১. পাথিকসুত্তৱণ্ণনা
সুনক্খত্তৱত্থুৱণ্ণনা
১. অপুব্বপদৱণ্ণনাতি অত্থসংৱণ্ণনাৱসেন হেট্ঠা অগ্গহিততায অপুব্বস্স অভিনৱস্স পদস্স ৱণ্ণনা অত্থৱিভাৱনা. ‘‘হিত্ৱা পুনপ্পুনাগতমত্থ’’ন্তি (দী. নি. অট্ঠ. ১.গন্থাৰম্ভকথা) হি ৱুত্তং. মল্লেসূতি এত্থ যং ৱত্তব্বং, তং হেট্ঠা ৱুত্তনযমেৱ. ছাযূদকসম্পন্নে ৱনসণ্ডে ৱিহৰতীতি অনুপিযসামন্তা কতস্স ৱিহাৰস্স অভাৱতো. যদি ন তাৱ পৱিট্ঠো, কস্মা ‘‘পাৱিসী’’তি ৱুত্তন্তি আহ ‘‘পৱিসিস্সামী’’তিআদি, তেন অৱস্সং ভাৱিনি ভূতে ৱিয উপচাৰা হোন্তীতি দস্সেতি. ইদানি তমত্থং উপমায ৱিভাৱেন্তো ‘‘যথা কি’’ন্তিআদিমাহ. এতন্তি এতং ‘‘অতিপ্পগো খো’’তিআদিকং চিন্তনং অহোসি. অতিৱিয পগো খোতি অতিৱিয পাতোৱ. ছন্নকোপীনতায, পৰিব্বাজকপব্বজ্জুপগমেন চ ছন্নপৰিব্বাজকং, ন নগ্গপৰিব্বাজকং.
২. যস্মা ভগৱতো উচ্চাকুলপ্পসুততং, মহাভিনিক্খমননিক্খন্ততং, অনঞ্ঞসাধাৰণদুক্কৰচৰণং, ৱিৱেকৱাসং, লোকসম্ভাৱিততং, ওৱাদানুসাসনীহি লোকস্স বহুপকাৰতং, পৰপ্পৱাদমদ্দনং, মহিদ্ধিকতং, মহানুভাৱতন্তি এৱমাদিকং তংতংঅত্তপচ্চক্খগুণৱিসেসং নিস্সায যেভুয্যেন অঞ্ঞতিত্থিযাপি ভগৱন্তং দিস্ৱা আদৰগাৰৱবহুমানং দস্সেন্তিযেৱ, তস্মা ৱুত্তং ‘‘ভগৱন্তং দিস্ৱা মানথদ্ধতং অকত্ৱা’’তিআদি. লোকসমুদাচাৰৱসেনাতি লোকোপচাৰৱসেন. চিৰস্সন্তি চিৰকালেন. আদীনি ৱদন্তি উপচাৰৱসেন. তস্সাতি ভগ্গৱগোত্তস্স পৰিব্বাজকস্স. গিহিসহাযোতি গিহিকালতো পট্ঠায সহাযো. পচ্চক্খাতোতি যেনাকাৰেন পচ্চক্খানা, তং দস্সেতুং ‘‘পচ্চক্খামী’’তিআদি ৱুত্তং.
৩. উদ্দিস্সাতি সত্থুকাৰভাৱেন উদ্দিস্সাতি অযমেত্থ অধিপ্পাযোতি তং দস্সেন্তো ‘‘ভগৱা মে’’তিআদিমাহ. যদা সুনক্খত্তস্স ‘‘ভগৱন্তং পচ্চক্খামী’’তি চিত্তং উপ্পন্নং, ৱাচা ভিন্না, তদা এৱস্স ভগৱতা সদ্ধিং কোচি সম্বন্ধো নত্থি অসক্যপুত্তিযভাৱতো সাসনতো পৰিবাহিৰত্তা. অযং তাৱেত্থ সাসনযুত্তি, সা পনাযং ঠপেত্ৱা সাসনযুত্তিকোৱিদে অঞ্ঞেসং ন সম্মদেৱ ৱিসযোতি ভগৱা সব্বসাধাৰণৱসেনস্স অত্তনা সম্বন্ধাভাৱং দস্সেতুং ‘‘অপি নূ’’তি আদিং ৱত্ৱা সুনক্খত্তং ‘‘কো সন্তো কং পচ্চাচিক্খসী’’তি আহ. যস্মা মুখাগতোযং সম্বন্ধো, ন পূজাগতাদিকো, যো চ যাচকযাচিতব্বতাৱসেন হোতি, তদুভযঞ্চেত্থ নত্থীতি দস্সেন্তো ভগৱা সুনক্খত্তং ‘‘কো সন্তো কং পচ্চাচিক্খসী’’তি অৱোচ, তস্মা তমত্থং দস্সেতুং ‘‘যাচকো ৱা’’তিআদি ৱুত্তং. যাচিতকো ৱা যাচকং পচ্চাচিক্খেয্যাতি সম্বন্ধো. ত্ৱং পন নেৱ যাচকো ‘‘অহং ভন্তে ভগৱন্তং উদ্দিস্স ৱিহৰিস্সামী’’তি এৱং মম সন্তিকং অনুপগতত্তা. ন যাচিতকো ‘‘এহি ত্ৱং সুনক্খত্ত মমং উদ্দিস্স ৱিহৰাহী’’তি এৱং মযা অপত্থিতত্তা.
