতো. ‘‘কচ্চি নু ভোতো কুসলং, কচ্চি ভোতো অনাময’’ন্তি (জা. ১.১৫.১৪৬; ২.২২.২০০৮) জাতকে আগতত্তা ‘‘জাতকপৰিযাযং পত্ৱা আৰোগ্যট্ঠেন কুসলং ৱট্টতী’’তি ৱুত্তং. ‘‘তং কিং মঞ্ঞথ, গহপতযো, ইমে ধম্মা কুসলা ৱা অকুসলা ৱা সাৱজ্জা ৱা অনৱজ্জা ৱা’’তিআদীসু সুত্তপদেসেসু ‘‘কুসলা’’তি ৱুত্তধম্মা এৱ ‘‘অনৱজ্জা’’তি ৱুত্তাতি আহ ‘‘সুত্তন্তপৰিযাযং পত্ৱা অনৱজ্জট্ঠেন কুসলং ৱট্টতী’’তি. অভিধম্মে ‘‘কোসল্ল’’ন্তি পঞ্ঞা আগতাতি যোনিসোমনসিকাৰহেতুকস্স কুসলস্স কোসল্লসম্মূতট্ঠো, দৰথাভাৱদীপনতো নিদ্দৰথট্ঠো, ‘‘কুসলস্স কতত্তা উপচিতত্তা’’তি ৱত্ৱা ইট্ঠৱিপাকনিদ্দিসনতো সুখৱিপাকট্ঠো চ অভিধম্মনযসিদ্ধোতি আহ ‘‘অভিধম্ম…পে… ৱিপাকট্ঠেনা’’তি. বাহিতিকসুত্তে (ম. নি. ২.৩৫৮) ভগৱতো কাযসমাচাৰাদিকে ৱণ্ণেন্তেন ধম্মভণ্ডাগাৰিকেন ‘‘যো খো মহাৰাজ কাযসমাচাৰো অনৱজ্জো’’তি কুসলো কাযসমাচাৰো ৰঞ্ঞো পসেনদিস্স ৱুত্তো. ন হি ভগৱতো সুখৱিপাককম্মং অত্থীতি সব্বসাৱজ্জৰহিতা কাযসমাচাৰাদযো ‘‘কুসলা’’তি ৱুত্তা, ইধ পন ‘‘কুসলেসু ধম্মেসূ’’তি বোধিপক্খিযধম্মা ‘‘কুসলা’’তি ৱুত্তা, তে চ সমথৱিপস্সনা মগ্গসম্পযুত্তা একন্তেন সুখৱিপাকা এৱাতি অৱজ্জৰহিততামত্তং উপাদায অনৱজ্জত্থো কুসল-সদ্দোতি আহ ‘‘ইমস্মিং পন…পে… দট্ঠব্ব’’ন্তি. এৱঞ্চ কত্ৱা ‘‘ফলসতিপট্ঠানং পন ইধ অনধিপ্পেত’’ন্তি ইদঞ্চ ৱচনং সমত্থিতং হোতি সৱিপাকস্সেৱ গহণন্তি কত্ৱা.
‘‘চুদ্দসৱিধেনা’’তিআদি সতিপট্ঠানে (দী. নি. ২.৩৭৬; ম. নি. ১.১০৯) ৱুত্তনযেন ৱেদিতব্বং. পগ্গহট্ঠেনাতি কুসলপক্খস্স পগ্গণ্হনসভাৱেন. কিচ্চৱসেনাতি অনুপ্পন্নাকুসলানুপ্পাদনাদিকিচ্চৱসেন. ততো এৱ চস্স চতুব্বিধতা. ইজ্ঝনট্ঠেনাতি নিপ্পজ্জনসভাৱেন. ছন্দাদযো এৱ ইদ্ধিপাদেসু ৱিসিট্ঠসভাৱা, ইতৰে অৱিসিট্ঠা, তেসম্পি ৱিসেসো ছন্দাদিকতোতি আহ ‘‘ছন্দাদিৱসেন নানাসভাৱা’’তি.
অধিমোক্খাদিসভাৱৱসেনাতি পসাদাধিমোক্খাদিসলক্খণৱসেন. উপত্থম্ভনট্ঠেনাতি সম্পযুত্তধম্মানং উপত্থম্ভনকভাৱেন. অকম্পিযট্ঠেনাতি পটিপক্খেহি অকম্পিযসভাৱেন. সলক্খণেনাতি অধিমোক্খাদিসভাৱেন. নিয্যানট্ঠেনাতি সংকিলেসপক্খতো, ৱট্টচাৰকতো চ নিগ্গমনট্ঠেন. উপট্ঠানাদিনাতি উপট্ঠানধম্মৱিচযপগ্গহসম্পিযাযনপস্সম্ভনসমাধানঅজ্ঝুপেক্খনসঙ্খাতেন অত্তনো সভাৱেন. হেতুট্ঠেনাতি নিব্বানস্স সম্পাপকহেতুভাৱেন. দস্সনাদিনাতি দস্সনাভিনিৰোপনপৰিগ্গহসমুট্ঠাপনৱোদাপনপগ্গহুপট্ঠানসমাধানসঙ্খাতেন অত্তনো সভাৱেন.
সাসনস্স পৰিযোসানদস্সনত্থন্তি সাসনং নাম নিপ্পৰিযাযতো সত্ততিংস বোধিপক্খিযধম্মা. তত্থ যে সমথৱিপস্সনাসহগতা, তে সাসনস্স আদি, মগ্গপৰিযাপন্না মজ্ঝে, ফলভূতা পৰিযোসানং, তংদস্সনত্থং. তেনাহ ‘‘সাসনস্স হী’’তিআদি.
পুন এতদানুত্তৰিযং ভন্তেতি যথাৰদ্ধায দেসনায নিগমনং. ৱুত্তস্সেৱ অত্থস্স পুন ৱচনঞ্হি নিগমনং ৱুত্তং. তং দেসনন্তি তং কুসলেসু ধম্মেসু দেসনাপ্পকাৰং, দেসনাৱিধিং, দেসেতব্বঞ্চ, সকলং ৱা সম্পুণ্ণং অনৱসেসং অভিজানাতি অভিৱিসিট্ঠেন ঞাণেন জানাতি, অসেসং অভিজাননতো এৱ উত্তৰি উপৰি অভিঞ্ঞেয্যং নত্থি. ইতোতি ভগৱতা অভিঞ্ঞাততো. অঞ্ঞো পৰমত্থৱসেন ধম্মো ৱা পঞ্ঞত্তিৱসেন পুগ্গলো ৱা অযং নাম যং ভগৱা ন জানাতীতি ইদং নত্থি ন উপলব্ভতি সব্বস্সেৱ সম্মদেৱ তুম্হেহি অভিঞ্ঞাতত্তা. কুসলেসু ধম্মেসু অভিজাননে, দেসনাযঞ্চ ভগৱতো উত্তৰিতৰো নত্থি.
আযতনপণ্ণত্তিদেসনাৱণ্ণনা
১৪৬. আযতনপঞ্ঞাপনাসূতি চক্খাদীনং, ৰূপাদীনঞ্চ আযতনানং সম্বোধনেসু, তেসং অজ্ঝত্তিকবাহিৰৱিভাগতো, সভাগৱিভাগতো, সমুদযতো, অত্থঙ্গমতো, আহাৰতো, আদীনৱতো, নিস্সৰণতো চ দেসনাযন্তি অত্থো.
গব্ভাৱক্কন্তিদেসনাৱণ্ণনা
১৪৭. গব্ভোক্কমনেসূতি গব্ভভাৱেন মাতুকুচ্ছিযং অৱক্কমনেসু অনুপ্পৱেসেসু, গব্ভে ৱা মাতুকুচ্ছিস্মিং অৱক্কমনেসু. পৱিসতীতি পচ্চযৱসেন তত্থ নিব্বত্তেন্তো পৱিসন্তো ৱিয হোতীতি কত্ৱা ৱুত্তং. ঠাতীতি সন্তানট্ঠিতিযা পৱত্ততি, তথাভূতো চ তত্থ ৱসন্তো ৱিয হোতীতি আহ ‘‘ৱসতী’’তি. পকতিলোকিযমনুস্সানং পঠমা গব্ভাৱক্কন্তীতি পচুৰমনুস্সানং গব্ভাৱক্কন্তি দেসনাৱসেন ইধ পঠমা. ‘‘দুতিযা গব্ভাৱক্কন্তী’’তিআদীসুপি এৱং যোজনা ৱেদিতব্বা.
অলমেৱাতি যুত্তমেৱ.
খিপিতুং ন সক্কোন্তীতি তথা ৱাতানং অনুপ্পজ্জনমেৱ ৱদতি. সেসন্তি পুন ‘‘এতদানুত্তৰিয’’তিআদি পাঠপ্পদেসং ৱদতি.
আদেসনৱিধাদেসনাৱণ্ণনা
১৪৮. পৰস্স চিত্তং আদিসতি এতেহীতি আদেসনানি, যথাউপট্ঠিতনিমিত্তাদীনি, তানি এৱ অঞ্ঞমঞ্ঞস্স অসংকিণ্ণৰূপেন ঠিতত্তা আদেসনৱিধা, আদেসনাভাগা, তাসু আদেসনৱিধাসু. তেনাহ ‘‘আদেসনকোট্ঠাসেসূ’’তি. আগতনিমিত্তেনাতি যস্স আদিসতি, তস্স, অত্তনো চ উপগতনিমিত্তেন, নিমিত্তপ্পত্তস্স লাভালাভাদিআদিসনৱিধিদস্সনস্স পৱত্তত্তা ‘‘ইদং নাম ভৱিস্সতী’’তি ৱুত্তং. পাড়িযং পন ‘‘এৱম্পি তে মনো’’তিআদিনা পৰস্স চিত্তাদিসনমেৱ আগতং, তং নিদস্সনমত্তং কতন্তি দট্ঠব্বং. তথা হি ‘‘ইদং নাম ভৱিস্সতী’’তি ৱুত্তস্সেৱ অত্থস্স ৱিভাৱনৱসেন ৱত্থু আগতং. গতনিমিত্তং নাম গমননিমিত্তং. ঠিতনিমিত্তং নাম অত্তনো সমীপে ঠাননিমিত্তং, পৰস্স গমনৱসেন, ঠানৱসেন চ গহেতব্বনিমিত্তং. মনুস্সানং পৰচিত্তৱিদূনং, ইতৰেসম্পি ৱা সৱনৱসেন পৰস্স চিত্তং ঞত্ৱা কথেন্তানং সদ্দং সুত্ৱা. যক্খপিসাচাদীনন্তি হিঙ্কাৰযক্খানঞ্চেৱ কণ্ণপিসাচাদিপিসাচানং, কুম্ভণ্ডনাগাদীনঞ্চ.
