১০. সঙ্গীতিসুত্তৱণ্ণনা

২৯৬. দসসহস্সচক্কৱাড়েতি বুদ্ধখেত্তভূতে দসসহস্সপৰিমাণে চক্কৱাড়ে. তত্থ হি ইমস্মিং চক্কৱাড়ে দেৱমনুস্সাযেৱ কতাধিকাৰা, ইতৰেসু দেৱা ৱিসেসভাগিনো. তেন ৱুত্তং ‘‘দসসহস্সচক্কৱাড়ে ঞাণজালং পত্থৰিত্ৱা’’তি. ঞাণজালপত্থৰণন্তি চ তেসং তেসং সত্তানং আসযাদিৱিভাৱনৱসেন ঞাণস্স পৱত্তনমেৱ. তেনাহ ‘‘লোকং ৱোলোকযমানো’’তি, সত্তলোকং ব্যৱলোকযমানো আসযানুসযচৰিতাধিমুত্তিআদিকে ৱিসেসতো ওগাহেত্ৱা পস্সন্তোতি অত্থো. মঙ্গলং ভণাপেস্সন্তি ‘‘তং তেসং আযতিং ৱিসেসাধিগমস্স ৱিজ্জাট্ঠানং হুত্ৱা দীঘৰত্তং হিতায সুখায ভৱিস্সা’’তি. তীহি পিটকেহি সম্মসিত্ৱাতি তিপিটকতো এককদুকাদিনা সঙ্গহেতব্বস্স সঙ্গণ্হনৱসেন সম্মসিত্ৱা ৱীমংসিত্ৱা. ঞাতুং ইচ্ছিতা অত্থা পঞ্হা, তে পন ইমস্মিং সুত্তে এককাদিৱসেন আগতা সহস্সং, চুদ্দস চাতি আহ ‘‘চুদ্দসপঞ্হাধিকেন পঞ্হসহস্সেন পটিমণ্ডেত্ৱা’’তি. এৱমিধ সম্পিণ্ডেত্ৱা দস্সিতে পঞ্হে পৰতো সুত্তপৰিযোসানে ‘‘এককৱসেন দ্ৱে পঞ্হা কথিতা’’তিআদিনা (দী. নি. অট্ঠ. ৩.৩৪৯) ৱিভাগেন পৰিগণেত্ৱা সযমেৱ দস্সেস্সতি.

উব্ভতকনৱসন্ধাগাৰৱণ্ণনা

২৯৭. উচ্চাধিট্ঠানতায তং সন্ধাগাৰং ভূমিতো উব্ভতং ৱিযাতি ‘‘উব্ভতক’’ন্তি নামং লভতি. তেনাহ ‘‘উচ্চত্তা ৱা এৱং ৱুত্ত’’ন্তি. সন্ধাগাৰসালাতি একা মহাসালা. উয্যোগকৰণাদীসু হি ৰাজানো তত্থ ঠত্ৱা ‘‘এত্তকা পুৰতো গচ্ছন্তু, এত্তকা পচ্ছা’’তিআদিনা তত্থ নিসীদিত্ৱা সন্ধং কৰোন্তি মৰিযাদং বন্ধন্তি, তস্মা তং ঠানং ‘‘সন্ধাগাৰ’’ন্তি ৱুচ্চতি. উয্যোগট্ঠানতো চ আগন্ত্ৱা যাৱ গেহং গোমযপৰিভণ্ডাদিৱসেন পটিজগ্গনং কৰোন্তি, তাৱ একং দ্ৱে দিৱসে তে ৰাজানো তত্থ সন্থম্ভন্তীতিপি সন্ধাগাৰং, তেসং ৰাজূনং সহ অত্থানুসাসনঅগাৰন্তিপি সন্ধাগাৰন্তি. যস্মা ৱা তে তত্থ সন্নিপতিত্ৱা ‘‘ইমস্মিং কালে কসিতুং ৱট্টতি, ইমস্মিং কালেৱপিতু’’ন্তিআদিনা ঘৰাৱাসকিচ্চং সন্ধৰন্তি, তস্মা ছিদ্দাৱছিদ্দং ঘৰাৱাসং তত্থ সন্ধৰন্তীতিপি সন্ধাগাৰং, সা এৱ সালাতি সন্ধাগাৰসালা. দেৱতাতি ঘৰদেৱতা. নিৱাসৱসেন অনজ্ঝাৱুত্থত্তা ‘‘কেনচি ৱা মনুস্সভূতেনা’’তি ৱুত্তং. কম্মকৰণৱসেন পন মনুস্সা তত্থ নিসজ্জাদীনি কপ্পেসুমেৱ. ‘‘সযমেৱ পন সত্থু ইধাগমনং অম্হাকং পুঞ্ঞৱসেনেৱ, অহো মযং পুঞ্ঞৱন্তো’’তি হট্ঠতুট্ঠা এৱং সম্মা চিন্তেসুন্তি দস্সেন্তো ‘‘অম্হেহী’’তিআদিমাহ.

২৯৮. অট্টকাতি চিত্তকম্মকৰণত্থং বদ্ধা মঞ্চকা. মুত্তমত্তাতি তাৱদেৱ সন্ধাগাৰে নৱকম্মস্স নিট্ঠাপিতভাৱমাহ, তেন‘‘অচিৰকাৰিত’’ন্তিআদিনা ৱুত্তমেৱত্থং ৱিভাৱেতি. অৰঞ্ঞং আৰামো আৰমিতব্বট্ঠানং এতেসন্তি অৰঞ্ঞাৰামা. সন্থৰণং সন্থৰি, সব্বো সকলো সন্থৰি এত্থাতি সব্বসন্থৰি, ভাৱনপুংসকনিদ্দেসোযং. তেনাহ ‘‘যথা সব্বং সন্থতং হোতি, এৱ’’ন্তি.

২৯৯. সমন্তপাসাদিকোতি সমন্ততো সব্বভাগেন পসাদাৱহো চাতুৰিযসো. ‘‘অসীতিহত্থং ঠানং গণ্হাতী’’তি ইদং বুদ্ধানং কাযপ্পভায পকতিযা অসীতিহত্থে ঠানে অভিব্যাপনতো ৱুত্তং. ইদ্ধানুভাৱেন পন অনন্তং অপৰিমাণং ঠানং ৱিজ্জোততেৱ. নীলপীতলোহিতোদাতমঞ্জট্ঠপভস্সৰৱসেন ছব্বণ্ণা. সব্বে দিসাভাগাতি সৰীৰপ্পভায বাহুল্লতো ৱুত্তং.

অব্ভমহিকাদীহি উপক্কিলিট্ঠং সুঞ্ঞং ন সোভতি, তাৰকাচিতং পন অন্তলিক্খং তাসং পভাহি সমন্ততো ৱিজ্জোতমানং ৱিৰোচতীতি আহ ‘‘সমুগ্গততাৰকং ৱিয গগনতল’’ন্তি. সব্বপালিফুল্লোতি মূলতো পট্ঠায যাৱ সাখগ্গা ফুল্লো. ‘‘পটিপাটিযাঠপিতান’’ন্তিআদি পৰিকপ্পূপমা. তথা হি ৱিয-সদ্দগ্গহণং কতং. সিৰিযা সিৰিং অভিভৱমানং ৱিযাতি অত্তনো সোভায তেসং সোভন্তি অত্থো. ‘‘ভিক্খূপি সব্বেৱা’’তি ইদং নেসং ‘‘অপ্পিচ্ছা’’তিআদিনা ৱুত্তগুণেসু লোকিযগুণানং ৱসেন যোজেতব্বং. ন হি তে সব্বেৱ দসকথাৱত্থুলাভিনো. তেন ৱুত্তং ‘‘সুত্তন্তং আৱজ্জেত্ৱা…পে… অৰহত্তং পাপুণিস্সন্তী’’তি (দী. নি. অট্ঠ. ৩.২৯৬). তস্মা যে তত্থ অৰিযা, তে সব্বেসম্পি পদানং ৱসেন বোধিতা হোন্তি. যে পন পুথুজ্জনা, তে লোকিযগুণদীপকেহি পদেহীতি ন তথা হেট্ঠা ‘‘অসীতিমহাথেৰা’’তিআদি ৱুত্তং. পুব্বে অৰহত্তভাগিনো গহিতা.

ৰূপকাযস্স অসীতিঅনুব্যঞ্জন-পটিমণ্ডিত-দ্ৱত্তিংসমহাপুৰিসলক্খণকাযপ্পভাব্যামপ্পভাকেতুমালাৱিচিত্ততাৱ (দী. নি. ২.৩৩; ৩.২০০; ম. নি. ২.৩৮৫) বুদ্ধৱেসো. ছব্বণ্ণা বুদ্ধৰস্মিযো ৱিস্সজ্জেন্তস্স ভগৱতো কাযস্স আলোকিতৱিলোকিতাদীসু পৰমুক্কংসগতো বুদ্ধাৱেণিকো অচ্চন্তুপসমো বুদ্ধৱিলাসো. অস্সন্তি তস্সং.

সন্ধাগাৰানুমোদনপটিসংযুত্তাতি ‘‘সীতং উণ্হং পটিহন্তী’’তিআদিনা (চূড়ৱ. ২৯৫, ৩১৫) নযেন সন্ধাগাৰগুণূপসঞ্হিতা সন্ধাগাৰকৰণপুঞ্ঞানিসংসভাৱিনী. পকিণ্ণককথাতি সঙ্গীতিঅনাৰুড়্হা সুণন্তানং অজ্ঝাসযানুৰূপতায ৱিৱিধৱিপুলহেতূপমাসমালঙ্কতা নানানযৱিচিত্তা ৱিত্থাৰকথা. তেনাহ ‘‘তদা হী’’তিআদি. আকাসগঙ্গং ওতাৰেন্তো ৱিয নিৰুপক্কিলেসতায সুৱিসুদ্ধেন, ৱিপুলোদাৰতায অপৰিমেয্যেন চ অত্থেন সুণন্তানং কাযচিত্তপৰিড়াহৱূপসমনতো. পথৱোজং আকড্ঢন্তো ৱিয অঞ্ঞেসং সুদুক্কৰতায, মহাসাৰতায ৱা অত্থস্স. মহাজম্বুং মত্থকে গহেত্ৱা চালেন্তো ৱিয চালনপচ্চযট্ঠানৱসেন পুব্বেনাপৰং অনুসন্ধানতো. যোজনিয…পে… পাযমানো ৱিয দেসনং চতুসচ্চযন্তে পক্খিপিত্ৱা অত্থৱেদধম্মৱেদস্সেৱ লভাপনেন সাতমধুৰধম্মামতৰসূপসংহৰণতো. মধুগণ্ডন্তি মধুপটলং.

৩০০. ‘‘তুণ্হীভূতং তুণ্হীভূত’’ন্তি ব্যাপনিচ্ছাযং ইদং আমেডিতৱচনন্তি দস্সেতুং ‘‘যং যন্দিস’’ন্তিআদি ৱুত্তং. অনুৱিলোকেত্ৱাতি এত্থ অনু-সদ্দো ‘‘পৰী’’তি ইমিনা সমানত্থো, ৱিলোকনঞ্চেত্থ সত্থু চক্খুদ্ৱযেনপি ইচ্ছিতব্বন্তি ‘‘মংসচক্খুনা…পে… ততো ততো ৱিলোকেত্ৱা’’তি সঙ্খেপতো ৱত্ৱা তমত্থং ৱিত্থাৰতো দস্সেতুং ‘‘মংসচক্খুনা হী’’তিআদি ৱুত্তং. হত্থেন কুচ্ছিতং কতং হত্থকুক্কুচ্চং কুকতমেৱ কুক্কুচ্চন্তি কত্ৱা. এৱং পাদকুক্কুচ্চং দট্ঠব্বং. নিচ্চলা নিসীদিংসু অত্তনো সুৱিনীতভাৱেন, বুদ্ধগাৰৱেন চ. ‘‘আলোকং পন ৱড্ঢযিত্ৱা’’তিআদি কদাচি ভগৱা এৱম্পি কৰোতীতি অধিপ্পাযেন ৱুত্তং. ন হি সত্থু সাৱকানং ৱিয এৱং পযোগসম্পাদনীযমেতং ঞাণং. তিৰোহিতৱিদূৰৱত্তনিপি ৰূপগতে মংসচক্খুনো পৱত্তিযা ইচ্ছিতত্তা ৱীমংসিতব্বং. অৰহত্তুপগং অৰহত্তপদট্ঠানং. চক্খুতলেসু নিমিত্তং ঠপেত্ৱাতি ভাৱনানুযোগসম্পত্তিযা সব্বেসং তেসং ভিক্খূনং চক্খুতলেসু লব্ভমানং সন্তিন্দ্ৰিযৱিগতথিনমিদ্ধতাকাৰসঙ্খাতং নিমিত্তং অত্তনো হদযে ঠপেত্ৱা সল্লক্খেত্ৱা. কস্মা আগিলাযতি কোটিসতসহস্সহত্থিনাগানং বলং ধাৰেন্তস্সাতি চোদকস্স অধিপ্পাযো. আচৰিযো এস সঙ্খাৰানং সভাৱো, যদিদং অনিচ্চতা. যে পন অনিচ্চা, তে একন্তেনেৱ উদযৱযপটিপীড়িততায দুক্খা এৱ, দুক্খসভাৱেসু তেসু সত্থু কাযে দুক্খুপ্পত্তিযা অযং পচ্চযোতি দস্সেতুং ‘‘ভগৱতো হী’’তিআদি ৱুত্তং. পিট্ঠিৱাতো উপ্পজ্জি, সো চ খো পুব্বে কতকম্মপচ্চযা. স্ৱাযমত্থো পৰমত্থদীপনিযং উদানট্ঠকথাযং আগতনযেনেৱ ৱেদিতব্বো.

ভিন্ননিগণ্ঠৱত্থুৱণ্ণনা

৩০১. হেট্ঠা ৱুত্তমেৱ পাসাদিকসুত্তৱণ্ণনাযং (দী. নি. অট্ঠ. ৩.১৬৪).

৩০২. স্ৱাখ্যাতং ধম্মং দেসেতুকামোতি স্ৱাখ্যাতং কত্ৱা ধম্মং কথেতুকামো, সত্থাৰা ৱা স্ৱাখ্যাতং ধম্মং সযং ভিক্খূনং কথেতুকামো. সত্থাৰা দেসিতধম্মমেৱ হি ততো ততো গহেত্ৱা সাৱকা সব্ৰহ্মচাৰীনং কথেন্তি.

এককৱণ্ণনা

৩০৩. সমগ্গেহি ভাসিতব্বন্তি অঞ্ঞমঞ্ঞং সমগ্গেহি হুত্ৱা ভাসিতব্বং, সজ্ঝাযিতব্বঞ্চেৱ ৱণ্ণেতব্বঞ্চাতি অত্থো. যথা পন সমগ্গেহি সঙ্গাযনং হোতি, তম্পি দস্সেতুং ‘‘একৱচনেহী’’তিআদি ৱুত্তং. একৱচনেহীতি ৱিৰোধাভাৱেন সমানৱচনেহি. তেনাহ ‘‘অৱিৰুদ্ধৱচনেহী’’তিআদি. সামগ্গিৰসং দস্সেতুকামোতি যস্মিং ধম্মে সঙ্গাযনে সামগ্গিৰসানুভৱনং ইচ্ছিতং দেসনাকুসলতায, তত্থ এককদুকতিকাদিৱসেন বহুধা সামগ্গিৰসং দস্সেতুকামো. সব্বে সত্তাতি অনৱসেসা সত্তা, তে পন ভৱভেদতো সঙ্খেপেনেৱ ভিন্দিত্ৱা দস্সেন্তো ‘‘কামভৱাদীসূ’’তিআদিমাহ. ব্যধিকৰণানম্পি বাহিৰত্থসমাসো হোতি যথা ‘‘উৰসিলোমো’’তি আহ ‘‘আহাৰতো ঠিতি এতেসন্তি আহাৰট্ঠিতিকা’’তি. তিট্ঠতি এতেনাতি ঠিতি, আহাৰো ঠিতি এতেসন্তি আহাৰট্ঠিতিকাতি এৱং ৱা এত্থ সমাসৱিগ্গহো দট্ঠব্বো. আহাৰট্ঠিতিকাতি পচ্চযট্ঠিতিকা, পচ্চযাযত্তৱুত্তিকাতি অত্থো. পচ্চযত্থো হেত্থ আহাৰ-সদ্দো ‘‘অযং আহাৰো অনুপ্পন্নস্স ৱা কামচ্ছন্দস্সউপ্পাদাযা’’তিআদীসু (সং. নি. ৫.১৮৩, ২৩২) ৱিয. এৱঞ্হি ‘‘সব্বে সত্তা’’তি ইমিনা অসঞ্ঞসত্তাপি পৰিগ্গহিতা হোন্তি. সা পনাযং আহাৰট্ঠিতিকতা নিপ্পৰিযাযতো সঙ্খাৰধম্মো, ন সত্তধম্মো. তেনেৱাহু অট্ঠকথাচৰিযা ‘‘সব্বে সত্তা আহাৰট্ঠিতিকাতি আগতট্ঠানে সঙ্খাৰলোকো ৱেদিতব্বো’’তি (ৱিসুদ্ধি. ১.১৩৬; পাৰা. অট্ঠ. ৱেৰঞ্জকণ্ডৱণ্ণনা; উদা. অট্ঠ. ৩০; চূড়নি. অট্ঠ. ৬৫; উদা. অট্ঠ. ১৮৬) যদি এৱং ‘‘সব্বে সত্তা’’তি ইদং কথন্তি? পুগ্গলাধিট্ঠানা দেসনাতি নাযং দোসো. যথাহ ভগৱা ‘‘একধম্মে ভিক্খৱে ভিক্খু সম্মা নিব্বিন্দমানো সম্মা ৱিৰজ্জমানো সম্মা ৱিমুচ্চমানো সম্মা পৰিযন্তদস্সাৱী সম্মত্তং অভিসমেচ্চ দিট্ঠেৱ ধম্মে দুক্খস্সন্তকৰো হোতি, কতমস্মিং একধম্মে? সব্বে সত্তা আহাৰট্ঠিতিকা’’তি (অ. নি. ১০.২৭) একো ধম্মোতি ‘‘সব্বে সত্তা আহাৰট্ঠিতিকা’’তি য্ৱাযং পুগ্গলাধিট্ঠানায কথায সব্বেসং সঙ্খাৰানং পচ্চযাযত্তৱুত্তিতায আহাৰপৰিযাযেন সামঞ্ঞতো পচ্চযধম্মো ৱুত্তো, অযং আহাৰো নাম একো ধম্মো. যাথাৱতো ঞত্ৱাতি যথাসভাৱতো অভিসম্বুজ্ঝিত্ৱা. সম্মদক্খাতোতি তেনেৱ অভিসম্বুদ্ধাকাৰেন সম্মদেৱ দেসিতো.

চোদকো ৱুত্তম্পি অত্থং যাথাৱতো অপ্পটিপজ্জমানো নেয্যত্থং সুত্তপদং নীতত্থতো দহন্তো ‘‘সব্বে সত্তা’’তি ৱচনমত্তে ঠত্ৱা ‘‘ননু চা’’তিআদিনা চোদেতি. আচৰিযো অৱিপৰীতং তত্থ যথাধিপ্পেতমত্থং পৱেদেন্তো ‘‘ন ৱিৰুজ্ঝতী’’তি ৱত্ৱা ‘‘তেসঞ্হি ঝানং আহাৰো হোতী’’তি আহ. ঝানন্তি একৱোকাৰভৱাৱহং সঞ্ঞায ৱিৰজ্জনৱসেন পৱত্তং ৰূপাৱচৰচতুত্থজ্ঝানং. পাড়িযং পন ‘‘অনাহাৰা’’তি ৱচনং অসঞ্ঞভৱে চতুন্নং আহাৰানং অভাৱং সন্ধায ৱুত্তং, ন পচ্চযাহাৰস্স অভাৱতো. ‘‘এৱং সন্তেপী’’তি ইদং সাসনে যেসু ধম্মেসু ৱিসেসতো আহাৰ-সদ্দো নিৰুড়্হো, ‘‘আহাৰট্ঠিতিকা’’তি এত্থ যদি তে এৱ গয্হন্তি, অব্যাপিতদোসো আপন্নো. অথ সব্বোপি পচ্চযধম্মো আহাৰোতি অধিপ্পেতো, ইমায আহাৰপাড়িযা ৱিৰোধো আপন্নোতি দস্সেতুং আৰদ্ধং. ‘‘ন ৱিৰুজ্ঝতী’’তি যেনাধিপ্পাযেন ৱুত্তং, তং ৱিৱৰন্তো ‘‘এতস্মিঞ্হি সুত্তে’’তিআদিমাহ. কবড়ীকাৰাহাৰাদীনং ওজট্ঠমকৰূপাহৰণাদি নিপ্পৰিযাযেন আহাৰভাৱো. যথা হি কবড়ীকাৰাহাৰো ওজট্ঠমকৰূপাহৰণেন ৰূপকাযং উপত্থম্ভেতি, এৱং ফস্সাদযো চ ৱেদনাদিআহৰণেন নামকাযং উপত্থম্ভেন্তি, তস্মা সতিপি জনকভাৱে উপত্থম্ভকভাৱো ওজাদীসু সাতিসযো লব্ভমানো মুখ্যো আহাৰট্ঠোতি তে এৱ নিপ্পৰিযাযেন আহাৰলক্খণা ধম্মা ৱুত্তা. ইধাতি ইমস্মিং সঙ্গীতিসুত্তে. পৰিযাযেন পচ্চযো আহাৰোতি ৱুত্তো সব্বো পচ্চযো ধম্মো অত্তনো ফলং আহৰতীতি ইমং পৰিযাযং লভতীতি. তেনাহ ‘‘সব্বধম্মানঞ্হী’’তিআদি. তত্থ সব্বধম্মানন্তি সব্বেসং সঙ্খতধম্মানং. ইদানি যথাৱুত্তমত্থং সুত্তেন (অ. নি. ১০.৬১) সমত্থেতুং ‘‘তেনেৱাহা’’তিআদি ৱুত্তং. অযন্তি পচ্চযাহাৰো.

নিপ্পৰিযাযাহাৰোপি গহিতোৱ হোতি, যাৱতা সোপি পচ্চযভাৱেনেৱ জনকো, উপত্থম্ভকো চ হুত্ৱা তং তং ফলং আহৰতীতি ৱত্তব্বতং লভতীতি. তত্থাতি পৰিযাযাহাৰো, নিপ্পৰিযাযাহাৰোতি দ্ৱীসু আহাৰেসু. অসঞ্ঞভৱে যদিপি নিপ্পৰিযাযাহাৰো ন লব্ভতি, পচ্চযাহাৰো পন লব্ভতি পৰিযাযাহাৰলক্খণো. ইদানি ইমমেৱত্থং ৱিত্থাৰেন দস্সেতুং ‘‘অনুপ্পন্নে হি বুদ্ধে’’তিআদি ৱুত্তং. উপ্পন্নে বুদ্ধে তিত্থকৰমতনিস্সিতানং ঝানভাৱনায অসিজ্ঝনতো ‘‘অনুপ্পন্নে বুদ্ধে’’তি ৱুত্তং. সাসনিকা তাদিসং ঝানং ন নিব্বত্তেন্তীতি ‘‘তিত্থাযতনে পব্বজিতা’’তি ৱুত্তং. তিত্থিযা হি উপত্তিৱিসেসে ৱিমুত্তিসঞ্ঞিনো, অঞ্ঞাৱিৰাগাৱিৰাগেসু আদীনৱানিসংসদস্সিনো ৱা হুত্ৱা অসঞ্ঞসমাপত্তিং নিব্বত্তেত্ৱা অক্খণভূমিযং উপ্পজ্জন্তি, ন সাসনিকা. ৱাযোকসিণে পৰিকম্মং কত্ৱাতি ৱাযোকসিণে পঠমাদীনি তীণি ঝানানি নিব্বত্তেত্ৱা ততিযজ্ঝানে চিণ্ণৱসী হুত্ৱা ততো ৱুট্ঠায চতুত্থজ্ঝানাধিগমায পৰিকম্মং কত্ৱা. তেনাহ ‘‘চতুত্থজ্ঝানং নিব্বত্তেত্ৱা’’তি. কস্মা পনেত্থ ৱাযোকসিণেযেৱ পৰিকম্মং ৱুত্তন্তি? যদেত্থ ৱত্তব্বং, তং ব্ৰহ্মজালটীকাযং (দী. নি. টী. ১.৪১) ৱিত্থাৰিতমেৱ. ধীতি জিগুচ্ছনত্থে নিপাতো, তস্মা ধী চিত্তন্তি চিত্তং জিগুচ্ছামীতি অত্থো. ধিব্বতেতং চিত্তন্তি এতং মম চিত্তং জিগুচ্ছিতং ৱত হোতু. ৱতাতি সম্ভাৱনে, তেন জিগুচ্ছং সম্ভাৱেন্তো ৱদতি. নামাতি চ সম্ভাৱনে এৱ, তেন চিত্তস্স অভাৱং সম্ভাৱেতি. চিত্তস্স ভাৱাভাৱেসু আদীনৱানিসংসে দস্সেতুং ‘‘চিত্তঞ্হী’’তিআদি ৱুত্তং. খন্তিং ৰুচিং উপ্পাদেত্ৱাতি ‘‘চিত্তস্স অভাৱো এৱ সাধু সুট্ঠূ’’তি ইমং দিট্ঠিনিজ্ঝানক্খন্তিং, তত্থ চ অভিৰুচিং উপ্পাদেত্ৱা.

তথা ভাৱিতস্স ঝানস্স ঠিতিভাগিযভাৱপ্পত্তিযা অপৰিহীনজ্ঝানস্স তিত্থাযতনে পব্বজিতস্সেৱ তথা ঝানভাৱনা হোতীতি আহ ‘‘মনুস্সলোকে’’তি. পণিহিতো অহোসীতি মৰণস্স আসন্নকালে ঠপিতো অহোসি. যদি ঠানাদিনা আকাৰেন নিব্বত্তেয্য, কম্মবলেন যাৱ ভেদা তেনেৱাকাৰেন তিট্ঠেয্য ৱাতি আহ ‘‘সো তেন ইৰিযাপথেনা’’তিআদি.

এৱ ৰূপানম্পীতি এৱং অচেতনানম্পি. পি-সদ্দেন পগেৱ সচেতনানন্তি দস্সেতি. কথং পন অচেতনানং নেসং পচ্চযাহাৰস্স উপকপ্পনন্তি চোদনং সন্ধায তত্থ নিদস্সনং দস্সেন্তো ‘‘যথা’’তিআদিমাহ.