কো সমানোতি যাচকযাচিতকেসু কো নাম হোন্তো. কন্তি যাচকযাচিতকেসু এৱ কং নাম হোন্তং মং পচ্চাচিক্খসি. তুচ্ছপুৰিসাতি ঝানমগ্গাদিউত্তৰিমনুস্সধম্মেসু কস্সচিপি অভাৱা ৰিত্তপুৰিসা. ননু চাযং সুনক্খত্তো লোকিযজ্ঝানানি, একচ্চাভিঞ্ঞঞ্চ উপ্পাদেসীতি? কিঞ্চাপি উপ্পাদেসি, ততো পন ভগৱতি আঘাতুপ্পাদনেন সহেৱ পৰিহীনো অহোসি. অপৰাধো নাম সুপ্পটিপত্তিযা ৱিৰজ্ঝনহেতুভূতো কিলেসুপ্পাদোতি আহ ‘‘যত্তকো তে অপৰাধো, তত্তকো দোসো’’তি. যাৱঞ্চাতি অৱধিপৰিচ্ছেদভাৱদস্সনং ‘‘যাৱঞ্চ তেন ভগৱতা’’তিআদীসু (দী. নি. ১.৩) ৱিয. তেতি তযা. ইদন্তি নিপাতমত্তং. অপৰদ্ধন্তি অপৰজ্ঝিতং. ইদং ৱুত্তং হোতি – ‘‘পচ্চাচিক্খামিদানাহং ভন্তে ভগৱন্ত’’ন্তিআদীনি ৱদন্তেন তুচ্ছপুৰিস তযা যাৱঞ্চিদং অপৰদ্ধং, ন তস্স অপৰাধস্স পমাণং অত্থীতি.
৪. মনুস্সধম্মাতি ভাৱনানুযোগেন ৱিনা মনুস্সেহি অনুট্ঠাতব্বধম্মা. সো হি মনুস্সানং চিত্তাধিট্ঠানমত্তেন ইজ্ঝনতো তেসং সম্ভাৱিতধম্মো ৱিয ঠিতো তথা ৱুত্তো, মনুস্সগ্গহণঞ্চেত্থ তেসু বহুলং পৱত্তনতো. ইদ্ধিভূতং পাটিহাৰিযং, ন আদেসনানুসাসনীপাটিহাৰিযন্তি অধিপ্পাযো. কতেতি পৱত্তিতে. নিয্যাতীতি নিগ্গচ্ছতি, ৱট্টদুক্খতো নিগ্গমনৱসেন পৱত্ততীতি অত্থো. ধম্মে হি নিগ্গচ্ছন্তে তংসমঙ্গিপুগ্গলো ‘‘নিগ্গচ্ছতী’’তি ৱুচ্চতি, অট্ঠকথাযং পন নি-সদ্দো উপসগ্গমত্তং, যাতি ইচ্চেৱ অত্থোতি দস্সেতুং গচ্ছতীতি অত্থো ৱুত্তো. তত্ৰাতি পধানভাৱেন ৱুত্তস্স অত্থস্স ভুম্মৱসেন পটিনিদ্দেসোতি তস্মিং ধম্মে সম্মা দুক্খক্খযায নিয্যন্তেতি অযমেত্থ অত্থোতি দস্সেন্তো আহ ‘‘তস্মিং…পে… সংৱত্তমানে’’তি.
৫. অগ্গন্তি ঞাযতীতি অগ্গঞ্ঞং. লোকপঞ্ঞত্তিন্তি লোকস্স পঞ্ঞাপনং. লোকস্স অগ্গন্তি লোকুপ্পত্তিসমযে ‘‘ইদং নাম লোকস্স অগ্গ’’ন্তি এৱং জানিতব্বং বুজ্ঝিতব্বং. অগ্গমৰিযাদন্তি আদিমৰিযাদং.
৬. এত্তকং ৱিপ্পলপিত্ৱাতি ‘‘ন দানাহং ভন্তে ভগৱন্তং উদ্দিস্স ৱিহৰিস্সামী’’তি, ‘‘ন হি পন মে ভন্তে ভগৱা উত্তৰিমনুস্সধম্মা ইদ্ধিপাটিহাৰিযং কৰোতী’’তি, ‘‘ন হি পন মে ভন্তে ভগৱা অগ্গঞ্ঞং পঞ্ঞপেতী’’তি চ এত্তকং ৱিপ্পলপিত্ৱা. ইদং কিৰ সো ভগৱা সত্থুকিচ্চং ইদ্ধিপাটিহাৰিযং, অগ্গঞ্ঞপঞ্ঞাপনঞ্চ কাতুং ন সক্কোতীতি পকাসেন্তো কথেসি. তেনাহ ‘‘সুনক্খত্তো কিৰা’’তিআদি. উত্তৰৱচনৱসেন পতিট্ঠাভাৱতো অপ্পতিট্ঠো. ততো এৱ নিৰৱো নিস্সদ্দো.
আদীনৱদস্সনত্থন্তি দিট্ঠধম্মিকস্স আদীনৱস্স দস্সনত্থং. তেনাহ ‘‘সযমেৱ গৰহং পাপুণিস্সসী’’তি. সম্পৰাযিকা পন আদীনৱা অনেকৱিধা, তে দস্সেন্তো সুনক্খত্তো ন সদ্দহেয্যাতি দিট্ঠধম্মিকস্সেৱ গহণং. অনেককাৰণেনাতি ‘‘ইতিপি সো ভগৱা অৰহ’’ন্তিআদিনা (দী. নি. ১.১৫৭, ২৫৫) অনেকৱিধেন ৱণ্ণকাৰণেন. এৱং মে অৱণ্ণো ন ভৱিস্সতীতি অজ্ঝাসযেন অত্তনো বালতায ৱণ্ণাৰহানং অৱণ্ণং কথেত্ৱা. এৱং ভগৱা মক্খিভাৱে আদীনৱং দস্সেত্ৱা পুন তস্স কথনে কাৰণং ৱিভাৱেতুং ‘‘ইতি খো তে’’তিআদিমাহাতি তং দস্সেতুং ‘‘ততো’’তিআদি ৱুত্তং. এৱঞ্হি সুনক্খত্তস্স অপ্পকোপি ৱচনোকাসো ন ভৱিস্সতীতি. অপক্কমীতি অত্তনা যথাঠিতা ৱুট্ঠায অপসক্কি. অপক্কন্তো সাসনতো ভট্ঠো. তেনাহ ‘‘চুতো’’তি. এৱমেৱাতি অপক্কমন্তো চ ন যথা তথা অপক্কমি, যথা পন কাযস্স ভেদা অপাযে নিব্বত্তেয্য, এৱমেৱ অপক্কমি.