ৱিতক্কৱিপ্ফাৰৱসেনাতি ৱিপ্ফাৰিকভাৱেন পৱত্তৱিতক্কস্স ৱসেন. উপ্পন্নন্তি ততো সমুট্ঠিতং. ৱিপ্পলপন্তানন্তি কস্সচি অত্থস্স অবোধনতো ৱিৰূপং, ৱিৱিধং ৱা পলপন্তানং. সুত্তপমত্তাদীনন্তি আদি-সদ্দেন ৱেদনাট্টখিত্তচিত্তাদীনং সঙ্গহো. মহাঅট্ঠকথাযং পন ‘‘ইদং ৱক্খামি, এৱং ৱক্খামীতি ৱিতক্কযতো ৱিতক্কৱিপ্ফাৰসদ্দো নাম উপ্পজ্জতী’’তি (অভি. অট্ঠ. ১.ৱচীকম্মদ্ৱাৰকথাপি) আগতত্তা জাগৰন্তানং পকতিযং ঠিতানং অৱিপ্পলপন্তানং ৱিতক্কৱিপ্ফাৰসদ্দো কদাচি উপ্পজ্জতীতি ৱিঞ্ঞাযতি, যো লোকে ‘‘মন্তজপ্পো’’তি ৱুচ্চতি. যস্স মহাঅট্ঠকথাযং অসোতৱিঞ্ঞেয্যতা ৱুত্তা. তাদিসঞ্হি সন্ধায ৱিঞ্ঞত্তিসহজমেৱ ‘‘জিৱ্হাতালুচলনাদিকৰৱিতক্কসমুট্ঠিতং সুখুমসদ্দং দিব্বসোতেন সুত্ৱা আদিসতীতি সুত্তে ৱুত্ত’’ন্তি (ধ. স. মূলটী. ৱচীকম্মদ্ৱাৰকথাৱণ্ণনা) আনন্দাচৰিযো অৱোচ. ৱুত্তলক্খণো এৱ পন নাতিসুখুমো অত্তনো, অচ্চাসন্নপ্পদেসে ঠিতস্স চ মংসসোতস্সাপি আপাথং গচ্ছতীতি সক্কা ৱিঞ্ঞাতুং. তস্সাতি তস্স পুগ্গলস্স. তস্স ৱসেনাতি তস্স ৱিতক্কস্স ৱসেন. এৱং অযম্পি আদেসনৱিধা চেতোপৰিযঞাণৱসেনেৱ আগতাতি ৱেদিতব্বা. কেচি পন ‘‘তস্স ৱসেনাতি তস্স সদ্দস্স ৱসেনা’’তি অত্থং ৱদন্তি, তং অযুত্তং. ন হি সদ্দগ্গহণেন তংসমুট্ঠাপকচিত্তং গয্হতি, সদ্দগ্গহণানুসাৰেনপি তদত্থস্সেৱ গহণং হোতি, ন চিত্তস্স. এতেনেৱ যদেকে ‘‘যং ৱিতক্কযতোতি যমত্থং ৱিতক্কযতো’’তি ৱত্ৱা ‘‘তস্স ৱসেনাতি তস্স অত্থস্স ৱসেনা’’তি ৱণ্ণেন্তি, তম্পি পটিক্খিত্তং.
মনসা সঙ্খৰীযন্তীতি মনোসঙ্খাৰা, ৱেদনাসঞ্ঞা. পণিহিতাতি পুৰিমপৰিবন্ধৱিনযেন পধানভাৱেন নিহিতা ঠপিতা. তেনাহ ‘‘চিত্তসঙ্খাৰা সুট্ঠপিতা’’তি. ৱিতক্কস্স ৱিতক্কনং নাম উপ্পাদনমেৱাতি আহ ‘‘পৱত্তেস্সতী’’তি. ‘‘পজানাতী’’তি পুব্বে ৱুত্তপদসম্বন্ধদস্সনৱসেন আনেতি. আগমনেনাতি ঝানস্স আগমনট্ঠানৱসেন. পুব্বভাগেনাতি মগ্গস্স সব্বপুব্বভাগেন ৱিপস্সনাৰম্ভেন. উভযং পেতং যো সযং ঝানলাভী, অধিগতমগ্গো চ অঞ্ঞং তদত্থায পটিপজ্জন্তং দিস্ৱা ‘‘অযং ইমিনা নীহাৰেন পটিপজ্জন্তো অদ্ধা ঝানং লভিস্সতি, মগ্গং অধিগমিস্সতী’’তি অভিঞ্ঞায ৱিনা অনুমানৱসেন জানাতি, তং দস্সেতুং ৱুত্তং. তেনাহ ‘‘আগমনেন জানাতি নামা’’তিআদি. অনন্তৰাতি ৱুট্ঠিতকালং সন্ধাযাহ. তদা হি পৱত্তৱিতক্কপজাননেনেৱ ঝানস্স হানভাগিযতাদিৱিসেসপজাননং.
কিং পনিদং চেতোপৰিযঞাণং পৰস্স চিত্তং পৰিচ্ছিজ্জ জানন্তং ইদ্ধিচিত্তভাৱতো অৱিসেসতো সব্বেসম্পি চিত্তং জানাতীতি? নোতি দস্সেন্তো ‘‘তত্থা’’তিআদিমাহ. ন অৰিযানন্তি যেন চিত্তেন তে অৰিযা নাম জাতা, তং লোকুত্তৰচিত্তং ন জানাতি অপ্পটিৱিদ্ধভাৱতো. যথা হি পুথুজ্জনো সব্বেসম্পি অৰিযানং লোকুত্তৰচিত্তং ন জানাতি অপ্পটিৱিদ্ধত্তা, এৱং অৰিযোপি হেট্ঠিমো উপৰিমস্স লোকুত্তৰচিত্তং ন জানাতি অপ্পটিৱিদ্ধত্তা এৱ. যথা পন উপৰিমো হেট্ঠিমং ফলসমাপত্তিং ন সমাপজ্জতি, কিং এৱং সো তস্স লোকুত্তৰচিত্তং ন জানাতীতি চোদনং সন্ধাযাহ ‘‘উপৰিমো পন হেট্ঠিমস্স জানাতী’’তি, পটিৱিদ্ধত্তাতি অধিপ্পাযো. ‘‘উপৰিমো হেট্ঠিমং ন সমাপজ্জতী’’তি ৱত্ৱা তত্থ কাৰণমাহ ‘‘তেসঞ্হী’’তিআদি. তেসন্তি অৰিযানং. হেট্ঠিমা হেট্ঠিমা সমাপত্তি ভূমন্তৰপ্পত্তিযা পটিপ্পস্সদ্ধিকপ্পা. তেনাহ ‘‘তত্ৰুপপত্তিযেৱ হোতী’’তি, ন উপৰিভূমিপত্তি. নিমিত্তাদিৱসেন ঞাতস্স কদাচি ব্যভিচাৰোপি সিযা, ন পন অভিঞ্ঞাঞাণেন ঞাতস্সাতি আহ ‘‘চেতো…পে… নত্থী’’তি. ‘‘তং ভগৱা’’তিআদি সেসং নাম.
দস্সনসমাপত্তিদেসনাৱণ্ণনা
১৪৯. ব্ৰহ্মজালেতি ব্ৰহ্মজালসুত্তৱণ্ণনাযং. উত্তৰপদলোপেন হেস নিদ্দেসো. আতপ্পন্তি ৱীৰিযং আতপ্পতি কোসজ্জং সব্বম্পি সংকিলেসপক্খন্তি. কুসলৱীৰিযস্সেৱ হেত্থ গহণং অপ্পমাদাদিপদন্তৰসন্নিধানতো. পদহিতব্বতোতি পদহনতো, ভাৱনং উদ্দিস্স ৱাযমনতোতি অত্থো. অনুযুঞ্জিতব্বতোতি অনুযুঞ্জনতো. ঈদিসানং পদানং বহুলংকত্তুৱিসযতায ইচ্ছিতব্বত্তা আতপ্পপদস্স ৱিয ইতৰেসম্পি কত্তুসাধনতা দট্ঠব্বা. পটিপত্তিযং নপ্পমজ্জতি এতেনাতি অপ্পমাদো, সতিঅৱিপ্পৱাসো. সম্মা মনসি কৰোতি এতেনাতি সম্মামনসিকাৰো, তথাপৱত্তো কুসলচিত্তুপ্পাদো. ভাৱনানুযোগমেৱ তথা ৱদতি. দেসনাক্কমেন পঠমা, দস্সনসমাপত্তি নাম কৰজকাযে পটিক্কূলাকাৰস্স সম্মদেৱ দস্সনৱসেন পৱত্তসমাপত্তিভাৱতো. নিপ্পৰিযাযেনেৱাতি ৱুত্তলক্খণদস্সনসমাপত্তিসন্নিস্সযত্তা, দস্সনমগ্গফলভাৱতো চ পঠমসামঞ্ঞফলং পৰিযাযেন ৱিনা দস্সনসমাপত্তি.
অতিক্কম্ম ছৱিমংসলোহিতং অট্ঠিং পচ্চৱেক্খতীতি তানি অপচ্চৱেক্খিত্ৱা অট্ঠিমেৱ পচ্চৱেক্খতি. অট্ঠিআৰম্মণা দিব্বচক্খুপাদকজ্ঝানসমাপত্তীতি ৱুত্তনযেন অট্ঠিআৰম্মণা দিব্বচক্খুঅধিট্ঠানা পঠমজ্ঝানসমাপত্তি. যো হি ভিক্খু আলোককসিণে চতুত্থজ্ঝানং নিব্বত্তেত্ৱা তং পাদকং কত্ৱা অধিগতদিব্বচক্খুঞাণো হুত্ৱা সৱিঞ্ঞাণকে কাযে অট্ঠিং পৰিগ্গহেত্ৱা তত্থ পটিক্কূলমনসিকাৰৱসেন পঠমং ঝানং নিব্বত্তেতি, তস্সাযং পঠমজ্ঝানসমাপত্তি দুতিযা দস্সনসমাপত্তি. তেন ৱুত্তং ‘‘অট্ঠি অট্ঠী’’তিআদি. যো পনেত্থ পাড়িযং দ্ৱত্তিংসাকাৰমনসিকাৰো ৱুত্তো, সো মগ্গসোধনৱসেন ৱুত্তো. তত্থ ৱা কতপৰিচযস্স সুখেনেৱ ৱুত্তনযা অট্ঠিপচ্চৱেক্খণা সমিজ্ঝতীতি. তেনেৱেত্থ ‘‘ইমং চেৱা’’তি ‘‘অতিক্কম্ম চা’’তি চ-সদ্দো সমুচ্চযত্থো ৱুত্তো. তং ঝানন্তি যথাৱুত্তং পঠমজ্ঝানং. অযন্তি অযং সকদাগামিফলসমাপত্তি. সাতিসযং চতুসচ্চদস্সনাগমনতো পৰিযাযেন ৱিনা মুখ্যা দুতিযা দস্সনসমাপত্তি. যাৱ ততিযমগ্গা ৱত্ততীতি আহ ‘‘খীণাসৱস্স ৱসেন চতুত্থা দস্সনসমাপত্তি কথিতা’’তি.