যে উট্ঠানৱীৰিযেনেৱ দিৱসং ৱীতিনামেত্ৱা তস্স নিস্সন্দফলমত্তং কিঞ্চিদেৱ লভিত্ৱা জীৱিকং কপ্পেন্তি, তে উট্ঠানফলূপজীৱিনো. যে পন অত্তনো পুঞ্ঞফলমেৱ উপজীৱেন্তি, তে পুঞ্ঞফলূপজীৱিনো. নেৰযিকানং পন নেৱ উট্ঠানৱীৰিযৱসেন জীৱিকাকপ্পনং, পুঞ্ঞফলস্স পন লেসোপি নত্থীতি ৱুত্তং ‘‘যে পন তে নেৰযিকা…পে… ন পুঞ্ঞফলূপজীৱীতি ৱুত্তা’’তি. পটিসন্ধিৱিঞ্ঞাণস্স আহৰণেন মনোসঞ্চেতনাহাৰোতি ৱুত্তা, ন যস্স কস্সচি ফলস্সাতি অধিপ্পাযেন ‘‘কিং পঞ্চ আহাৰা অত্থী’’তি চোদেতি. আচৰিযো নিপ্পৰিযাযাহাৰে অধিপ্পেতে সিযা তৱ চোদনাযাৱসৰো, সা পন এত্থ অনৱসৰাতি দস্সেতুং ‘‘পঞ্চ ন পঞ্চাতি ইদং ন ৱত্তব্ব’’ন্তি ৱত্ৱা পৰিযাযাহাৰস্সেৱ পনেত্থ অধিপ্পেতভাৱং দস্সেন্তো ‘‘ননু পচ্চযো আহাৰোতি ৱুত্তমেত’’ন্তি আহ. তস্মাতি যস্স কস্সচি পচ্চযস্স ‘‘আহাৰো’’তি ইচ্ছিতত্তা. ইদানি ৱুত্তমেৱত্থং পাড়িযা সমত্থেন্তো ‘‘যং সন্ধাযা’’তিআদিমাহ.

মুখ্যাহাৰৱসেনপি নেৰযিকানং আহাৰট্ঠিতিকতং দস্সেতুং ‘‘কবড়ীকাৰং আহাৰং…পে… সাধেতী’’তি ৱুত্তং. যদি এৱং নেৰযিকা সুখপটিসংৱেদিনোপি হোন্তীতি? নোতি দস্সেতুং ‘‘খেড়োপি হী’’তিআদি ৱুত্তং. তযোতি তযো অৰূপাহাৰা কবড়ীকাৰাহাৰস্স অভাৱতো. অৱসেসানন্তি অসঞ্ঞসত্তেহি অৱসেসানং. কামভৱাদীসু নিব্বত্তসত্তানং পচ্চযাহাৰো হি সব্বেসং সাধাৰণোতি. এতং পঞ্হন্তি ‘‘কতমো একো ধম্মো’’তি এৱং চোদিতমেতং পঞ্হং. কথেত্ৱাতি ৱিস্সজ্জেত্ৱা.

‘‘তত্থ তত্থ…পে… দুক্খং হোতী’’তি এতেন যথা ইধ পঠমস্স পঞ্হস্স নিয্যাতনং, দুতিযস্স উদ্ধৰণং ন কতং, এৱং ইমিনা এৱ অধিপ্পাযেন ইতো পৰেসু দুকতিকাদিপঞ্হেসু তত্থ তত্থ আদিপৰিযোসানেসু এৱ উদ্ধৰণনিয্যাতনানি কত্ৱা সেসেসু ন কতন্তি দস্সেতি. পটিচ্চ এতস্মা ফলং এতীতি পচ্চযো, কাৰণং, তদেৱ অত্তনো ফলং সঙ্খৰোতীতি সঙ্খাৰোতি আহ ‘‘ইমস্মিম্পি…পে… সঙ্খাৰোতি ৱুত্তো’’তি. আহাৰপচ্চযোতি আহৰণট্ঠৱিসিট্ঠো পচ্চযো. আহৰণঞ্চেত্থ উপ্পাদকত্তপ্পধানং, সঙ্খৰণং উপত্থম্ভকত্তপ্পধানন্তি অযমেতেসং ৱিসেসো. তেনাহ ‘‘অযমেত্থ হেট্ঠিমতো ৱিসেসো’’তি. নিপ্পৰিযাযাহাৰে গহিতে ‘‘সব্বে সত্তা’’তি ৱুত্তেপি অসঞ্ঞসত্তা ন গহিতা এৱ ভৱিস্সন্তীতি পদেসৱিসযো সব্ব-সদ্দো হোতি যথা ‘‘সব্বে তসন্তিদণ্ডস্সা’’তিআদীসু (ধ. প. ১৩০). ন হেত্থ খীণাসৱাদীনং গহণং হোতি. পাকটো ভৱেয্য ৱিসেসসামঞ্ঞস্স ৱিসযত্তা পঞ্হানং. নো চ গণ্হিংসু অট্ঠকথাচৰিযা. ধম্মো নাম নত্থি সঙ্খতোতি অধিপ্পাযো. ইধ দুতিযপঞ্হে ‘‘সঙ্খাৰো’’তি পচ্চযো এৱ কথিতোতি সম্বন্ধো.

যদা সম্মাসম্বোধিসমধিগতো, তদা এৱ সব্বঞেয্যং সচ্ছিকতং জাতন্তি আহ ‘‘মহাবোধিমণ্ডে নিসীদিত্ৱা’’তি. সযন্তি সামংযেৱ. অদ্ধনিযন্তি অদ্ধানক্খমং চিৰকালাৱট্ঠাযি পাৰম্পৰিযৱসেন. তেনাহ ‘‘একেন হী’’তিআদি. পৰম্পৰকথানিযমেনাতি পৰম্পৰকথাকথননিযমেন, নিযমিতত্থব্যঞ্জনানুপুব্বিযা কথাযাতি অত্থো. এককৱসেনাতি একং একং পৰিমাণং এতস্সাতি এককো, পঞ্হো. তস্স এককস্স ৱসেন. এককং নিট্ঠিতং ৱিস্সজ্জনন্তি অধিপ্পাযোতি.

এককৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

দুকৱণ্ণনা

৩০৪. চত্তাৰো খন্ধাতি তেসং তাৱ নামনট্ঠেন নামভাৱং পঠমং ৱত্ৱা পচ্ছা নিব্বানস্স ৱত্তুকামো আহ. তস্সাপি হি তথা নামভাৱং পৰতো ৱক্খতি. ‘‘নামং কৰোতি নামযতী’’তি এত্থ যং নামকৰণং, তং নামন্তি আহ ‘‘নামনট্ঠেনাতি নামকৰণট্ঠেনা’’তি, অত্তনোৱাতি অধিপ্পাযো. এৱঞ্হি সাতিসযমিদং তেসং নামকৰণং হোতি. তেনাহ ‘‘অত্তনো নামং কৰোন্তাৱ উপ্পজ্জন্তী’’তিআদি. ইদানি তমত্থং ব্যতিৰেকমুখেন ৱিভাৱেতুং ‘‘যথা হী’’তিআদি ৱুত্তং. যস্স নামস্স কৰণেনেৱ তে ‘‘নাম’’ন্তি ৱুচ্চন্তি, তং সামঞ্ঞনামং, কিত্তিমনামং, গুণনামং ৱা ন হোতি, অথ খো ওপপাতিকনামন্তি পুৰিমানি তীণি নামানি উদাহৰণৱসেন দস্সেত্ৱা ‘‘ন এৱং ৱেদনাদীন’’ন্তি তে পটিক্খিপিত্ৱা ইতৰনামমেৱ নামকৰণট্ঠেন নামন্তি দস্সেন্তো ‘‘ৱেদনাদযো হী’’তিআদিমাহ. ‘‘মহাপথৱিআদযো’’তি কস্মা ৱুত্তং, ননু পথৱিআপাদযো ইধ নামন্তি অনধিপ্পেতা, ৰূপন্তি পন অধিপ্পেতাতি? সচ্চমেতং, ফস্সৱেদনাদীনং ৱিয পন পথৱিআদীনং ওপপাতিকনামতাসামঞ্ঞেন ‘‘পথৱিআদযো ৱিযা’’তি নিদস্সনং কতং, ন অৰূপধম্মা ৱিয ৰূপধম্মানং নামসভাৱত্তা. ফস্সৱেদনাদীনঞ্হি অৰূপধম্মানং সব্বদাপি ফস্সাদিনামকত্তা, পথৱিআদীনং কেসকুম্ভাদিনামন্তৰাপত্তি ৱিয নামন্তৰানাপজ্জনতো চ সদা অত্তনাৱ কতনামতায চতুক্খন্ধনিব্বানানি নামকৰণট্ঠেন নামং. অথ ৱা অধিৱচনসম্ফস্সো ৱিয অধিৱচননামমন্তৰেন যে অনুপচিতসম্ভাৰানং গহণং ন গচ্ছন্তি, তে নামাযত্তগ্গহণা নামং. ৰূপং পন ৱিনাপি নামসাধনং অত্তনো ৰুপ্পনসভাৱেন গহণং উপযাতীতি ৰূপং. তেনাহ ‘‘তেসু উপ্পন্নেসূ’’তিআদি. ইধাপি ‘‘যথাপথৱিযা’’তিআদীসু ৱুত্তনযেনেৱ অত্থো ৱেদিতব্বো নিদস্সনৱসেন আগতত্তা. ‘‘অতীতেপী’’তিআদিনা ৱেদনাদীসু নামসঞ্ঞা নিৰুড়্হা, অনাদিকালিকা চাতি দস্সেতি.

ইতি অতীতাদিৱিভাগৱন্তানম্পি ৱেদনাদীনং নামকৰণট্ঠেন নামভাৱো একন্তিকো, তব্বিভাগৰহিতে পন একসভাৱে নিচ্চে নিব্বানে ৱত্তব্বমেৱ নত্থীতি দস্সেন্তো ‘‘নিব্বানং পন…পে… নামনট্ঠেন নাম’’ন্তি আহ. নামনট্ঠেনাতি নামকৰণট্ঠেন. নমন্তীতি একন্ততো সাৰম্মণত্তা তন্নিন্না হোন্তি, তেহি ৱিনা নপ্পৱত্তন্তীতি অত্থো. সব্বন্তি খন্ধচতুক্কং, নিব্বানঞ্চ. যস্মিং আৰম্মণেযেৱ ৱেদনাক্খন্ধো পৱত্ততি, তংসম্পযুত্ততায সঞ্ঞাক্খন্ধাদযোপি তত্থ পৱত্তন্তীতি সো নে তত্থ নামেন্তো ৱিয হোতি ৱিনা অপ্পৱত্তনতো. এস নযো সঞ্ঞাক্খন্ধাদীসুপীতি ৱুত্তং ‘‘আৰম্মণে অঞ্ঞমঞ্ঞং নামেন্তী’’তি. অনৱজ্জধম্মে মগ্গফলাদিকে. কামং কেসুচি ৰূপধম্মেসুপি আৰম্মণাধিপতিভাৱো লব্ভতেৱ, নিব্বানে পনেস সাতিসযো তস্স অচ্চন্তসন্তপণীততাকপ্পভাৱতোতি তদেৱ আৰম্মণাধিপতিপচ্চযতায ‘‘অত্তনি নামেতী’’তি ৱুত্তং. তথা হি অৰিযা সকলম্পি দিৱসভাগং তং আৰব্ভ ৱীতিনামেন্তাপি তিত্তিং ন গচ্ছন্তি.

‘‘ৰুপ্পনট্ঠেনা’’তি এতেন ৰুপ্পতীতি ৰূপন্তি দস্সেতি. তত্থ সীতাদিৱিৰোধিপচ্চযসন্নিপাতে ৱিসদিসুপ্পত্তি ৰুপ্পনং. ননু চ অৰূপধম্মানম্পি ৱিৰোধিপচ্চযসমাগমে ৱিসদিসুপ্পত্তি লব্ভতীতি? সচ্চং লব্ভতি, ন পন ৱিভূততৰং. ৱিভূততৰঞ্হেত্থ ৰুপ্পনং অধিপ্পেতং সীতাদিগ্গহণতো. ৱুত্তঞ্হেতং ‘‘ৰুপ্পতীতি খো ভিক্খৱে তস্মা ‘ৰূপ’ন্তি ৱুচ্চতি. কেন ৰুপ্পতি? সীতেনপি ৰুপ্পতি, উণ্হেনপি ৰুপ্পতী’’তিআদি (সং. নি. ৩.৭৯). যদি এৱং কথং ব্ৰহ্মলোকে ৰূপসমঞ্ঞাতি? তত্থাপি তংসভাৱানতিৱত্তনতো হোতিযেৱ ৰূপসমঞ্ঞা. অনুগ্গাহকপচ্চযৱসেন ৱা ৱিসদিসপচ্চযসন্নিপাতেতি এৱমত্থো ৱেদিতব্বো. ‘‘যো অত্তনো সন্তানে ৱিজ্জমানস্সযেৱ ৱিসদিসুপ্পত্তিহেতুভাৱো, তং ৰুপ্পন’’ন্তি অঞ্ঞে. ইমস্মিং পক্খে ৰূপযতি ৱিকাৰমাপাদেতীতি ৰূপং. ‘‘সঙ্ঘট্টনেন ৱিকাৰাপত্তিযং ৰুপ্পন-সদ্দো নিৰুড়্হো’’তি কেচি. এতস্মিং পক্খে অৰূপধম্মেসু ৰূপসমঞ্ঞায পসঙ্গো এৱ নত্থি সঙ্ঘট্টনাভাৱতো. ‘‘পটিঘতো ৰুপ্পন’’ন্তি অপৰে. ‘‘তস্সাতি ৰূপস্সা’’তি ৱদন্তি, নামৰূপস্সাতি পন যুত্তং. যথা হি ৰূপস্স, এৱং নামস্সাপি ৱেদনাক্খন্ধাদিৱসেন, মদনিম্মদনাদিৱসেন চ ৱিত্থাৰকথা ৱিসুদ্ধিমগ্গে (ৱিসুদ্ধি. ২.৪৫৬) ৱুত্তা এৱাতি. ইতি অযং দুকো কুসলত্তিকেন সঙ্গহিতে সভাৱধম্মে পৰিগ্গহেত্ৱা পৱত্তোতি.

অৱিজ্জাতি অৱিন্দিযং ‘‘অত্তা, জীৱো, ইত্থী, পুৰিসো’’তি এৱমাদিকং ৱিন্দতীতি অৱিজ্জা. ৱিন্দিযং ‘‘দুক্খং, সমুদযো’’তি এৱমাদিকং ন ৱিন্দতীতি অৱিজ্জা. সব্বম্পি ধম্মজাতং অৱিদিতকৰণট্ঠেন অৱিজ্জা. অন্তৰহিতে সংসাৰে সত্তে জৱাপেতীতি অৱিজ্জা. অত্থতো পন সা দুক্খাদীনং চতুন্নং সচ্চানং সভাৱচ্ছাদকো সম্মোহো হোতীতি আহ ‘‘দুক্খাদীসু অঞ্ঞাণ’’ন্তি. ভৱপত্থনা নাম কামভৱাদীনং পত্থনাৱসেন পৱত্ততণ্হা. তেনাহ ‘‘যো ভৱেসু ভৱচ্ছন্দো’’তিআদি. ইতি ‘‘অযং দুকো ৱট্টমূলসমুদাচাৰদস্সনত্থং গহিতো.

ভৱদিট্ঠীতি খন্ধপঞ্চকং ‘‘অত্তা চ লোকো চা’’তি গাহেত্ৱা তং ‘‘ভৱিস্সতী’’তি গণ্হনৱসেন নিৱিট্ঠা সস্সতদিট্ঠীতি অত্থো. তেনাহ ‘‘ভৱো ৱুচ্চতী’’তিআদি. ভৱিস্সতীতি ভৱো, তিট্ঠতি সব্বকালং অত্থীতি অত্থো. সস্সতন্তি সস্সতভাৱো. ৱিভৱদিট্ঠীতি খন্ধপঞ্চকমেৱ ‘‘অত্তা’’তি চ ‘‘লোকো’’তি চ গহেত্ৱা তং ‘‘ন ভৱিস্সতী’’তি গণ্হনৱসেন নিৱিট্ঠা উচ্ছেদদিট্ঠীতি অত্থো. তেনাহ ‘‘ৱিভৱো ৱুচ্চতী’’তিআদি. ৱিভৱিস্সতি ৱিনস্সতি উচ্ছিজ্জতীতি ৱিভৱো, উচ্ছেদো.

যং ন হিৰীযতীতি যেন ধম্মেন তংসম্পযুত্তধম্মসমূহো, পুগ্গলো ৱা ন হিৰীযতি ন লজ্জতি, লিঙ্গৱিপল্লাসং ৱা কত্ৱা যো ধম্মোতি অত্থো ৱেদিতব্বো. হিৰীযিতব্বেনাতি উপযোগত্থে কৰণৱচনং, হিৰীযিতব্বযুত্তকং কাযদুচ্চৰিতাদিধম্মং ন জিগুচ্ছতীতি অত্থো. নিল্লজ্জতাতি পাপস্স অজিগুচ্ছনা. যং ন ওত্তপ্পতীতি এত্থাপি ৱুত্তনযেনেৱ অত্থো ৱেদিতব্বো. ওত্তপ্পিতব্বেনাতি পন হেতুঅত্থে কৰণৱচনং, ওত্তপ্পিতব্বযুত্তকেন ওত্তপ্পস্স হেতুভূতেন কাযদুচ্চৰিতাদিনাতি অত্থো. হিৰীযিতব্বেনাতি এত্থাপি ৱা এৱমেৱ অত্থো ৱেদিতব্বো. অভাযনকআকাৰোতি পাপতো অনুত্তাসনাকাৰো.

‘‘যং হিৰীযতী’’তিআদীসু অনন্তৰদুকে ৱুত্তনযেন অত্থো ৱেদিতব্বো. নিযকজ্ঝত্তং জাতিআদিসমুট্ঠানং এতিস্সাতি অজ্ঝত্তসমুট্ঠানা. নিযকজ্ঝত্ততো বহিভাৱতো বহিদ্ধা পৰসন্তানে সমুট্ঠানং এতিস্সাতি বহিদ্ধা সমুট্ঠানা. অত্তা এৱ অধিপতি অত্তাধিপতি, অজ্ঝত্তসমুট্ঠানত্তা এৱ অত্তাধিপতিতো আগমনতো অত্তাধিপতেয্যা. লোকাধিপতেয্যন্তি এত্থাপি এসেৱ নযো. লজ্জাসভাৱসণ্ঠিতাতি পাপতো জিগুচ্ছনৰূপেন অৱট্ঠিতা. ভযসভাৱসণ্ঠিতন্তি ততো উত্তাসনৰূপেন অৱট্ঠিতং. অজ্ঝত্তসমুট্ঠানাদিতা চ হিৰোত্তপ্পানং তত্থ তত্থ পাকটভাৱেন ৱুত্তা, ন পন তেসং কদাচিপি অঞ্ঞমঞ্ঞৱিপ্পযোগতো. ন হি লজ্জনং নিব্ভযং, পাপভযং ৱা অলজ্জনং অত্থীতি.

দুক্খন্তি কিচ্ছং, অনিট্ঠন্তি ৱা অত্থো. ৱিপ্পটিকূলগাহিম্হীতি ধম্মানুধম্মপটিপত্তিযা ৱিলোমগাহকে. তস্সা এৱ ৱিপচ্চনীকং দুপ্পটিপত্তি সাতং ইট্ঠং এতস্সাতি ৱিপচ্চনীকসাতো, তস্মিং ৱিপচ্চনীকসাতে. এৱংভূতো চ ওৱাদভূতে সাসনক্কমে ওৱাদকে চ আদৰভাৱৰহিতো হোতীতি আহ ‘‘অনাদৰে’’তি. তস্স কম্মন্তি তস্স দুব্বচস্স পুগ্গলস্স অনাদৰিযৱসেন পৱত্তচেতনা দোৱচস্সং. তস্স ভাৱোতি তস্স যথাৱুত্তস্স দোৱচস্সস্স অত্থিভাৱো দোৱচস্সতা, অত্থতো দোৱচস্সমেৱ. তেনেৱাহ ‘‘সা অত্থতো সঙ্খাৰক্খন্ধো হোতী’’তি. চেতনাপ্পধানতায হি সঙ্খাৰক্খন্ধস্স এৱং ৱুত্তং. এতেনাকাৰেনাতি অপ্পদক্খিণগ্গাহিতাকাৰেন. অস্সদ্ধিযদুস্সীল্যাদিপাপধম্মযোগতো পুগ্গলা পাপা নাম হোন্তীতি দস্সেতুং ‘‘যে তে পুগ্গলা অস্সদ্ধা’’তিআদি ৱুত্তং. যায চেতনায পুগ্গলো পাপসম্পৱঙ্কো নাম হোতি, সা চেতনা পাপমিত্ততা, চত্তাৰোপি ৱা অৰূপিনো খন্ধা তদাকাৰপ্পৱত্তা পাপমিত্ততাতি দস্সেন্তো ‘‘সাপি অত্থতো দোৱচস্সতা ৱিয দট্ঠব্বা’’তি আহ.

‘‘সুখং ৱচো এতস্মিং পদক্খিণগ্গাহিম্হি অনুলোমসাতে সাদৰে পুগ্গলেতি সুব্বচোতিআদিনা, ‘‘কল্যাণা সদ্ধাদযো পুগ্গলা এতস্স মিত্তাতি কল্যাণমিত্তো’’তিআদিনা চ অনন্তৰদুকস্স অত্থো ইচ্ছিতোতি আহ সোৱচস্সতা…পে… ৱুত্তপটিপক্খনযেন ৱেদিতব্বা’’তি. উভোতি সোৱচস্সতা, কল্যাণমিত্ততা চ. তেসং খন্ধানং পৱত্তিআকাৰৱিসেসা ‘‘সোৱচস্সতা, কল্যাণমিত্ততা’’তি চ ৱুচ্চন্তি, তে লোকিযাপি হোন্তি লোকুত্তৰাপীতি আহ ‘‘লোকিযলোকুত্তৰমিস্সকা কথিতা’’তি.

ৱত্থুভেদাদিনা অনেকভেদভিন্না তংতংজাতিৱসেন একজ্ঝং কত্ৱা ৰাসিতো গয্হমানা আপত্তিযোৱ আপত্তিক্খন্ধা. তা পন অন্তৰাপত্তীনং অগ্গহণে পঞ্চপি আপত্তিক্খন্ধা আপত্তিযো, তাসং পন গহণে সত্তপি আপত্তিক্খন্ধা আপত্তিযো. ‘‘ইমা আপত্তিযো, এত্তকা আপত্তিযো, এৱঞ্চ তেসং আপজ্জনং হোতী’’তি জাননপঞ্ঞা আপত্তিকুসলতাতি আহ ‘‘যা তাস’’ন্তিআদি. তাসং আপত্তীনন্তি তাসু আপত্তীসু. তত্থ যং সম্ভিন্নৱত্থুকাসু ৱিয ঠিতাসু, দুৱিঞ্ঞেয্যৱিভাগাসু চ আপত্তীসু অসঙ্কৰতো ৱৱত্থান, অযং ৱিসেসতো আপত্তিকুসলতাতি দস্সেতুং দুতিযং আপত্তিগ্গহণং কতং. সহ কম্মৱাচাযাতি কম্মৱাচায সহেৱ. আপত্তিতো ৱুট্ঠাপনপযোগতায কম্মভূতা ৱাচা কম্মৱাচা, তথাভূতা অনুসাৱনৱাচা চেৱ ‘‘পস্সিস্সামী’’তি এৱং পৱত্তৱাচা চ. তায কম্মৱাচায সদ্ধিং সমকালমেৱ ‘‘ইমায কম্মৱাচায ইতো আপত্তিতো ৱুট্ঠানং হোতি, হোন্তঞ্চ পঠমে ৱা ততিযে ৱা অনুসাৱনেয্যকাৰপ্পত্তে, ‘সংৱৰিস্সামী’তি ৱা পদে পৰিযোসিতে হোতী’’তি এৱং তং তং আপত্তীহি ৱুট্ঠানপৰিচ্ছেদপৰিজাননপঞ্ঞা আপত্তিৱুট্ঠানকুসলতা. ৱুট্ঠানন্তি চ যথাপন্নায আপত্তিযা যথা তথা অনন্তৰাযতাপাদনং, এৱং ৱুট্ঠানগ্গহণেনেৱ দেসনাযপি সঙ্গহো সিদ্ধো হোতি.

‘‘ইতো পুব্বে পৰিকম্মং পৱত্তং, ইতো পৰং ভৱঙ্গ মজ্ঝে সমাপত্তী’’তি এৱং সমাপত্তীনং অপ্পনাপৰিচ্ছেদজাননপঞ্ঞা সমাপত্তিকুসলতা. ৱুট্ঠানে কুসলভাৱো ৱুট্ঠানকুসলতা, পগেৱ ৱুট্ঠান পৰিচ্ছেদকৰং ঞাণং. তেনাহ ‘‘যথাপৰিচ্ছিন্নসমযৱসেনেৱা’’তিআদি. ৱুট্ঠানসমত্থাতি ৱুট্ঠাপনে সমত্থা.

‘‘ধাতুকুসলতা’’তি এত্থ পথৱীধাতুআদযো, সুখধাতুআদযো, কামধাতুআদযো চ ধাতুযো এতাস্ৱেৱ অন্তোগধাতি এতাসু কোসল্লে দস্সিতে তাসুপি কোসল্লং দস্সিতমেৱ হোতীতি ‘‘অট্ঠাৰস ধাতুযো চক্খুধাতু…পে… মনোৱিঞ্ঞাণধাতূ’’তি ৱত্ৱা ‘‘অট্ঠাৰসন্নং ধাতূনং সভাৱপৰিচ্ছেদকা’’তি ৱুত্তং. তত্থ সভাৱপৰিচ্ছেদকাতি যথাভূতসভাৱাৱবোধিনী. ‘‘সৱনপঞ্ঞা ধাৰণপঞ্ঞা’’তিআদিনা পচ্চেকং পঞ্ঞা-সদ্দো যোজেতব্বো. ধাতূনং সৱনধাৰণপঞ্ঞা সুতমযা, ইতৰা ভাৱনামযা. তত্থাপি সম্মসনপঞ্ঞা লোকিযা. ৱিপস্সনা পঞ্ঞা হি সা, ইতৰা লোকুত্তৰা. লক্খণাদিৱসেন, অনিচ্চাদিৱসেন চ মনসিকৰণং মনসিকাৰো, তত্থ কোসল্লং মনসিকাৰকুসলতা. তং পন আদিমজ্ঝপৰিযোসানৱসেন তিধা ভিন্দিত্ৱা দস্সেন্তো ‘‘সম্মসনপটিৱেধপচ্চৱেক্খণপঞ্ঞা’’তি আহ. সম্মসনপঞ্ঞা হি তস্সা আদি, পটিৱেধপঞ্ঞা মজ্ঝে, পচ্চৱেক্খণপঞ্ঞা পৰিযোসানং.