কোৰখত্তিযৱত্থুৱণ্ণনা
৭. দ্ৱীহি পদেহীতি দ্ৱীহি ৱাক্যেহি আৰদ্ধং ব্যতিৰেকৱসেন তদুভযত্থনিদ্দেসৱসেন উপৰিদেসনায পৱত্তত্তা. অনুসন্ধিদস্সনৱসেনাতি যথানুসন্ধিসঙ্খাতঅনুসন্ধিদস্সনৱসেন.
একং সমযন্তি চ ভুম্মত্থে উপযোগৱচনন্তি আহ ‘‘একস্মিং সমযে’’তি চ. থূলূ নাম জনপদোতি জনপদীনং ৰাজকুমাৰানং ৱসেন তথালদ্ধনামো. কুক্কুৰৱতং সমাদানৱসেন এতস্মিং অত্থীতি কুক্কুৰৱতিকোতি আহ ‘‘সমাদিন্নকুক্কুৰৱতো’’তি. অঞ্ঞম্পীতি ‘‘চতুক্কোণ্ডিকস্সেৱ ৱিচৰণং, তথা কত্ৱাৱ খাদনং, ভুঞ্জনং, ৱামপাদং উদ্ধৰিত্ৱা মুত্তস্স ৱিস্সজ্জন’’ন্তি এৱমাদিকং অঞ্ঞম্পি সুনখেহি কাতব্বকিৰিযং. চতূহি সৰীৰাৱযৱেহি কুণ্ডনং গমনং চতুক্কোণ্ডো, সো এতস্মিং অত্থীতি চতুক্কোণ্ডিকো. সো পন যস্মা চতূহি সৰীৰাৱযৱেহি সঙ্ঘট্টিতগমনো হোতি, তস্মা ৱুত্তং ‘‘চতুসঙ্ঘট্টিতো’’তি. তেনেৱাহ ‘‘দ্ৱে জণ্ণূনী’’তিআদি. ভক্খসন্তি ৱা ভক্খিতব্বং, অসিতব্বঞ্চ. তেনেৱাহ ‘‘যং কিঞ্চি খাদনীযং ভোজনীয’’ন্তি. কামং খাদনঞ্চ নাম মুখেন কাতব্বং, হত্থেন পন তত্থ উপনামনং নিৱাৰেতুং অৱধাৰণং কতন্তি আহ ‘‘হত্থেন অপৰামসিত্ৱা’’তি, অগ্গহেত্ৱাতি অত্থো. সুন্দৰৰূপোতি সুন্দৰভাৱো. ৱতাতি পত্থনত্থে নিপাতো ‘‘অহো ৱতাহং লাভী অস্স’’ন্তিআদীসু ৱিয. ‘‘সমণেন নাম এৱৰূপেন ভৱিতব্বং অহো ৱতাহং এদিসো ভৱেয্য’’ন্তি এৱং তস্স পত্থনা অহোসি. তেনাহ ‘‘এৱং কিৰা’’তিআদি.
গৰহত্থে অপি-কাৰো ‘‘অপি সিঞ্চে পলণ্ডক’’ন্তিআদীসু ৱিয. অৰহন্তে চ বুদ্ধে, বুদ্ধসাৱকে ‘‘অৰহন্তো খীণাসৱা ন হোন্তী’’তি এৱং তস্স দিট্ঠি উপ্পন্না. যথাহ মহাসীহনাদসুত্তে ‘‘নত্থি সমণস্স গোতমস্স উত্তৰিমনুস্সধম্মা অলমৰিযঞাণদস্সনৱিসেসা’’তি (ম. নি. ১.১৪৬). সত্তমং দিৱসন্তি ভুম্মত্থে উপযোগৱচনং. অলসকেনাতি অজীৰণেন আমৰোগেন.
অট্ঠিতচমত্ততায পুৰাণপণ্ণসদিসো.বীৰণত্থম্বকন্তি বীৰণগচ্ছা.
মত্তা এতস্স অত্থীতি মত্তং, ভোজনমত্তৱন্তন্তি অত্থো. তেনাহ ‘‘পমাণযুত্ত’’ন্তি. মন্তা মন্তাতি মন্তায মন্তায.
৮. একদ্ৱীহিকায গণনায. নিৰাহাৰোৱ অহোসি ভগৱতো ৱচনং অঞ্ঞথা কাতুকামো, তথাভূতোপি সত্তমে দিৱসে উপট্ঠাকেন উপনীতং ভক্খসং দিস্ৱা ‘‘ধী’’তি উপট্ঠাপেতুং অসক্কোন্তো ভোজনতণ্হায আকড্ঢিযমানহদযো তং কুচ্ছিপূৰং ভুঞ্জিত্ৱা ভগৱতা ৱুত্তনিযামেনেৱ কালমকাসি. তেন ৱুত্তং ‘‘অথস্সা’’তিআদি. সচেপি…পে… চিন্তেয্যাতি যদি এসো অচেলো ‘‘ধী’’তি পচ্চুপট্ঠপেত্ৱা ‘‘অজ্জপি অহং ন ভুঞ্জেয্য’’ন্তি চিন্তেয্য, তথাচিন্তনে সতিপি দেৱতাৱিগ্গহেন তং দিৱসং…পে… কৰেয্য. কস্মা? অদ্ৱেজ্ঝৱচনা হি তথাগতা, ন তেসং ৱচনং ৱিতথং হোতি.