পাড়িযং পুৰিসস্স চাতি চ-সদ্দো ব্যতিৰেকে, তেন যথাৱুত্তসমাপত্তিদ্ৱযতো ৱুচ্চমানংযেৱ ইমস্স ৱিসেসং জোতেতি. অৱিচ্ছেদেন পৱত্তিযা সোতসদিসতায ৱিঞ্ঞাণমেৱ ৱিঞ্ঞাণসোতং, তদেতং ৱিঞ্ঞাণং পুৰিমতো অনন্তৰপচ্চযং লভিত্ৱা পচ্ছিমস্স অনন্তৰপচ্চযো হুত্ৱা পৱত্ততীতি অযং অস্স সোতাগততায সোতসদিসতা, তস্মা পজানিতব্বভাৱেন ৱুত্তং একমেৱ চেত্থ ৱিঞ্ঞাণং, তস্মা অট্ঠকথাযং ‘‘ৱিঞ্ঞাণসোতন্তি ৱিঞ্ঞাণমেৱা’’তি ৱুত্তং. দ্ৱীহিপি ভাগেহীতি ওৰভাগপৰভাগেহি. ইধলোকো হিস্স ওৰভাগো, পৰলোকো পৰভাগো দ্ৱিন্নম্পি ৱসেনেতং সম্বন্ধন্তি. তেনাহ ‘‘ইধলোকে পতিট্ঠিত’’ন্তিআদি. ৱিঞ্ঞাণস্স খণে খণে ভিজ্জন্তস্স কামং নত্থি কস্সচি পতিট্ঠিততা, তণ্হাৱসেন পন তং ‘‘পতিট্ঠিত’’ন্তি ৱুচ্চতীতি আহ ‘‘ছন্দৰাগৱসেনা’’তি. ৱুত্তঞ্হেতং –
‘‘কবড়ীকাৰে চে ভিক্খৱে আহাৰে অত্থি ৰাগো, অত্থি নন্দী, অত্থি তণ্হা, পতিট্ঠিতং তত্থ ৱিঞ্ঞাণং ৱিৰুড়্হং. যত্থ পতিট্ঠিতং ৱিঞ্ঞাণং ৱিৰুড়্হং…পে… অত্থি তত্থ আযতিং পুনব্ভৱাভিনিব্বত্তী’’তিআদি (সং. নি. ২.৬৪; কথা. ২৯৬; মহানি. ৭).
কম্মন্তি কুসলাকুসলকম্মং, উপযোগৱচনমেতং. কম্মতো উপগচ্ছন্তন্তি কম্মভাৱেন উপগচ্ছন্তং, ৱিঞ্ঞাণন্তি অধিপ্পাযো. অভিসঙ্খাৰৱিঞ্ঞাণঞ্হি যেন কম্মুনা সহগতং, অঞ্ঞদত্থু তব্ভাৱমেৱ উপগতং হুত্ৱা পৱত্ততি. ইধলোকে পতিট্ঠিতং নাম ইধ কতূপচিতকম্মভাৱূপগমনতো. কম্মভৱং আকড্ঢন্তন্তি কম্মৱিঞ্ঞাণং অত্তনা সম্পযুত্তকম্মং জৱাপেত্ৱা পটিসন্ধিনিব্বত্তনেন তদভিমুখং আকড্ঢন্তং. তেনেৱ পটিসন্ধিনিব্বত্তনসামত্থিযেন পৰলোকে পতিট্ঠিতং নাম অত্তনো ফলস্স তত্থ পতিট্ঠাপনেন. কেচি পন ‘‘অভিসঙ্খাৰৱিঞ্ঞাণং পৰতো ৱিপাকং দাতুং অসমত্থং ইধলোকে পতিট্ঠিতং নাম, দাতুং সমত্থং পন পৰলোকে পতিট্ঠিতং নামা’’তি ৱদন্তি, তং তেসং মতিমত্তং ‘‘উভযতো অব্বোচ্ছিন্ন’’ন্তি ৱুত্তত্তা. যঞ্চ তেহি ‘‘পৰলোকে পতিট্ঠিত’’ন্তি ৱুত্তং, তং ইধলোকেপি পতিট্ঠিতমেৱ. ন হি তস্স ইধলোকে পতিট্ঠিতভাৱেন ৱিনা পৰলোকে পতিট্ঠিতভাৱো সম্ভৱতি. সেক্খপুথুজ্জনানং চেতোপৰিযঞাণন্তি সেক্খানং, পুথুজ্জনানঞ্চ চেতসো পৰিচ্ছিন্দনকঞাণং. কথিতং পৰিচ্ছিন্দিতব্বস্স চেতসো ছন্দৰাগৱসেন পতিট্ঠিতভাৱজোতনতো.
চতুত্থায দস্সনসমাপত্তিযা ততিযদস্সনসমাপত্তিযং ৱুত্তপ্পটিক্খেপেন অত্থো ৱেদিতব্বো.
পুৰিমানং দ্ৱিন্নং সমাপত্তীনং পুব্বে সমথৱসেন অত্থস্স ৱুত্তত্তা ইদানি ৱিপস্সনাৱসেন দস্সেতুং ‘‘অপিচা’’তিআদি ৱুত্তং. নিচ্চলমেৱ পুব্বে ৱুত্তস্স অত্থস্স অপনেতব্বতো. অত্থন্তৰত্থতায দস্সিযমানায পদং চলিতং নাম হোতি. অপৰো নযোতি এত্থ পঠমজ্ঝানস্স পঠমদস্সনসমাপত্তিভাৱে অপুব্বং নত্থি. দুতিযজ্ঝানং দুতিযাতি এত্থ পন ‘‘অট্ঠিকৱণ্ণকসিণৱসেন পটিলদ্ধদুতিযজ্ঝানং দুতিযা দস্সনসমাপত্তী’’তি ৱদন্তি, ততিযজ্ঝানম্পি তথেৱ পটিলদ্ধং. দস্সনসমাপত্তিভাৱো পন যো ভিক্খু আলোককসিণে চতুত্থজ্ঝানং নিব্বত্তেত্ৱা তং পাদকং কত্ৱা অধিগতদিব্বচক্খুকো হুত্ৱা সৱিঞ্ঞাণকে অট্ঠিং পৰিগ্গহেত্ৱা তত্থ ৱণ্ণকসিণৱসেন হেট্ঠিমানি তীণি ঝানানি নিব্বত্তেতি, তস্স. ততিযজ্ঝানং ততিযা দস্সনসমাপত্তি অধিট্ঠানভূতস্স দিব্বচক্খুঞাণস্স ৱসেন. চতুত্থজ্ঝানং চতুত্থাতি ৰূপাৱচৰচতুত্থজ্ঝানং নিব্বত্তেত্ৱা তং পাদকং কত্ৱা অধিগতদিব্বচক্খুঞাণস্স তং চতুত্থজ্ঝানং চতুত্থা দস্সনসমাপত্তি. ইধাপি সেক্খপুথুজ্জনানং চেতসো পৰিচ্ছিন্দনেন ততিযা দস্সনসমাপত্তি, অৰহতো চিত্তস্স পৰিচ্ছিন্দনেন চতুত্থা দস্সনসমাপত্তি ৱেদিতব্বা. এৱঞ্হেসা অত্থৱণ্ণনা পাড়িযা সংসন্দেয্য. ‘‘পঠমমগ্গো’’তিআদীসু অট্ঠিআৰম্মণপঠমজ্ঝানপাদকো পঠমমগ্গো পঠমা দস্সনসমাপত্তি. অট্ঠিআৰম্মণদুতিযজ্ঝানপাদকো দুতিযমগ্গো দুতিযা দস্সনসমাপত্তি. পৰচিত্তঞাণসহগতা চতুত্থজ্ঝানপাদকা ততিযচতুত্থমগ্গা ততিযচতুত্থদস্সনসমাপত্তিযোতি. পুৰিসস্স ৱিঞ্ঞাণপজাননং পনেত্থ অসম্মোহৱসেন দট্ঠব্বং.
পুগ্গলপণ্ণত্তিদেসনাৱণ্ণনা
১৫০. পুগ্গলপণ্ণত্তীসূতি পুগ্গলানং পঞ্ঞাপনেসু. গুণৱিসেসৱসেন অঞ্ঞমঞ্ঞং অসঙ্কৰতো ঠপনেসু. লোকৱোহাৰৱসেনাতি লোকসম্মুতিৱসেন. লোকৱোহাৰো হেস, যদিদং ‘‘সত্তো পুগ্গলো’’তিআদি. ৰূপাদীসু সত্তৱিসত্ততায সত্তো. তস্স তস্স সত্তনিকাযস্স পূৰণতো গলনতো, মৰণৱসেন পতনতো চ পুগ্গলো. সন্ততিযা নযনতো নৰো. অত্তভাৱস্স পোসনতো পোসো. এৱং পঞ্ঞাপেতব্বাসু ৱোহৰিতব্বাসু. ‘‘সব্বমেতং পুগ্গলো’’তি ইমিস্সা সাধাৰণপঞ্ঞত্তিযা ৱিভাৱনৱসেন ৱুত্তং, ন ইধাধিপ্পেতঅসাধাৰণপঞ্ঞত্তিযা, তস্মা লোকপঞ্ঞত্তীসূতি সত্তলোকগতপঞ্ঞত্তীসু. অনুত্তৰো হোতি অনঞ্ঞসাধাৰণত্তা তস্স পঞ্ঞাপনস্স.
দ্ৱীহি ভাগেহীতি কাৰণে, নিস্সক্কে চেতং পুথুৱচনং, আৱুত্তিআদিৱসেন চাযমত্থো ৱেদিতব্বোতি আহ ‘‘অৰূপসমাপত্তিযা’’তিআদি, এতেন ‘‘সমাপত্তিযা ৱিক্খম্ভনৱিমোক্খেন, মগ্গেন সমুচ্ছেদৱিমোক্খেন ৱিমুত্তত্তা উভতোভাগৱিমুত্তো’’তি এৱং পৱত্তো তিপিটকচূড়নাগত্থেৰৱাদো, ‘‘নামকাযতো, ৰূপকাযতো চ ৱিমুত্তত্তা উভতোভাগৱিমুত্তো’’তি এৱং পৱত্তো তিপিটকমহাধম্মৰক্খিতত্থেৰৱাদো, ‘‘সমাপত্তিযা ৱিক্খম্ভনৱিমোক্খেন একৱাৰং ৱিমুত্তোৱ মগ্গেন সমুচ্ছেদৱিমোক্খেন একৱাৰং ৱিমুত্তত্তা উভতোভাগৱিমুত্তো’’তি এৱং পৱত্তো তিপিটকচূড়াভযত্থেৰৱাদো চাতি ইমেসং তিণ্ণম্পি থেৰৱাদানং একজ্ঝং সঙ্গহো কতোতি দট্ঠব্বং. ৱিমুত্তোতি কিলেসেহি ৱিমুত্তো, কিলেসৱিক্খম্ভনসমুচ্ছেদনেহি ৱা কাযদ্ৱযতো ৱিমুত্তোতি অত্থো. অৰূপসমাপত্তীনন্তি নিদ্ধাৰণে সামিৱচনং. অৰহত্তপ্পত্তঅনাগামিনোতি ভূতপুব্বগতিযা ৱুত্তং. ন হি অৰহত্তপ্পত্তো অনাগামী নাম হোতি. পাড়ীতি পুগ্গলপঞ্ঞত্তিপাড়ি. অট্ঠ ৱিমোক্খে কাযেন ফুসিত্ৱাতি অট্ঠ সমাপত্তিযো সহজাতনামকাযেন পটিলভিত্ৱা. পঞ্ঞায চস্স দিস্ৱা আসৱা পৰিক্খীণা হোন্তীতি ৱিপস্সনাপঞ্ঞায সঙ্খাৰগতং, মগ্গপঞ্ঞায চত্তাৰি সচ্চানি পস্সিত্ৱা চত্তাৰোপি আসৱা পৰিক্খীণা হোন্তি. দিস্ৱাতি দস্সনহেতু. ন হি আসৱে পঞ্ঞায পস্সন্তি, দস্সনকাৰণা পন পৰিক্খীণা ‘‘দিস্ৱা পৰিক্খীণা’’তি ৱুত্তা দস্সনাযত্তপৰিক্খীণত্তা. এৱঞ্হি দস্সনং আসৱানং খযস্স পুৰিমকিৰিযাভাৱেন ৱুত্তং.