আযতনানং গন্থতো চ অত্থতো চ উগ্গণ্হনৱসেন তেসং ধাতুলক্খণাদিৱিভাগস্স জাননপঞ্ঞা উগ্গহজাননপঞ্ঞা. সম্মসনপটিৱেধপচ্চৱেক্খণৱিধিনো জাননপঞ্ঞা মনসিকাৰজাননপঞ্ঞা. যস্মা আযতনানিপি অত্থতো ধাতুযোৱ মনসিকাৰো চ উগ্গণ্হনাদিৱসেন তেসমেৱ মনসিকাৰৱিধি, তস্মা ধাতুকুসলতাদিকা তিস্সোপি কুসলতা একদেসে কত্ৱা দস্সেতুং ‘‘অপিচা’’তিআদি ৱুত্তং. সৱনং ৱিয উগ্গণ্হনপচ্চৱেক্খণানিপি পৰিত্তঞাণকত্তুকানীতি আহ ‘‘সৱন উগ্গহণপচ্চৱেক্খণা লোকিযা’’তি. অৰিযমগ্গক্খণে সম্মসনমনসিকাৰানং নিপ্ফত্তি পৰিনিট্ঠানন্তি তেসং লোকুত্তৰতাপৰিযাযোপি লব্ভতীতি ৱুত্তং ‘‘সম্মসনমনসিকাৰা লোকিযলোকুত্তৰমিস্সকা’’তি. পচ্চযধম্মানং হেতুআদীনং অত্তনো পচ্চযুপ্পন্নানং হেতুপচ্চযাদিভাৱেন পচ্চযভাৱো পচ্চযাকাৰো, সো পন অৱিজ্জাদীনং দ্ৱাদসন্নং পটিচ্চসমুপ্পাদঙ্গানং ৱসেন দ্ৱাদসৱিধোতি আহ ‘‘দ্ৱাদসন্নং পচ্চযাকাৰান’’ন্তি. উগ্গহাদিৱসেনাতি উগ্গহমনসিকাৰসৱনসম্মসনপটিৱেধপচ্চৱেক্খণৱসেন.

ঠানঞ্চেৱ তিট্ঠতি ফলং তদাযত্তৱুত্তিতাযাতি কাৰণঞ্চ হেতুপচ্চযভাৱেন কৰণতো নিপ্ফাদনতো. তেসং সোতৱিঞ্ঞাণাদীনং. এতস্মিং দুকে অত্থো ৱেদিতব্বোতি সম্বন্ধো. যে ধম্মা যস্স ধম্মস্স কাৰণভাৱতো ঠানং, তেৱ ধম্মা তংৱিধুৰস্স ধম্মস্স অকাৰণভাৱতো অট্ঠানন্তি পঠমনযে ফলভেদেন তস্সেৱ ধম্মস্স ঠানাট্ঠানতা দীপিতা; দুতিযনযে পন অভিন্নেপি ফলে পচ্চযধম্মভেদেন তেসং ঠানাট্ঠানতা দীপিতাতি অযমেতেসং ৱিসেসো. ন হি কদাচি অৰিযা দিট্ঠিসম্পদা নিচ্চগ্গাহস্স কাৰণং হোতি, অকিৰিযতা পন সিযা তস্স কাৰণন্তি.

উজুনো ভাৱো অজ্জৱং, অজিম্হতা অকুটিলতা অৱঙ্কতাতি অত্থোতি তমত্থং অনজ্জৱপটিক্খেপমুখেন দস্সেতুং ‘‘গোমুত্তৱঙ্কতা’’তিআদি ৱুত্তং. স্ৱাযং অনজ্জৱো ভিক্খূনং যেভুয্যেন অনেসনায, অগোচৰচাৰিতায চ হোতীতি আহ ‘‘একচ্চো হি…পে… চৰতী’’তি. অযং গোমুত্তৱঙ্কতা নাম আদিতো পট্ঠায যাৱ পৰিযোসানা পটিপত্তিযা ৱঙ্কভাৱতো. পুৰিমসদিসোতি পঠমং ৱুত্তভিক্খুসদিসো. চন্দৱঙ্কতা নাম পটিপত্তিযা মজ্ঝট্ঠানে ৱঙ্কভাৱাপত্তিতো. নঙ্গলকোটিৱঙ্কতা নাম পৰিযোসানে ৱঙ্কভাৱাপত্তিতো. ইদং অজ্জৱং নাম সব্বত্থকমেৱ উজুভাৱসিদ্ধিতো. অজ্জৱতাতি আকাৰনিদ্দেসো, যেনাকাৰেনস্স অজ্জৱো পৱত্ততি, তদাকাৰনিদ্দেসোতি অত্থো. লজ্জতীতি লজ্জী, হিৰিমা, তস্স ভাৱো লজ্জৱং, হিৰীতি অত্থো. লজ্জা এতস্স অত্থীতি লজ্জী যথা ‘‘মালী, মাযী’’তি চ, তস্স ভাৱো লজ্জীভাৱো, সা এৱ লজ্জা.

পৰাপৰাধাদীনং অধিৱাসনক্খমং অধিৱাসনখন্তি. সুচিসীলতা সোৰচ্চং. সা হি সোভনকম্মৰততা, সুট্ঠু ৱা পাপতো ওৰতভাৱো ৱিৰততা সোৰচ্চং. তেনাহ ‘‘সুৰতভাৱো’’তি.

‘‘নামঞ্চ ৰূপঞ্চা’’তিআদীসু অযং অপৰো নযো – নামকৰণট্ঠেনাতি অঞ্ঞং অনপেক্খিত্ৱা সযমেৱ অত্তনো নামকৰণসভাৱতোতি অত্থো. যঞ্হি পৰস্স নামং কৰোতি, তস্স চ তদপেক্খত্তা অঞ্ঞাপেক্খং নামকৰণন্তি নামকৰণসভাৱতা ন হোতি, তস্মা মহাজনস্স ঞাতীনং, গুণানঞ্চ সামঞ্ঞনামাদিকাৰকানং নামভাৱো নাপজ্জতি. যস্স চ অঞ্ঞেহি নামং কৰীযতি, তস্স চ নামকৰণসভাৱতা নত্থীতি, নত্থিযেৱ নামভাৱো. ৱেদনাদীনং পন সভাৱসিদ্ধত্তা ৱেদনাদিনামস্স নামকৰণসভাৱতো নামতা ৱুত্তা. পথৱীআদি নিদস্সনেন নামস্স সভাৱসিদ্ধতংযেৱ নিদস্সেতি, ন নামভাৱসামঞ্ঞং, নিৰুড়্হত্তা পন নাম-সদ্দো অৰূপধম্মেসু এৱ ৱত্ততি, ন পথৱীআদীসূতি ন তেসং নামভাৱো. ন হি পথৱীআদিনামং ৱিজহিত্ৱা কেসাদিনামেহি ৰূপধম্মানং ৱিয ৱেদনাদিনামং ৱিজহিত্ৱা অঞ্ঞেন নামেন অৰূপধম্মানং ৱোহৰিতব্বেন পিণ্ডাকাৰেন পৱত্তি অত্থীতি.

অথ ৱা ৰূপধম্মা চক্খাদযো ৰূপাদযো চ, তেসং পকাসকপকাসিতব্বভাৱতো ৱিনাপি নামেন পাকটা হোন্তি, ন এৱং অৰূপধম্মাতি তে অধিৱচনসম্ফস্সো ৱিয নামাযত্তগ্গহণীযভাৱেন ‘‘নাম’’ন্তি ৱুত্তা. পটিঘসম্ফস্সো চ ন চক্খাদীনি ৱিয নামেন ৱিনা পাকটোতি ‘‘নাম’’ন্তি ৱুত্তো, অৰূপতায ৱা অঞ্ঞনামসভাগত্তা সঙ্গহিতোযং, অঞ্ঞফস্সসভাগত্তা ৱা. ৱচনত্থোপি হি ৰূপযতীতি ৰূপং, নামযতীতি নামন্তি ইধ পচ্ছিমপুৰিমানং সম্ভৱতি. ৰূপযতীতি ৱিনাপি নামেন অত্তানং পকাসেতীতি অত্থো. নামযতীতি নামেন ৱিনা অপাকটভাৱতো অত্তনো পকাসকং নামং কৰোতীতি অত্থো. আৰম্মণাধিপতিপচ্চযতাযাতি সতিপি ৰূপস্স আৰম্মণাধিপতিপচ্চযভাৱে ন তং পৰমস্সাসভূতং নিব্বানং ৱিয সাতিসযং নামনভাৱেন পচ্চযোতি নিব্বানমেৱ ‘‘নাম’’ন্তি ৱুত্তং.

‘‘অৱিজ্জা চ ভৱতণ্হা চা’’তি অযং দুকো সত্তানং ৱট্টমূলসমুদাচাৰদস্সনত্থো. সমুদাচৰতীতি হি সমুদাচাৰো, ৱট্টমূলমেৱ সমুদাচাৰো ৱট্টমূলসমুদাচাৰো, ৱট্টমূলদস্সনেন ৱা ৱট্টমূলানং পৱত্তি দস্সিতা হোতীতি ৱট্টমূলানং সমুদাচাৰো ৱট্টমূলসমুদাচাৰো, তংদস্সনত্থোতি অত্থো.

একেকস্মিঞ্চ ‘‘অত্তা’’তি চ ‘‘লোকো’’তি চ গহণৱিসেসং উপাদায ‘‘অত্তা চ লোকো চা’’তি ৱুত্তং, একং ৱা খন্ধং ‘‘অত্তা’’তি গহেত্ৱা অঞ্ঞং অত্তনো উপভোগভূতং ‘‘লোকো’’তি গণ্হন্তস্স, অত্তনো অত্তানং ‘‘অত্তা’’তি গহেত্ৱা পৰস্স অত্তানং ‘‘লোকো’’তি গণ্হন্তস্স ৱা ৱসেন ‘‘অত্তা চ লোকো চা’’তি ৱুত্তং.

সহ সিক্খিতব্বো ধম্মো সহধম্মো, তত্থ ভৱং সহধম্মিকং, তস্মিং সহধম্মিকে. দোৱচস্স-সদ্দতো আয-সদ্দং অনঞ্ঞত্তং কত্ৱা ‘‘দোৱচস্সায’’ন্তি ৱুত্তং, দোৱচস্সস্স ৱা অযনং পৱত্তি দোৱচস্সাযং. আসেৱন্তস্সাপি অনুসিক্খনা অজ্ঝাসযেন ভজনাতি আহ ‘‘সেৱনা…পে… ভজনা’’তি. সব্বতোভাগেন ভত্তি সম্ভত্তি.

সহ কম্মৱাচাযাতি অব্ভানতিণৱত্থাৰককম্মৱাচায, ‘‘অহং ভন্তে ইত্থন্নামং আপত্তিং আপজ্জি’’ন্তিআদিকায চ সহেৱ. সহেৱ হি কম্মৱাচায আপত্তিৱুট্ঠানঞ্চ পৰিচ্ছিজ্জতি, ‘‘পঞ্ঞত্তিলক্খণায আপত্তিযা ৱা কাৰণং ৱীতিক্কমলক্খণং কাযকম্মং, ৱচীকম্মং ৱা, ৱুট্ঠানস্স কাৰণং কম্মৱাচা’’তি কাৰণেন সহ ফলস্স জাননৱসেন ‘‘সহ কম্মৱাচাযা’’তি ৱুত্তং.‘‘সহ কম্মৱাচাযা’’তি. ইমিনা নযেন সহ পৰিকম্মেনাতি এত্থাপি অত্থো ৱেদিতব্বো.

ধাতুৱিসযা সব্বাপি পঞ্ঞা ধাতুকুসলতা. তদেকদেসা মনসিকাৰকুসলতাতি অধিপ্পাযেন পুৰিমপদেপি সম্মসনপটিৱেধপঞ্ঞা ৱুত্তা. যস্মা পন নিপ্পৰিযাযতো ৱিপস্সনাদিপঞ্ঞা এৱ মনসিকাৰকোসল্লং, তস্মা ‘‘তাসংযেৱ ধাতূনং সম্মসনপটিৱেধপচ্চৱেক্খণপঞ্ঞা’’তি ৱুত্তং.

আযতনৱিসযা সব্বাপি পঞ্ঞা আযতনকুসলতাতি দস্সেন্তো ‘‘দ্ৱাদসন্নং আযতনানং উগ্গহমনসিকাৰজাননপঞ্ঞা’’তি ৱত্ৱা পুন ‘‘অপিচা’’তিআদি ৱুত্তং. দ্ৱীসুপি ৱা পদেসু ৱাচুগ্গতায আযতনপাড়িযা, ধাতুপাড়িযা চ মনসিকৰণং মনসিকাৰো. তথা উগ্গণ্হন্তী, মনসি কৰোন্তী, তদত্থং সুণন্তী, গন্থতো চ অত্থতো চ ধাৰেন্তী, ‘‘ইদং চক্খাযতনং নাম, অযং চক্খুধাতু নামা’’তিআদিনা সভাৱতো, গণনতো চ পৰিচ্ছেদং জানন্তী চ পঞ্ঞা উগ্গহপঞ্ঞাদিকা ৱুত্তা. মনসিকাৰপদে পন চতুব্বিধাপি পঞ্ঞা উগ্গহোতি ততো পৱত্তো অনিচ্চাদিমনসিকাৰো ‘‘উগ্গহমনসিকাৰো’’তি ৱুত্তো. তস্স জাননং পৱত্তনমেৱ, ‘‘যথা পৱত্তং ৱা উগ্গহং, এৱমেৱ পৱত্তো উগ্গহো’’তি জাননং উগ্গহজাননং. ‘‘মনসিকাৰো এৱং পৱত্তেতব্বো, এৱঞ্চ পৱত্তো’’তি জাননং মনসিকাৰজাননং. তদুভযম্পি ‘‘মনসিকাৰকোসল্ল’’ন্তি ৱুত্তং. উগ্গহোপি হি মনসিকাৰসম্পযোগতো মনসিকাৰনিৰুত্তিং লদ্ধুং অৰহতি. যো চ মনসিকাতব্বো, যো চ মনসিকৰণূপাযো, সব্বো সো ‘‘মনসিকাৰো’’তি ৱত্তুং ৱট্টতি, তত্থ কোসল্লং মনসিকাৰকুসলতাতি. সম্মসনং পঞ্ঞা, সা মগ্গসম্পযুত্তা অনিচ্চাদিসম্মসনকিচ্চং সাধেতি নিচ্চসঞ্ঞাদিপজহনতো. মনসিকাৰো সম্মসনসম্পযুত্তো, সো তত্থেৱ অনিচ্চাদিমনসিকাৰকিচ্চং মগ্গসম্পযুত্তো সাধেতীতি আহ ‘‘সম্মসনমনসিকাৰা লোকিযলোকুত্তৰমিস্সকা’’তি. ‘‘ইমিনা পচ্চযেনিদং হোতী’’তি এৱং অৱিজ্জাদীনং সঙ্খাৰাদিপচ্চযুপ্পন্নস্স পচ্চযভাৱজাননং পটিচ্চসমুপ্পাদকুসলতা.

অধিৱাসনং খমনং. তঞ্হি পৰেসং দুক্কটং দুৰুত্তঞ্চ পটিৱিৰোধাকৰণেন অত্তনো উপৰি আৰোপেত্ৱা ৱাসনং ‘‘অধিৱাসন’’ন্তি ৱুচ্চতি. অচণ্ডিক্কন্তি অকুজ্ঝনং. দোমনস্সৱসেন পৰেসং অক্খীসু অস্সূনং অনুপ্পাদনা অনস্সুৰোপো. অত্তমনতাতি সকমনতা. চিত্তস্স অব্যাপন্নো সকো মনোভাৱো অত্তমনতা. চিত্তন্তি ৱা চিত্তপ্পবন্ধং একত্তেন গহেত্ৱা তস্স অন্তৰা উপ্পন্নেন পীতিসহগতমনেন সকমনতা. অত্তমনো ৱা পুগ্গলো, তস্স ভাৱো অত্তমনতা, সা ন সত্তস্সাতি পুগ্গলদিট্ঠিনিৱাৰণত্থং ‘‘চিত্তস্সা’’তি ৱুত্তং. অধিৱাসনলক্খণা খন্তি অধিৱাসনখন্তি. সুচিসীলতা সোৰচ্চং. সা হি সোভনকম্মৰততা. সুট্ঠু পাপতো ওৰতভাৱো ৱিৰততা সোৰচ্চং. তেনাহ ‘‘সুৰতভাৱো’’তি.

সখিলো ৱুচ্চতি সণ্হৱাচো, তস্স ভাৱো সাখল্যং, সণ্হৱাচতা. তং পন ব্যতিৰেকমুখেন ৱিভাৱেন্তী যা পাড়ি পৱত্তা, তং দস্সেন্তো ‘‘তত্থ কতমং সাখল্য’’ন্তিআদিমাহ. তত্থ অণ্ডকাতি সদোসৱণে ৰুক্খে নিয্যাসপিণ্ডিযো, অহিচ্ছত্তকাদীনি ৱা উট্ঠিতানি ‘‘অণ্ডকানী’’তি ৱদন্তি. ফেগ্গুৰুক্খস্স পন কুথিতস্স অণ্ডানি ৱিয উট্ঠিতা চুণ্ণপিণ্ডিযো, গণ্ঠিযো ৱা অণ্ডকা. ইধ পন ব্যাপজ্জনকক্কসাদিভাৱতো অণ্ডকপকতিভাৱেন ৱাচা ‘‘অণ্ডকা’’তি ৱুত্তা. পদুমনাড়ং ৱিয সোতং ঘংসযমানা পৱিসন্তী কক্কসা দট্ঠব্বা. কোধেন নিব্বত্তত্তা তস্স পৰিৱাৰভূতা কোধসামন্তা. পুৰে সংৱদ্ধনাৰী পোৰী, সা ৱিয সুকুমাৰা মুদুকা ৱাচা পোৰী ৱিযাতি পোৰী. তত্থাতি ‘‘ভাসিতা হোতী’’তি ৱুত্তায কিৰিযাযাতিপি যোজনা সম্ভৱতি, তত্থ ৱাচাযাতি ৱা. ‘‘সণ্হৱাচতা’’তিআদিনা তং ৱাচং পৱত্তযমানং চেতনং দস্সেতি. সম্মোদকস্স পুগ্গলস্স মুদুকভাৱো মদ্দৱং সম্মোদকমুদুকভাৱো. আমিসেন অলব্ভমানেন, তথা ধম্মেন চাতি দ্ৱীহি ছিদ্দো. আমিসস্স, ধম্মস্স চ অলাভেন অত্তনো পৰস্স চ অন্তৰে সম্ভৱন্তস্স হি ছিদ্দস্স ৱিৱৰস্স ভেদস্স পটিসন্থৰণং পিদহনং সঙ্গণ্হনং পটিসন্থাৰো. তং সৰূপতো, পটিপত্তিতো চ পাড়িদস্সনমুখেন ৱিভাৱেতুং ‘‘অভিধম্মেপী’’তিআদিমাহ. অগ্গং অগ্গহেত্ৱাতি অগ্গং অত্তনো অগ্গহেত্ৱা. উদ্দেসদানন্তি পাড়িযা, অট্ঠকথায চ উদ্দিসনং. পাড়িৱণ্ণনাতি পাড়িযা অত্থৱণ্ণনা. ধম্মকথাকথনন্তি সৰভঞ্ঞসৰভণনাদিৱসেন ধম্মকথনং.

কৰুণাতি কৰুণাব্ৰহ্মৱিহাৰমাহ. কৰুণাপুব্বভাগোতি তস্স পুব্বভাগউপচাৰজ্ঝানং ৱদতি. পাড়িপদে পন যা কাচি কৰুণা ‘‘কৰুণা’’তি ৱুত্তা, কৰুণাচেতোৱিমুত্তীতি পন অপ্পনাপ্পত্তাৱ. মেত্তাযপি এসেৱ নযো. সুচি-সদ্দতো ভাৱে য্য-কাৰং, ই-কাৰস্স চ এ-কাৰাদেসং কত্ৱা অযং নিদ্দেসোতি আহ ‘‘সোচেয্যন্তি সুচিভাৱো’’তি. হোতু তাৱ সুচিভাৱো সোচেয্যং, তস্স পন মেত্তাপুব্বভাগতা কথন্তি আহ ‘‘ৱুত্তম্পি চেত’’ন্তিআদি.

মুট্ঠা সতি এতস্সাতি মুট্ঠস্সতি, তস্স ভাৱো মুট্ঠস্সচ্চং, সতিপটিপক্খো ধম্মো, ন সতিযা অভাৱমত্তং. যস্মা পটিপক্খে সতি তস্স ৱসেন সতিৱিগতা ৱিপ্পৱুত্থা নাম হোতি, তস্মা ৱুত্তং ‘‘সতিৱিপ্পৱাসো’’তি. ‘‘অস্সতী’’তিআদীসু অ-কাৰো পটিপক্খে দট্ঠব্বো, ন সত্তপটিসেধে. উদকে লাবু ৱিয যেন চিত্তং আৰম্মণে পিলৱন্তা ৱিয তিট্ঠতি, ন ওগাহতি, সা পিলাপনতা. যেন গহিতম্পি আৰম্মণং সম্মুস্সতি ন সৰতি, সা সম্মুস্সনতা. যথা ৱিজ্জাপটিপক্খা অৱিজ্জা ৱিজ্জায পহাতব্বতো, এৱং সম্পজঞ্ঞপটিপক্খং অসম্পজঞ্ঞং, অৱিজ্জাযেৱ.

ইন্দ্ৰিযসংৱৰভেদোতি ইন্দ্ৰিযসংৱৰৱিনাসো. অপ্পটিসঙ্খাতি অপচ্চৱেক্খিত্ৱা অযোনিসো চ আহাৰপৰিভোগে আদীনৱানিসংসে অৱীমংসিত্ৱা.

অপ্পটিসঙ্খাযাতি ইতিকত্তব্বতাসু অপ্পচ্চৱেক্খণায নামং. অঞ্ঞাণং অপ্পটিসঙ্খাত নিমিত্তং. অকম্পনঞাণন্তি তায অনভিভৱনীযং ঞাণং, তত্থ তত্থ পচ্চৱেক্খণাঞাণঞ্চেৱ পচ্চৱেক্খণায মুদ্ধভূতং লোকুত্তৰঞাণঞ্চ. নিপ্পৰিযাযতো মগ্গভাৱনা ভাৱনা নাম, যা চ তদত্থা, তদুভযঞ্চ ভাৱেন্তস্সেৱ ইচ্ছিতব্বং, ন ভাৱিতভাৱনস্সাতি ৱুত্তং ‘‘ভাৱেন্তস্স উপ্পন্নং বল’’ন্তি. তেনাহ ‘‘যা কুসলানং ধম্মানং আসেৱনা ভাৱনা বহুলীকম্ম’’ন্তি.

কামং সম্পযুত্তধম্মেসু থিৰভাৱোপি বলট্ঠো এৱ, পটিপক্খেহি পন অকম্পনীযতা সাতিসযং বলট্ঠোতি ৱুত্তং ‘‘অস্সতিযা অকম্পনৱসেনা’’তি. পচ্চনীকধম্মসমনতো সমথো সমাধি. অনিচ্চাদিনা ৱিৱিধেনাকাৰেন দস্সনতো ৱিপস্সনা পঞ্ঞা. তং আকাৰং গহেত্ৱাতি সমাধানাকাৰং গহেত্ৱা. যেনাকাৰেন পুব্বে অলীনং অনুদ্ধতং মজ্ঝিমং ভাৱনাৱীথিপটিপন্নং হুত্ৱা চিত্তং সমাহিতং হোতি, তং আকাৰং গহেত্ৱা সল্লক্খেত্ৱা. নিমিত্তৱসেনাতি কাৰণৱসেন. ‘‘এসেৱ নযো’’তি ইমিনা পগ্গহোৱ তং আকাৰং গহেত্ৱা পুন পৱত্তেতব্বস্স পগ্গাহস্স নিমিত্তৱসেন পগ্গাহনিমিত্তন্তি ইমমত্থং অতিদিসতি, তস্সত্থো সমথে ৱুত্তনযানুসাৰেন ৱেদিতব্বো. পগ্গাহো ৱীৰিযং কোসজ্জপক্খতো চিত্তস্স পতিতুং অদত্ৱা পগ্গণ্হনতো. অৱিক্খেপো একগ্গতা ৱিক্খেপস্স উদ্ধচ্চস্স পটিপক্খভাৱতো. পটিসঙ্খানকিচ্চনিব্বত্তিভাৱতো লোকুত্তৰধম্মানং পটিসঙ্খানবলভাৱো, তথা পুব্বে পৱত্তাকাৰসল্লক্খণৱসেন সমথপগ্গাহানং উপৰি পৱত্তিসব্ভাৱতো সমথনিমিত্তদুকস্সপি মিস্সকতা ৱুত্তা.

যথাসমাদিন্নস্স সীলস্স ভেদকৰো ৱীতিক্কমো. সীলৱিনাসকো অসংৱৰো. সম্মাদিট্ঠিৱিনাসিকাতি ‘‘অত্থি দিন্ন’’ন্তিআদি (ম. নি. ১.৪৪১; ২.৯৪; ৱিভ. ৭৯৩) নযপ্পৱত্তায সম্মাদিট্ঠিযা দূসিকা.

সীলস্স সম্পাদনং নাম সব্বভাগতো তস্স অনূনতাপাদনন্তি আহ ‘‘সম্পাদনতো পৰিপূৰণতো’’তি. পাৰিপূৰত্থো হি সম্পদা-সদ্দোতি. মানসিকসীলং নাম সীলৱিসোধনৱসেন অভিজ্ঝাদিপ্পহানং. দিট্ঠিপাৰিপূৰিভূতং ঞাণন্তি অত্থিকদিট্ঠিআদিসম্মাদিট্ঠিযা পাৰিপূৰিভাৱেন পৱত্তং ঞাণং.