গতগতট্ঠানং অঙ্গণমেৱ হোতীতি তেহি তং কড্ঢিত্ৱা গচ্ছন্তেহি গতগতপ্পদেসো উত্তৰকসামন্তা ৱিৱটঙ্গণমেৱ হুত্ৱা উপট্ঠাতি. তেতি তিত্থিযা. সুসানংযেৱ গন্ত্ৱাতি ‘‘বীৰণত্থম্বকং অতিক্কমিস্সামা’’তি গচ্ছন্তাপি অনেকৱাৰং তং অনুসংযাযিত্ৱা পুনপি তংযেৱ সুসানং উপগন্ত্ৱা.
৯. ইদন্তি ইদং মতসৰীৰং. ‘‘তমেৱ ৱা সৰীৰং কথাপেসীতি তং সৰীৰং অধিট্ঠহিত্ৱা ঠিতপেতেন কথাপেসী’’তি কেচি. কোৰখত্তিযং ৱা অসুৰযোনিতো আনেত্ৱা কথাপেতু অঞ্ঞং ৱা পেতং, কো এত্থ ৱিসেসো. ‘‘অচিন্তেয্যো হি বুদ্ধৱিসযো’’তি পন ৱচনতো তদেৱ সৰীৰং সুনক্খত্তেন পহতমত্তং বুদ্ধানুভাৱেন উট্ঠায তমত্থং ঞাপেসীতি দট্ঠব্বং. পুৰিমোযেৱ পন অত্থো অট্ঠকথাসু ৱিনিচ্ছিতো. তথা হি ৱক্খতি ‘‘নিব্বত্তট্ঠানতো’’তিআদি (দী. নি. অট্ঠ. ৩.১০).
১০. ৱিপাকন্তি ফলং, অত্থনিব্বত্তীতি অত্থো.
সমানেতব্বানীতি সম্মা আনেতব্বানি, সৰূপতো আনেত্ৱা দস্সেতব্বানীতি অত্থো. পাটিহাৰিযানং পঠমাদিতা ভগৱতা ৱুত্তানুপুব্বিযা ৱেদিতব্বা. কেচি পনেত্থ ‘‘পৰচিত্তৱিভাৱনং, আযুপৰিচ্ছেদৱিভাৱনং, ব্যাধিৱিভাৱনং, গতিৱিভাৱনং, সৰীৰনিক্খেপৱিভাৱনং, সুনক্খত্তেন সদ্ধিং কথাৱিভাৱনঞ্চাতি ছ পাটিহাৰিযানী’’তি ৱদন্তি, তং যদি সুনক্খত্তস্স চিত্তৱিভাৱনং সন্ধায ৱুত্তং, এৱং সতি ‘‘সত্তা’’তি ৱত্তব্বং তস্স ভাৱিঅৱণ্ণৱিভাৱনায সদ্ধিং. অথ অচেলস্স মৰণচিত্তৱিভাৱনং, তং ‘‘সত্তমং দিৱসং কালং কৰিস্সতী’’তি ইমিনা সঙ্গহিতন্তি ৱিসুং ন ৱত্তব্বং, তস্মা অট্ঠকথাযং ৱুত্তনযেনেৱ গহেতব্বং.
অচেলকড়াৰমট্টকৱত্থুৱণ্ণনা
১১. নিক্খন্তদন্তমট্টকোতি নিক্খন্তদন্তো মট্টকো. সো কিৰ অচেলকভাৱতো পুব্বে মট্টকিতো হুত্ৱা ৱিচৰি ৱিৱৰদন্তো চ, তেন নং ‘‘কোৰমট্টকো’’তি সঞ্জানন্তি. যং কিঞ্চি তস্স দেন্তো ‘‘সাধুৰূপো অযং সমণো’’তি সম্ভাৱেন্তো অগ্গং সেট্ঠংযেৱ দেন্তি. তেন ৱুত্তং ‘‘লাভগ্গং পত্তো, অগ্গলাভং পত্তো’’তি. বহূ অচেলকা তং পৰিৱাৰেত্ৱা ৱিচৰন্তি, গহট্ঠা চ তং বহূ অড্ঢা ৱিভৱসম্পন্না কালেন কালং উপসঙ্কমিত্ৱা পযিৰুপাসন্তি. তেন ৱুত্তং ‘‘যসগ্গং অগ্গপৰিৱাৰং পত্তো’’তি. ৱতানিযেৱ পজ্জিতব্বতো পদানি. অঞ্ঞমঞ্ঞং অসঙ্কৰতো ৱতকোট্ঠাসা ৱা.সমত্তানীতি সমং অত্তনি গহিতানি. পুৰত্থিমেনাতি এন-সদ্দসম্বন্ধেন ‘‘ৱেসালি’’ন্তি উপযোগৱচনং, অৱিদূৰত্থে চ এন-সদ্দো পঞ্চম্যন্তোতি আহ ‘‘ৱেসালিতো অৱিদূৰে’’তি.
১২. সাসনে পৰিচযৱসেন তিলক্খণাহতং পঞ্হং পুচ্ছি.ন সম্পাযাসীতি নাৱবুজ্ঝি ন সম্পাদেসি. তেনাহ ‘‘সম্মা ঞাণগতিযা’’তিআদি. সম্পাযনং ৱা সম্পাদনং. পঞ্হং পুট্ঠস্স চ সম্পাদনং নাম সম্মদেৱ কথনন্তি তদভাৱং দস্সেন্তো ‘‘অথ ৱা’’তিআদিমাহ. কোপৱসেন তস্স অক্খীনি কম্পনভাৱং আপজ্জিংসূতি আহ ‘‘কম্পনক্খীনিপি পৰিৱত্তেত্ৱা’’তি. কোপন্তি কোধং, সো পন চিত্তস্স পকুপ্পনৱসেন পৱত্ততীতি আহ ‘‘কুপ্পনাকাৰ’’ন্তি. দোসন্তি আঘাতং, সো পন আৰম্মণে দুস্সনৱসেন পৱত্তীতি আহ ‘‘দুস্সনাকাৰ’’ন্তি. অতুট্ঠাকাৰন্তি তুট্ঠিযা পীতিযা পটিপক্খভূতপ্পৱত্তিআকাৰং. কাযৱচীৱিকাৰেহি পাকটমকাসি. মা ৱত নোতি এত্থ মাতি পটিক্খেপো, নোতি ময্হন্তি অত্থোতি আহ ‘‘অহো ৱত মে ন ভৱেয্যা’’তি. মং ৱত নোতি এত্থ পন নোতি সংসযেতি আহ ‘‘অহোসি ৱত নু মমা’’তি.