পঞ্ঞায ৱিসেসতো মুত্তোতি পঞ্ঞাৱিমুত্তো অনৱসেসতো আসৱানং পৰিক্খীণত্তা. অট্ঠৱিমোক্খপটিক্খেপৱসেনেৱ, ন তদেকদেসভূতৰূপজ্ঝানপটিক্খেপৱসেন. এৱঞ্হি অৰূপজ্ঝানেকদেসাভাৱেপি অট্ঠৱিমোক্খপটিক্খেপো ন হোতীতি সিদ্ধং হোতি. অৰূপাৱচৰজ্ঝানেসু হি একস্মিম্পি সতি উভতোভাগৱিমুত্তোযেৱ নাম হোতি, ন পঞ্ঞাৱিমুত্তোতি.
ফুট্ঠন্তং সচ্ছিকৰোতীতি ফুট্ঠানং অন্তো ফুট্ঠন্তো, ফুট্ঠানং অৰূপজ্ঝানানং অনন্তৰো কালোতি অধিপ্পাযো, অচ্চন্তসংযোগে চেতং উপযোগৱচনং, ফুট্ঠানন্তৰকালমেৱ সচ্ছিকাতব্বং, সচ্ছিকতো সচ্ছিকৰণূপাযেনাতি ৱুত্তং হোতি. তেনাহ ‘‘সো ঝানফস্স’’ন্তিআদি. একচ্চে আসৱাতি হেট্ঠিমমগ্গত্তযৱজ্ঝা আসৱা. যো হি অৰূপজ্ঝানেন ৰূপকাযতো, নামকাযেকদেসতো চ ৱিক্খম্ভনৱিমোক্খেন ৱিমুত্তো, তেন নিৰোধসঙ্খাতো ৱিমোক্খো আলোচিতো পকাসিতো ৱিয হোতি, ন পন কাযেন সচ্ছিকতো. নিৰোধং পন আৰম্মণং কত্ৱা একচ্চেসু আসৱেসু খেপিতেসু তেন সচ্ছিকতো হোতি, তস্মা সো সচ্ছিকাতব্বং নিৰোধং যথালোচিতং নামকাযেন সচ্ছিকৰোতীতি কাযসক্খীতি ৱুচ্চতি, ন তু ৱিমুত্তোতি একচ্চানং আসৱানং অপৰিক্খীণত্তা.
দিট্ঠন্তং পত্তোতি দস্সনসঙ্খাতস্স সোতাপত্তিমগ্গঞাণস্স অনন্তৰং পত্তোতি অত্থো. ‘‘দিট্ঠত্তা পত্তো’’তিপি পাঠো, তেন চতুসচ্চদস্সনসঙ্খাতায দিট্ঠিযা নিৰোধস্স পত্ততং দীপেতি. তেনাহ ‘‘দুক্খা সঙ্খাৰা’’তিআদি. পঠমফলতো পট্ঠায যাৱ অগ্গমগ্গা দিট্ঠিপ্পত্তোতি আহ ‘‘এসোপি কাযসক্খী ৱিয ছব্বিধো হোতী’’তি. ইদং দুক্খন্তি ‘‘ইদং দুক্খং, এত্তকং দুক্খং, ন ইতো উদ্ধং দুক্খ’’ন্তি যথাভূতং পজানাতি. যস্মা ইদং যাথাৱসৰসতো পজানাতি, পজানন্তো চ ঠপেত্ৱা তণ্হং পঞ্চুপাদানক্খন্ধে ‘‘দুক্খসচ্চ’’ন্তি পজানাতি. তণ্হং পন ইদং দুক্খং ইতো সমুদেতি, তস্মা ‘‘অযং দুক্খসমুদযো’’তি যথাভূতং পজানাতি. যস্মা ইদং দুক্খঞ্চ সমুদযো চ নিব্বানং পত্ৱা নিৰুজ্ঝন্তি ৱূপসমন্তি অপ্পৱত্তিং গচ্ছন্তি, তস্মা তং ‘‘অযং দুক্খনিৰোধো’’তি যথাভূতং পজানাতি. অৰিযো পন অট্ঠঙ্গিকো মগ্গো তং দুক্খনিৰোধং গচ্ছতি, তেন তং ‘‘অযং দুক্খনিৰোধগামিনী পটিপদা’’তি যথাভূতং পজানাতি. এত্তাৱতা নানক্খণে সচ্চৱৱত্থানং দস্সিতং. ইদানি তং একক্খণে দস্সেতুং ‘‘তথাগতপ্পৱেদিতা’’তিআদি ৱুত্তং. তথাগতপ্পৱেদিতাতি তথাগতেন বোধিমণ্ডে পটিৱিদ্ধা ৱিদিতা পাকটা কতা. ধম্মাতি চতুসচ্চধম্মা. ৱোদিট্ঠা হোন্তীতি সুদিট্ঠা হোন্তি. ৱোচৰিতাতি সুচৰিতা, তেসু তেন পঞ্ঞা সুট্ঠু চৰাপিতাতি অত্থো. অযন্তি অযং এৱৰূপো পুগ্গলো ‘‘দিট্ঠিপ্পত্তো’’তি ৱুচ্চতি.
সদ্ধায ৱিমুত্তোতি সদ্দহনৱসেন ৱিমুত্তো, এতেন সব্বথা অৱিমুত্তস্সপি সদ্ধামত্তেন ৱিমুত্তভাৱং দস্সেতি. সদ্ধাৱিমুত্তোতি ৱা সদ্ধায অধিমুত্তোতি অত্থো. ৱুত্তনযেনেৱাতি কাযসক্খিম্হি ৱুত্তনযেনেৱ. নো চ খো যথা দিট্ঠিপ্পত্তস্সাতি যথা দিট্ঠিপ্পত্তস্স আসৱা পৰিক্খীণা, ন এৱং সদ্ধায ৱিমুত্তস্সাতি অত্থো. কিং পন নেসং কিলেসপ্পহানে নানত্তং অত্থীতি? নত্থি. অথ কস্মা সদ্ধাৱিমুত্তো দিট্ঠিপ্পত্তং ন পাপুণাতীতি? আগমনীযনানত্তেন. দিট্ঠিপ্পত্তো হি আগমনম্হি কিলেসে ৱিক্খম্ভেন্তো অপ্পদুক্খেন, অকিলমন্তো চ সক্কোতি ৱিক্খম্ভেতুং, সদ্ধাৱিমুত্তো দুক্খেন কিলমন্তো ৱিক্খম্ভেতি, তস্মা দিট্ঠিপ্পত্তং ন পাপুণাতি. তেনাহ ‘‘এতেসু হী’’তিআদি.
আৰম্মণং যাথাৱতো ধাৰেতি অৱধাৰেতীতি ধম্মো, পঞ্ঞা. পঞ্ঞাপুব্বঙ্গমন্তি পঞ্ঞাপধানং. পঞ্ঞং ৱাহেতীতি পঞ্ঞাৱাহী, পঞ্ঞং সাতিসযং পৱত্তেতীতি অত্থো. পঞ্ঞা ৱা ইমং পুগ্গলং ৱাহেতি, নিব্বানাভিমুখং গমেতীতি অত্থো. সদ্ধানুসাৰিনিদ্দেসেপি এসেৱ নযো.
তস্মাতি ৱিসুদ্ধিমগ্গে (ৱিসুদ্ধি. ২.৭৭০, ৭৭৬) ৱুত্তত্তা, ততো এৱ ৱিসুদ্ধিমগ্গে, তং সংৱণ্ণনাসু (ৱিসুদ্ধি. টী. ২.৭৭৬) ৱুত্তনযেনেত্থ অত্থো ৱেদিতব্বো.
পধানদেসনাৱণ্ণনা
১৫১. পদহনৱসেনাতি ভাৱনানুযোগৱসেন. সত্ত বোজ্ঝঙ্গা পধানাতি ৱুত্তা ৱিৱেকনিস্সিতাদিভাৱেন পদহিতব্বতো ভাৱেতব্বতো.
পটিপদাদেসনাৱণ্ণনা
১৫২. দুক্খেন কসিৰেন সমাধিং উপ্পাদেন্তস্সাতি পুব্বভাগে আগমনকালে কিচ্ছেন দুক্খেন সসঙ্খাৰেন সপ্পযোগেন কিলমন্তস্স কিলেসে ৱিক্খম্ভেত্ৱা লোকুত্তৰসমাধিং উপ্পাদেন্তস্স. দন্ধং তং ঠানং অভিজানন্তস্সাতি ৱিক্খম্ভিতেসু কিলেসেসু ৱিপস্সনাপৰিৱাসে চিৰং ৱসিত্ৱা তং লোকুত্তৰসমাধিসঙ্খাতং ঠানং দন্ধং সণিকং অভিজানন্তস্স পটিৱিজ্ঝন্তস্স, সচ্ছিকৰোন্তস্স পাপুণন্তস্সাতি অত্থো. অযং ৱুচ্চতীতি যা এসা এৱং উপ্পজ্জতি, অযং কিলেসৱিক্খম্ভনপটিপদায দুক্খত্তা, ৱিপস্সনাপৰিৱাসপঞ্ঞায চ দন্ধত্তা মগ্গকালে একচিত্তক্খণে উপ্পন্নাপি পঞ্ঞা আগমনৱসেন ‘‘দুক্খপটিপদা দন্ধাভিঞ্ঞা নামা’’তি ৱুচ্চতি. উপৰি তীসু পদেসুপি ইমিনাৱ নযেন অত্থো ৱেদিতব্বো.