ৱিসুদ্ধিং পাপেতুং সমত্থন্তি চিত্তৱিসুদ্ধিআদিউপৰিৱিসুদ্ধিযা পচ্চযো ভৱিতুং সমত্থং. সুৱিসুদ্ধমেৱ হি সীলং তস্সা পদট্ঠানং হোতীতি. ৱিসুদ্ধিং পাপেতুং সমত্থং দস্সনন্তি ঞাণদস্সনৱিসুদ্ধিং, পৰমত্থৱিসুদ্ধিনিব্বানঞ্চ পাপেতুং উপনেতুং সমত্থং কম্মস্সকতাঞাণাদিসম্মাদস্সনং. তেনাহ ‘‘অভিধম্মে’’তিআদি. এত্থ চ ‘‘ইদং অকুসলং কম্মং নো সকং, ইদং পন কম্মং সক’’ন্তি এৱং ব্যতিৰেকতো অন্ৱযতো চ কম্মস্সকতাজাননঞাণং কম্মস্সকতাঞাণং. তেনাহ ‘‘এত্থ চা’’তিআদি. ‘‘পৰেন কতম্পী’’তি ইদং নিদস্সনৱসেন ৱুত্তং যথা পৰেন কতং, এৱং অত্তনা কতম্পি সককম্মং নাম ন হোতীতি. অত্তনা ৱা উস্সাহিতেন পৰেন কতংপীতি এৱং ৱা অত্থো দট্ঠব্বো. যঞ্হি তং পৰস্স উস্সাহনৱসেন কতং, তম্পি সককম্মং নাম হোতীতি অযঞ্হেত্থ অধিপ্পাযো. অত্থভঞ্জনতোতি দিট্ঠধম্মিকাদিসব্বঅত্থৱিনাসনতো. অত্থজননতোতি ইধলোকত্থপৰলোকত্থপৰমত্থানং উপ্পাদনতো. আৰব্ভকালে ‘‘অনিচ্চং দুক্খং অনত্তা’’তি পৱত্তম্পি ৱচীসচ্চঞ্চ লক্খণানি পটিৱিজ্ঝন্তং ৱিপস্সনাঞাণং অনুলোমেতি তত্থেৱ পটিৱিজ্ঝনতো. পৰমত্থসচ্চঞ্চ নিব্বানং ন ৱিলোমেতি ন ৱিৰোধেতি একন্তেনেৱ সম্পাপনতো.

ঞাণদস্সনন্তি ঞাণভূতং দস্সনং, তেন মগ্গং ৱদতি. তংসম্পযুত্তমেৱ ৱীৰিযন্তি পঠমমগ্গসম্পযুত্তং ৱীৰিযমাহ. সব্বাপি মগ্গপঞ্ঞা দিট্ঠিৱিসুদ্ধিযেৱাতি দস্সেতুং ‘‘অপিচা’’তিআদি ৱুত্তং. অযমেৱ চ নযো অভিধম্মপাড়িযা (ধ. স. ৫৫০) সমেতীতি দস্সেন্তো ‘‘অভিধম্মে পনা’’তি আদিং অৱোচ.

যস্মা সংৱেগো নাম সহোত্তপ্পঞাণং, তস্মা সংৱেগৱত্থুং ভযতো ভাযিতব্বতো দস্সনৱসেন পৱত্তঞাণং. তেনাহ ‘‘জাতিভয’’ন্তিআদি. ভাযন্তি এতস্মাতি ভযং, জাতি এৱ ভযং জাতিভযং. সংৱেজনীযন্তি সংৱিজ্জিতব্বং ভাযিতব্বং উত্তাসিতব্বং. ঠানন্তি কাৰণং, ৱত্থূতি অত্থো. সংৱেগজাতস্সাতি উপ্পন্নসংৱেগস্স. উপাযপধানন্তি উপাযেন পৱত্তেতব্বং ৱীৰিযং.

কুসলানং ধম্মানন্তি সীলাদীনং অনৱজ্জধম্মানং. ভাৱনাযাতি উপ্পাদনেন ৱড্ঢনেন চ. অসন্তুট্ঠস্সাতি ‘‘অলং এত্তাৱতা, কথং এত্তাৱতা’’তি সঙ্কোচাপত্তিৱসেন ন সন্তুট্ঠস্স. ভিয্যোকম্যতাতি ভিয্যো ভিয্যো উপ্পাদনিচ্ছা. ৱোসানন্তি সঙ্কোচং অসমত্থন্তি. তুস্সনং তুট্ঠি সন্তুট্ঠি, নত্থি এতস্স সন্তুট্ঠীতি অসন্তুট্ঠি, তস্স ভাৱো অসন্তুট্ঠিতা. ৱীৰিযপ্পৱাহে ৱত্তমানে অন্তৰা এৱ পটিগমনং নিৱত্তনং পটিৱানং, তং তস্স অত্থীতি পটিৱানী, ন পটিৱানী অপ্পটিৱানী, তস্স ভাৱো অপ্পটিৱানিতা. সক্কচ্চকিৰিযতাতি কুসলানং কৰণে সক্কচ্চকিৰিযতা আদৰকিৰিযতা. সাতচ্চকিৰিযতাতি সততমেৱ কৰণং. অট্ঠিতকিৰিযতাতি অন্তৰা অট্ঠপেত্ৱা খণ্ডং অকত্ৱা কৰণং. অনোলীনৱুত্তিতাতি ন লীনপ্পৱত্তিতা. অনিক্খিত্তছন্দতাতি কুসলচ্ছন্দস্স অনিক্খিপনং. অনিক্খিত্তধুৰতাতি কুসলকৰণে ৱীৰিযধুৰস্স অনিক্খিপনং. আসেৱনাতি আদৰেন সেৱনা. ভাৱনাতি ৱড্ঢনা ব্ৰূহনা. বহুলীকম্মন্তি পুনপ্পুনং কৰণং.

তিস্সো ৱিজ্জাতি পুব্বেনিৱাসানুস্সতিঞাণং, দিব্বচক্খুঞাণং আসৱক্খযঞাণন্তি ইমা তিস্সো ৱিজ্জা. পটিপক্খৱিজ্ঝনট্ঠেন পুব্বে নিৱুত্থক্খন্ধাদীনং ৱিদিতকৰণট্ঠেন ৱিসিট্ঠা মুত্তীতি ৱিমুত্তি. স্ৱাযং ৱিসেসো পটিপক্খৱিগমনেন, পটিযোগিৱিগমনেন চ ইচ্ছিতব্বোতি তদুভযং দস্সেতুং ‘‘এত্থ চা’’তিআদি ৱুত্তং. তত্থ যেন ৱিসেসেন সমাপত্তিযো পচ্চনীকধম্মেহি সুট্ঠু মুত্তা, ততো নিৰাসঙ্কতায আৰম্মণে চ অভিৰতা, তং ৱিসেসং উপাদায তা অধিকং মুচ্চনতো, আৰম্মণে অধিমুচ্চনতো চ অধিমুত্তিযো নামাতি ৱুত্তং ‘‘চিত্তস্স চ অধিমুত্তী’’তি. মুত্তত্তাতি সব্বসঙ্খাৰেহি ৱিসেসেন নিস্সটত্তা ৱিমুত্তি.

খযে ঞাণন্তি সমুচ্ছেদৱসেন কিলেসে খেপেতীতি খযো, অৰিযমগ্গো, তপ্পৰিযাপন্নং ঞাণং খযে ঞাণং.পটিসন্ধিৱসেনাতি কিলেসানং তংতংমগ্গৱজ্ঝানং উপ্পন্নমগ্গে খন্ধসন্তানে পুন সন্দহনৱসেন. অনুপ্পাদভূতেতি তংতংফলে. অনুপ্পাদপৰিযোসানেতি অনুপ্পাদকৰো মগ্গো অনুপ্পাদো, তস্স পৰিযোসানে, কিলেসানং ৱা অনুপ্পজ্জনসঙ্খাতে পৰিযোসানে, ভঙ্গেতি অত্থোতি.

দুকৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

তিকৱণ্ণনা

৩০৫. ধম্মতো অঞ্ঞো কত্তা নত্থীতি দস্সেতুং কত্তুসাধনৱসেন ‘‘লুব্ভতীতি লোভো’’তি ৱুত্তং. লুব্ভতি তেন, লুব্ভনমত্তমেতন্তি কৰণভাৱসাধনৱসেনপি অত্থো যুজ্জতেৱ. দুস্সতি মুয্হতীতি এত্থাপি এসেৱ নযো. অকুসলঞ্চ তং অকোসল্লসম্ভূতট্ঠেন একন্তাকুসলভাৱতো মূলঞ্চ অত্তনা সম্পযুত্তধম্মানং সুপ্পতিট্ঠিতভাৱসাধনতো, ন অকুসলভাৱসাধনতো. ন হি মূলকতো অকুসলানং অকুসলভাৱো, কুসলাদীনঞ্চ কুসলাদিভাৱো. তথা সতি মোমূহচিত্তদ্ৱযে মোহস্স অকুসলভাৱো ন সিযা. তেসন্তি লোভাদীনং. ‘‘ন লুব্ভতীতি অলোভো’’তিআদিনা পটিপক্খনযেন.

দুট্ঠু চৰিতানীতি পচ্চযতো, সম্পযুত্তধম্মতো, পৱত্তিআকাৰতো চ ন সুট্ঠু অসম্মা পৱত্তিতানি. ৱিৰূপানীতি বীভচ্ছানি সম্পতি, আযতিঞ্চ অনিট্ঠৰূপত্তা. কাযেনাতি কাযদ্ৱাৰেন কৰণভূতেন. কাযতোতি কাযদ্ৱাৰতো. ‘‘সুট্ঠু চৰিতানী’’তিআদীসু ৱুত্তৱিপৰিযাযেন অত্থো ৱেদিতব্বো. যস্স সিক্খাপদস্স ৱীতিক্কমে কাযসমুট্ঠানা আপত্তি হোতি, তং কাযদ্ৱাৰে পঞ্ঞত্তসিক্খাপদং. অৱীতিক্কমো কাযসুচৰিতন্তি ৱাৰিত্তসীলস্স ৱসেন ৱদতি, চাৰিত্তসীলস্সপি ৱা, যস্স অকৰণে আপত্তি হোতি. ৱচীদুচ্চৰিতসুচৰিতনিদ্ধাৰণম্পি ৱুত্তনযানুসাৰেন ৱেদিতব্বং. উভযত্থ পঞ্ঞত্তস্সাতি কাযদ্ৱাৰে, ৱচীদ্ৱাৰে চ পঞ্ঞত্তস্স. সিক্খাপদস্স ৱীতিক্কমোৱ মনোদুচ্চৰিতং মনোদ্ৱাৰে পঞ্ঞত্তস্স সিক্খাপদস্স অভাৱতো, তযিদং দ্ৱাৰদ্ৱযে অকিৰিযসমুট্ঠানায আপত্তিযা ৱসেন ৱেদিতব্বং. অৱীতিক্কমোতি যথাৱুত্তায আপত্তিযা অৱীতিক্কমো মনোসুচৰিতং. ‘‘সব্বস্সাপি সিক্খাপদস্স অৱীতিক্কমো মনোসুচৰিত’’ন্তি কেচি. তদুভযঞ্হি চাৰিত্তসীলং উদ্দিস্সপঞ্ঞত্তং সিক্খাপদং, তস্স অৱীতিক্কমো সিযা কাযসুচৰিতং, সিযা ৱচীসুচৰিতন্তি.

পাণো অতিপাতীযতি এতাযাতি পাণাতিপাতো, তথাপৱত্তা চেতনা, এৱং অদিন্নাদানাদযোপীতি আহ ‘‘পাণাতিপাতাদযো পন তিস্সো চেতনা’’তি. ৱচীদ্ৱাৰেপি উপ্পন্না কাযদুচ্চৰিতং দ্ৱাৰন্তৰে উপ্পন্নস্সাপি কম্মস্স সনামাপৰিচ্চাগতো যেভুয্যৱুত্তিযা, তব্বহুলৱুত্তিযা চ. তেনাহু অট্ঠকথাচৰিযা –

‘‘দ্ৱাৰে চৰন্তি কম্মানি, ন দ্ৱাৰা দ্ৱাৰচাৰিনো;

তস্মা দ্ৱাৰেহি কম্মানি, অঞ্ঞমঞ্ঞং ৱৱত্থিতা’’তি. (ধ. স. অট্ঠ. কামাৱচৰকুসলদ্ৱাৰকথা);

ৱচীদুচ্চৰিতং কাযদ্ৱাৰেপি ৱচীদ্ৱাৰেপি উপ্পন্নাতি আনেত্ৱা সম্বন্ধিতব্বং. চেতনাসম্পযুত্তধম্মাতি মনোকম্মভূতায চেতনায সম্পযুত্তধম্মা. কাযৱচীকম্মভূতায পন চেতনায সম্পযুত্তা অভিজ্ঝাদযো তং তং পক্খিকা ৱা হোন্তি অব্বোহাৰিকা ৱাতি. চেতনাসম্পযুত্তধম্মা মনোসুচৰিতন্তি এত্থাপি এসেৱ নযো. তিৱিধস্স দুচ্চৰিতস্স অকৰণৱসেন পৱত্তা তিস্সো চেতনাপি ৱিৰতিযোপি কাযসুচৰিতং কাযিকস্স ৱীতিক্কমস্স অকৰণৱসেন পৱত্তনতো, কাযেন পন সিক্খাপদানং সমাদিযনে সীলস্স কাযসুচৰিতভাৱে ৱত্তব্বমেৱ নত্থি. এসেৱ নযো ৱচীসুচৰিতে.

কামপটিসংযুত্তোতি এত্থ দ্ৱে কামা ৱত্থুকামো চ কিলেসকামো চ. তত্থ ৱত্থুকামপক্খে আৰম্মণকৰণৱসেন কামেহি পটিসংযুত্তো ৱিতক্কো কামৱিতক্কো. কিলেসকামপক্খে পন সম্পযোগৱসেন কামেন পটিসংযুত্তোতি যোজেতব্বং. ‘‘ব্যাপাদপটিসংযুত্তো’’তিআদীসু সম্পযোগৱসেনেৱ অত্থো ৱেদিতব্বো. ব্যাপাদৱত্থুপটিসংযুত্তোপি ব্যাপাদপটিসংযুত্তোতি গয্হমানে উভযথাপি যোজনা লব্ভতেৱ. ৱিহিংসাপটিসংযুত্তোতি এত্থাপি এসেৱ নযো. ৱিহিংসন্তি এতায সত্তে, ৱিহিংসনং ৱা এসা সত্তানন্তি ৱিহিংসা, তায পটিসংযুত্তো ৱিহিংসাপটিসংযুত্তোতি এৱং সদ্দত্থো ৱেদিতব্বো. অপ্পিযে অমনাপে সঙ্খাৰে আৰব্ভ ব্যাপাদৱিতক্কপ্পৱত্তি অট্ঠানাঘাতৱসেন দীপেতব্বা. ব্যাপাদৱিতক্কস্স অৱধিং দস্সেতুং ‘‘যাৱ ৱিনাসনা’’তি ৱুত্তং. ৱিনাসনং পন পাণাতিপাতো এৱাতি. ‘‘সঙ্খাৰো’’ হি দুক্খাপেতব্বো নাম নত্থী’’তি কস্মা ৱুত্তং, ননু যে ‘‘দুক্খাপেতব্বা’’তি ইচ্ছিতা সত্তসঞ্ঞিতা, তেপি অত্থতো সঙ্খাৰা এৱাতি? সচ্চমেতং, যে পন ইন্দ্ৰিযবদ্ধা সৱিঞ্ঞাণকতায দুক্খং পটিসংৱেদেন্তি, তস্মা তে ৱিহিংসাৱিতক্কস্স ৱিসযা ইচ্ছিতা সত্তসঞ্ঞিতা. যে পন ন দুক্খং পটিসংৱেদেন্তি ৱুত্তলক্খণাযোগতো, তে সন্ধায ‘‘ৱিহিংসাৱিতক্কো সঙ্খাৰেসু নুপ্পজ্জতী’’তি ৱুত্তং. যত্থ পন উপ্পজ্জতি, যথা চ উপ্পজ্জতি, তং দস্সেতুং ‘‘ইমে সত্তা’’তিআদি ৱুত্তং.

নেক্খম্মং ৱুচ্চতি লোভতো নিক্খন্তত্তা অলোভো, নীৱৰণেহি নিক্খন্তত্তাপি পঠমজ্ঝানং, সব্বাকুসলেহি নিক্খন্তত্তা সব্বো কুসলো ধম্মো, সব্বসঙ্খতেহি পন নিক্খন্তত্তা, নিব্বানং. উপনিস্সযতো, সম্পযোগতো, আৰম্মণকৰণতো চ নেক্খম্মেন পটিসংযুত্তোতি নেক্খম্মপটিসংযুত্তো. নেক্খম্মৱিতক্কো সম্মাসঙ্কপ্পো. ইদানি তং ভূমিৱিভাগেন দস্সেতুং ‘‘সো’’তিআদি ৱুত্তং. অসুভপুব্বভাগেতি অসুভজ্ঝানস্স পুব্বভাগে. অসুভগ্গহণঞ্চেত্থ কামৱিতক্কস্স উজুৱিপচ্চনীকদস্সনত্থং কতং. কামৱিতক্কপটিপক্খো হি নেক্খম্মৱিতক্কোতি. এৱঞ্চ কত্ৱা উপৰিৱিতক্কদ্ৱযস্স ভূমিং দস্সেন্তেন সপুব্বভাগানি মেত্তাকৰুণাঝানাদীনি উদ্ধটানি. অসুভজ্ঝানেতি অসুভাৰম্মণে পঠমজ্ঝানে. অৱযৱে হি সমুদাযৱোহাৰং কত্ৱা নিদ্দিসতি যথা ‘‘ৰুক্খে সাখা’’তি. ঝানং পাদকং কত্ৱাতি নিদস্সনমত্তং. তং ঝানং সম্মসিত্ৱা উপ্পন্নমগ্গফলকালেপি হি সো লোকুত্তৰোতি. ব্যাপাদস্স পটিপক্খো, কিঞ্চিপি ন ব্যাপাদেতি এতেনাতি ৱা অব্যাপাদো, মেত্তা, তায পটিসংযুত্তো অব্যাপাদপটিসংযুত্তো. মেত্তাঝানেতি মেত্তাভাৱনাৱসেন অধিগতে পঠমজ্ঝানে. কৰুণাঝানেতি এত্থাপি এসেৱ নযো. ৱিহিংসায পটিপক্খো, ন ৱিহিংসন্তি ৱা এতায সত্তেতি অৱিহিংসা, কৰুণা.

ননু চ অলোভাদোসানং অঞ্ঞমঞ্ঞাৱিৰহতো তেসং ৱসেন উপ্পজ্জনকানং ইমেসং নেক্খম্মৱিতক্কাদীনং অঞ্ঞমঞ্ঞং অসঙ্কৰণতো ৱৱত্থানং ন হোতীতি? নোতি দস্সেতুং ‘‘যদা’’তিআদি আৰদ্ধং. অলোভো সীসং হোতীতি অলোভো পধানো হোতি. নিযমিতপৰিণতসমুদাচাৰাদিৱসেন যদা অলোভপ্পধানো নেক্খম্মগৰুকো চিত্তুপ্পাদো হোতি, তদা লদ্ধাৱসৰো নেক্খম্মৱিতক্কো পতিট্ঠহতি. তংসম্পযুত্তস্স পন অদোসলক্খণস্স অব্যাপাদস্স ৱসেন যো তস্সেৱ অব্যাপাদৱিতক্কভাৱো সম্ভৱেয্য, সতি চ অব্যাপাদৱিতক্কভাৱে কস্সচিপি অৱিহেঠনজাতিকতায অৱিহিংসাৱিতক্কভাৱো চ সম্ভৱেয্য, তে ইতৰে দ্ৱে. তদন্ৱযিকাতি তস্সেৱ নেক্খম্মৱিতক্কস্স অনুগামিনো, সৰূপতো অদিস্সনতো ‘‘তস্মিং সতি হোন্তি, অসতি ন হোন্তী’’তি তদনুমাননেয্যা ভৱন্তি. সেসদ্ৱযেপি ইমিনা নযেন অত্থো ৱেদিতব্বো. ৱুত্তনযেনেৱাতি ‘‘কামপটিসংযুত্তো সঙ্কপ্পো কামসঙ্কপ্পো’’তিআদিনা ৱিতক্কত্তিকে ৱুত্তনযেনেৱ (দী. নি. ৩.২৮৮) ৱেদিতব্বো অত্থতো অভিন্নত্তা. যদি এৱং কস্মা পুন দেসনা কতাতি? তথা দেসনায বুজ্ঝনকানং অজ্ঝাসযৱসেন দেসনামত্তমেৱেতং.

কামৱিতক্কাদীনং ৱিয উপ্পজ্জনাকাৰো ৱেদিতব্বো ‘‘তাসু দ্ৱে সত্তেসুপি সঙ্খাৰেসুপি উপ্পজ্জন্তী’’তিআদিনা. তত্থ কাৰণমাহ ‘‘তংসম্পযুত্তাযেৱ হি এতা’’তি. তথেৱাতি যথা নেক্খম্মৱিতক্কাদীনং ‘‘অসুভপুব্বভাগে কামাৱচৰো হোতী’’তিআদিনা কামাৱচৰাদিভাৱো ৱুত্তো, তথেৱ তাসম্পি নেক্খম্মসঞ্ঞাদীনম্পি কামাৱচৰাদিভাৱো ৱেদিতব্বো.

কামপটিসংযুত্তোতি সম্পযোগৱসেন কামেন পটিসংযুত্তো. তক্কনৱসেন তক্কো. ৱিসেসতো তক্কনৱসেন ৱিতক্কো. সঙ্কপ্পনপৰিকপ্পনৱসেন সঙ্কপ্পো. অঞ্ঞেসুপি কামপটিসংযুত্তেসু ধম্মেসু ৱিজ্জমানেসু ৱিতক্কে এৱ কামোপপদো ধাতু-সদ্দো নিৰুড়্হো ৱেদিতব্বো ৱিতক্কস্স কামসঙ্কপ্পপ্পৱত্তিযা সাতিসযত্তা. এস নযো ব্যাপাদধাতুআদীসু. সব্বেপি অকুসলা ধম্মা কামধাতূ হীনজ্ঝাসযেহি কামিতব্বধাতুভাৱতো কিলেসকামস্স আৰম্মণসভাৱত্তাতি অত্থো. ৱিহেঠেতীতি ৱিবাধতি. তত্থাতি তস্মিং যথাৱুত্তে কামধাতুত্তিকে. সব্বাকুসলসঙ্গাহিকায কামধাতুযা ইতৰা দ্ৱে সঙ্গহেত্ৱা কথনং সব্বসঙ্গাহিকা কথা. তিস্সো ধাতুযো অঞ্ঞমঞ্ঞং অসঙ্কৰতো কথা অসম্ভিন্না. ইতৰা দ্ৱে গহিতাৱ হোন্তীতি ইতৰা দ্ৱে ধাতুযো গহিতা এৱ হোন্তি সব্বেপি অকুসলা ধম্মা কামধাতূ’’তি ৱুত্তত্তা সামঞ্ঞজোতনায সৱিসযস্স অতিব্যাপনেন. ততোতি ইতৰধাতুদ্ৱযসঙ্গাহিকায কামধাতুযা. নীহৰিত্ৱাতি নিদ্ধাৰেত্ৱা. দস্সেতীতি এৱং ভগৱা দস্সেতীতি ৱত্তুং ৱট্টতি. ব্যাপাদধাতুং…পে… কথেসি. কস্মা? পগেৱ অপৱাদা অভিনিৱিসন্তি, ততো পৰং উস্সগ্গো পৱত্ততি, ঠপেত্ৱা ৱা অপৱাদৱিসযং তং পৰিহৰন্তোৱ উস্সগ্গো পৱত্ততীতি, ঞাযো হেস লোকে নিৰুড়্হোতি.

দ্ৱে কথাতি ‘‘সব্বসঙ্গাহিকা, অসম্ভিন্না চা’’তি (দী. নি. অট্ঠ. ৩.৩০৫) অনন্তৰত্তিকে ৱুত্তা দ্ৱে কথা. তত্থ ৱুত্তনযেন আনেত্ৱা কথনৱসেন ৱেদিতব্বা. তস্মা তত্থ ৱুত্তঅত্থো ইধাপি আহৰিত্ৱা ৱেদিতব্বো ‘‘নেক্খম্মধাতুযা গহিতায ইতৰা দ্ৱে গহিতাৱ হোন্তী’’তিআদিনা.

সুঞ্ঞতট্ঠেনাতি অত্তসুঞ্ঞতায. কামভৱো কামো উত্তৰপদলোপেন সুঞ্ঞতট্ঠেন ধাতু চাতি কামধাতু. ব্ৰহ্মলোকন্তি পঠমজ্ঝানভূমিসঞ্ঞিতং ব্ৰহ্মলোকং. ধাতুযা আগতট্ঠানম্হীতি ‘‘কামধাতু ৰূপধাতূ’’তিআদিনা ধাতুগ্গহণে কতে. ভৱেন পৰিচ্ছিন্দিতব্বাতি ‘‘কামভৱো ৰূপভৱো’’তিআদিনা ভৱৱসেন তদত্থো পৰিচ্ছিন্দিতব্বো, ন যায কাযচি ধাতুযা ৱসেন. যদগ্গেন চ ধাতুযা আগতট্ঠানে ভৱেন পৰিচ্ছেদো কাতব্বো, তদগ্গেন ভৱস্স আগতট্ঠানে ধাতুযা পৰিচ্ছেদো কাতব্বো ভৱৱসেন ধাতুযা পৰিচ্ছিজ্জনতো. নিৰুজ্ঝতি কিলেসৱট্টমেত্থাতি নিৰোধো, সা এৱ সুঞ্ঞতট্ঠেন ধাতূতি নিৰোধধাতু, নিব্বানং. নিৰুদ্ধে চ কিলেসৱট্টে কম্মৱিপাকৱট্টা নিৰুদ্ধা এৱ হোন্তি.