১৪. পৰিপুব্বো দহিত-সদ্দো ৱত্থনিৱাসনং ৱদতীতি আহ ‘‘পৰিদহিতো নিৱত্থৱত্থো’’তি. যসনিমিত্তকতায লাভস্স যসপৰিহানিযাৱ লাভপৰিহানি ৱুত্তা হোতীতি পাড়িযং ‘‘যসা নিহীনো’’তি ৱুত্তং.
অচেলপাথিকপুত্তৱত্থুৱণ্ণনা
১৫. ‘‘অহং সব্বং জানামী’’তি এৱং সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণং ৱদতি পটিজানাতীতি ঞাণৱাদো, তেন মযা ঞাণৱাদেন সদ্ধিং.অতিক্কম্ম গচ্ছতোতি উপড্ঢভাগেন পৰিচ্ছিন্নং পদেসং অতিক্কমিত্ৱা ইদ্ধিপাটিহাৰিযং কাতুং গচ্ছতো. কিং পনাযং অচেলো পাথিকপুত্তো অত্তনো পমাণং ন জানাতীতি? নো ন জানাতি. যদি এৱং, কস্মা সুক্খগজ্জিতং গজ্জীতি? ‘‘এৱাহং লোকে পাসংসো ভৱিস্সামী’’তি কোহঞ্ঞে কত্ৱা সুক্খগজ্জিতং গজ্জি. তেন ৱুত্তং ‘‘নগৰৱাসিনো’’তিআদি. পট্ঠপেত্ৱাতি যুগগ্গাহং আৰভিত্ৱা.
১৬. হীনজ্ঝাসযত্তা…পে… উদপাদি. ৱুত্তঞ্হেতং ‘‘হীনাধিমুত্তিকা সত্তা হীনাধিমুত্তিকে এৱ সত্তে সেৱন্তি ভজন্তি পযিৰুপাসন্তী’’তি (সং. নি. ২.৯৮).
যস্মা তথাৱুত্তা ৱাচা তথাৰূপচিত্তহেতুকা, তঞ্চ চিত্তং তথাৰূপদিট্ঠিচিত্তহেতুকং, তস্মা ‘‘তং ৱাচং অপ্পহাযা’’তি ৱত্ৱা যথা তস্সা অপ্পহানং হোতি, তং দস্সেন্তো ‘‘তং চিত্তং অপ্পহাযা’’তি আহ, তস্স চ যথা অপ্পহানং হোতি, তং দস্সেতুং ‘‘তং দিট্ঠিং অপ্পটিনিস্সজ্জিত্ৱা’’তি অৱোচ. যস্মা ৱা তথাৰূপা ৱাচা মহাসাৱজ্জা, চিত্তং ততো মহাসাৱজ্জতৰং তংসমুট্ঠাপকভাৱতো, দিট্ঠি পন ততো মহাসাৱজ্জতমা তদুভযস্স মূলভাৱতো, তস্মা তেসং মহাসাৱজ্জতায ইমং ৱিভাগং দস্সেত্ৱা অযং অনুক্কমো ঠপিতোতি ৱেদিতব্বো. তেসং পন যথা পহানং হোতি, তং দস্সেতুং ‘‘অহ’’ন্তিআদি ৱুত্তং. ‘‘নাহং বুদ্ধো’’তি ৱদন্তোতি সাঠেয্যেন ৱিনা উজুকমেৱ ‘‘অহং বুদ্ধো ন হোমী’’তি ৱদন্তো. চিত্তদিট্ঠিপ্পহানেপি এসেৱ নযো. ৱিপতেয্যাতি এত্থ ৱি-সদ্দো পঠমে ৱিকপ্পে উপসগ্গমত্তং, দুতিযে পন ৱিসৰণত্থোতি আহ ‘‘সত্তধা ৱা পন ফলেয্যা’’তি.
১৭. একংসেনাতি একন্তেন, একন্তিকং পন ৱচনপৰিযাযৱিনিমুত্তং হোতীতি আহ ‘‘নিপ্পৰিযাযেনা’’তি. ওধাৰিতাতি অৱধাৰিতা নিযমেত্ৱা ভাসিতা. ৱিগতৰূপেনাতি অপগতসভাৱেন. তেনাহ ‘‘ৱিগচ্ছিতসভাৱেনা’’তি, ইদ্ধানুভাৱেন অপনীতসকভাৱেন. তেন ৱুত্তং ‘‘অত্তনো’’তিআদি.
১৮. দ্ৱযং গচ্ছতীতি দ্ৱযগামিনী. কীদিসং দ্ৱযন্তি আহ ‘‘সৰূপেনা’’তিআদি. অযঞ্হি সো গণ্ডস্সুপৰিফোট্ঠব্বাদোসং.
১৯. অজিতস্স লিচ্ছৱিসেনাপতিস্স মহানিৰযে নিব্বত্তিত্ৱা ততো আগন্ত্ৱা অচেলস্স পাথিকপুত্তস্স সন্তিকে পৰোদনং. অভাৱাতি পুব্বে ৱুত্তপ্পকাৰস্স পাটিহাৰিযকৰণস্স অভাৱা. ভগৱা পন সন্নিপতিতপৰিসাযং পসাদজননত্থং তদনুৰূপং পাটিহাৰিযমকাসিযেৱ. যথাহ ‘‘তেজোধাতুং সমাপজ্জিত্ৱা’’তিআদি.