ভস্সসমাচাৰাদিদেসনাৱণ্ণনা
১৫৩. ভস্সসমাচাৰেতি ৱচীসমাচাৰে. ঠিতোতি যথাৰদ্ধং তং অৱিচ্ছেদৱসেন কথেন্তো. তেনাহ ‘‘কথামগ্গং অনুপচ্ছিন্দিত্ৱা কথেন্তো’’তি. মুসাৱাদূপসঞ্হিতন্তি অন্তৰন্তৰা পৱত্তেন মুসাৱাদেন উপসংহিতং. ৱিভূতি ৱুচ্চতি ৱিসুংভাৱো, তত্থ নিযুত্তন্তি ৱেভূতিকং, তদেৱ ৱেভূতিযং, পেসুঞ্ঞং. তেনাহ ‘‘ভেদকৰৱাচ’’ন্তি. কৰণুত্তৰিযলক্খণতো সাৰম্ভতো জাতাতি সাৰম্ভজা. তস্সা পৱত্তিআকাৰদস্সনত্থং ‘‘ত্ৱং দুস্সীলো’’তিআদি ৱুত্তং. বহিদ্ধাকথা অমনাপা, মনাপাপি পৰস্স চিত্তৱিঘাতাৱহত্তা কৰণুত্তৰিযপক্খিযমেৱাতি দস্সেন্তো ‘‘তুয্হ’’ন্তিআদিমাহ. ৱিক্খেপকথাপৱত্তন্তি ৱিক্খেপকথাৱসেন পৱত্তং. জযপুৰেক্খাৰো হুত্ৱাতি অত্তনো জযং পুৰক্খত্ৱা. যং কিঞ্চি ন ভাসতীতি যোজনা. ‘‘মন্তা’’তি ৱুচ্চতি পঞ্ঞা, মন্তনং জাননন্তি কত্ৱা. ‘‘মন্তা’’তি ইদং ‘‘মন্তেত্ৱা’’তি ইমিনা সমানত্থং নিপাতপদন্তি আহ ‘‘উপপৰিক্খিত্ৱা’’তি. যুত্তকথমেৱাতি অত্তনো, সুণন্তস্স চ যুত্তৰূপমেৱ কথং. হদযে নিদহিতব্বযুত্তন্তি অত্থসম্পত্তিযা, ব্যঞ্জনসম্পত্তিযা অত্থৱেদাদিপটিলাভনিমিত্তত্তা চিত্তে ঠপেতব্বং, ৱিমুত্তাযতনভাৱেন মনসি কাতব্বন্তি অত্থো. সব্বঙ্গসম্পন্নাপি ৱাচা অকালে ভাসিতা অভাজনে ভাসিতা ৱিয ন অত্থাৱহাতি আহ ‘‘যুত্তপত্তকালেনা’’তি. অযঞ্চ চতুৰঙ্গসমন্নাগতা সুভাসিতৱাচা সচ্চসম্বোধাৱহাদিতায সত্তানং মহিদ্ধিকা মহানিসংসাতি দস্সেতুং ‘‘এৱং ভাসিতা হী’’তিআদি ৱুত্তং.
সীলাচাৰেতি সীলে চ আচাৰে চ পৰিসুদ্ধসীলে চেৱ পৰিসুদ্ধমনোসমাচাৰে চ. ঠিতোতি পতিট্ঠহন্তো. সচ্চং এতস্স অত্থীতি সচ্চোতি আহ ‘‘সচ্চকথো’’তি. এস নযো সদ্ধোতি এত্থাপি. তেনাহ ‘‘সদ্ধাসম্পন্নো’’তি. ‘‘ননু চ হেট্ঠা সচ্চং কথিতমেৱা’’তি কস্মা ৱুত্তং? হেট্ঠা হি ৱচীসমাচাৰং কথেন্তেন সচ্চং কথিতং, পটিপক্খপটিক্খেপৱসেন ইধ সীলং কথেন্তেন তং পৰিপুণ্ণং কত্ৱা দস্সেতুং সচ্চং সৰূপেনেৱ কথিতং. ‘‘পুগ্গলাধিট্ঠানায কথায আৰব্ভন্তৰঞ্চেতং, তথাপি সচ্চং ৱত্ৱা অনন্তৰমেৱ সচ্চস্স কথনং পুনৰুত্তং হোতীতি পৰস্স চোদনাৱসৰো মা হোতূ’’তি তত্থ পৰিহাৰং দাতুকামো ‘‘ইধ কস্মা পুন ৱুত্ত’’ন্তি আহ. হেট্ঠা ৱাচাসচ্চং কথিতং চতুৰঙ্গসমন্নাগতং সুভাসিতৱাচং দস্সেন্তেন. অন্তমসো…পে… দস্সেতুং ইধ ৱুত্তং ‘‘এৱং সীলং সুপৰিসুদ্ধং হোতী’’তি. ইমস্মিং পনত্থে ‘‘এৱং পৰিত্তকং খো, ৰাহুল, তেসং সামঞ্ঞং, যেসং নত্থি সম্পজানমুসাৱাদে লজ্জা’’তিআদি নযপ্পৱত্তং ৰাহুলোৱাদসুত্তং দস্সেতব্বং.
গুত্তা সতিকৱাটেন পিদহিতা দ্ৱাৰা এতেনাতি গুত্তদ্ৱাৰোতি আহ ‘‘ছসু ইন্দ্ৰিযেসূ’’তিআদি. পৰিযেসনপটিগ্গণ্হনপৰিভোগৱিস্সজ্জনৱসেন ভোজনে মত্তং জানাতীতি ভোজনে মত্তঞ্ঞূ. সমন্তি অৱিসমং. সমচাৰিতা হি কাযৱিসমাদীনি পহায কাযসমাদিপূৰণং. নিসজ্জাযাতি এত্থ ইতি-সদ্দো আদিঅত্থো, তেন ‘‘আৱৰণীযেহি ধম্মেহি চিত্তং পৰিসোধেতী’’তি এৱমাদিং সঙ্গণ্হাতি. ভাৱনায চিত্তপৰিসোধনঞ্হি জাগৰিযানুযোগো, ন নিদ্দাৱিনোদনমত্তং. নিত্তন্দীতি ৱিগতথিনমিদ্ধো. সা পন নিত্তন্দিতা কাযালসিযৱিগমনে পাকটা হোতীতি ৱুত্তং ‘‘কাযালসিযৱিৰহিতো’’তি. ‘‘আৰদ্ধৱীৰিযো’’তি ইমিনা দুৱিধোপি ৱীৰিযাৰম্ভো গহিতোতি তং ৱিভজিত্ৱা দস্সেতুং ‘‘কাযিকৱীৰিযেনাপী’’তিআদি ৱুত্তং. সঙ্গম্ম গণৱিহাৰো সহৱাসো সঙ্গণিকা, সা পন কিলেসেহিপি এৱং হোতীতি ততো ৱিসেসেতুং ‘‘গণসঙ্গণিক’’ন্তি ৱুত্তং. গণেন সঙ্গণিকং গণসঙ্গণিকন্তি. আৰম্ভৱত্থুৱসেনাতি অনধিগতৱিসেসাধিগমকাৰণৱসেন একৱিহাৰী, ন কেৱলং একীভাৱৱসেন. কিলেসসঙ্গণিকন্তি কিলেসসহিতচিত্ততং. যথা তথাতি ৱিপস্সনাৱসেন, পটিসঙ্খানৱসেন ৱা. সমথৱসেন আৰম্মণূপনিজ্ঝানং. ৱিপস্সনাৱসেন লক্খণূপনিজ্ঝানং.
কল্যাণপটিভানোতি সুন্দৰপটিভানো, সা পনস্স পটিভানসম্পদা ৱচনচাতুৰিযসহিতাৱ ইচ্ছিতাতি আহ ‘‘ৱাক্কৰণ…পে… সম্পন্নো চা’’তি. ‘‘পটিভান’’ন্তি হি ঞাণম্পি ৱুচ্চতি ঞাণস্স উপট্ঠিতৱচনম্পি. তত্থ অত্থযুত্তং কাৰণযুত্তং পটিভানমস্সাতি যুত্তপটিভানো. পুচ্ছিতানন্তৰমেৱ সীঘং ব্যাকাতুং অসমত্থতায নো মুত্তপটিভানং অস্সাতি নো মুত্তপটিভানো. ইধ পন ৱিকিণ্ণৱাচো মুত্তপটিভানো অধিপ্পেতোতি অধিপ্পাযেন ‘‘সীলসমাচাৰস্মিঞ্হি ঠিতভিক্খু মুত্তপটিভানো ন হোতী’’তি ৱুত্তং. গমনসমত্থাযাতি অস্সুতং ধম্মং গমেতুং সমত্থায. ধাৰণসমত্থাযাতি সাতিসযং সতিৱীৰিযসহিততায যথাসুতং যথাপৰিযত্তং ধম্মং ধাৰেতুং সমত্থায. মুননতো অনুমিননতো মুতীতি অনুমান পঞ্ঞায নামং. তীহি পদেহীতি ‘‘গতিমা ধিতিমা মুতিমা’’তি তীহি পদেহি. হেট্ঠাতি হেট্ঠা ‘‘আৰদ্ধৱীৰিযো’’তি ৱুত্তট্ঠানে. ইধাতি ‘‘ধিতিমা’’তি ৱুত্তট্ঠানে. ৱীৰিযম্পি হেট্ঠা গুণভূতং গহিতন্তি ৱুত্তোৱাযমত্থো. হেট্ঠাতি ‘‘জাগৰিযানুযোগমনুযুত্তো, ঝাযী’’তি এত্থ ৱিপস্সনাপঞ্ঞা কথিতা. ইধাতি ‘‘ধিতিমা মুতিমা’’তি এত্থ বুদ্ধৱচনগণ্হনপঞ্ঞা কথিতা কৰণপুব্বাপৰকোসল্লপঞ্ঞাদীপনতো. কিলেসকামোপি ৱত্থুকামো ৱিয যথাপৱত্তো অস্সাদীযতীতি ৱুত্তং ‘‘ৱত্থুকামকিলেসকামেসু অগিদ্ধো’’তি.
অনুসাসনৱিধাদেসনাদিৱণ্ণনা
১৫৪. অত্তনো উপাযমনসিকাৰেনাতি অত্তনি সম্ভূতেন পথমনসিকাৰেন ভাৱনামনসিকাৰেন. পটিপজ্জমানোতি ৱিসুদ্ধিং পটিপজ্জমানো.
১৫৫. কিলেসৱিমুত্তিঞাণেতি কিলেসপ্পহানজাননে.
১৫৬. পৰিযাদিযমানোতি পৰিচ্ছিজ্জ গণ্হন্তোতি অত্থো. সুদ্ধক্খন্ধেযেৱ অনুস্সৰতি নামগোত্তং পৰিযাদিযিতুং অসক্কোন্তো. ৱুত্তমেৱত্থং ৱিৱৰিতুং ‘‘একো হী’’তিআদি ৱুত্তং. সক্কোতি পৰিযাদিযিতুং. অসক্কোন্তস্স ৱসেন গহিতং, ‘‘অমুত্ৰাসিং এৱংনামো’’তিআদি ৱুত্তন্তি অত্থো. অসক্কোন্তস্সাতি চ আৰোহনে অসক্কোন্তস্স, ওৰোহনে পন ঞাণস্স থিৰভূতত্তা. তেনাহ ‘‘সুদ্ধক্খন্ধেযেৱ অনুস্সৰন্তো’’তিআদি. এতন্তি পুব্বাপৰৱিৰোধং. ন সল্লক্খেসি দিট্ঠাভিনিৱেসেন কুণ্ঠঞাণত্তা. তেনাহ ‘‘দিট্ঠিগতিকত্তা’’তি. ঠানন্তি একস্মিং পক্খে অৱট্ঠানং. নিযমোতি ৱাদনিযমো পটিনিযতৱাদতা. তেনাহ ‘‘ইমং গহেত্ৱা’’তিআদি.