হীনধাতুত্তিকো অভিধম্মে (ধ. স. তিকমাতিকা ১৪) হীনত্তিকেন পৰিচ্ছিন্দিতব্বোতি ৱুত্তং ‘‘হীনা ধাতূতি দ্ৱাদস অকুসলচিত্তুপ্পাদা’’তি. তে হি লামকট্ঠেন হীনধাতু. হীনপণীতানং মজ্ঝে ভৱাতি মজ্ঝিমধাতু, অৱসেসা তেভূমকধম্মা. উত্তমট্ঠেন অতপ্পকট্ঠেন চ পণীতধাতু, নৱলোকুত্তৰধম্মা.

পঞ্চকামগুণা ৱিসযভূতা এতস্স সন্তীতি পঞ্চকামগুণিকো, কামৰাগো. ৰূপাৰূপভৱেসূতি ৰূপাৰূপূপপত্তিভৱেসু যথাধিগতেসু. অনধিগতেসু পন সো পত্থনা নাম ন হোতীতি ভৱৱসেন পত্থনাতি ইমিনাৱ গহিতো. ঝাননিকন্তীতি ৰূপাৰূপজ্ঝানেসু নিকন্তি. ভৱৱসেন পত্থনাতি ভৱেসু পত্থনাতি. এৱং চতূহিপি পদেহি যথাক্কমং মহগ্গতূপপত্তিভৱৱিসযা, মহগ্গতকম্মভৱৱিসযা, ভৱদিট্ঠিসহগতা, ভৱপত্থনাভূতা চ তণ্হা ‘‘ভৱতণ্হা’’তি ৱুত্তা. ৱিভৱদিট্ঠি ৱিভৱো উত্তৰপদলোপেন, ৱিভৱসহগতা তণ্হা ৱিভৱতণ্হা. ৰূপাদিপঞ্চৱত্থু কামৱিসযা বলৱৰাগভূতা তণ্হা কামতণ্হাতি পঠমনযো, ‘‘সব্বেপি তেভূমকধম্মা কামনীযট্ঠেন কামা’’তি (মহানি. ১) ৱচনতো তে আৰব্ভ পৱত্তা দিট্ঠিৱিপ্পযুত্তা সব্বাপি তণ্হা কামতণ্হাতি দুতিযনযোতি অযমেতেসং ৱিসেসো.

অভিধম্মে পনাতি পন-সদ্দো ৱিসেসত্থজোতনো, তেন পঞ্চকামগুণিকৰাগতো অঞ্ঞোপি কামাৱচৰধম্মৱিসযো লোভো অভিধম্মে (ৱিভ. ৯১৫) ‘‘কামতণ্হা’’তি আগতোতি ইমং ৱিসেসং জোতেতি. তিকন্তৰম্পি সমানং তণ্হংযেৱ নিস্সায পৱত্তিতদেসনানন্তৰতায তং ‘‘ৱাৰো’’তি ৱত্তব্বতং অৰহতীতি ‘‘ইমিনা ৱাৰেনা’’তি ৱুত্তং. ইমিনা ৱাৰেনাতি ইমিনা পৰিযাযেনাতি অত্থো. ৰজনীযট্ঠেনাতি কামনীযট্ঠেন. পৰিযাদিযিত্ৱাতি পৰিগ্গহেত্ৱা. ততোতি কামতণ্হায. নীহৰিত্ৱাতি নিদ্ধাৰেত্ৱা. ইতৰা দ্ৱে তণ্হাতি ৰূপতণ্হং, অৰূপতণ্হঞ্চ দস্সেতি. এতেন ‘‘কামতণ্হা’’তি সাধাৰণৱচনমেতং সব্বস্সপি লোভস্স, তস্স পন ‘‘ৰূপতণ্হা অৰূপতণ্হা’’তি ৱিসেসৱচনং যথা কামগুণিকৰাগো ৰূপৰাগো অৰূপৰাগোতি দস্সেতি. নিৰোধতণ্হাতি ভৱনিৰোধে ভৱসমুচ্ছেদে তণ্হা. যস্মা হি উচ্ছেদদিট্ঠি মনুস্সত্তভাৱে, কামাৱচৰদেৱত্তভাৱে, ৰূপাৱচৰঅৰূপাৱচৰত্তভাৱে ঠিতস্স অত্তনো সম্মা সমুচ্ছেদো হোতীতি ভৱনিৰোধং আৰব্ভ পৱত্ততি, তস্মা তংসহগতাপি তণ্হা তমেৱ আৰব্ভ পৱত্ততীতি.

ৱট্টস্মিন্তি তিৱিধেপি ৱট্টে. যথা তে হি নিস্সৰিতুং অপ্পদানৱসেন কম্মৱিপাকৱট্টে তংসমঙ্গিসত্তং তেসং পৰাপৰুপ্পত্তিযা পচ্চযভাৱেন সংযোজেন্তি, এৱং কিলেসৱট্টেপীতি. সতীতি পৰমত্থতো ৱিজ্জমানে. ৰূপাদিভেদেতি ৰূপৱেদনাদিৱিভাগে. কাযেতি খন্ধসমূহে. ৱিজ্জমানাতি সতী পৰমত্থতো উপলব্ভমানা. দিট্ঠিযা পৰিকপ্পিতো হি অত্তাদি পৰমত্থতো নত্থি, দিট্ঠি পন অযং অত্থেৱাতি. ৱিচিনন্তোতি ধম্মসভাৱং ৱীমংসন্তো. কিচ্ছতীতি কিলমতি. পৰামসতীতি পৰতো আমসতি. ‘‘সীলেন সুদ্ধি, ৱতেন সুদ্ধী’’তি গণ্হন্তো হি ৱিসুদ্ধিমগ্গং অতিক্কমিত্ৱা তস্স পৰতো আমসতি নাম. ৱীসতিৱত্থুকা দিট্ঠীতি ৰূপাদি-ধম্মে, পচ্চেকং তে ৱা নিস্সিতং, তেসং ৱা নিস্সযভূতং, সামিভূতং ৱা কত্ৱা পৰিকপ্পনৱসেন পৱত্তিযা ৱীসতিৱত্থুকা অত্তদিট্ঠি ৱীসতি. ৱিমতীতি ধম্মেসু সম্মা, মিচ্ছা ৱা মননাভাৱতো সংসযিতট্ঠেন অমতি, অপ্পটিপজ্জনন্তি অত্থো. ৱিপৰিযাসগ্গাহোতি অসুদ্ধিমগ্গে ‘‘সুদ্ধিমগ্গো’’তি ৱিপৰীতগ্গাহো.

চিৰপাৰিৱাসিযট্ঠেনাতি চিৰপৰিৱুত্থতায পুৰাণভাৱেন. আসৱনট্ঠেনাতি সন্দনট্ঠেন, পৱত্তনট্ঠেনাতি অত্থো. সৱতীতি পৱত্ততি. অৱধিঅত্থো আ-কাৰো, অৱধি চ মৰিযাদাভিৱিধিভেদতো দুৱিধো. তত্থ মৰিযাদো কিৰিযং বহি কত্ৱা পৱত্ততি যথা ‘‘আ পাটলিপুত্তা ৱুট্ঠো দেৱো’’তি. অভিৱিধি কিৰিযং ব্যাপেত্ৱা পৱত্ততি যথা ‘‘আ ভৱগ্গা ভগৱতো যসো পৱত্তো’’তি. অভিৱিধিঅত্থো অযং আ-কাৰো ৱেদিতব্বো.

কত্থচি দ্ৱে আসৱা আগতাতি ৱিনযপাড়িং (পাৰা. ৩৯) সন্ধাযাহ. তত্থ হি ‘‘দিট্ঠধম্মিকানং আসৱানং সংৱৰায, সম্পৰাযিকানং আসৱানং পটিঘাতাযা’’তি (পাৰা. ৩৯) দ্ৱিধা আসৱা আগতাতি. কত্থচীতি তিকনিপাতে আসৱসুত্তে, (ইতিৱু. ৫৬; সং. নি. ৫.১৬৩) অঞ্ঞেসু চ সড়াযতনসুত্তাদীসু (সং. নি. ৪.৩২১). সড়াযতনসুত্তেসুপি হি ‘‘তযোমে আৱুসো আসৱা কামাসৱো ভৱাসৱো অৱিজ্জাসৱো’’তি তযো এৱ আগতাতি. নিৰযং গমেন্তীতি নিৰযগামিনীযা. যস্মা ইধ সাসৱং কুসলাকুসলং কম্মং আসৱপৰিযাযেন দেসিতং, তস্মা পঞ্চগতিসংৱত্তনীযভাৱেন আসৱা আগতা. ইমস্মিং সঙ্গীতিসুত্তে তযো আগতাতি. এত্থ যস্মা অঞ্ঞেসু চ আ ভৱগ্গং আ গোত্ৰভুং পৱত্তন্তেসু মানাদীসু ৱিজ্জমানেসু অত্তত্তনিযাদিগ্গাহৱসেন, অভিব্যাপনমদকৰণৱসেন আসৱসদিসতা চ এতেসংযেৱ, ন অঞ্ঞেসং, তস্মা এতেস্ৱেৱ আসৱ-সদ্দো নিৰুড়্হো দট্ঠব্বো. ন চেত্থ ‘‘দিট্ঠাসৱো নাগতো’’তি চিন্তেতব্বং ভৱতণ্হায, ভৱদিট্ঠিযাপি ভৱাসৱগ্গহণেনেৱ গহিতত্তা. কামাসৱো নাম কামনট্ঠেন, আসৱনট্ঠেন চ. ৱুত্তাযেৱ অত্থতো নিন্নানাকৰণতো.

কামে এসতি গৱেসতি এতাযাতি কামেসনা, কামানং অভিপত্থনাৱসেন, পৰিযেট্ঠিৱসেন, পৰিভুঞ্জনৱসেন ৱা পৱত্তৰাগো. ভৱেসনা পন ভৱপত্থনা, ভৱাভিৰতিভৱজ্ঝোসানৱসেন পৱত্তৰাগো. দিট্ঠিগতিকসম্মতস্সাতি অঞ্ঞতিত্থিযেহি পৰিকপ্পিতস্স, সম্ভাৱিতস্স চ. ব্ৰহ্মচৰিযস্সাতি তপোপক্কমস্স. তদেকট্ঠন্তি তাহি ৰাগদিট্ঠীহি সহজেকট্ঠং. কম্মন্তি অকুসলকম্মং. তম্পি হি কামাদিকে নিব্বত্তনাধিট্ঠানাদিৱসেন পৱত্তং ‘‘এসতী’’তি ৱুচ্চতি. অন্তগ্গাহিকা দিট্ঠীতি নিদস্সনমত্তমেতং. যা কাচি পন মিচ্ছাদিট্ঠি তপোপক্কমহেতুকা ব্ৰহ্মচৰিযেসনা এৱ.

আকাৰসণ্ঠানন্তি ৱিসিট্ঠাকাৰাৱট্ঠানং কথংৱিধন্তি হি কেন পকাৰেন সণ্ঠিতং, সমৱট্ঠিতন্তি অত্থো. সদ্দত্থতো পন ৱিদহনং ৱিসিট্ঠাকাৰেন অৱট্ঠানং ৱিধা, ৱিধীযতি ৱিসদিসাকাৰেন ঠপীযতীতি ৱিধা, কোট্ঠাসো. ৱিদহনতো হীনাদিৱসেন ৱিৱিধেনাকাৰেন দহনতো উপধাৰণতো ৱিধা, মানোৱ. সেয্যসদিসহীনানং ৱসেনাতি সেয্যসদিসহীনভাৱানং যাথাৱা’ যাথাৱভূতানং ৱসেন. তযো মানা ৱুত্তা সেয্যস্সেৱ উপ্পজ্জনকা. এস নযো সদিসহীনেসুপি. তেনাহ ‘‘অযঞ্হি মানো’’তিআদি. ইদানি যথাউদ্দিট্ঠে নৱৱিধেপি মানে ৱত্থুৱিভাগেন দস্সেতুং ‘‘তত্থা’’তিআদি ৱুত্তং. ৰাজূনঞ্চেৱ পব্বজিতানঞ্চ উপ্পজ্জতি কস্মা? তে ৱিসেসতো অত্তানং সেয্যতো দহন্তীতি. ইদানি তমত্থং ৱিত্থাৰতো দস্সেন্তো ‘‘ৰাজা হী’’তিআদিমাহ. কো মযা সদিসো অত্থীতি কো-সদ্দো পটিক্খেপত্থো, অঞ্ঞো সদিসো নত্থীতি অধিপ্পাযো. এতেসংযেৱাতি ৰাজূনং, পব্বজিতানঞ্চ. উপ্পজ্জতি সেট্ঠৱত্থুকত্তা তস্স. ‘‘হীনোহমস্মী’’তি মানেপি এসেৱ নযো.

‘‘কো মযা সদিসো অঞ্ঞো ৰাজপুৰিসো অত্থী’’তি ৱা ‘‘ময্হং অঞ্ঞেহি সদ্ধিং কিং নানাকৰণ’’ন্তি ৱা ‘‘অমচ্চো তি নামামেৱ…পে… নামাহ’’ন্তি ৱাতি সদিসস্স সেয্যমানাদীনং তিণ্ণং পৱত্তিআকাৰদস্সনং.

দাসাদীনন্তি আদি-সদ্দেন ভতিক কম্মকৰাদীনং পৰাধীনৱুত্তিকানং গহণং. আদি-সদ্দেন ৱা গহিতে এৱ ‘‘পুক্কুসচণ্ডালাদযোপী’’তি সযমেৱ দস্সেতি. ননু চ মানো নামাযং সংপগ্গহৰসো, সো কথং ওমানে সম্ভৱতীতি? সোপি অৱকৰণমুখেন ৱিধানৱত্থুনা পগ্গণ্হনৱসেনেৱ পৱত্ততীতি নাযং ৱিৰোধো. তেনেৱাহ ‘‘কিং দাসো নাম অহন্তি এতে মানে কৰোতী’’তি. তথা হিস্স যাথাৱমানতা ৱুত্তা.

যাথাৱমানা ভৱনিকন্তি ৱিয, অত্তদিট্ঠি ৱিয চ ন মহাসাৱজ্জা, তস্মা তে ন অপাযগমনীযা. যথাভূতৱত্থুকতায হি তে যাথাৱমানা. ‘‘অৰহত্তমগ্গৱজ্ঝা’’তি চ তস্স অনৱসেসপ্পহাযিতায ৱুত্তং. দুতিযততিযমগ্গেহি চ তে যথাক্কমং পহীযন্তি, যে ওড়াৰিকতৰা, ওড়াৰিকতমা চ. মানো হি ‘‘অহং অস্মী’’তি পৱত্তিযা উপৰিমগ্গেসু সম্মাদিট্ঠিযা উজুৱিপচ্চনীকো হুত্ৱা পহীযতি. অযাথাৱমানা নাম অযথাভূতৱত্থুকতায, তেনেৱ তে মহাসাৱজ্জভাৱেন পঠমমগ্গৱজ্ঝা ৱুত্তা.

অততি সততং গচ্ছতি পৱত্ততীতি অদ্ধা, কালোতি আহ ‘‘তযো অদ্ধাতি তযো কালা’’তি. সুত্তন্তপৰিযাযেনাতি ভদ্দেকৰত্তসুত্তাদীসু (ম. নি. ৩.২৮৩) আগতনযেন. তত্থ হি ‘‘যো চাৱুসো মনো, যে চ ধম্মা, উভযমেতং পচ্চুপ্পন্নং, তস্মিং চে পচ্চুপ্পন্নে ছন্দৰাগপটিবদ্ধং হোতি ৱিঞ্ঞাণং, ছন্দৰাগপটিবদ্ধত্তা ৱিঞ্ঞাণস্স তদভিনন্দতি, তদভিনন্দন্তো পচ্চুপ্পন্নেসু ধম্মেসু সংহীৰতী’’তি (ম. নি. ৩.২৮৪) অদ্ধাপচ্চুপ্পন্নং সন্ধায এৱং ৱুত্তং. তেনাহ ‘‘পটিসন্ধিতো পুব্বে’’তিআদি. তদন্তৰন্তি তেসং চুতিপটিসন্ধীনং ৱেমজ্ঝং পচ্চুপ্পন্নো অদ্ধা, যো পুব্বন্তাপৰন্তানং ৱেমজ্ঝতায ‘‘পুব্বন্তাপৰন্তে কঙ্খতি, (ধ. স. ১১২৩) পুব্বন্তাপৰন্তে অঞ্ঞাণ’’ন্তি (ধ. স. ১০৬৭, ১১০৬, ১১২৮) এৱমাদীসু ‘‘পুব্বন্তাপৰন্তো’’তি চ ৱুচ্চতি. ভঙ্গো ধম্মো অতীতংসেন সঙ্গহিতোতি আহ ‘‘ভঙ্গতো উদ্ধং অতীতো অদ্ধা নামা’’তি. তথা অনুপ্পন্নো ধম্মো অনাগতংসেন সঙ্গহিতোতি আহ ‘‘উপ্পাদতো পুব্বে অনাগতো অদ্ধা নামা’’তি. খণত্তযেতি উপ্পাদো, ঠিতি, ভঙ্গোতি তীসু খণেসু. যদা হি ধম্মো হেতুপচ্চযস্স সমৱাযে উপ্পজ্জতি, যদা চ ৱেতি, ইতি দ্ৱীসুপি খণেসু ঠিতিক্খণে ৱিয পচ্চুপ্পন্নোতি. ধম্মানঞ্হি পাকভাৱূপাধিকং পত্তব্বং উদযো, ৱিদ্ধংসভাৱূপাধিকং ৱযো, তদুভযৱেমজ্ঝং ঠিতি. যদি এৱং অদ্ধা নামাযং ধম্মো এৱ আপন্নোতি? ন ধম্মো, ধম্মস্স পন অৱত্থাভেদো, তঞ্চ উপাদায লোকে কালসমঞ্ঞাতি দস্সেতুং ‘‘অতীতাদিভেদো চ নাম অয’’ন্তিআদি ৱুত্তং. ইধাতি ইমস্মিং লোকে. তেনেৱ ৱোহাৰেনাতি তং তং অৱত্থাৱিসেসং উপাদায ধম্মো ‘‘অতীতো অনাগতো পচ্চুপ্পন্নো’’তি যেন ৱোহাৰেন ৱোহৰীযতি, ধম্মপ্পৱত্তিমত্ততায হি পৰমত্থতো অৱিজ্জমানোপি কালো তস্সেৱ ধম্মস্স পৱত্তিঅৱত্থাৱিসেসং উপাদায তেনেৱ ৱোহাৰেন ‘‘অতীতো অদ্ধা’’তিআদিনা ৱুত্তো.

অন্ত-সদ্দো লোকে পৰিযোসানে, কোটিযং নিৰুড়্হোতি তদত্থং দস্সেন্তো ‘‘অন্তোযেৱ অন্তো’’তি আহ, কোটি অন্তোতি অত্থো. পৰভাগোতি পাৰিমন্তো. অমতি গচ্ছতি ভৱপ্পবন্ধো নিট্ঠানং এত্থাতি অন্তো, কোটি. অমনং নিট্ঠানগমনন্তি অন্তো, ওসানং. সো পন ‘‘এসেৱন্তো দুক্খস্সা’’তি (ম. নি. ৩.৩৯৩; সং. নি. ২.৫১) ৱুত্তত্তা দুক্খণ্ণৱস্স পাৰিমন্তোতি আহ ‘‘পৰভাগো’’তি. অম্মতি পৰিভুয্যতি হীড়ীযতীতি অন্তো, লামকো. অম্মতি ভাগসো ঞাযতীতি অন্তো, অংসোতি আহ ‘‘কোট্ঠাসো অন্তো’’তি. সন্তো পৰমত্থতো ৱিজ্জমানো কাযো ধম্মসমূহোতি সক্কাযো, খন্ধা, তে পন অৰিযসচ্চভূতা ইধাধিপ্পেতাতি ৱুত্তং ‘‘পঞ্চুপাদানক্খন্ধা’’তি. পুৰিমতণ্হাতি যেসং নিব্বত্তিকা, তন্নিব্বত্তিতো পগেৱ সিদ্ধা তণ্হা. অপ্পৱত্তিভূতন্তি নপ্পৱত্ততি তদুভযং এত্থাতি তেসং অপ্পৱত্তিট্ঠানভূতং. যদি ‘‘সক্কাযো অন্তো’’তিআদিনা অঞ্ঞমঞ্ঞং ৱিভত্তিতায দুক্খসচ্চাদযো গহিতা, অথ কস্মা মগ্গো ন গহিতোতি আহ ‘‘মগ্গো পনা’’তিআদি. তত্থ উপাযত্তাতি উপাযভাৱতো, সম্পাপকহেতুভাৱতোতি অত্থো.

যদি পন হেতুমন্তগ্গহণেনেৱ হেতু গহিতো হোতি, ননু এৱং সক্কাযগ্গহণেনেৱ তস্স হেতুভূতো সক্কাযসমুদযো গহিতো হোতীতি? তস্স গহণে সঙ্খতদুকো ৱিয, সপ্পচ্চযদুকো ৱিয চ দুকোৱাযং আপজ্জতি, ন তিকো. যথা পন সক্কাযং গহেত্ৱা সক্কাযসমুদযোপি গহিতো, এৱং সক্কাযনিৰোধং গহেত্ৱা সক্কাযনিৰোধুপাযো গয্হেয্য, এৱং সতি চতুক্কো অযং আপজ্জেয্য, ন তিকো, তস্মা হেতুমন্তগ্গহণেন হেতুগ্গহণং ন চিন্তেতব্বং. অযং পনেত্থ অধিপ্পাযো যুত্তো সিযা – ইধ সক্কাযসক্কাযসমুদযা অনাদিকালিকা, অসতি মগ্গভাৱনাযং পচ্চযানুপৰমেন অপৰিযন্তা চ, নিব্বানং পন অপ্পচ্চযত্তা অত্তনো নিচ্চতায এৱ সব্বদাভাৱীতি অনাদিকালিকো, অপৰিযন্তো চ. ইতি ইমানি তীণি সচ্চানি মহাথেৰো ইমায সভাগতায ‘‘তযো অন্তা’’তি তিকং কত্ৱা দস্সেতি. অৰিযমগ্গো পন কদাচি কৰহচি লব্ভমানো ন তথাতি তস্স অতিৱিয দুল্লভপাতুভাৱতং দীপেতুং তিকতো বহিকতোতি অযমেত্থ অত্তনোমতি.

দুক্খতাতি দুক্খভাৱো, দুক্খংযেৱ ৱা যথা দেৱো এৱ দেৱতা. দুক্খ-সদ্দো চাযং অদুক্খসভাৱেসুপি সুখুপেক্খাসু কঞ্চি অনিট্ঠতাৱিসেসং উপাদায পৱত্ততীতি ততো নিৱত্তেন্তো সভাৱদুক্খৱাচিনা একেন দুক্খ-সদ্দেন ৱিসেসেত্ৱা ‘‘দুক্খদুক্খতা’’তি আহ. ভৱতি হি একন্ততো তংসভাৱেপি অত্থে অঞ্ঞস্স ধম্মস্স যেন কেনচি সদিসতালেসেন ব্যভিচাৰাসঙ্কাতি ৱিসেসিতব্বতা যথা ‘‘ৰূপৰূপং তিলতেল’’ন্তি (ৱিভ. অট্ঠ. পকিণ্ণকথা) চ. সঙ্খাৰভাৱেনাতি সঙ্খতভাৱেন. পচ্চযেহি সঙ্খৰীযন্তীতি সঙ্খাৰা, অদুক্খমসুখৱেদনা. সঙ্খৰিযমানত্তা এৱ হি অসাৰকতায পৰিদুব্বলভাৱেন ভঙ্গভঙ্গাভিমুখক্খণেসু ৱিয অত্তলাভক্খণেপি ৱিবাধপ্পত্তা এৱ হুত্ৱা সঙ্খাৰা পৱত্তন্তীতি আহ ‘‘সঙ্খতত্তা উপ্পাদজৰাভঙ্গপীড়িতা’’তি. তস্মাতি যথাৱুত্তকাৰণতো. অঞ্ঞদুক্খসভাৱৱিৰহতোতি দুক্খদুক্খতাৱিপৰিণামদুক্খতাসঙ্খাতস্স অঞ্ঞস্স দুক্খসভাৱস্স অভাৱতো. ৱিপৰিণামেতি পৰিণামে, ৱিগমেতি অত্থো. তেনাহ পপঞ্চসূদনিযং ‘‘ৱিপৰিণামদুক্খাতি নত্থিভাৱো দুক্খ’’ন্তি. অপৰিঞ্ঞাতৱত্থুকানঞ্হি সুখৱেদনুপৰমো দুক্খতো উপট্ঠাতি, স্ৱাযমত্থো পিযৱিপ্পযোগেন দীপেতব্বো. তেনাহ ‘‘সুখস্স হী’’তিআদি. পুব্বে ৱুত্তনযো পদেসনিস্সিতো ৱেদনাৱিসেসমত্তৱিসযত্তাতি অনৱসেসতো সঙ্খাৰদুক্খতং দস্সেতুং ‘‘অপিচা’’তি দুতিযনযো ৱুত্তো. ননু চ ‘‘সব্বে সঙ্খাৰা দুক্খা’’তি (ধ. প. ২৭৮) ৱচনতো সুখদুক্খৱেদনানম্পি সঙ্খাৰদুক্খতা আপন্নাতি? সচ্চমেতং, সা পন সামঞ্ঞজোতনাঅপৱাদভূতেন ইতৰদুক্খতাৱচনেন নিৱত্তীযতীতি নাযং ৱিৰোধো. তেনেৱাহ ‘‘ঠপেত্ৱা দুক্খৱেদনং সুখৱেদনঞ্চা’’তি.