ইদ্ধিপাটিহাৰিযকথাৱণ্ণনা
২০. নিচযনং ধনধঞ্ঞানং সঞ্চযনং নিচযো, তত্থ নিযুত্তাতি নেচযিকা, গহপতি এৱ নেচযিকা গহপতিনেচযিকা. এত্তকানি জঙ্ঘসহস্সানীতি পৰিমাণাভাৱতো সহস্সেহিপি অপৰিমাণগণনা. তেনেৱাতি ইমস্স ৱসেন সন্নিপতিতায এৱং মহতিযা পৰিসায বন্ধনমোক্খং কাতুং লব্ভতি, এতেনেৱ কাৰণেন.
২১. চিত্তুত্ৰাসভযন্তি চিত্তস্স উত্ৰাসনাকাৰেন পৱত্তভযং, ন ঞাণভযং, নাপি ‘‘ভাযতি এতস্মা’’তি এৱং ৱুত্তং আৰম্মণভযং. ছম্ভিতত্তন্তি তেনেৱ চিত্তুত্ৰাসভযেন সকলসৰীৰস্স ছম্ভিতভাৱো. লোমহংসোতি তেনেৱ ভযেন, তেন চ ছম্ভিতত্তেন সকলসৰীৰে লোমানং হট্ঠভাৱো, সো পন তেসং ভিত্তিযং নাগদন্তানং ৱিয উদ্ধংমুখতাতি আহ ‘‘লোমানং উদ্ধগ্গভাৱো’’তি. অন্তন্তেন আৱিজ্ঝিত্ৱাতি অত্তনো নিসীদনত্থং নিগূড়্হট্ঠানং উপপৰিক্খন্তো পৰিব্বাজকাৰামং পৰিযন্তেন অনুসংযাযিত্ৱা, কস্সচিদেৱ সুনক্খত্তস্স ৱা সুনক্খত্তসদিসস্স ৱা সব্বঞ্ঞুপটিঞ্ঞং অপ্পহায সত্থু সম্মুখীভাৱে সত্তধা তস্স মুদ্ধাফলনং ধম্মতা. তেন ৱুত্তং ‘‘মা নস্সতু বালো’’তিআদি.
২২. সংসপ্পতীতি তত্থেৱ পাসাণফলকে বালদাৰকো ৱিয উট্ঠাতুং অসক্কোন্তো অৱসীদনৱসেন ইতো চিতো চ সংসপ্পতি. তেনাহ ‘‘ওসীদতী’’তি. তত্থেৱ সঞ্চৰতীতি তস্মিংযেৱ পাসাণে আনিসদুপট্ঠিনো সঞ্চলনং নিসজ্জৱসেনেৱ সঞ্চৰতি, ন উট্ঠায পদসা.
২৩. ৱিনট্ঠৰূপোতি সম্ভাৱনায ৱিনাসেন, লাভস্স ৱিনাসেন চ ৱিনট্ঠসভাৱো.
পঠমভাণৱাৰৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
২৫. গোযুত্তেহীতি বলৱন্তবলীবদ্দযোজিতেহি.
২৬. তস্সাতি জালিযস্স. অযঞ্হি মণ্ডিসেন পৰিব্বাজকেন সদ্ধিং ভগৱন্তং উপসঙ্কমিত্ৱা ধম্মং সুণি, ততো পুৰেতৰং ভগৱতো গুণানং অজাননকালে অযং পৱত্তি. তেনেৱাহ ‘‘তিট্ঠতু তাৱ পাটিহাৰিযং…পে… পৰাজযো ভৱিস্সতী’’তি.
২৭. তিণসীহোতি তিণসদিসহৰিতৱণ্ণো সীহো. কাড়সীহোতি কাড়ৱণ্ণো সীহো. পণ্ডুসীহোতি পণ্ডুৱণ্ণো সীহো. কেসৰসীহোতি কেসৰৱন্তো সেতৱণ্ণো, লোহিতৱণ্ণো ৱা সীহো. মিগৰঞ্ঞোতি এত্থ মিগ-সদ্দো কিঞ্চাপি পসদকুৰুঙ্গাদীসু কেসুচিদেৱ চতুপ্পদেসু নিৰুড়্হো, ইধ পন সব্বসাধাৰণৱসেনাতি দস্সেন্তো ‘‘মিগৰঞ্ঞোতি সব্বচতুপ্পদানং ৰঞ্ঞো’’তি ৱুত্তং. আগন্ত্ৱা সেতি এত্থাতি আসযো, নিৱাসনট্ঠানং. সীহনাদন্তি পৰিস্সযানং সহনতো, পটিপক্খস্স চ হননতো ‘‘সীহো’’তি লদ্ধনামস্স মিগাধিপস্স ঘোসং, সো পন তেন যস্মা কুতোচিপি অভীতভাৱেন পৱত্তীযতি, তস্মা ৱুত্তং ‘‘অভীতনাদ’’ন্তি. তত্থ তত্থ তাসু তাসু দিসাসু গন্ত্ৱা চৰিতব্বতায ভক্খিতব্বতায গোচৰো ঘাসোতি আহ ‘‘গোচৰাযাতি আহাৰত্থাযা’’তি. ৱৰং ৱৰন্তি মিগসঙ্ঘে মিগসমূহে মুদুমংসতায ৱৰং ৱৰং মহিংসৱনৱৰাহাদিং ৱধিত্ৱাতি যোজনা. তেনাহ ‘‘থূলং থূল’’ন্তি. ৱৰৱৰভাৱেন হি তস্স ৱৰভাৱো ইচ্ছিতো. সূৰভাৱং সন্নিস্সিতং সূৰভাৱসন্নিস্সিতং, তেন. সূৰভাৱেনাপি হি ‘‘কিং ইমে পাণকে দুব্বলে হন্ত্ৱা’’তি অপ্পথামেসু পাণেসু কাৰুঞ্ঞং উপতিট্ঠতি.