১৫৭. পিণ্ডগণনাযাতি ‘‘একং দ্ৱে’’তিআদিনা অগণেত্ৱা সঙ্কলনপদুপ্পাদনাদিনা পিণ্ডনৱসেন গণনায. অচ্ছিদ্দকৱসেনাতি অৱিচ্ছিন্দকগণনাৱসেন গণনা কমগণনং মুঞ্চিত্ৱা ‘‘ইমস্মিং ৰুক্খে এত্তকানি পণ্ণানী’’তি ৱা ‘‘ইমস্মিং জলাসযে এত্তকানি উদকাড়্হকানী’’তি ৱা এৱং গণেতব্বস্স একজ্ঝম্পি পিণ্ডেত্ৱা গণনা. কমগণনা হি অন্তৰন্তৰা ৱিচ্ছিজ্জ পৱত্তিযা পচ্ছিন্দিকা. সা পনেসা গণনা সৱনন্তৰং অনপেক্খিত্ৱা মনসাৱ গণেতব্বতো ‘‘মনোগণনা’’তিপি ৱুচ্চতীতি আহ ‘‘মনোগণনাযা’’তি. পিণ্ডগণনমেৱ দস্সেতি, ন ৱিভাগগণনং. সঙ্খাতুং ন সক্কা অঞ্ঞেহি অসঙ্খ্যেয্যাভাৱতো. পঞ্ঞাপাৰমিযা পূৰিতভাৱং দস্সেন্তো ইতৰাসং পূৰণেন ৱিনা তস্সা পূৰণং নত্থীতি ‘‘দসন্নং পাৰমীনং পূৰিতত্তা’’তি আহ. তেনাহ ‘‘সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণস্স সুপ্পটিৱিদ্ধত্তা’’তি. এত্তকন্তি দস্সেথাতি দীপেতি থেৰো. যং পন পাড়িযং ‘‘সাকাৰং সউদ্দেসং অনুস্সৰতী’’তি ৱুত্তং, তং তস্স অনুস্সৰণমত্তং সন্ধায ৱুত্তং, ন আযুনো ৱস্সাদিগণনায পৰিচ্ছিন্দনং তস্স অৱিসযভাৱতো.
১৫৮. তুম্হাকং সম্মাসম্বুদ্ধানং যেৱ অনুত্তৰা অনঞ্ঞসাধাৰণত্তা. ইদানি তস্সা দেসনায মজ্ঝে ভিন্নসুৱণ্ণস্স ৱিয ৱিভাগাভাৱং দস্সেতুং ‘‘অতীতবুদ্ধাপী’’তিআদি ৱুত্তং. ইমিনাপি কাৰণেনাতি অনুত্তৰভাৱেন, অঞ্ঞেহি বুদ্ধেহি একসদিসভাৱেন চ.
১৫৯. আসৱানং আৰম্মণভাৱূপগমনেন সাসৱা. উপেচ্চ আধীযন্তীতি উপাধী, দোসাৰোপনানি, সহ উপাধীহীতি সউপাধিকা. অনৰিযিদ্ধিযঞ্হি অত্তনো চিত্তদোসেন একচ্চে উপাৰম্ভং দদন্তি, স্ৱাযমত্থো কেৱট্টসুত্তেন দীপেতব্বো. নো ‘‘অৰিযা’’তি ৱুচ্চতি সাসৱভাৱতো. নিদ্দোসেহি খীণাসৱেহি পৱত্তেতব্বতো নিদ্দোসা দোসেহি সহ অপ্পৱত্তনতো. ততো এৱ অনুপাৰম্ভা. অৰিযানং ইদ্ধীতি অৰিযিদ্ধীতি ৱুচ্চতি.
অপ্পটিক্কূলসঞ্ঞীতি ইট্ঠসঞ্ঞী ইট্ঠাকাৰেন পৱত্তচিত্তো. পটিক্কূলেতি অমনুঞ্ঞে অনিট্ঠে. ধাতুসঞ্ঞন্তি ‘‘ধাতুযো’’তি সঞ্ঞং. উপসংহৰতীতি উপনেতি পৱত্তেতি. অনিট্ঠস্মিং ৱত্থুস্মিন্তি অনিট্ঠে সত্তসঞ্ঞিতে আৰম্মণে. মেত্তায ৱা ফৰতীতি মেত্তং হিতেসিতং উপসংহৰন্তো সব্বত্থকমেৱ তং তত্থ ফৰতি. ধাতুতো ৱা উপসংহৰতীতি ধম্মসভাৱচিন্তনেন ধাতুসো, পচ্চৱেক্খণায ধাতুমনসিকাৰং ৱা তত্থ পৱত্তেতি. অপ্পটিক্কূলে সত্তে ঞাতিমিত্তাদিকে যাথাৱতো ধম্মসভাৱচিন্তনেন অনিচ্চসঞ্ঞায ৱিসভাগভূতে ‘‘কেসাদি অসুচিকোট্ঠাসমেৱা’’তি অসুভসঞ্ঞং ফৰতি অসুভমনসিকাৰং পৱত্তেতি. ছড়ঙ্গুপেক্খাযাতি ইট্ঠানিট্ঠছড়াৰম্মণাপাথে পৰিসুদ্ধপকতিভাৱাৱিজহনলক্খণায ছসু দ্ৱাৰেসু পৱত্তনতো ‘‘ছড়ঙ্গুপেক্খাযা’’তি লদ্ধনামায তত্ৰমজ্ঝত্তুপেক্খায.
তং দেসনন্তি তং দ্ৱীসু ইদ্ধিৱিধাসু দেসনপ্পকাৰং দেসনাৱিধিং. অসেসং সকলন্তি অসেসং নিৰৱসেসং সম্পুণ্ণং অভিৱিসিট্ঠেন ঞাণেন জানাতি. অসেসং অভিজানতো ততো উত্তৰি অভিঞ্ঞেয্যং নত্থি. ইতোতি ভগৱতো অভিঞ্ঞাততো. অঞ্ঞো পৰমত্থৱসেন ধম্মো ৱা পঞ্ঞত্তিৱসেন পুগ্গলো ৱা অযং নাম যং ভগৱা ন জানাতীতি ইদং নত্থি ন উপলব্ভতি সব্বস্সেৱ সম্মদেৱ তুম্হেহি অভিঞ্ঞাতত্তা. দ্ৱীসু ইদ্ধিৱিধাসু অভিজাননে, দেসনাযঞ্চ ভগৱতো উত্তৰিতৰো নত্থি. ইমিনাপীতি পি-সদ্দো ন কেৱলং ৱুত্তত্থসমুচ্চযত্থো, অথ খো অৱুত্তত্থসমুচ্চযত্থোপি দট্ঠব্বো. যং তং ভন্তেতিআদিনাপি হি ভগৱতো গুণদস্সনং তস্সেৱ পসাদস্স কাৰণৱিভাৱনং.
অঞ্ঞথাসত্থুগুণদস্সনাদিৱণ্ণনা
১৬০. পুব্বে ‘‘এতদানুত্তৰিযং ভন্তে’’তিআদিনা যথাৱুত্তবুদ্ধগুণা দস্সিতা, ততো অঞ্ঞো এৱাযং পকাৰো ‘‘যং তং ভন্তে’’তিআদিনা আৰদ্ধোতি আহ ‘‘অপৰেনাপি আকাৰেনা’’তি. বুদ্ধানং সম্মাসম্বোধিযা সদ্দহনতো ৱিসেসতো সদ্ধা কুলপুত্তা নাম বোধিসত্তা, মহাবোধিসত্তাতি অধিপ্পাযো. তে হি মহাভিনীহাৰতো পট্ঠায মহাবোধিযং সত্তা আসত্তা লগ্গা নিযতভাৱূপগমনেন কেনচি অসংহাৰিযভাৱতো. যতো নেসং ন কথঞ্চি তত্থ সদ্ধায অঞ্ঞথত্তং হোতি, এতেনেৱ তেসং কম্মফলং সদ্ধাযপি অঞ্ঞথত্তাভাৱো দীপিতো দট্ঠব্বো. তস্মাতি যস্মা অতিসযৱচনিচ্ছাৱসেন, ‘‘অনুপ্পত্তং তং ভগৱতা’’তি সদ্দন্তৰসন্নিধানেন চ ৱিসিট্ঠৱিসযং ‘‘সদ্ধেন কুলপুত্তেনা’’তি ইদং পদং, তস্মা. লোকুত্তৰধম্মসমধিগমমূলকত্তা সব্ববুদ্ধগুণসমধিগমস্স ‘‘নৱ লোকুত্তৰধম্মা’’তি ৱুত্তং. ‘‘আৰদ্ধৱীৰিযেনা’’তিআদীসু সমাসপদেসু ‘‘ৱীৰিযং থামো’’তিআদীনি অৱযৱপদানি. আদি-সদ্দেন পৰক্কমপদং সঙ্গণ্হাতি, ন ধোৰয্হপদং. ন হি তং ৱীৰিযৱেৱচনং, অথ খো ৱীৰিযৱন্তৱাচকং. ধুৰায নিযুত্তোতি হি ধোৰয্হো. তেনাহ ‘‘তং ধুৰং ৱহনসমত্থেন মহাপুৰিসেনা’’তি. পগ্গহিতৱীৰিযেনাতি অসিথিলৱীৰিযেন. থিৰৱীৰিযেনাতি উস্সোড়্হীভাৱূপগমনেন থিৰভাৱপ্পত্তৱীৰিযেন. অসমধুৰেহীতি অনঞ্ঞসাধাৰণধুৰেহি. পৰেসং অসয্হসহনা হি লোকনাথা. তং সব্বং অচিন্তেয্যাপৰিমেয্যভেদং বুদ্ধানং গুণজাতং. পাৰমিতা, বুদ্ধগুণা, ৱেনেয্যসত্তাতি যস্মা ইদং তযং সব্বেসম্পি বুদ্ধানং সমানমেৱ, তস্মা আহ ‘‘অতীতানাগত…পে… ঊনো নত্থী’’তি.
কামসুখল্লিকানুযোগন্তি কামসুখে অল্লীনা হুত্ৱা অনুযুঞ্জনং. কো জানাতি পৰলোকং ‘‘অত্থী’’তি, এত্থ ‘‘কো একৱিসযোযং ইন্দ্ৰিযগোচৰো’’তি এৱংদিট্ঠি হুত্ৱাতি অধিপ্পাযো. সুখোতি ইট্ঠো সুখাৱহো. পৰিব্বাজিকাযাতি তাপসপৰিব্বাজিকায তৰুণিযা. মুদুকাযাতি সুখুমালায. লোমসাযাতি তৰুণমুদুলোমৱতিযা. মোড়িবন্ধাহীতি মোড়িং কত্ৱা বন্ধকেসাহি. পৰিচাৰেন্তীতি অত্তনো পাৰিচাৰিকং কৰোন্তি, ইন্দ্ৰিযানি ৱা তত্থ পৰিতো চাৰেন্তি. লামকন্তি পটিকিলিট্ঠং. গামৱাসীনং বালানং ধম্মং. পুথুজ্জনানমিদন্তি পোথুজ্জনিকং. যথা পন তং ‘‘পুথুজ্জনানমিদ’’ন্তি ৱত্তব্বতং লভতি, তং দস্সেতুং ‘‘পুথুজ্জনেহি সেৱিতব্ব’’ন্তি আহ. অনৰিযেহি সেৱিতব্বন্তি ৱা অনৰিযং. যস্মা পন নিদ্দোসত্থো অৰিযত্থো, তস্মা ‘‘অনৰিযন্তি ন নিদ্দোস’’ন্তি ৱুত্তং. অনত্থসংযুত্তন্তি দিট্ঠধম্মিকসম্পৰাযিকাদিৱিৱিধৱিপুলানত্থসঞ্হিতং. অত্তকিলমথানুযোগন্তি অত্তনো কিলমথস্স খেদনস্স অনুযুঞ্জনং. দুক্খং এতস্স অত্থীতি দুক্খং. দুক্খমনং এতস্সাতি দুক্খমং.