মিচ্ছাসভাৱোতি ‘‘হিতসুখাৱহো মে ভৱিস্সতী’’তি এৱং আসীসিতোপি তথা অভাৱতো, অসুভাদীসুযেৱ ‘‘সুভ’’ন্তিআদিৱিপৰীতপ্পৱত্তিতো চ মিচ্ছাসভাৱো, মুসাসভাৱোতি অত্থো. মাতুঘাতকাদীসু পৱত্তমানাপি হি হিতসুখং ইচ্ছন্তাৱ পৱত্তন্তীতি তে ধম্মা ‘‘হিতসুখাৱহা মে ভৱিস্সন্তী’’তি আসীসিতা হোন্তি. তথা অসুভাসুখানিচ্চানত্তেসু সুভাদিৱিপৰিযাসদড়্হতায আনন্তৰিযকম্মনিযতমিচ্ছাদিট্ঠীসু পৱত্তি হোতীতি তে ধম্মা অসুভাদীসু সুভাদিৱিপৰীতপ্পৱত্তিকা হোন্তি. ৱিপাকদানে সতি খন্ধভেদানন্তৰমেৱ ৱিপাকদানতো নিযতো, মিচ্ছত্তো চ সো নিযতো চাতি মিচ্ছত্তনিযতো. অনেকেসু আনন্তৰিযেসু কতেসু যং তত্থ বলৱং, তং ৱিপচ্চতি, ন ইতৰানীতি একন্তৱিপাকজনকতায নিযততা ন সক্কা ৱত্তুন্তি ‘‘ৱিপাকদানে সতী’’তি ৱুত্তং. খন্ধভেদানন্তৰন্তি চুতিঅনন্তৰন্তি অত্থো. চুতি হি মৰণনিদ্দেসে ‘‘খন্ধানং ভেদো’’তি (দী. নি. ২.৩৯০; ম. নি. ১.১২৩; ৩.৩৭৩; ৱিভ. ১৯৩) ৱুত্তা, এতেন ৱচনেন সতি ফলদানে চুতিঅনন্তৰো এৱ এতেসং ফলকালো, ন অঞ্ঞোতি ফলকালনিযমেন নিযততা ৱুত্তা হোতি, ন ফলদাননিযমেনাতি নিযতফলকালানং অঞ্ঞেসম্পি উপপজ্জৱেদনীযানং, দিট্ঠধম্মৱেদনীযানম্পি নিযততা আপজ্জতি, তস্মা ৱিপাকধম্মধম্মানং পচ্চযন্তৰৱিকলতাদীহি অৱিপচ্চমানানম্পি অত্তনো সভাৱেন ৱিপাকধম্মতা ৱিয বলৱতা আনন্তৰিযেন ৱিপাকে দিন্নে অৱিপচ্চমানানম্পি আনন্তৰিযানং ফলদানে নিযতসভাৱা, আনন্তৰিযসভাৱা চ পৱত্তীতি অত্তনো সভাৱেন ফলদাননিযমেনেৱ নিযততা, আনন্তৰিযতা চ ৱেদিতব্বা. অৱস্সঞ্চ নিযতসভাৱা, আনন্তৰিযসভাৱা চ তেসং পৱত্তীতি সম্পটিচ্ছিতব্বমেতং অঞ্ঞস্স বলৱতো আনন্তৰিযস্স অভাৱে চুতিঅনন্তৰং একন্তেন ফলদানতো.

ননু এৱং অঞ্ঞেসম্পি উপপজ্জৱেদনীযানং অঞ্ঞস্মিং ৱিপাকদাযকে অসতি চুতিঅনন্তৰমেৱ একন্তেন ফলদানতো আনন্তৰিযসভাৱা, নিযতসভাৱা চ পৱত্তি আপজ্জতীতি? নাপজ্জতি অসমানজাতিকেন চেতোপণিধিৱসেন, উপঘাতকেন চ নিৱত্তেতব্বৱিপাকত্তা অনন্তৰেকন্তফলদাযকত্তাভাৱা, ন পন আনন্তৰিযানং পঠমজ্ঝানাদীনং দুতিযজ্ঝানাদীনি ৱিয অসমানজাতিকং ফলনিৱত্তকং অত্থি সব্বানন্তৰিযানং অৱীচিফলত্তা, ন চ হেট্ঠূপপত্তিং ইচ্ছতো সীলৱতো চেতোপণিধি ৱিয উপৰূপপত্তিজনককম্মবলং আনন্তৰিযবলং নিৱত্তেতুং সমত্থো চেতোপণিধি অত্থি অনিচ্ছন্তস্সেৱ অৱীচিপাতনতো, ন চ আনন্তৰিযুপঘাতকং কিঞ্চি কম্মং অত্থি. তস্মা তেসংযেৱ অনন্তৰেকন্তৱিপাকজনকসভাৱা পৱত্তীতি. অনেকানি চ আনন্তৰিযানি কতানি একন্তে ৱিপাকে নিযতত্তা উপৰতাৱিপচ্চনসভাৱাসঙ্কত্তা নিচ্ছিতানি সভাৱতো নিযতানেৱ. চুতিঅনন্তৰং পন ফলং অনন্তৰং নাম, তস্মিং অনন্তৰে নিযুত্তানি, তন্নিব্বত্তনেন অনন্তৰকৰণসীলানি অনন্তৰপযোজনানি চাতি সভাৱতো আনন্তৰিযানেৱ চ হোন্তি. তেসু পন সমানসভাৱেসু একেন ৱিপাকে দিন্নে ইতৰানি অত্তনা কাতব্বকিচ্চস্স তেনেৱ কতত্তা ন দুতিযং ততিযঞ্চ পটিসন্ধিং কৰোন্তি, ন সমত্থতাৱিঘাতত্তাতি নত্থি তেসং নিযতানন্তৰিযতানিৱত্তীতি. ন হি সমানসভাৱং সমানসভাৱস্স সমত্থতং ৱিহনতীতি. একস্স পন অঞ্ঞানিপি উপত্থম্ভকানি হোন্তীতি দট্ঠব্বানীতি. সম্মাসভাৱেতি সচ্চসভাৱে. নিযতো একন্তিকো অনন্তৰমেৱ ফলদানেনাতি সম্মত্তনিযমতো.ন নিযতোতি উভযথাপি ন নিযতো. অৱসেসানং ধম্মানন্তি কিলেসানন্তৰিযকম্মনিয্যানিকধম্মেহি অঞ্ঞেসং ধম্মানং.

তমন্ধকাৰোতি তমো অন্ধকাৰোতি পদৱিভাগো. অৱিজ্জা তমো নাম আৰম্মণস্স ছাদনট্ঠেন. তেনেৱাহ ‘‘তমো ৱিহতো, আলোকো উপ্পন্নো (ম. নি. ১.৩৮৫; পাৰা. ১২), তমোক্খন্ধো পদালিতো’’তি (সং. নি. ১.১৬৪) চ আদি. অৱিজ্জাসীসেন ৱিচিকিচ্ছা ৱুত্তা মহতা সম্মোহেন সব্বকালং অৱিযুজ্জনতো. আগম্মাতি পত্ৱা. কঙ্খতীতি ‘‘অহোসিং নু খো অহং অতীতমদ্ধান’’ন্তিআদিনা (ম. নি. ১.১৮; সং. নি. ২.২০) কঙ্খং উপ্পাদেতি সংসযং আপজ্জতি. অধিমুচ্চিতুং ন সক্কোতীতি পসাদাধিমোক্খৱসেন অধিমুচ্চিতুং ন সক্কোতি. তেনাহ ‘‘ন সম্পসীদতী’’তি. যাৱত্তকঞ্হি যস্মিং ৱত্থুস্মিং ৱিচিকিচ্ছা ন ৱিগচ্ছতি, তাৱ তত্থ সদ্ধাধিমোক্খো অনৱসৰোৱ. ন কেৱলং সদ্ধাধিমোক্খো, নিচ্ছযাধিমোক্খোপি তত্থ ন পতিট্ঠহতি এৱ.

ন ৰক্খিতব্বানীতি ‘‘ইমানি মযা ৰক্খিতব্বানী’’তি এৱং কত্থচি ৰক্খাকিচ্চং নত্থি পৰতো ৰক্খিতব্বস্সেৱ অভাৱতো. সতিযা এৱ ৰক্খিতানীতি মুট্ঠস্সচ্চস্স বোধিমূলে এৱ সৱাসনং সমুচ্ছিন্নত্তা সতিযা ৰক্খিতব্বানি নাম সব্বদাপি ৰক্খিতানি এৱ. নত্থি তথাগতস্স কাযদুচ্চৰিতন্তি তথাগতস্স কাযদুচ্চৰিতং নাম নত্থেৱ, যতো সুপৰিসুদ্ধো কাযসমাচাৰো ভগৱতো. নো অপৰিসুদ্ধা, পৰিসুদ্ধা এৱ অপৰিসুদ্ধিহেতূনং কিলেসানং পহীনত্তা. তথাপি ৱিনযে অপকতঞ্ঞুতাৱসেন সিযা তেসং অপাৰিসুদ্ধিলেসো, ন ভগৱতোতি দস্সেতুং ‘‘ন পনা’’তিআদি ৱুত্তং. তত্থ ৱিহাৰকাৰং আপত্তিন্তি একৱচনৱসেন ‘‘আপত্তিযো’’তি এত্থ আপত্তি-সদ্দং আনেত্ৱা যোজেতব্বং. অভিধেয্যানুৰূপঞ্হি লিঙ্গৱচনানি হোন্তি. এস নযো সেসেসুপি. ‘‘মনোদ্ৱাৰে’’তি ইদং তস্সা আপত্তিযা অকিৰিযসমুট্ঠানতায ৱুত্তং. ন হি মনোদ্ৱাৰে পঞ্ঞত্তা আপত্তি অত্থীতি. সউপাৰম্ভৱসেনাতি সৱত্তব্বতাৱসেন, ন পন দুচ্চৰিতলক্খণাপত্তিৱসেন, যতো নং ভগৱা পটিক্খিপতি. যথা আযস্মতো মহাকপ্পিনস্সাপি ‘‘গচ্ছেয্যং ৱাহং উপোসথং, ন ৱা গচ্ছেয্যং. গচ্ছেয্যং ৱাহং সঙ্ঘকম্মং, ন ৱা গচ্ছেয্য’’ন্তি (মহাৱ. ১৩৭) পৰিৱিতক্কিতং. মনোদুচ্চৰিতন্তি মনোদ্ৱাৰিকং অপ্পসত্থং চৰিতং. সত্থাৰা অপ্পসত্থতায হি তং দুচ্চৰিতং নাম জাতং, ন সভাৱতো.

যস্মা মহাকাৰুণিকো ভগৱা সদেৱকস্স লোকস্স হিতসুখায এৱ পটিপজ্জমানো অচ্চন্তৱিৱেকজ্ঝাসযতায তব্বিধুৰং ধম্মসেনাপতিনো চিত্তুপ্পাদং পটিক্খিপন্তো ‘‘ন খো তে…পে… উপ্পাদেতব্ব’’ন্তি অৱোচ, তস্মা সো থেৰস্স চিত্তুপ্পাদো ভগৱতো ন পাসংসোতি কত্ৱা মনোদুচ্চৰিতং নাম জাতো, তস্স চ পটিক্খেপো উপাৰম্ভোতি আহ ‘‘তস্মিং মনোদুচ্চৰিতে উপাৰম্ভং আৰোপেন্তো’’তি. ভগৱতো পন এত্তকম্পি নত্থি, যতো পৱাৰণাসুত্তে ‘‘হন্দ দানি, ভিক্খৱে, পৱাৰেমি ৱো, ন চ মে কিঞ্চি গৰহথ কাযিকং ৱা ৱাচসিকং ৱা’’তি (সং. নি. ১.২১৫) ৱুত্তো ভিক্খুসঙ্ঘো ‘‘ন খো মযং ভন্তে ভগৱতো কিঞ্চি গৰহাম কাযিকং ৱা ৱাচসিকং ৱা’’তি সত্থু পৰিসুদ্ধকাযসমাচাৰাদিকং সিৰসা সম্পটিচ্ছি. অযঞ্হি লোকনাথস্স দুচ্চৰিতাভাৱো বোধিসত্তভূমিযম্পি চৰিযাচিৰানুগতো অহোসি, পগেৱ বুদ্ধভূমিযন্তি দস্সেন্তো ‘‘অনচ্ছৰিযঞ্চেত’’ন্তিআদিমাহ.

বুদ্ধানংযেৱ ধম্মা গুণা, ন অঞ্ঞেসন্তি বুদ্ধধম্মা. তথা হি তে বুদ্ধানং আৱেণিকধম্মাতি ৱুচ্চন্তি. তত্থ ‘‘নত্থি তথাগতস্স কাযদুচ্চৰিত’’ন্তিআদিনা কাযৱচীমনোদুচ্চৰিতাভাৱৱচনং যথাধিকাৰং কাযকম্মাদীনং ঞাণানুপৰিৱত্তিতায লদ্ধগুণকিত্তনং, ন আৱেণিকধম্মন্তৰদস্সনং. সব্বস্মিঞ্হি কাযকম্মাদিকে ঞাণানুপৰিৱত্তিনি কুতো কাযদুচ্চৰিতাদীনং সম্ভৱো. ‘‘বুদ্ধস্স অপ্পটিহতঞাণ’’ন্তিআদিনা ৱুত্তানি সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণতো ৱিসুংযেৱ তীণি ঞাণানি চতুযোনিপঞ্চগতিপৰিচ্ছেদকঞাণানি ৱিযা’’তি ৱদন্তি. একংযেৱ হুত্ৱা তীসু কালেসু অপ্পটিহতঞাণং নাম সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণমেৱ. নত্থি ছন্দস্স হানীতি সত্তেসু হিতছন্দস্স হানি নত্থি. নত্থি ৱীৰিযস্স হানীতি খেমপৱিৱেকৱিতক্কানুগতস্স ৱীৰিযস্স হানি নত্থি. ‘‘নত্থি দৱাতি খিড্ডাধিপ্পাযেন কিৰিযা নত্থি. নত্থি ৰৱাতি সহসা কিৰিযা নত্থী’’তি ৱদন্তি, সহসা পন কিৰিযা দৱা ‘‘অঞ্ঞং কৰিস্সামী’’তি অঞ্ঞকৰণং ৰৱা. খলিতন্তি ৱিৰজ্ঝনং ঞাণেন অপ্ফুটং. সহসাতি ৱেগাযিতত্তং তুৰিতকিৰিযা. অব্যাৱটো মনোতি নিৰত্থকো চিত্তসমুদাচাৰো. অকুসলচিত্তন্তি অঞ্ঞাণুপেক্খমাহ, অযঞ্চ দীঘভাণকানং পাঠো আকুলো ৱিয. অযং পন পাঠো অনাকুলো –

অতীতংসে বুদ্ধস্স ভগৱতো অপ্পটিহতঞাণং, অনাগতংসে, পচ্চুপ্পন্নংসে. ইমেহি তীহি ধম্মেহি সমন্নাগতস্স বুদ্ধস্স ভগৱতো সব্বং কাযকম্মং ঞাণপুব্বঙ্গমং ঞাণানুপৰিৱত্তি, সব্বং ৱচীকম্মং, সব্বং মনোকম্মং. ইমেহি ছহি ধম্মেহি সমন্নাগতস্স বুদ্ধস্স ভগৱতো নত্থি ছন্দস্স হানি, নত্থি ধম্মদেসনায, নত্থি ৱীৰিযস্স, নত্থি সমাধিস্স, নত্থি পঞ্ঞায, নত্থি ৱিমুত্তিযা. ইমেহি দ্ৱাদসহি ধম্মেহি সমন্নাগতস্স বুদ্ধস্স ভগৱতো নত্থি দৱা, নত্থি ৰৱা, নত্থি অপ্ফুটং, নত্থি ৱেগাযিতত্তং, নত্থি অব্যাৱটমনো, নত্থি অপ্পটিসঙ্খানুপেক্খাতি.

তত্থ অপ্পটিসঙ্খানুপেক্খাতি অঞ্ঞাণুপেক্খা. সেসং ৱুত্তনযমেৱ. এত্থ চ তথাগতস্স আজীৱপাৰিসুদ্ধিং কাযৱচীমনোসমাচাৰপাৰিসুদ্ধিযাৱ সঙ্গহেত্ৱা সমাচাৰত্তযৱসেন মহাথেৰেন তিকো দেসিতো.

কিঞ্চনাতি কিঞ্চিক্খা. ইমে পন ৰাগাদযো পলিবুন্ধনট্ঠেন কিঞ্চনা ৱিযাতি কিঞ্চনা. তেনাহ ‘‘কিঞ্চনাতি পলিবোধা’’তি.

অনুদহনট্ঠেনাতি অনু অনু দহনট্ঠেন. ৰাগাদযো অৰূপধম্মা ইত্তৰক্খণা কথং অনুদহন্তীতি আসঙ্কং নিৱত্তেতুং ‘‘তত্থ ৱত্থূনী’’তি ৱুত্তং, দট্ঠব্বানীতি ৱচনসেসো. তত্থাতি তস্মিং ৰাগাদীনং অনুদহনট্ঠে. ৱত্থূনীতি সাসনে, লোকে চ পাকটত্তা পচ্চক্খভূতানি কাৰণানি. ৰাগো উপ্পন্নো তিখিণকৰো হুত্ৱা. তস্মা তংসমুট্ঠানা তেজোধাতু অতিৱিয তিখিণভাৱেন সদ্ধিং অত্তনা সহজাতধম্মেহি হদযপ্পদেসং ঝাপেসি যথা তং বাহিৰা তেজোধাতু সনিস্সযং. তেন সা ভিক্খুনী সুপতো ৱিয ব্যাধি ঝাযিত্ৱা মতা. তেনাহ ‘‘তেনেৱ ঝাযিত্ৱা কালমকাসী’’তি. দোসস্স নিস্সযানং দহনতা পাকটা এৱাতি ইতৰং দস্সেতুং ‘‘মোহৱসেন হী’’তিআদি ৱুত্তং. অতিৱত্তিত্ৱাতি অতিক্কমিত্ৱা.

কামং আহুনেয্যগ্গিআদযো তযো অগ্গী ব্ৰাহ্মণেহি ইচ্ছিতা সন্তি, তে পন তেহি ইচ্ছিতমত্তা, ন সত্তানং তাদিসা অত্থসাধকা. যে পন সত্তানং অত্থসাধকা, তে দস্সেতুং ‘‘আহুনং ৱুচ্চতী’’তিআদি ৱুত্তং. তত্থ আদৰেন হুননং পূজনং আহুনন্তি সক্কাৰো ‘‘আহুন’’ন্তি ৱুচ্চতি, তং আহুনং অৰহন্তি. তেনাহ ভগৱা ‘‘আহুনেয্যাতি ভিক্খৱে মাতাপিতূনমেতং অধিৱচন’’ন্তি (ইতিৱু. ১০৬). যদগ্গেন চ তে পুত্তানং বহুকাৰতায আহুনেয্যাতি তেসু সম্মাপটিপত্তি নেসং হিতসুখাৱহা, তদগ্গেন তেসু মিচ্ছাপটিপত্তি অহিতদুক্খাৱহাতি আহ ‘‘তেসু…পে… নিব্বত্তন্তী’’তি. স্ৱাযমত্থোতি যো মাতাপিতূনং অত্তনো উপৰি ৱিপ্পটিপন্নানং পুত্তানং অনুদহনস্স পচ্চযভাৱেন অনুদহনট্ঠো, সো অযমত্থো. মিত্তৱিন্দকৱত্থুনাতি মিত্তৱিন্দকস্স নাম মাতৰি ৱিপ্পটিপন্নস্স পুৰিসস্স তায এৱ ৱিপ্পটিপত্তিযা চিৰতৰং কালং আপাযিকদুক্খানুভৱনদীপনেন ৱত্থুনা ৱেদিতব্বো.

ইদানি তমত্থং কস্সপস্স ভগৱতো কালে পৱত্তং ৱিভাৱেতুং ‘‘মিত্তৱিন্দকো হী’’তিআদি ৱুত্তং. ধনলোভেন, ন ধম্মচ্ছন্দেনাতি অধিপ্পাযো. অকুতোভযং কেনচি অনুট্ঠাপনীযতায. নিৱাৰেসি সমুদ্দপযাতা নাম বহ্ৱন্তৰাযাতি অধিপ্পাযেন. অন্তৰং কত্ৱাতি অতিক্কমনৱসেন দ্ৱিন্নং পাদানং অন্তৰে কত্ৱা.

নাৱা অট্ঠাসি তস্স পাপকম্মবলেন ৱাতস্স অৱাযনতো. একদিৱসং ৰক্খিতউপোসথকম্মানুভাৱেন সম্পত্তিং অনুভৱন্তো. যথা পুৰিমাহি পৰতো মা অগমাসীতি ৱুত্তো, এৱং অপৰাপৰাহিপীতি আহ ‘‘তাহি ‘পৰতো পৰতো মা অগমাসী’তি ৱুচ্চমানো’’তি. খুৰচক্কধৰন্তি খুৰধাৰূপমচক্কধৰং একং পুৰিসং. উপট্ঠাসি পাপকম্মস্স বলেন.

চতুব্ভীতি চতূহি অচ্ছৰাসদিসীহি ৱিমানপেতীহি, সম্পত্তিং অনুভৱিত্ৱাতি ৱচনসেসো. অট্ঠজ্ঝগমাতি ৰূপাদিকামগুণেহি ততো ৱিসিট্ঠতৰা অট্ঠ ৱিমানপেতিযো অধিগচ্ছি. অত্ৰিচ্ছন্তি অত্ৰিচ্ছাসঙ্খাতেন অতিলোভেন সমন্নাগতত্তা অত্ৰ অত্ৰ কামগুণে ইচ্ছন্তো. চক্কন্তি খুৰচক্কং. আসদোতি অনত্থাৱহভাৱেন আসাদেতি.

সোতি গেহসামিকো ভত্তা. পুৰিমনযেনেৱাতি অনুদহনস্স পচ্চযতায.

অতিচাৰিনীতি সামিকং অতিক্কমিত্ৱা চাৰিনী মিচ্ছাচাৰিনী. ৰত্তিং দুক্খন্তি অত্তনো পাপকম্মানুভাৱসমুপট্ঠিতেন সুনখেন খাদিতব্বতাদুক্খং. ৱঞ্চেত্ৱাতি তং অজানাপেত্ৱাৱ কাৰণট্ঠানগমনং সন্ধায ৱুত্তং. পটপটন্তীতি পটপটা কত্ৱা. অনুৰৱদস্সনঞ্হেতং. মুট্ঠিযোগো কিৰাযং তস্স সুনখন্তৰধানস্স, যদিদং খেড়পিণ্ডং ভূমিযং নিট্ঠুভিত্ৱা পাদেন ঘংসনং. তেন ৱুত্তং ‘‘সো তথা অকাসি.সুনখা অন্তৰধাযিংসূ’’তি.

দক্খিণাতি চত্তাৰো পচ্চযা দিয্যমানা দক্খন্তি এতেহি হিতসুখানীতি. তং দক্খিণং অৰহতীতি দক্খিণেয্যো, ভিক্খুসঙ্ঘো. ৰেৱতীৱত্থু ৱিমানৱত্থুপেতৱত্থূসু (ৱি. ৱ. ৮৬১ আদযো) তেসং অট্ঠকথাযঞ্চ (ৱি. ৱ. ৯৭৭-৯৮০; পে. ৱ. অট্ঠ. ৭১৪-৭৩৬) আগতনযেন ৱেদিতব্বং.

‘‘তিৱিধেন ৰূপসঙ্গহো’’তি এত্থ ননু সঙ্গহো একৱিধোৱ, সো কস্মা ‘‘চতুব্বিধো’’তি ৱুত্তোতি? ‘‘সঙ্গহো’’তি অত্থং অৱত্ৱা অনিদ্ধাৰিতত্থস্স সদ্দস্সেৱ ৱুত্তত্তা. ‘‘তিৱিধেন ৰূপসঙ্গহো’’তিআদীসু (ধ. স. ৰূপকণ্ড-তিকে) পদেসু সঙ্গহ-সদ্দো তাৱ অত্তনো অত্থৱসেন চতুব্বিধোতি অযঞ্হেত্থ অত্থো. অত্থোপি ৱা অনিদ্ধাৰিতৱিসেসো সামঞ্ঞেন গহেতব্বতং পত্তো ‘‘তিৱিধেন ৰূপসঙ্গহো’’তিআদীসু (ধ. স. ৰূপকণ্ড-তিকে) ‘‘সঙ্গহো’’তি ৱুত্তোতি ন কোচি দোসো. নিদ্ধাৰিতে হি ৱিসেসে তস্স একৱিধতা সিযা, ন ততো পুব্বেতি. ‘‘জাতিসঙ্গহো’’তি ৱুত্তেপি জাতি-সদ্দস্স সাপেক্খসদ্দত্তা অত্তনো জাতিযা সঙ্গহোতি অযমত্থো ৱিঞ্ঞাযতেৱ সম্বন্ধাৰহস্স অঞ্ঞস্স অৱুত্তত্তা যথা ‘‘মাতাপিতু উপট্ঠান’’ন্তি (খু. পা. ৫.৬; সু. নি. ২৬৫). অট্ঠকথাযং পন যথাধিপ্পেতমত্থং অপৰিপুণ্ণং কত্ৱা দস্সেতুং ‘‘জাতিসঙ্গহো’’ ইচ্চেৱ ৱুত্তং. সমানজাতিকানং সঙ্গহো, সমানজাতিযা ৱা সঙ্গহো সজাতিসঙ্গহো. সঞ্জাযতি এত্থাতি সঞ্জাতি, সঞ্জাতিযা সঙ্গহো সঞ্জাতিসঙ্গহো, সঞ্জাতিদেসেন সঙ্গহোতি অত্থো. কিৰিযায এৱৰূপায সঙ্গহো কিৰিযাসঙ্গহো. ৰূপক্খন্ধগণনন্তি ‘‘ৰূপক্খন্ধো’’তি গণনং সঙ্খ্যং গচ্ছতি ৰুপ্পনসভাৱত্তা. তীহি কোট্ঠাসেহি ৰূপগণনাতি ৱক্খমানেহি তীহি ভাগেহি ৰূপস্স সঙ্গহো, গণেতব্বতাতি অত্থো.