২৮. ৱিঘাসোতি পৰস্স ভক্খিতসেসতায ৱিৰূপো ঘাসো ৱিঘাসো, উচ্ছিট্ঠং. তেনাহ ‘‘ভক্খিতাতিৰিত্তমংস’’ন্তি, তস্মিং ৱিঘাসে, ৱিঘাসনিমিত্তন্তি অত্থো. অস্মিমানদোসেনাতি অস্মিমানদোসহেতু, অহংকাৰনিমিত্তন্তি অত্থো. সো পনস্স অস্মিমানো যথা উপ্পজ্জি, তং দস্সেতুং ‘‘তত্ৰায’’ন্তিআদি ৱুত্তং.
‘‘সেগালকংযেৱা’’তিপি পাঠো, যথাৱুত্তোৱ অত্থো. ভেৰণ্ডকংযেৱাতি ভেৰণ্ডসকুণৰৱসদিসংযেৱ, ভেৰণ্ডো নাম একো পক্খী দ্ৱিমুখো, তস্স কিৰ সদ্দো অতিৱিয ৱিৰূপো অমনাপো. তেনাহ ‘‘অপ্পিযঅমনাপসদ্দমেৱা’’তি. সম্মাপটিপত্তিযা ৱিসেসতো সুট্ঠু গতাতি সুগতা, সম্মাসম্বুদ্ধা. তে অপদাযন্তি সোধেন্তি সত্তসন্তানং এতেহীতি সুগতাপদানানি, তিস্সো সিক্খা. যস্মা তাহি তে ‘‘সুগতা’’তি লক্খীযন্তি, তা চ তেসং ওৱাদভূতা, তস্মা ‘‘সুগতলক্খণেসূ’’তিআদি ৱুত্তং. যদি তা সুগতস্স লক্খণভূতা, সাসনভূতা চ, কথং পনেস পাথিকপুত্তো তত্থ তাসু সিক্খাসু জীৱতি, কো তস্স তাহি সম্বন্ধোতি আহ ‘‘এতস্স হী’’তিআদি. সম্বুদ্ধানং দেমাতি দেন্তীতি বুদ্ধসঞ্ঞায দেন্তীতি অধিপ্পাযো. তেন এস…পে… জীৱতি নাম ন সুগতন্ৱযঅজ্ঝুপগমনতো. ‘‘তথাগতে’’তিআদি একত্তে পুথুৱচনন্তি আহ ‘‘তথাগত’’ন্তিআদি. বহুৱচনং এৱ গৰুস্মিং একস্মিম্পি বহুৱচনপ্পযোগতো একৱচনং ৱিয ৱুত্তং ৱচনৱিপল্লাসেন.
২৯. সমেক্খিত্ৱাতি সমং কত্ৱা মিচ্ছাদস্সনেন অপেক্খিত্ৱা, তং পন অপেক্খনং তথা মঞ্ঞনমেৱাতি আহ ‘‘মঞ্ঞিত্ৱা’’তি. পুব্বে ৱুত্তং সমেক্খনম্পি মঞ্ঞনং এৱাতি ৱুত্তং ‘‘অমঞ্ঞীতি পুন অমঞ্ঞিত্থা’’তি, তেন অপৰাপৰং তস্স মঞ্ঞনপ্পৱত্তিং দস্সেতি. ভেৰণ্ডকৰৱং কোসতি ৱিক্কোসতীতি কোত্থু.
৩০. তে তে পাণে ব্যাপাদেন্তো ঘসতীতি ব্যগ্ঘোতি ইমিনা নিব্বচনেন ‘‘ব্যগ্ঘো’’তি মিগৰাজস্সপি সিযা নামন্তি আহ ‘‘ব্যগ্ঘোতি মঞ্ঞতীতি সীহোহমস্মীতি মঞ্ঞতী’’তি. যদিপি যথাৱুত্তনিব্বচনৱসেন সীহোপি ‘‘ব্যগ্ঘো’’তি ৱত্তব্বতং অৰহতি, ব্যগ্ঘ-সদ্দো পন মিগৰাজে এৱ নিৰুড়্হোতি দস্সেন্তো ‘‘সীহেন ৱা’’তিআদিমাহ.
৩১. সীহেন ৱিচৰিতৱনে সংৱড্ঢত্তা ৱুত্তং ‘‘মহাৱনে সুঞ্ঞৱনে ৱিৱড্ঢো’’তি.
৩৪. কিলেসবন্ধনাতি তণ্হাবন্ধনতো. তণ্হাবন্ধনঞ্হি থিৰং দড়্হবন্ধনং দুম্মোচনীযং. যথাহ –
‘‘সাৰত্তৰত্তা মণিকুণ্ডলেসু,
পুত্তেসু দাৰেসু চ যা অপেক্খা;
এতং দড়্হং বন্ধনমাহু ধীৰা,
ওহাৰিনং সিথিলং দুপ্পমুঞ্চ’’ন্তি. (ধ. প. ৩৪৬; জা. ১.২.১০২);
কিলেসবন্ধনাতি ৱা দসৱিধসংযোজনতো. মহাৱিদুগ্গং নাম চত্তাৰো ওঘা মহন্তং জলৱিদুগ্গং ৱিয অনুপচিতকুসলসম্ভাৰেহি দুগ্গমট্ঠেন.