আভিচেতসিকানন্তি অভিচেতো ৱুচ্চতি অভিক্কন্তং ৱিসুদ্ধং চিত্তং, অধিচিত্তং ৱা, তস্মিং অভিচেতসি জাতানীতি আভিচেতসিকানি, অভিচেতোসন্নিস্সিতানি ৱা. দিট্ঠধম্মসুখৱিহাৰানন্তি দিট্ঠধম্মে সুখৱিহাৰানং, দিট্ঠধম্মো ৱুচ্চতি পচ্চক্খো অত্তভাৱো, তত্থ সুখৱিহাৰভূতানন্তি অত্থো, ৰূপাৱচৰঝানানমেতং অধিৱচনং. তানি হি অপ্পেত্ৱা নিসিন্না ঝাযিনো ইমস্মিংযেৱ অত্তভাৱে অসংকিলিট্ঠং নেক্খম্মসুখং ৱিন্দন্তি, তস্মা ‘‘দিট্ঠধম্মসুখৱিহাৰানী’’তি ৱুচ্চন্তীতি. কথিতা ‘‘দিট্ঠধম্মসুখৱিহাৰো’’তি সপ্পীতিকত্তা, লোকুত্তৰৱিপাকসুখুমসঞ্হিতত্তা চ. সহ মগ্গেন ৱিপস্সনাপাদকজ্ঝানং কথিতং ‘‘চত্তাৰোমে চুন্দ সুখল্লিকানুযোগা একন্তনিব্বিদাযা’’তিআদিনা (দী. নি. ৩.১৮৪) চতুত্থজ্ঝানিকফলসমাপত্তীতি চতুত্থজ্ঝানিকা ফলসমাপত্তি দিট্ঠধম্মসুখৱিহাৰভাৱেন কথিতা. চত্তাৰি ৰূপাৱচৰানি ‘‘দিট্ঠধম্মসুখৱিহাৰজ্ঝানানী’’তি কথিতানীতি অত্থো. নিকামলাভীতি নিকামেন লাভী অত্তনো ইচ্ছাৱসেন লাভী. ইচ্ছিতিচ্ছিতক্খণে সমাপজ্জিতুং সমত্থোতি অত্থো. তেনাহ ‘‘যথাকামলাভী’’তি. অদুক্খলাভীতি সুখেনেৱ পচ্চনীকধম্মানং সমুচ্ছিন্নত্তা সমাপজ্জিতুং সমত্থো. অকসিৰলাভীতি অকসিৰানং ৱিপুলানং লাভী, যথাপৰিচ্ছেদেনেৱ ৱুট্ঠাতুং সমত্থো. একচ্চো হি লাভীযেৱ হোতি, ন পন সক্কোতি ইচ্ছিতিচ্ছিতক্খণে সমাপজ্জিতুং. একচ্চো তথা সমাপজ্জিতুং সক্কোতি, পাৰিবন্ধকে পন কিচ্ছেন ৱিক্খম্ভেতি. একচ্চো তথা চ সমাপজ্জতি, পাৰিবন্ধকে চ অকিচ্ছেনেৱ ৱিক্খম্ভেতি, ন সক্কোতি নাড়িকযন্তং ৱিয যথাপৰিচ্ছেদে ৱুট্ঠাতুং. ভগৱা পন সব্বসো সমুচ্ছিন্নপাৰিবন্ধকত্তা ৱসিভাৱস্স সম্মদেৱ সমধিগতত্তা সব্বমেতং সম্মদেৱ সক্কোতি.
অনুযোগদানপ্পকাৰৱণ্ণনা
১৬১. দসসহস্সিলোকধাতুযাতি ইমায লোকধাতুযা সদ্ধিং ইমং লোকধাতুং পৰিৱাৰেত্ৱা ঠিতায দসসহস্সিলোকধাতুযা. জাতিখেত্তভাৱেন হি তং একজ্ঝং গহেত্ৱা ‘‘একিস্সা লোকধাতুযা’’তি ৱুত্তং, তত্তকায এৱ জাতিখেত্তভাৱো ধম্মতাৱসেন ৱেদিতব্বো. ‘‘পৰিগ্গহৱসেনা’’তি কেচি. সব্বেসম্পি বুদ্ধানং তত্তকং এৱ জাতিখেত্তং. ‘‘তন্নিৱাসীনংযেৱ চ দেৱানং ধম্মাভিসমযো’’তি ৱদন্তি. পকম্পনদেৱতূপসঙ্কমনাদিনা জাতচক্কৱাড়েন সমানযোগক্খমট্ঠানং জাতিখেত্তং. সৰসেনেৱ আণাপৱত্তনট্ঠানং আণাখেত্তং. বুদ্ধঞাণস্স ৱিসযভূতং ঠানং ৱিসযখেত্তং. ওক্কমনাদীনং ছন্নমেৱ গহণং নিদস্সনমত্তং মহাভিনীহাৰাদিকালেপি তস্স পকম্পনলব্ভনতো. আণাখেত্তং নাম, যং একচ্চং সংৱট্টতি, ৱিৱট্টতি চ. আণা ৱত্ততি তন্নিৱাসিদেৱতানং সিৰসা সম্পটিচ্ছনেন, তঞ্চ খো কেৱলং বুদ্ধানং আনুভাৱেনেৱ, ন অধিপ্পাযৱসেন. ‘‘যাৱতা পন আকঙ্খেয্যা’’তি (অ. নি. ৩.৮১) ৱচনতো ততো পৰম্পি আণা পৱত্তেয্যেৱ.
নুপ্পজ্জন্তীতি পন অত্থীতি ‘‘ন মে আচৰিযো অত্থি, সদিসো মে ন ৱিজ্জতী’’তি (ম. নি. ১.২৮৫; ২.৩৪১; মহাৱ. ১১; কথা. ৪০৫) ইমিস্সা লোকধাতুযা ঠত্ৱা ৱদন্তেন ভগৱতা, ইমস্মিংযেৱ সুত্তে ‘‘কিং পনাৱুসো, সাৰিপুত্ত, অত্থেতৰহি অঞ্ঞো সমণো ৱা ব্ৰাহ্মণো ৱা ভগৱতা সমসমো সম্বোধিয’’ন্তি (দী. নি. ৩.১৬১) এৱং পুট্ঠো ‘‘অহং ভন্তে নোতি ৱদেয্য’’ন্তি (দী. নি. ৩.১৬১) ৱত্ৱা তস্স কাৰণং দস্সেতুং ‘‘অট্ঠানমেতং অনৱকাসো, যং একিস্সা লোকধাতুযা দ্ৱে অৰহন্তো সম্মাসম্বুদ্ধা’’তি (দী. নি. ৩.১৬১; ম. নি. ৩.১২৯; অ. নি. ১.২৭৭; নেত্তি. ৫৭; মি. প. ৫.১.১) ইমং সুত্তং দস্সেন্তেন ধম্মসেনাপতিনা চ বুদ্ধখেত্তভূতং ইমং লোকধাতুং ঠপেত্ৱা অঞ্ঞত্থ অনুপ্পত্তি ৱুত্তা হোতীতি অধিপ্পাযো.
একতোতি সহ, একস্মিং কালেতি অত্থো. সো পন কালো কথং পৰিচ্ছিন্নোতি? চৰিমভৱে পটিসন্ধিগ্গহণতো পট্ঠায যাৱ ধাতুপৰিনিব্বানন্তি দস্সেন্তো ‘‘তত্থ বোধিপল্লঙ্কে’’তিআদিমাহ. নিসিন্নকালতো পট্ঠাযাতি পটিলোমক্কমেন ৱদতি. খেত্তপৰিগ্গহো কতোৱ হোতি ‘‘ইদং বুদ্ধানং জাতিখেত্ত’’ন্তি. কেন পন পৰিগ্গহো কতো? উপ্পজ্জমানেন বোধিসত্তেন. পৰিনিব্বানতো পট্ঠাযাতি অনুপাদিসেসায নিব্বানধাতুযা পৰিনিব্বানতো পট্ঠায. এত্থন্তৰেতি চৰিমভৱে বোধিসত্তস্স পটিসন্ধিগ্গহণং, ধাতুপৰিনিব্বানন্তি ইমেহি দ্ৱীহি পৰিচ্ছিন্নে এতস্মিং অন্তৰে.
তিপিটকঅন্তৰধানকথাৱণ্ণনা
‘‘ন নিৱাৰিতা’’তি ৱত্ৱা তত্থ কাৰণং দস্সেতুং ‘‘তীণি হী’’তিআদি ৱুত্তং. পটিপত্তিঅন্তৰধানেন সাসনস্স ওসক্কিতত্তা অপৰস্স উপ্পত্তি লদ্ধাৱসৰা হোতি. পটিপদাতি পটিৱেধাৱহা পুব্বভাগপটিপদা.
‘‘পৰিযত্তি পমাণ’’ন্তি ৱত্ৱা তমত্থং বোধিসত্তং নিদস্সনং কত্ৱা দস্সেতুং ‘‘যথা’’তিআদি ৱুত্তং. তযিদং হীনং নিদস্সনং কতন্তি দট্ঠব্বং. নিয্যানিকধম্মস্স হি ঠিতিং দস্সেন্তো অনিয্যানিকধম্মং নিদস্সেতি.
মাতিকায অন্তৰহিতাযাতি ‘‘যো পন ভিক্খূ’’তিআদি (পাৰা. ৩৯, ৪৪; পাচি. ৪৫) নযপ্পৱত্তায সিক্খাপদপাড়িমাতিকায অন্তৰহিতায. নিদানুদ্দেসসঙ্খাতে পাতিমোক্খে, পব্বজ্জাউপসম্পদাকম্মেসু চ সাসনং তিট্ঠতি. যথা ৱা পাতিমোক্খে ধৰন্তে এৱ পব্বজ্জা উপসম্পদা চ, এৱং সতি এৱ তদুভযে পাতিমোক্খং তদুভযাভাৱে পাতিমোক্খাভাৱতো. তস্মা তযিদং তযং সাসনস্স ঠিতিহেতূতি আহ ‘‘পাতিমোক্খপব্বজ্জাউপসম্পদাসু ঠিতাসু সাসনং তিট্ঠতী’’তি. যস্মা ৱা উপসম্পদাধীনং পাতিমোক্খং অনুপসম্পন্নস্স অনিচ্ছিতত্তা, উপসম্পদা চ পব্বজ্জাধীনা, তস্মা পাতিমোক্খে, তং সিদ্ধিযা সিদ্ধাসু পব্বজ্জুপসম্পদাসু চ সাসনং তিট্ঠতি. ওসক্কিতং নামাতি পচ্ছিমকপটিৱেধসীলভেদদ্ৱযং একতো কত্ৱা ততো পৰং ৱিনট্ঠং নাম হোতি, পচ্ছিমকপটিৱেধতো পৰং পটিৱেধসাসনং, পচ্ছিমকসীলভেদতো পৰং পটিপত্তিসাসনং ৱিনট্ঠং নাম হোতীতি অত্থো.