ৰূপাযতনং নিপস্সতি পচ্চক্খতো ৱিজানাতীতি নিদস্সনং, চক্খুৱিঞ্ঞাণং, নিদস্সতীতি ৱা নিদস্সনং, দট্ঠব্বভাৱো, চক্খুৱিঞ্ঞাণস্স গোচৰভাৱো, তস্স চ ৰূপাযতনতো অনঞ্ঞত্তেপি অঞ্ঞেহি ধম্মেহি ৰূপাযতনং ৱিসেসেতুং অঞ্ঞং ৱিয কত্ৱা ‘‘সহ নিদস্সনেনাতি সনিদস্সন’’ন্তি এৱমেত্থ অত্থো ৱেদিতব্বো. ধম্মসভাৱসামঞ্ঞেন হি একীভূতেসু ধম্মেসু যো নানত্তকৰো সভাৱো, সো অঞ্ঞো ৱিয কত্ৱা উপচৰিতুং যুত্তো. এৱঞ্হি অত্থৱিসেসাৱবোধো হোতীতি. চক্খুপটিহননসমত্থতোতি চক্খুনো ঘট্টনসমত্থতায. ঘট্টনং ৱিয চ ঘট্টনং দট্ঠব্বং. দুতিযেন অত্থৱিকপ্পেন দট্ঠব্বভাৱসঙ্খাতং নাস্স নিদস্সনন্তি অনিদস্সনন্তি যোজনা. এত্থ চ দসন্নং আযতনানং যথাৰহং সযং, নিস্সযৱসেন চ সম্পত্তানং, অসম্পত্তানঞ্চ পটিমুখভাৱো অঞ্ঞমঞ্ঞপতনং পটিহননং, যেন ব্যাপাৰাদিৱিকাৰপচ্চযন্তৰসন্নিধানে চক্খাদীনং ৱিসযেসু ৱিকাৰুপ্পত্তি. তত্থ ব্যাপাৰো চক্খাদীনং সৱিসযেসু আৱিচ্ছন্নং, ৰূপাদীনং ইট্ঠানিট্ঠতা, তত্থ চ চিত্তস্স আভুজনন্তি ইমে আদিসদ্দসঙ্গহিতা. তেহি ৱিকাৰপ্পত্তিযা পচ্চযন্তৰব্যাপাৰতো অঞ্ঞন্তি কত্ৱা অনুগ্গহূপঘাতো ৱিকাৰো. উপনিস্সযো পন অপ্পধানস্স পচ্চযো ইধ গহিতো. কাৰণকাৰণম্পি কাৰণমেৱাতি গয্হমানে সিযা তস্সাপি সঙ্গহোতি. ৱুত্তপ্পকাৰন্তি ‘‘চক্খুৱিঞ্ঞাণসঙ্খাত’’ন্তি ৱুত্তপ্পকাৰং. নাস্স পটিঘোতি এত্থাপি ‘‘ৱুত্তপ্পকাৰ’’ন্তি আনেত্ৱা সম্বন্ধো. অৱসেসং সোড়সৱিধং সুখুমৰূপং.

সঙ্খৰোন্তীতি সম্পিণ্ডেন্তি. চেতনা হি আযূহনৰসতায যথা সম্পযুত্তধম্মে যথাসকং কিচ্চেসু সংৱিদহন্তী ৱিয অভিসন্দহন্তী ৱত্তমানা তেনেৱ কিচ্চৱিসেসেন তে সম্পিণ্ডেন্তী ৱিয হোতি, এৱং অত্তনো ৱিপাকধম্মেপি পচ্চযসমৱাযে সঙ্খৰোন্তী সম্পিণ্ডেন্তী ৱিয হোতি. তেনাহ ‘‘সহজাত…পে… ৰাসী কৰোন্তী’’তি. অভিসঙ্খৰোতীতি অভিৱিসিট্ঠং কত্ৱা সঙ্খৰোতি. পুঞ্ঞাভিসঙ্খাৰো হি অত্তনো ফলং ইতৰস্স ফলতো অতিৱিয ৱিসিট্ঠং ভিন্নং কত্ৱা সঙ্খৰোতি পচ্চযতো, সভাৱতো, পৱত্তিআকাৰতো চ সযং ইতৰেহি ৱিসিট্ঠসভাৱত্তা. এস নযো ইতৰেহিপি. পুজ্জভৱফলনিব্বত্তনতো, অত্তনো সন্তানস্স পুননতো চ পুঞ্ঞো.

মহাচিত্তচেতনানন্তি অসঙ্খ্যেয্যাযুনিপ্ফাদনাদিমহানুভাৱতায মহাচিত্তেসু পৱত্তচেতনানং. অট্ঠেৱ চেতনা হোন্তি, যা কামাৱচৰা কুসলা. ‘‘তেৰসপী’’তি কস্মা ৱুত্তং, ননু ‘‘নৱা’’তি ৱত্তব্বং. ন হি ভাৱনা ঞাণৰহিতা যুত্তাতি অনুযোগং সন্ধাযাহ ‘‘যথা হী’’তিআদি. কসিণপৰিকম্মং কৰোন্তস্সাতি কসিণেসু ঝানপৰিকম্মং কৰোন্তস্স. ‘‘পথৱী পথৱী’’তিআদি ভাৱনা হি কসিণপৰিকম্মং. তস্স হি পৰিকম্মস্স সুপগুণভাৱতো অনুযুত্তস্স তত্থ আদৰাকৰণেন সিযা ঞাণৰহিতচিত্তং. ঝানপচ্চৱেক্খণাযপি এসেৱ নযো. কেচি মণ্ডলকৰণম্পি ভাৱনং ভজাপেন্তি.

দানৱসেন পৱত্তচিত্তচেতসিকধম্মা দানং, তত্থ ব্যাপাৰভূতা আযূহনচেতনা দানং আৰব্ভ, দানঞ্চ অধিকিচ্চ উপ্পজ্জতীতি ৱুত্তা. এৱং ইতৰেসুপি. অযং সঙ্খেপদেসনাতি অযং পুঞ্ঞাভিসঙ্খাৰে সঙ্খেপতো অত্থদেসনা, অত্থৱণ্ণনাতি অত্থো.

সোমনস্সচিত্তেনাতি অনুমোদনাপৱত্তিদস্সনমত্তমেতং দট্ঠব্বং. উপেক্খাসহগতেনাপি হি অনুস্সৰতি এৱাতি. কামং নিচ্চসীলং, উপোসথসীলং, নিযমসীলম্পি সীলমেৱ, পৰিপুণ্ণং পন সব্বঙ্গসম্পন্নং সীলং দস্সেতুং ‘‘সীলপূৰণত্থাযা’’তিআদি ৱুত্তং. নযদস্সনং ৱা এতং, তস্মা ‘‘নিচ্চসীলং, উপোসথসীলং, নিযমসীলং সমাদিযিস্সামী’’তি ৱিহাৰং গচ্ছন্তস্স, সমাদিযিত্ৱা সমাদিন্নসীলে চ তস্মিং, ‘‘সাধু সুট্ঠূ’’তি আৱজ্জন্তস্স, তং সীলং সোধেন্তস্স চ পৱত্তা চেতনা সীলমযাতি এৱমেত্থ যোজনা ৱেদিতব্বা.

পুব্বে সমথৱসেন ভাৱনানযো গহিতোতি ইদানি সম্মসননযেন তং দস্সেতুং ‘‘পটিসম্ভিদাযং ৱুত্তেনা’’তিআদি ৱুত্তং. তত্থ অনিচ্চতোতি অনিচ্চভাৱতো. দুক্খতো, অনত্ততোতি এত্থাপি এসেৱ নযো.

তত্থ যে পঞ্চুপাদানক্খন্ধা নামৰূপভাৱেন পৰিগ্গহিতা, তে যস্মা দ্ৱাৰাৰম্মণেহি সদ্ধিং দ্ৱাৰপ্পৱত্তধম্মৱসেন ৱিভাগং লভন্তি, তস্মা দ্ৱাৰছক্কাদিৱসেন ছ ছক্কা গহিতা. যস্মা পন লক্খণেসু অনত্তলক্খণং দুব্বিভাৱং, তস্মা তস্স ৱিভাৱনায ছ ধাতুযো গহিতা. ততো যেসু কসিণেসু ইতো বাহিৰকানং অত্তাভিনিৱেসো, তানি ইমেসং ঝানানং আৰম্মণভাৱেন উপট্ঠানাকাৰমত্তানি, ইমানি পন তানি ঝানানীতি দস্সনত্থং দস কসিণানি গহিতানি. ততো দুক্খানুপস্সনায পৰিৱাৰভাৱেন পটিক্কূলাকাৰৱসেন দ্ৱত্তিংস কোট্ঠাসা গহিতা. পুব্বে খন্ধৱসেন সঙ্খেপতো ইমে ধম্মা গহিতা, ইদানি নাতিসঙ্খেপৱিত্থাৰনযেন চ মনসি কাতব্বাতি দস্সনত্থং দ্ৱাদসাযতনানি, অট্ঠাৰস ধাতুযো চ গহিতা. তেসু ইমে ধম্মা সতিপি সুঞ্ঞানিৰীহঅব্যাপাৰভাৱে ধম্মসভাৱতো আধিপচ্চভাৱেন পৱত্তন্তীতি অনত্তভাৱৱিভাৱনত্থং ইন্দ্ৰিযানি গহিতানি. এৱং অনেকভেদভিন্নাপি ইমে ধম্মা ভূমিত্তযপৰিযাপন্নতায তিৱিধাৱ হোন্তীতি দস্সনত্থং তিস্সো ধাতুযো গহিতা. এত্তাৱতা নিমিত্তং দস্সেত্ৱা পৱত্তং দস্সেতুং কামভৱাদযো নৱ ভৱা গহিতা. এত্তকে অভিঞ্ঞেয্যৱিসেসে পৱত্তমনসিকাৰকোসল্লেন সণ্হসুখুমেসু নিব্বত্তিতমহগ্গতধম্মেসু মনসিকাৰো পৱত্তেতব্বোতি দস্সনত্থং ঝানঅপ্পমঞ্ঞাৰূপানি গহিতানি. তত্থ ঝানানি নাম ৱুত্তাৱসেসাৰম্মণানি ৰূপাৱচৰজ্ঝানানি. পুন পচ্চযপচ্চযুপ্পন্নৱিভাগতো ইমে ধম্মা ৱিভজ্জ মনসিকাতব্বাতি দস্সনত্থং পটিচ্চসমুপ্পাদঙ্গানি গহিতানি. পচ্চযাকাৰমনসিকাৰো হি সুখেন, সুট্ঠুতৰঞ্চ লক্খণত্তযং ৱিভাৱেতি, তস্মা সো পচ্ছতো গহিতো. এৱং এতে সম্মসনীযভাৱেন গহিতা খন্ধাদিৱসেন কোট্ঠাসতো পঞ্চৱীসতিৱিধা, পভেদতো পন অতীতাদিভেদং অনামসিত্ৱা গয্হমানা দ্ৱীহি ঊনানি দ্ৱেসতানি হোন্তি. ইদং তাৱেত্থ পাড়িৱৱত্থানং, অত্থৱিচাৰং পন ইচ্ছন্তেহি পৰমত্থমঞ্জূসাযং ৱিসুদ্ধিমগ্গসংৱণ্ণনাযং ৱুত্তনযেনেৱ ৱেদিতব্বং.

ন পুঞ্ঞোতি অপুঞ্ঞো. তস্স পুঞ্ঞ-সদ্দে ৱুত্তৱিপৰিযাযেন অত্থো ৱেদিতব্বো. সন্তানস্স ইঞ্জনহেতূনং নীৱৰণাদীনং সুৱিক্খম্ভনতো ৰূপতণ্হাসঙ্খাতস্স ইঞ্জিতস্স অভাৱতো অনিঞ্জং, অনিঞ্জমেৱ ‘‘আনেঞ্জ’’ন্তি ৱুত্তং. তথা হি ৰূপাৰম্মণং ৰূপনিমিত্তাৰম্মণং সব্বম্পি চতুত্থজ্ঝানং নিপ্পৰিযাযেন ‘‘আনেঞ্জ’’ন্তি ৱুচ্চতি.

চত্তাৰো মগ্গট্ঠা, হেট্ঠিমা তযো ফলট্ঠাতি এৱং সত্তৱিধো. তিস্সো সিক্খাতি অধিসীলাদিকা তিস্সো সিক্খা. তাসু জাতোতি ৱা সেক্খো, অৰিযপুগ্গলো হি অৰিযায জাতিযা জাযমানো সিক্খাসু জাযতি, ন যোনিযং. সিক্খনসীলোতি ৱা সেক্খো. পুগ্গলাধিট্ঠানায ৱা কথায সেক্খস্স অযন্তি অঞ্ঞাসাধাৰণমগ্গফলত্তযধম্মা সেক্খপৰিযাযেন ৱুত্তা. অসেক্খোতি চ যত্থ সেক্খভাৱাসঙ্কা অত্থি, তত্থাযং পটিসেধোতি লোকিযনিব্বানেসু অসেক্খভাৱনাপত্তি দট্ঠব্বা. সীলসমাধিপঞ্ঞাসঙ্খাতা হি সিক্খা অত্তনো পটিপক্খকিলেসেহিৱিপ্পমুত্তা পৰিসুদ্ধা উপক্কিলেসানং আৰম্মণভাৱম্পি অনুপগমনতো এতা ‘‘সিক্খা’’তি ৱত্তুং যুত্তা অট্ঠসুপি মগ্গফলেসু ৱিজ্জন্তি, তস্মা চতুমগ্গহেট্ঠিমফলত্তযসমঙ্গিনো ৱিয অৰহত্তফলসমঙ্গীপি তাসু সিক্খাসু জাতোতি চ তংসমঙ্গিনো অৰহতো ইতৰেসং ৱিয সেক্খত্তে সতি সেক্খস্স অযন্তি চ সিক্খা সীলং এতস্সাতি চ ‘‘সেক্খো’’তি ৱত্তব্বো সিযাতি তন্নিৱত্তনত্থং অসেক্খোতি যথাৱুত্তসেক্খভাৱপটিসেধো কতো. অৰহত্তফলে হি পৱত্তমানা সিক্খা পৰিনিট্ঠিতসিক্খাকিচ্চত্তা ন সিক্খাকিচ্চং কৰোন্তি, কেৱলং সিক্খাফলভাৱেনেৱ পৱত্তন্তি, তস্মা ন তা সিক্খাৱচনং অৰহন্তি, নাপি তংসমঙ্গী সেক্খৱচনং, ন চ ‘‘সিক্খনসীলো, সিক্খাসু জাতো’’তি চ ৱত্তব্বতং অৰহতি. হেট্ঠিমফলেসু পন সিক্খা সকদাগামিমগ্গৱিপস্সনাদীনং উপনিস্সযভাৱতো সিক্খাকিচ্চং কৰোন্তীতি সিক্খাৱচনং অৰহন্তি, তংসমঙ্গিনো চ সেক্খৱচনং, ‘‘সিক্খনসীলা, সিক্খাসু জাতা’’তি চ ৱত্তব্বতং অৰহন্তি.

‘‘সিক্খতীতি সেক্খো’’তি চ অপৰিযোসিতসিক্খো দস্সিতোতি. অনন্তৰমেৱ ‘‘খীণাসৱো’’তি আদিং ৱত্ৱা ‘‘ন সিক্খতীতি অসেক্খো’’তি ৱুত্তত্তা পৰিযোসিতসিক্খো দস্সিতো, ন সিক্খাৰহিতো তস্স ততিযপুগ্গলভাৱেন গহিতত্তা. ৱুদ্ধিপ্পত্তসিক্খো ৱা অসেক্খোতি এতস্মিং অত্থে সেক্খধম্মেসু এৱ ঠিতস্স কস্সচি অৰিযস্স অসেক্খভাৱাপত্তীতি অৰহত্তমগ্গধম্মা ৱুদ্ধিপ্পত্তা, যথাৱুত্তেহি চ অত্থেহি সেক্খোতি কত্ৱা তংসমঙ্গিনো অগ্গমগ্গট্ঠস্স অসেক্খভাৱো আপন্নোতি? ন তংসদিসেসু তব্বোহাৰতো. অৰহত্তমগ্গতো হি নিন্নানাকৰণং অৰহত্তফলং ঠপেত্ৱা পৰিঞ্ঞাদিকিচ্চকৰণং, ৱিপাকভাৱঞ্চ, তস্মা তে এৱ সেক্খধম্মা ‘‘অগ্গফলধম্মভাৱং আপন্না’’তি সক্কা ৱত্তুং, কুসলসুখতো চ ৱিপাকসুখং সন্ততৰতায পণীততৰন্তি, ৱুদ্ধিপ্পত্তা চ তে ধম্মা হোন্তীতি তংসমঙ্গী ‘‘অসেক্খো’’তি ৱুচ্চতীতি.

জাতিমহল্লকোতি জাতিযা ৱুড্ঢতৰো অদ্ধগতো ৱযোঅনুপ্পত্তো. সো হি ৰত্তঞ্ঞুতায যেভুয্যেন জাতিধম্মকুলধম্মপদেসু থাৱৰিযপ্পত্তিযা জাতিথেৰো নাম. থেৰকৰণা ধম্মাতি সাসনে থিৰভাৱকৰা গুণা পটিপক্খনিম্মদনকা. থেৰোতি ৱক্খমানেসু ধম্মেসু থিৰভাৱপ্পত্তো. সীলৱাতি পাসংসেন সাতিসযেন সীলেন সমন্নাগতো, সীলসম্পন্নোতি অত্থো, এতেন দুস্সীল্যসঙ্খাতস্স বাল্যস্স অভাৱমাহ. সুত্তগেয্যাদি বহু সুতং এতেনাতি বহুস্সুতো, এতেনাস্স সুতৱিৰহসঙ্খাতস্স বাল্যস্স অভাৱং, পটিসঙ্খানবলেন চ পতিট্ঠিতভাৱং ৱদতি. ‘‘চতুন্নং ঝানানং লাভী’’তি ইমিনা নীৱৰণাদিসঙ্খাতস্স বাল্যস্স অভাৱং, ভাৱনাবলেন চ পতিট্ঠিতভাৱং কথেতি. ‘‘আসৱানং খযা’’তিআদিনা অৱিজ্জাসঙ্খাতস্স বাল্যস্স সব্বসো অভাৱং, খীণাসৱত্থেৰভাৱেন পতিট্ঠিতভাৱঞ্চস্স দস্সেতি. ন চেত্থ সমুদাযে ৱাক্যপৰিসমাপনং, অথ খো পচ্চেকং ৱাক্যপৰিসমাপনন্তি দস্সেন্তো ‘‘এৱং ৱুত্তেসু ধম্মেসূ’’তিআদিমাহ. থেৰনামকো ৱা ‘‘থেৰো’’তি এৱং নামকো ৱা.

অনুগ্গহৱসেন, পূজাৱসেন ৱা অত্তনো সন্তকং পৰস্স দীযতি এতেনাতি দানং, পৰিচ্চাগচেতনা. দানমেৱ দানমযং. পদপূৰণমত্তং ময-সদ্দো. পুঞ্ঞঞ্চ তং যথাৱুত্তেনত্থেন কিৰিযা চ কম্মভাৱতোতি পুঞ্ঞকিৰিযা. পৰেসং পিযমনাপতাসেৱনীযতাদীনং আনিসংসানং. পুব্বে…পে… ৱসেনেৱাতি সঙ্খাৰত্তিকে (দী. নি. ৩.৩০৫; দী. নি. অট্ঠ. ৩.৩০৫) ৱুত্তদানমযসীলমযভাৱনামযচেতনাৱসেনেৱ. ইমানি ৱেদিতব্বানীতি সম্বন্ধো. এত্থাতি এতেসু পুঞ্ঞকিৰিযৱত্থূসু. কাযেন কৰোন্তস্সাতি অত্তনো কাযেন পৰিচ্চাগপযোগং পৱত্তেন্তস্স. তদত্থন্তি দানত্থং. ‘‘ইমং দেয্যধম্মং দেহী’’তি ৱাচং নিচ্ছাৰেন্তস্স. দানপাৰমিং আৱজ্জেত্ৱা ৱাতি যথা কেৱলং ‘‘অন্নদানাদীনি দেমী’’তি দানকালে তং দানমযং পুঞ্ঞকিৰিযৱত্থু হোতি, এৱং ‘‘ইমং দানমযং সম্মাসম্বোধিযা পচ্চযো হোতূ’’তি দানপাৰমিং আৱজ্জেত্ৱা দানকালেপি দানসীসেনেৱ পৱত্তিতত্তা. ৱত্তসীসে ঠত্ৱাতি ‘‘এতং দানং নাম ময্হং কুলৱংসো কুলতন্তি কুলপৱেণী কুলচাৰিত্ত’’ন্তি চাৰিত্তসীলে ঠত্ৱা দদতো চাৰিত্তসীলমযং. যথা দেয্যধম্মপৰিচ্চাগৱসেন পৱত্তমানাপি দানচেতনা ৱত্তসীসে ঠত্ৱা দদতো সীলমযং পুঞ্ঞকিৰিযৱত্থু হোতি পুব্বাভিসঙ্খাৰস্স, অপৰভাগচেতনায চ তথা পৱত্তত্তা, এৱং দেয্যধম্মে খযতো, ৱযতো সম্মসনং পট্ঠপেত্ৱা দদতো ভাৱনামযং পুঞ্ঞকিৰিযৱত্থু হোতি পুব্বভাগচেতনায, দেয্যধম্মে অপৰভাগচেতনায চ তথা পৱত্তত্তা.

অপচীতিচেতনা অপচিতিসহগতং অপচীযতি এতাযাতি যথা নন্দীৰাগো এৱ নন্দীৰাগসহগতা, যথাৱুত্তায ৱা অপচিতিযা সহগতং সহপৱত্তন্তি অপচিতিসহগতং. অপচাযনৱসেন পৱত্তং পুঞ্ঞকিৰিযৱত্থু. ৱযসা গুণেহি চ ৱুড্ঢতৰানং ৱত্তপটিপত্তীসু ব্যাৱটো হোতি যায চেতনায, সা ৱেয্যাৱচ্চং, ৱেয্যাৱচ্চমেৱ ৱেয্যাৱচ্চসহগতং. ৱেয্যাৱচ্চসঙ্খাতায ৱা ৱত্তপটিপত্তিযা সমুট্ঠাপনৱসেনেৱ সহগতং পৱত্তন্তি ৱেয্যাৱচ্চসহগতং, তথাপৱত্তং পুঞ্ঞকিৰিযৱত্থু. অত্তনো সন্তানে পত্তং পুঞ্ঞং অনুপ্পদীযতি এতেনাতি পত্তানুপ্পদানং. তথা পৰেন অনুপ্পদিন্নতায পত্তং অব্ভনুমোদতি এতেনাতি পত্তব্ভনুমোদনং. অননুপ্পদিন্নং পন কেৱলং অব্ভনুমোদীযতি এতেনাতি অব্ভনুমোদনং. ধম্মং দেসেতি এতাযাতি দেসনা, দেসনাৱ দেসনামযং. সুণাতি এতেনাতি সৱনং, সৱনমেৱ সৱনমযং. দিট্ঠিযা ঞাণস্স উজুগমনং দিট্ঠিজুগতং. সব্বত্থ ‘‘পুঞ্ঞকিৰিযৱত্থূ’’তি পদং অপেক্খিত্ৱা নপুংসকলিঙ্গতা.

পূজাৱসেন সামীচিকিৰিযা অপচাযনং অপচিতি. ৱযসা গুণেহি চ জেট্ঠানং গিলানানঞ্চ তংতংকিচ্চকৰণং ৱেয্যাৱচ্চং. অযমেতেসং ৱিসেসোতি আহ ‘‘তত্থা’’তিআদি. চত্তাৰো পচ্চযে দত্ৱা সব্বসত্তানন্তি চ একদেসতো উক্কট্ঠনিদ্দেসো, যং কিঞ্চি দেয্যধম্মং দত্ৱা, পুঞ্ঞং ৱা কত্ৱা ‘‘কতিপযানং, একস্সেৱ ৱা পত্তি হোতূ’’তি পৰিণামনম্পি পত্তানুপ্পদানমেৱ. তং ন মহপ্ফলং তণ্হায পৰামট্ঠত্তা. পৰেসং দেসেতি হিতফৰণেন মুদুচিত্তেনাতি আনেত্ৱা সম্বন্ধিতব্বং. এৱন্তি এৱং ইমং ধম্মং সুত্ৱা বহুস্সুতো হুত্ৱা পৰে ধম্মদেসনায অনুগ্গণ্হিস্সামীতি হিতফৰণেন মুদুচিত্তেন ধম্মং সুণাতি. এৱঞ্হিস্স সৱনং অত্তনো, পৰেসঞ্চ সম্মাপটিপত্তিযা পচ্চযভাৱতো মহপ্ফলং ভৱিস্সতীতি. সব্বেসন্তি সব্বেসম্পি দসন্নং পুঞ্ঞকিৰিযৱত্থূনং. নিযমলক্খণন্তি মহপ্ফলভাৱস্স নিযামকসভাৱং. দিট্ঠিযা উজুভাৱেনেৱাতি ‘‘অত্থি, নত্থী’’তি অন্তদ্ৱযস্স দুৰসমুস্সাৰিততায ‘‘অত্থি দিন্ন’’ন্তিআদি (ম. নি. ২.৯৪; ৩.১৩৬; ৱিভ. ৭৯৩) নযপ্পৱত্তায সম্মাদিট্ঠিযা উজুকমেৱ পৱত্তিযা. দানাদীসু হি যং কিঞ্চি ইমায এৱ সম্মাদিট্ঠিযা পৰিসোধিতং মহাজুতিকং মহাৱিপ্ফাৰং ভৱতি.

পুৰিমেহেৱ তীহীতি পাড়িযং আগতেহেৱ তীহি. সীলমযে পুঞ্ঞকিৰিযৱত্থুম্হি সঙ্গহং গচ্ছন্তি চাৰিত্তসীলভাৱতো. দানমযে সঙ্গহং গচ্ছন্তি দানসভাৱত্তা, দানৱিসযত্তা চ. কামং দেসনা ধম্মদানসভাৱতো দানমযে সঙ্গহং গচ্ছতীতি ৱত্তুং যুত্তা, কুসলধম্মাসেৱনভাৱতো পন ৱিমুত্তাযতনসীসে ঠত্ৱা পৱত্তিতা ৱিয সৱনেন সদ্ধিং ভাৱনামযে সঙ্গহং গচ্ছন্তীতি ৱুত্তং. ‘‘দিট্ঠিজুগতং ভাৱনামযে’’তি কেচি. দিট্ঠিজুগতে এৱ চ অত্তনা কতস্স পুঞ্ঞস্স অনুস্সৰণং, তস্স চ পৰেসং অত্থায পৰিণামনং, গুণপসংসা, অঞ্ঞেহি কৰিযমানায পুঞ্ঞকিৰিযায, সম্মাপটিপত্তিযা চ অনুমোদনং সৰণগমনন্তি এৱং আদযো পুঞ্ঞৱিসেসা সঙ্গহং গচ্ছন্তি দিট্ঠিজুকম্মৱসেনেৱ তেসং ইজ্ঝনতো.