অগ্গঞ্ঞপঞ্ঞত্তিকথাৱণ্ণনা
৩৬. ইমস্স পদস্স. ইদং নাম লোকস্স অগ্গন্তি জানিতব্বং, তং অগ্গঞ্ঞং, সো পন লোকস্স উপ্পত্তিক্কমো পৱত্তি পৱেণী চাতি আহ ‘‘লোকুপ্পত্তিচৰিযৱংস’’ন্তি. সম্মাসম্বোধিতো উত্তৰিতৰং নাম কিঞ্চি নত্থি পজানিতব্বেসু, তং পন কোটিং কত্ৱা দস্সেন্তো ‘‘যাৱ সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণা পজানামী’’তি আহ. ‘‘মম পজাননা’’তি অস্সাদেন্তো তণ্হাৱসেন, ‘‘অহং পজানামী’’তি অভিনিৱিসন্তো দিট্ঠিৱসেন, ‘‘সুট্ঠু পজানামি সম্মা পজানামী’’তি পগ্গণ্হন্তো মানৱসেন ন পৰামসামীতি যোজনা. ‘‘পচ্চত্তঞ্ঞেৱা’’তি পদং ‘‘নিব্বুতি ৱিদিতা’’তি পদদ্ৱযেনাপি যোজেতব্বং ‘‘পচ্চত্তংযেৱ উপ্পাদিতা নিব্বুতি চ পচ্চত্তংযেৱ ৱিদিতা’’তি, সযম্ভুঞাণেন নিব্বত্তিতা নিব্বুতি সযমেৱ ৱিদিতাতি অত্থো. অট্ঠকথাযং পন ‘‘পচ্চত্ত’’ন্তি পদং ৱিৱিধৱিভত্তিকং হুত্ৱা আৱুত্তিনযেন আৱত্ততীতি দস্সেতুং ‘‘অত্তনাযেৱ অত্তনী’’তি ৱুত্তং. অৱিদিতনিব্বানাতি অপ্পটিলদ্ধনিব্বানা মিচ্ছাপটিপন্নত্তা. পজাননম্পি হি তদধিগমৱসেনেৱ ৱেদিতব্বং. এতি ইট্ঠভাৱেন পৱত্ততীতি অযো, সুখং. তপ্পটিক্খেপেন অনযো, দুক্খং. তদেৱ হিতসুখস্স ব্যসনতো ব্যসনং.
৩৭. তং দস্সেন্তোতি ভগৱাপি ‘‘অঞ্ঞতিত্থিযো তত্থ সাৰসঞ্ঞী’’তি তং দস্সেন্তো. আধিপচ্চভাৱেনাতি আধিপচ্চসভাৱেন. যস্স আচৰিযৱাদস্স ৱসেন পুৰিসো ‘‘আচৰিযো’’তি ৱুচ্চতি, সো আচৰিযৱাদো আচৰিযভাৱোতি আহ ‘‘আচৰিযভাৱং আচৰিযৱাদ’’ন্তি. এত্থাতি আচৰিযৱাদে. ইতি কত্ৱাতি ইমিনা কাৰণেন. সোতি আচৰিযৱাদো. ‘‘অগ্গঞ্ঞং’’ ত্ৱেৱ ৱুত্তো অগ্গঞ্ঞৱিসযত্তা. কেন ৱিহিতন্তি কেন পকাৰেন ৱিহিতং. তেনাহ ‘‘কেন ৱিহিতং কিন্তি ৱিহিত’’ন্তি. ব্ৰহ্মজালেতি ব্ৰহ্মজালসংৱণ্ণনাযং (দী. নি. অট্ঠ. ১.২৮). তত্থ হি ৱিত্থাৰতো ৱুত্তৱিধিং ইধ অতিদিসতি, পাড়ি পন তত্থ চেৱ ইধ চ একসদিসা ৱাতি.
৪১. খিড্ডা পদোসিকা মূলভূতা এত্থ সন্তীতি খিড্ডাপদোসিকং, আচৰিযকং. তেনেৱাহ ‘‘খিড্ডাপদোসিকমূলক’’ন্তি. মনোপদোসিকন্তি এত্থাপি এসেৱ নযো.
৪৭. যেন ৱচনেন অব্ভাচিক্খন্তি, তস্স অৱিজ্জমানতা নাম অত্থৱসেনেৱাতি আহ ‘‘অসংৱিজ্জমানট্ঠেনা’’তি. তুচ্ছা, মুসাতি চ কৰণত্থে পচ্চত্তৱচনন্তি আহ ‘‘তুচ্ছেন, মুসাৱাদেনা’’তি. ৱচনস্স অন্তোসাৰং নাম অৱিপৰীতো অত্থোতি তদভাৱেনাহ ‘‘অন্তোসাৰৱিৰহিতেনা’’তি. অভিআচিক্খন্তীতি অভিভৱিত্ৱা ঘট্টেন্তা কথেন্তি, অক্কোসন্তীতি অত্থো. ৱিপৰীতসঞ্ঞোতি অযাথাৱসঞ্ঞো. সুভং ৱিমোক্খন্তি ‘‘সুভ’’ন্তি ৱুত্তৱিমোক্খং. ৱণ্ণকসিণন্তি সুনীলকসুপীতকাদিৱণ্ণকসিণং. সব্বন্তি যং সুভং, অসুভঞ্চ ৱণ্ণকসিণং, তঞ্চ সব্বং. ন অসুভন্তি অসুভম্পি ‘‘অসুভ’’ন্তি তস্মিং সমযে ন সঞ্জানাতি, অথ খো ‘‘সুভং’’ ত্ৱেৱ সঞ্জানাতীতি অত্থো. ৱিপৰীতা অযাথাৱগাহিতায, অযাথাৱৱাদিতায চ.
৪৮. যস্মা সো পৰিব্বাজকো অৱিস্সট্ঠমিচ্ছাগাহিতায সম্মা অপ্পটিপজ্জিতুকামো সম্মাপটিপন্নং ৱিয মং সমণো গোতমো, ভিক্খৱো চ সঞ্জানন্তূতি অধিপ্পাযেন ‘‘তথা ধম্মং দেসেতু’’ন্তিআদিমাহ, তস্মা ৱুত্তং ‘‘মযা এতস্স…পে… ৱট্টতী’’তি. মম্মন্তি মম্মপ্পদেসং পীড়াজননট্ঠানং. সুট্ঠূতি সক্কচ্চং. যথা ন ৱিনস্সতি, এৱং অনুৰক্খ.
ৱাসনাযাতি কিলেসক্খযাৱহায পটিপত্তিযা ৱাসনায. সেসং সুৱিঞ্ঞেয্যমেৱাতি.
পাথিকসুত্তৱণ্ণনায লীনত্থপ্পকাসনা.