সাসনঅন্তৰহিতৱণ্ণনা
এতেন কামং ‘‘সাসনট্ঠিতিযা পৰিযত্তি পমাণ’’ন্তি ৱুত্তং, পৰিযত্তি পন পটিপত্তিহেতুকাতি পটিপত্তিযা অসতি সা অপ্পতিট্ঠা হোতি পটিৱেধো ৱিয, তস্মা পটিপত্তিঅন্তৰধানং সাসনোসক্কনস্স ৱিসেসকাৰণন্তি দস্সেত্ৱা তযিদং সাসনোসক্কনং ধাতুপৰিনিব্বানোসানন্তি দস্সেতুং ‘‘তীণি পৰিনিব্বানানী’’তিআদি ৱুত্তং. ধাতূনং সন্নিপাতনাদি বুদ্ধানং অধিট্ঠানেনেৱাতি ৱেদিতব্বং.
তাতি ৰস্মিযো. কাৰুঞ্ঞন্তি পৰিদেৱনকাৰুঞ্ঞং. জম্বুদীপে, দীপন্তৰেসু, দেৱনাগব্ৰহ্মলোকেসু চ ৱিপ্পকিৰিত্ৱা ঠিতানং ধাতূনং মহাবোধিপল্লঙ্কট্ঠানে একজ্ঝং সন্নিপাতনং, ৰস্মিৱিস্সজ্জনং, তত্থ তেজোধাতুযা উট্ঠানং, একজালিভাৱো চাতি সব্বমেতং সত্থু অধিট্ঠানৱসেনেৱাতি ৱেদিতব্বং.
অনচ্ছৰিযত্তাতি দ্ৱীসুপি উপ্পজ্জমানেসু অচ্ছৰিযত্তাভাৱদোসতোতি অত্থো. বুদ্ধা নাম মজ্ঝে ভিন্নসুৱণ্ণং ৱিয একসদিসাতি তেসং দেসনাপি একৰসা এৱাতি আহ ‘‘দেসনায চ ৱিসেসাভাৱতো’’তি, এতেন চ অনচ্ছৰিযত্তমেৱ সাধেতি. ‘‘ৱিৱাদভাৱতো’’তি এতেন ৱিৱাদাভাৱত্থং দ্ৱে একতো ন উপ্পজ্জন্তীতি দস্সেতি.
তত্থাতি মিলিন্দপঞ্হে (মি. প. ৫.১.১). একুদ্দেসোতি একো একৱিধো অভিন্নো উদ্দেসো. সেসপদেসুপি এসেৱ নযো.
একং এৱ বুদ্ধং ধাৰেতীতি একবুদ্ধধাৰণী, এতেন এৱংসভাৱা এতে বুদ্ধগুণা, যেন দুতিযং বুদ্ধগুণং ধাৰেতুং অসমত্থা অযং লোকধাতূতি দস্সেতি. পচ্চযৱিসেসনিপ্ফন্নানঞ্হি ধম্মানং সভাৱৱিসেসো ন সক্কা নিৱাৰেতুন্তি. ‘‘ন ধাৰেয্যা’’তি ৱত্ৱা তমেৱ অধাৰণং পৰিযাযেহি পকাসেন্তো ‘‘চলেয্যা’’তিআদিমাহ. তত্থ চলেয্যাতি পৰিপ্ফন্দেয্য. কম্পেয্যাতি পৱেধেয্য. নমেয্যাতি একপস্সেন নতা ভৱেয্য. ওণমেয্যাতি ওসীদেয্য. ৱিনমেয্যাতি ৱিৱিধা ইতো চিতো চ নমেয্য. ৱিকিৰেয্যাতি ৱাতেন ভুসমুট্ঠি ৱিয ৱিপ্পকিৰেয্য. ৱিধমেয্যাতি ৱিনস্সেয্য. ৱিদ্ধংসেয্যাতি সব্বসো ৱিদ্ধস্তা ভৱেয্য. তথাভূতা চ ন কত্থচি তিট্ঠেয্যাতি আহ ‘‘ন ঠানং উপগচ্ছেয্যা’’তি.
ইদানি তত্থ নিদস্সনং দস্সেন্তো ‘‘যথা মহাৰাজা’’তিআদিমাহ. তত্থ সমুপাদিকাতি সমং উদ্ধং পজ্জতি পৱত্ততীতি সমুপাদিকা, উদকস্স উপৰি সমংগামিনীতি অত্থো. ৱণ্ণেনাতি সণ্ঠানেন. পমাণেনাতি আৰোহেন. কিসথূলেনাতি কিসথূলভাৱেন, পৰিণাহেনাতি অত্থো. দ্ৱিন্নম্পীতি দ্ৱেপি, দ্ৱিন্নম্পি ৱা সৰীৰভাৰং.
ছাদেন্তন্তি ৰোচেন্তং ৰুচিং উপ্পাদেন্তং. তন্দীকতোতি তেন ভোজনেন তন্দীভূতো. অনোণমিতদণ্ডজাতোতি যাৱদত্থভোজনেন ওণমিতুং অসমত্থতায অনোণমিতদণ্ডো ৱিয জাতো. সকিং ভুত্তোৱাতি একং ৱড্ঢিতকং ভুত্তমত্তোৱ মৰেয্যাতি. অতিধম্মভাৰেনাতি ধম্মেন নাম পথৱী তিট্ঠেয্য, সকিং তেনেৱ চলতি ৱিনস্সতীতি অধিপ্পাযেন পুচ্ছতি. পুন থেৰো ৰতনং নাম লোকে কুটুম্বং সন্ধাৰেন্তং, অভিমতঞ্চ লোকেন; তং অত্তনো গৰুসভাৱতায সকটভঙ্গস্স কাৰণং অতিভাৰভূতং দিট্ঠমেৱং ধম্মো চ হিতসুখৱিসেসেহি তংসমঙ্গিনং ধাৰেন্তো, অভিমতো চ ৱিঞ্ঞূনং গম্ভীৰপ্পমেয্যভাৱেন গৰুসভাৱত্তা অতিভাৰভূতো পথৱিচলনস্স কাৰণং হোতীতি দস্সেন্তো ‘‘ইধ মহাৰাজ দ্ৱে সকটা’’তিআদিমাহ, এতেনেৱ তথাগতস্স মাতুকুচ্ছিওক্কমনাদিকালে পথৱিকম্পনকাৰণং সংৱণ্ণিতন্তি দট্ঠব্বং. একস্সাতি একস্মা, একস্স ৱা সকটস্স ৰতনং তস্মা সকটতো গহেত্ৱাতি অত্থো.
ওসাৰিতন্তি উচ্চাৰিতং, কথিতন্তি অত্থো.
অগ্গোতি সব্বসত্তেহি অগ্গো.
সভাৱপকতিকাতি সভাৱভূতা অকিত্তিমা পকতিকা. কাৰণমহন্তত্তাতি কাৰণানং মহন্ততায, মহন্তেহি বুদ্ধকৰধম্মেহি পাৰমিসঙ্খাতেহি কাৰণেহি বুদ্ধগুণানং নিব্বত্তিতোতি ৱুত্তং হোতি. পথৱিআদীনি মহন্তানি ৱত্থূনি, মহন্তা চ সক্কভাৱাদযো অত্তনো অত্তনো ৱিসযে একেকাৱ, এৱং সম্মাসম্বুদ্ধোপি মহন্তো অত্তনো ৱিসযে একো এৱ. কো চ তস্স ৱিসযো? বুদ্ধভূমি, যাৱতকং ৱা ঞেয্যমেৱং ‘‘আকাসো ৱিয অনন্তৱিসযো ভগৱা একো এৱ হোতী’’তি ৱদন্তো ‘‘একিস্সা লোকধাতুযা’’তি ৱুত্তলোকধাতুতো অঞ্ঞেসুপি চক্কৱাড়েসু অপৰস্স বুদ্ধস্স অভাৱং দস্সেতি.
‘‘সম্মুখা মেত’’ন্তিআদিনা পৱত্তিতং অত্তনো ব্যাকৰণং অৱিপৰীতত্থতায সত্থৰি পসাদুপ্পাদনেন সম্মাপটিপজ্জমানস্স অনুক্কমেন লোকুত্তৰধম্মাৱহম্পি হোতীতি আহ ‘‘ধম্মস্স…পে… পটিপদ’’ন্তি. ৱাদস্স অনুপতনং অনুপ্পৱত্তি ৱাদানুপাতোতি আহ ‘‘ৱাদোযেৱা’’তি.
অচ্ছৰিযঅব্ভুতৱণ্ণনা
১৬২. উদাযীতি নামং, মহাসৰীৰতায পন থেৰো মহাউদাযীতি পঞ্ঞাযিত্থ, যস্স ৱসেন ৱিনযে নিসীদনস্স দসা অনুঞ্ঞাতা. পঞ্চৱণ্ণাতি খুদ্দিকাদিভেদতো পঞ্চপ্পকাৰা. পীতিসমুট্ঠানেহি পণীতৰূপেহি অতিব্যাপিতদেহো ‘‘নিৰন্তৰং পীতিযা ফুটসৰীৰো’’তি ৱুত্তো, ততো এৱস্সা পৰিযাযতো ফৰণলক্খণম্পি ৱুত্তং. অপ্প-সদ্দো ‘‘অপ্পকসিৰেনেৱা’’তিআদীসু (সং. নি. ১.১০১; ৫.১৫৮; অ. নি. ৭.৭১) ৱিয ইধ অভাৱত্থোতি আহ ‘‘অপ্পিচ্ছতাতি নিত্তণ্হতা’’তি. তীহাকাৰেহীতি যথালাভযথাবলযথাসাৰুপ্পপ্পকাৰেহি.
ন ন কথেতি কথেতিযেৱ. চীৱৰাদিহেতুন্তি চীৱৰুপ্পাদাদিহেতুভূতং পযুত্তকথং ন কথেতি. ৱেনেয্যৱসেনাতি ৱিনেতব্বপুগ্গলৱসেন. কথেতি ‘‘এৱমযং ৱিনযং উপগচ্ছতী’’তি. ‘‘সব্বাভিভূ সব্বৱিদূহমস্মী’’তিআদিকা (ম. নি. ১.২৮৫; ২.৩৪১; মহাৱ. ১১; কথা. ৪০৫; ধ. প. ৩৫৩) গাথাপি ‘‘দসবলসমন্নাগতো, ভিক্খৱে, তথাগতো’’তিআদিকা (সং. নি. ২.২১, ২২) সুত্তন্তাপি.
১৬৩. অভিক্খণন্তি অভিণ্হং. নিগ্গাথকত্তা, পুচ্ছনৱিস্সজ্জনৱসেন পৱত্তিতত্তা চ ‘‘ৱেয্যাকৰণ’’ন্তি ৱুত্তং. সেসং সব্বং সুৱিঞ্ঞেয্যং এৱাতি.
সম্পসাদনীযসুত্তৱণ্ণনায লীনত্থপ্পকাসনা.