পৰস্স পটিপত্তিযা সোধনত্থো অনুযোগো চোদনা, সা যানি নিস্সায পৱত্ততি, তানি চোদনাৱত্থূনি দিট্ঠসুতপৰিসঙ্কিতানি. তেনাহ ‘‘চোদনাকাৰণানী’’তি. দিট্ঠেনাতি চ হেতুম্হি কৰণৱচনং, দিট্ঠেন হেতুনাতি অত্থো. কিং পন তং দিট্ঠন্তি আহ ‘‘ৱীতিক্কম’’ন্তি. দিস্ৱাতি চ দস্সনহেতূতি অযমেত্থ অত্থো যথা ‘‘পঞ্ঞায চস্স দিস্ৱা’’তি. ‘‘সুতেনা’’তিআদীসুপি ইমিনা নযেন অত্থো ৱেদিতব্বো. পৰস্সাতি পৰতো, পৰস্স ৱা ৱচনং সুত্ৱা.দিট্ঠপৰিসঙ্কিতেনাতি দিট্ঠানুগতেন পৰিসঙ্কিতেন, তথা পৰিসঙ্কিতেন ৱা ৱীতিক্কমেন. সেসপদদ্ৱযেপি এসেৱ নযো. চোদেতি ৱত্থুসন্দস্সনেন ৱা সংৱাসপ্পটিক্খেপেন ৱা সামীচিপ্পটিক্খেপেন ৱা. ইমস্মিং পন অত্থে ৱিত্থাৰিযমানে অতিপ্পপঞ্চো হোতীতি আহ ‘‘অযমেত্থ সঙ্খেপো’’তি. ৱিত্থাৰং পন ইচ্ছন্তানং তস্স অধিগমুপাযং দস্সেন্তো ‘‘ৱিত্থাৰো পন…পে… ৱেদিতব্বো’’তি আহ.

কামূপপত্তিযোতি কামেহি উপপন্নতা, সমন্নাগততাতি অত্থো. সমন্নাগমো চ তেসং পটিসেৱনং, সমধিগমো চাতি আহ ‘‘কামূপসেৱনা কামপটিলাভা ৱা’’তি. পচ্চুপট্ঠিতকামাতি দুতিযততিযৰাসীনং ৱিয সযং, পৰেহি চ অনিম্মিতা. উট্ঠানকম্মফলূপজীৱিভাৱতো পন তদুভযৱসেন পচ্চুপট্ঠিতা কামা এতেসন্তি পচ্চুপট্ঠিতকামা. তে পন তেসং যেভুয্যেন নিবদ্ধানি হোন্তীতি ‘‘নিবদ্ধকামা’’তি ৱুত্তং. চতুদেৱলোকৱাসিনোতি চাতুমহাৰাজিকতো পট্ঠায যাৱ তুসিতা দেৱা. ৱিনিপাতিকাতি আপাযিকা. পৰনিম্মিতা কামা এতেসন্তি পৰনিম্মিতকামা.

পকতিসেৱনৱসেনাতি অনুমানতো জাননং ৱদতি, ন পচ্চক্খতো. ৱসং ৱত্তেন্তীতি যথাৰুচি পাতব্যতং আপজ্জন্তি. ‘‘মেথুনং পটিসেৱন্তী’’তি ইদং পন কেচিৱাদপটিসেধনত্থং ৱুত্তং. তেনাহ ‘‘কেচি পনা’’তিআদি. তে ‘‘যামানং অঞ্ঞমঞ্ঞং আলিঙ্গিতমত্তেন, তুসিতানং হত্থামসনমত্তেন, নিম্মানৰতীনং হসিতমত্তেন, পৰনিম্মিতৱসৱত্তীনং ওলোকিতমত্তেন কামকিচ্চং ইজ্ঝতী’’তি ৱদন্তি. ‘‘ইতৰেসং দ্ৱিন্নং দ্ৱযংদ্ৱযসমাপত্তিযা ৱা’’তি ৱদন্তি তাদিসস্স কামেসু ৱিৰজ্জনস্স তেসু অভাৱতো, কামানঞ্চ উত্তৰুত্তৰি পণীতপণীততৰপণীততমভাৱতো. কেৱলং পন নিস্সন্দাভাৱো তেসং ৱত্তব্বো. কামকিচ্চন্তি তঙ্খণিকপৰিড়াহূপসমাৱহং ফস্সসুখং. কামাতি কামূপভোগা. পাকতিকা এৱাতি হেট্ঠিমেহি একসদিসা এৱ. একসঙ্খাতন্তি একৰূপং সমানৰূপন্তি, সমঞ্ঞাতং সমানভাৱন্তি ৱা অত্থো.

সুখপটিলাভাতি সুখসমধিগমা. হেট্ঠাতি পঠমজ্ঝানভূমিতো হেট্ঠা মনুস্সেসু, দেৱেসু ৱা. পঠমজ্ঝানসুখন্তি কুসলপঠমজ্ঝানং. ভূমিৱসেনপি হেট্ঠুপৰিভাৱো লব্ভতেৱ ব্ৰহ্মকাযিকেসু, ব্ৰহ্মপুৰোহিতেসু ৱা কুসলজ্ঝানং নিব্বত্তেত্ৱা ব্ৰহ্মপুৰোহিতেসু, মহাব্ৰহ্মেসু ৱা ৱিপাকসুখানুভৱনস্স লব্ভনতো. এত্থ চ দুতিযততিযজ্ঝানভূমিৱসেন দুতিযততিযসুখূপপত্তীনং ৱুচ্চমানত্তা পঠমজ্ঝানভূমিৱসেনেৱ পঠমজ্ঝানসুখূপপত্তি ৱুত্তা. তিন্তাতি তেমিতা, ঝানসুখেন চেৱ ঝানসমুট্ঠানপণীতৰূপফুট্ঠকাযেন চ পণীতা ৱিত্তাতি অত্থো. তেনেৱাহ ‘‘সমন্ততো তিন্তা’’তিআদি. যস্মা কুসলসুখতো ৱিপাকসুখং সন্ততৰতায পণীততৰং বহুলঞ্চ পৱত্ততি, তস্মা ৱুত্তং ‘‘ইদম্পি ৱিপাকজ্ঝানসুখং এৱ সন্ধায ৱুত্ত’’ন্তি. তেসন্তি আভস্সৰানং. সপ্পীতিকস্স সুখস্স অতিৱিয উড়াৰভাৱতো তেন অজ্ঝোত্থতচিত্তানং ভৱলোভো মহা উপ্পজ্জতি. সন্তমেৱাতি ৱিতক্কৱিচাৰসঙ্খোভপীতিউব্বিলাৱিৱিগমেন অতিৱিয উপসন্তংযেৱ. তথা সন্তভাৱেনেৱ হি তং অত্তনো পচ্চযেহি পধানভাৱং নীততায ‘‘পণীত’’ন্তি ৱুচ্চতি. তেনাহ ‘‘পণীতমেৱা’’তি. অতপ্পকেন সুখপাৰমিপ্পত্তেন সুখেন সংযুত্তায তুসায পীতিযা ইতা পৱত্তাতি তুসিতা. যস্মা তে ততো উত্তৰি সুখস্স অভাৱতো এৱ ন পত্থেন্তি, তস্মা ৱুত্তং ‘‘ততো…পে… সন্তুট্ঠা হুত্ৱা’’তি. ততিযজ্ঝানসুখন্তি ততিযজ্ঝানৱিপাকসুখং.

সত্ত অৰিযপঞ্ঞাতি অট্ঠমকতো পট্ঠায সত্তন্নং অৰিযানং তেসং তেসং আৱেণিকপঞ্ঞা. ঠপেত্ৱা লোকুত্তৰং পঞ্ঞং অৱসেসা পঞ্ঞা নাম. সব্বাপি তেভূমিকা পঞ্ঞা ‘‘সেক্খা’’তিপি ন ৱত্তব্বা, ‘‘অসেক্খা’’তিপি ন ৱত্তব্বাতি নেৱসেক্খানাসেক্খা, পুথুজ্জনপঞ্ঞা.

যোগৱিহিতেসূতি পঞ্ঞাৱিহিতেসু পঞ্ঞাপৰিণামিতেসু উপাযপঞ্ঞায সম্পাদিতেসু. কম্মাযতনেসূতি এত্থ কম্মমেৱ কম্মাযতনং, কম্মঞ্চ তং আযতনঞ্চ আজীৱাদীনন্তি ৱা কম্মাযতনং. এস নযো সিপ্পাযতনেসুপি. তত্থ চ দুৱিধং কম্মং হীনঞ্চ ৱড্ঢকিকম্মাদি, উক্কট্ঠঞ্চ কসিৱাণিজ্জাদি. সিপ্পম্পি দুৱিধং হীনঞ্চ নড়কাৰসিপ্পাদি, উক্কট্ঠঞ্চ মুদ্দগণনাদি. ৱিজ্জাৱ ৱিজ্জাট্ঠানং, তং ধম্মিকমেৱ নাগমণ্ডলপৰিত্তফুধমনকমন্তসদিসং ৱেদিতব্বং. তানি পনেতানি একচ্চে পণ্ডিতা বোধিসত্তসদিসা মনুস্সানং ফাসুৱিহাৰং আকঙ্খন্তা নেৱ অঞ্ঞেহি কৰিযমানানি পস্সন্তি, ন ৱা কতানি উগ্গণ্হন্তি. ন কৰোন্তানং সুণন্তি, অথ খো অত্তনো ধম্মতায চিন্তায কৰোন্তি. পঞ্ঞৱন্তেহি অত্তনো ধম্মতায চিন্তায কতানিপি অঞ্ঞেহি উগ্গণ্হিত্ৱা কৰোন্তেহি কতসদিসানেৱ হোন্তি. কম্মস্সকতন্তি ‘‘ইদং কম্মং সত্তানং সকং, ইদং নো সক’’ন্তি এৱং জাননঞাণং. সচ্চানুলোমিকন্তি ৱিপস্সনাঞাণং. তঞ্হি সচ্চপটিৱেধস্স অনুলোমনতো ‘‘সচ্চানুলোমিক’’ন্তি ৱুচ্চতি. ইদানিস্স পৱত্তনাকাৰং দস্সেতুং ‘‘ৰূপং অনিচ্চন্তি ৱা’’তিআদি ৱুত্তং. তত্থ ৱা-সদ্দেন অনিযমত্থেন দুক্খানত্তলক্খণানিপি গহিতানেৱাতি দট্ঠব্বং নানন্তৰিযকভাৱতো. যঞ্হি অনিচ্চং, তং দুক্খং. যং দুক্খং, তদনত্তাতি [(সিজ্ঝনতো) অধিকপাঠো ৱিয দিস্সতি]. যং এৱৰূপন্তি যং এৱং হেট্ঠা নিদ্দিট্ঠসভাৱং. ‘‘অনুলোমিকং খন্তি’’ন্তিআদীনি পঞ্ঞাৱেৱচনানি. সা হি হেট্ঠা ৱুত্তানং কম্মাযতনাদীনং পঞ্চন্নং কাৰণানং অপচ্চনীকদস্সনেন অনুলোমনতো, তথা সত্তানং হিতচৰিযায মগ্গসচ্চস্স, পৰমত্থসচ্চস্স চ নিব্বানস্স অৱিলোমনতো অনুলোমেতীতি চ অনুলোমিকা. সব্বানিপি এতানি কাৰণানি খমতি সহতি দট্ঠুং সক্কোতীতি খন্তি. পস্সতীতি দিট্ঠি. ৰোচেতীতি ৰুচি. মুনাতীতি মুতি. পেক্খতীতি পেক্খা. তে চ কম্মাযতনাদযো ধম্মা নিজ্ঝাযমানা এতায নিজ্ঝানং খমন্তীতি ধম্মনিজ্ঝানক্খন্তি. পৰতো অসুত্ৱা পটিলভতীতি অঞ্ঞস্স উপদেসৱচনং অসুত্ৱা সযমেৱ চিন্তেন্তো পটিলভতি. অযং ৱুচ্চতীতি অযং চিন্তামযা পঞ্ঞা নাম ৱুচ্চতি. সা পনেসা অভিঞ্ঞাতানং বোধিসত্তানমেৱ উপ্পজ্জতি. তত্থাপি সচ্চানুলোমিকঞাণং দ্ৱিন্নমেৱ বোধিসত্তানং অন্তিমভৱিকানং, সেসপঞ্ঞা সব্বেসম্পি পূৰিতপাৰমীনং মহাপঞ্ঞানং উপ্পজ্জতি.

পৰতো সুত্ৱা পটিলভতীতি কম্মাযতনাদীনি পৰেন কৰিযমানানি, পৰেন কতানি ৱা দিস্ৱাপি পৰস্স কথযমানস্স ৱচনং সুত্ৱাপি আচৰিযসন্তিকে উগ্গহেত্ৱাপি পটিলদ্ধা সব্বা পৰতো সুত্ৱা পটিলদ্ধনামাতি ৱেদিতব্বা. সমাপন্নস্সাতি সমাপত্তিসমঙ্গিস্স, নিদস্সনমত্তমেতং. ৱিপস্সনামগ্গপঞ্ঞা হি ইধ ‘‘ভাৱনাপঞ্ঞা’’তি ৱিসেসতো ইচ্ছিতাতি.

আৱুধং নাম পটিপক্খৱিমথনত্থং ইচ্ছিতব্বং, ৰাগাদিসদিসো চ পটিপক্খো নত্থি, তস্স চ ৱিমথনং বুদ্ধৱচনমেৱাতি ‘‘সুতমেৱ আৱুধ’’ন্তি ৱত্ৱা ‘‘তং অত্থতো তেপিটকং বুদ্ধৱচন’’ন্তি আহ. ইদানি তমত্থং ৱিৱৰন্তো ‘‘তং হী’’তি আদিং ৱত্ৱা ‘‘সুতাৱুধো’’তিআদিনা (অ. নি. ৭.৬৭) সুত্তপদেন সমত্থেতি. তত্থ অকুসলং পজহতীতি তদঙ্গাদিৱসেন অকুসলং পৰিচ্চজতি. কুসলং ভাৱেতীতি সমথৱিপস্সনাদিকুসলং ধম্মং উপ্পাদেতি ৱড্ঢেতি চ. সুদ্ধং অত্তানং পৰিহৰতীতি তেন অকুসলপ্পহানেন, তায চ কুসলভাৱনায ৰাগাদিসংকিলেসতো ৱিসুদ্ধং অত্তভাৱং পৱত্তেতি.

ৱিৱেকট্ঠকাযানন্তি গণসঙ্গণিকং ৱজ্জেত্ৱা ততো অপকড্ঢিতকাযানং. স্ৱাযং কাযৱিৱেকো ন কেৱলং একাকীভাৱো, অথ খো পঠমজ্ঝানাদি নেক্খম্মযোগতোতি আহ ‘‘নেক্খম্মাভিৰতান’’ন্তি. চিত্তৱিৱেকোতি কিলেসসঙ্গণিকং পহায ততো চিত্তস্স ৱিৱিত্ততা. সা পন ঝানৱিমোক্খাদীনং ৱসেন হোতীতি আহ ‘‘পৰিসুদ্ধচিত্তানং পৰমৱোদানপ্পত্তান’’ন্তি. উপধিৱিৱেকোতি নিব্বানং. তদধিগমেন হি পুগ্গলস্স নিৰুপধিতা. তেনাহ ‘‘নিৰুপধীনং পুগ্গলান’’ন্তি, ৱিসঙ্খাৰগতানং অধিগতনিব্বানানং, ফলসমাপত্তিসমঙ্গীনঞ্চাতি অত্থো. সুতম্পি অৱস্সযট্ঠেনেৱ আৱুধং ৱুত্তন্তি আহ ‘‘অযম্পী’’তি. তথা হি ৱুত্তং ‘‘তঞ্হি নিস্সাযা’’তি. কামঞ্চেত্থ সুতপৱিৱেকাপি পঞ্ঞাৱসেনেৱ যথাধিপ্পেতআৱুধত্তসাধকা, পঞ্ঞা পন সুতেন, একচ্চপৱিৱেকেন ৱা ৱিনাপি ইধাধিপ্পেতআৱুধত্তসাধনীতি ততো পঞ্ঞা সামত্থিযদস্সনত্থং ৱিসুং আৱুধভাৱেন ৱুত্তা. তেনাহ ‘‘যস্স সা অত্থি, সো ন কুতোচী’’তিআদি.

নাঞ্ঞাতং অৱিদিতং ধম্মন্তি অনমতগ্গে সংসাৰৱট্টে ন অঞ্ঞাতং অৱিদিতং অমতধম্মং, চতুসচ্চধম্মমেৱ ৱা জানিস্সামীতি পটিপন্নস্স ইমিনা পুব্বাভোগেন উপ্পন্নং ইন্দ্ৰিযং. যং পাড়িযং সঙ্গহৱাৰে ‘‘নৱ ইন্দ্ৰিযানি হোন্তী’’তি ৱুত্তং, তং পুব্বাভোগসিদ্ধং পৱত্তিআকাৰৱিসেসং দীপেতুং ৱুত্তং, অত্থতো পন মগ্গসম্মাদিট্ঠি এৱ সাতি আহ ‘‘সোতাপত্তিমগ্গঞাণস্সেতং অধিৱচন’’ন্তি. অঞ্ঞিন্দ্ৰিযন্তি আজাননকইন্দ্ৰিযং, পঠমমগ্গেন ঞাতমৰিযাদং অনতিক্কমিত্ৱা তেসংযেৱ তেন মগ্গেন ঞাতানং চতুসচ্চধম্মানং জাননকইন্দ্ৰিযন্তি ৱুত্তং হোতি. তেনাহ ‘‘অঞ্ঞাভূতং আজাননভূতং ইন্দ্ৰিয’’ন্তি. আজানাতীতি অঞ্ঞো, অঞ্ঞস্স ভূতং, আজাননৱসেন ৱা ভূতন্তি অঞ্ঞভূতং.অঞ্ঞাতাৱীসূতি জানিতব্বং চতুঅৰিযসচ্চং আজানিত্ৱা ঠিতেসু. তেনাহ ‘‘জাননকিচ্চপৰিযোসানপ্পত্তেসূ’’তি, পৰিঞ্ঞাদিভেদস্স জাননকিচ্চস্স পৰিনিট্ঠানপ্পত্তেসু.

মংসচক্খু চক্খুপসাদোতি মংসচক্খু নাম চতস্সো ধাতুযো, ৱণ্ণো, গন্ধো, ৰসো, ওজা, সম্ভৱো, সণ্ঠানং, জীৱিতং, ভাৱো, কাযপ্পসাদো, চক্খুপসাদোতি এৱং চুদ্দসসম্ভাৰো মংসপিণ্ডো.

কসিণালোকং ৱড্ঢেত্ৱা তত্থ ৰূপদস্সনতো ‘‘দিব্বচক্খু আলোকনিস্সিতং ঞাণ’’ন্তি ৱুত্তং. দিব্বচক্খুপঞ্ঞাৱিনিমুত্তা এৱ লোকিযপঞ্ঞা পঞ্ঞাচক্খূতি অযমত্থো অৱুত্তসিদ্ধো দিব্বচক্খুস্স ৱিসুং গহিতত্তাতি ৱুত্তং ‘‘পঞ্ঞাচক্খু লোকিযলোকুত্তৰপঞ্ঞা’’তি.

অধিকং ৱিসিট্ঠং সীলন্তি অধিসীলং. সিক্খিতব্বতোতি আসেৱিতব্বতো. অধিসীলং নাম অনৱসেসকাযিকৱাচসিকসংৱৰভাৱতো, মগ্গসীলস্স পদট্ঠানভাৱতো চ. অধিচিত্তং মগ্গসমাধিস্স অধিট্ঠানভাৱতো. অধিপঞ্ঞা মগ্গপঞ্ঞায অধিট্ঠানভাৱতো. ইদানি নেসং অধিসীলাদিভাৱং কাৰণেন পটিপাদেতুং ‘‘অনুপ্পন্নেপি হী’’তিআদি ৱুত্তং. তত্থ অনুপ্পন্নেতি অপ্পৱত্তে. অধিসীলমেৱ নিব্বানাধিগমস্স পচ্চযভাৱতো. সমাপন্নাতি এত্থ ‘‘নিব্বানং পত্থযন্তেনা’’তি পদং আনেত্ৱা সম্বন্ধিতব্বং.

‘‘কল্যাণকাৰী কল্যাণং, পাপকাৰী চ পাপকং;

অনুভোতি দ্ৱযম্পেতুং, অনুবন্ধঞ্হি কাৰক’’ন্তি. (সং. নি. ১.২৫৬);

এৱং অতীতে, অনাগতে চ ৱট্টমূলকদুক্খসল্লক্খণৱসেন সংৱেগৱত্থুতায ৱিমুত্তিআকঙ্খায পচ্চযভূতা কম্মস্সকতাপঞ্ঞা অধিপঞ্ঞা’’তি ৱদন্তি. লোকিযসীলাদীনং অধিসীলাদিভাৱো পৰিযাযেনাতি নিপ্পৰিযাযমেৱ তং দস্সেতুং ‘‘সব্বং ৱা’’তিআদি ৱুত্তং.

পঞ্চদ্ৱাৰিককাযোতি পঞ্চদ্ৱাৰেসু কাযো ফস্সাদিধম্মসমূহো. কাযো চ সো ভাৱিতভাৱেন ভাৱনা চাতি কাযভাৱনা নাম. যস্মা খীণাসৱানং অগ্গমগ্গাধিগমনেন সব্বসংকিলেসা পহীনাতি পহীনকালতো পট্ঠায সব্বসো আসেৱনাভাৱতো নত্থি তেসং ভাৱিনিযাপি চক্খুসোতৱিঞ্ঞেয্যা ধম্মা, পগেৱ কাড়কা, তস্মা পঞ্চদ্ৱাৰিককাযো সুভাৱিতো এৱ হোতি. তেন ৱুত্তং ‘‘খীণাসৱস্স হি…পে… সুভাৱিতো হোতী’’তি. ন অঞ্ঞেসং ৱিয দুব্বলা দুব্বলভাৱকৰানং কিলেসানং সব্বসো পহীনত্তা.

ৱিপস্সনা দস্সনানুত্তৰিযং অনিচ্চানুপস্সনাদিৱসেন সঙ্খাৰানং সম্মদেৱ দস্সনতো. মগ্গো পটিপদানুত্তৰিযং তদুত্তৰিপটিপদায অভাৱতো. ফলং ৱিমুত্তানুত্তৰিযং অকুপ্পভাৱতো. ফলং ৱা দস্সনানুত্তৰিযং দিৱসম্পি নিব্বানং পচ্চক্খতো দিস্ৱা পৱত্তনতো. নিব্বানং ৱিমুত্তানুত্তৰিযং সব্বসঙ্খতৱিনিস্সটত্তা. দস্সন-সদ্দং কম্মসাধনং গহেত্ৱা নিব্বানস্স দস্সনানুত্তৰিযতা ৱুত্তাতি দস্সেন্তো ‘‘ততো উত্তৰঞ্হি দট্ঠব্বং নাম নত্থী’’তি আহ. নত্থি ইতো উত্তৰন্তি অনুত্তৰং, অনুত্তৰমেৱ অনুত্তৰিযন্তি আহ ‘‘উত্তমং জেট্ঠক’’ন্তি.

সেসোতি ৱুত্তাৱসেসো পঞ্চকনযেন, চতুক্কনযেন চ তিৱিধো সমাধি, ইমিনা এৱ চ সমাধিত্তযাপদেসেন সুত্তন্তেসুপি পঞ্চকনযো আগতো এৱাতি ৱেদিতব্বং. তত্থ যং ৱত্তব্বং, তং পৰমত্থমঞ্জূসাযং ৱিসুদ্ধিমগ্গসংৱণ্ণনাযং (ৱিসুদ্ধি. টী. ১.৩৮) ৱুত্তমেৱ, তস্মা তত্থ ৱুত্তনযেনেৱ ৱেদিতব্বং.

আগচ্ছতি নামং এতস্মাতি আগমনং, ততো আগমনতো.সগুণতোতি সৰসতো. আৰম্মণতোতি আৰম্মণধম্মতো. অনত্ততো অভিনিৱিসিত্ৱাতি ‘‘সব্বে সঙ্খাৰা অনত্তা’’তি ৱিপস্সনং পট্ঠপেত্ৱা. অনত্ততো দিস্ৱাতি পঠমং সঙ্খাৰানং ‘‘অনত্তা’’তি অনত্তলক্খণং পটিৱিজ্ঝিত্ৱা. অনত্ততো ৱুট্ঠাতীতি ৱুট্ঠানগামিনিৱিপস্সনায অনত্তাকাৰতো পৱত্তায মগ্গৱুট্ঠানং পাপুণাতি. অসুঞ্ঞতত্তকাৰকানং কিলেসানং অভাৱাতি অত্তাভিনিৱেসপচ্চযানং দিট্ঠেকট্ঠানং কিলেসানং ৱিক্খম্ভনতো ৱিপস্সনা সুঞ্ঞতা নাম অত্তসুঞ্ঞতায যাথাৱতো গহণতো. ননু এৱং ৱিপস্সনায সগুণতো সুঞ্ঞতা, ন আগমনতোতি নিপ্পৰিযাযতো নত্থীতি? সচ্চমেতং নামলাভে, ন পন নামদানেতি নাযং দোসো. অথ ৱা সুত্তন্তকথা নাম পৰিযাযকথা, ন অভিধম্মকথা ৱিয নিপ্পৰিযাযাতি ভিয্যোপি ন কোচি দোসো.

যস্মা সগুণতো, আৰম্মণতো চ নামলাভে সঙ্কৰো হোতি একস্সেৱ নামন্তৰলাভসম্ভৱতো. আগমনতো পন নামলাভে সঙ্কৰো নত্থি নামন্তৰলাভাভাৱতো, অসম্ভৱতো চ, তস্মা ‘‘অপৰো’’তিআদি ৱুত্তং. নিমিত্তকাৰককিলেসাভাৱাতি নিচ্চনিমিত্তাদিগ্গাহকপচ্চযানং কিলেসানং ৱিক্খম্ভনতো. কামঞ্চাযং ৱিপস্সনা নিচ্চনিমিত্তাদিং উগ্ঘাটেন্তী পৱত্ততি, সঙ্খাৰনিমিত্তস্স পন অৱিস্সজ্জনতো ন নিপ্পৰিযাযতো অনিমিত্তনামং লভতীতি. পৰিযাযেন পনেতং ৱুত্তং. তথা হি নিপ্পৰিযাযদেসনত্তা অভিধম্মে মগ্গস্স অনিমিত্তনামং উদ্ধটং. সুত্তে চ –

‘‘অনিমিত্তঞ্চ ভাৱেহি, মানানুসযমুজ্জহ;

ততো মানাভিসমযা, উপসন্তো চৰিস্সসী’’তি. (সু. নি. ৩৪৪; সং. নি. ১.২১২);