৮. সক্কপঞ্হসুত্তৱণ্ণনা

নিদানৱণ্ণনা

৩৪৪. অম্বসণ্ডানং অদূৰভৱত্তা একোপি সো ব্ৰাহ্মণগামো ‘‘অম্বসণ্ডা’’ত্ৱেৱ বহুৱচনৱসেন ৱুচ্চতি, যথা ‘‘ৱৰণা নগৰ’’ন্তি. ৱেদি এৱ ৱেদিকো, ৱেদিকো এৱ ৱেদিযো ক-কাৰস্স য-কাৰং কত্ৱা, তস্মিং ৱেদিযকে. তেনাহ ‘‘মণিৱেদিকাসদিসেনা’’তিআদি, ইন্দনীলাদিমণিমযৱেদিকাসদিসেনাতি অত্থো. পুব্বেপীতি লেণকৰণতো পুব্বে, গুহাৰূপেন ঠিতা, দ্ৱাৰে ইন্দসালৰুক্খৱতী চ, তস্মা ‘‘ইন্দসালগুহা’’তি ৱুত্তা পুৰিমৱোহাৰেন.

উস্সুক্কং ৱুচ্চতি অভিৰুচি, তং পন বুদ্ধদস্সনকামতাৱসেন, তথা উস্সাহনৱসেন চ পৱত্তিযা ‘‘ধম্মিকো উস্সাহো’’তি ৱুত্তং. সক্কেন সদিসো…পে… নত্থীতি. যথাহ ‘‘অপ্পমাদেন মঘৱা, দেৱানং সেট্ঠতং গতো’’তি (ধ. প. ৩০). পৰিত্তকেনাতি অপৰাপৰং বহুং পুঞ্ঞকম্মং অকত্ৱা অপ্পমত্তকেনেৱ পুঞ্ঞকম্মেন.

সক্কোপি কামং মহাপুঞ্ঞকতভীৰুত্তানো হোতি, সাতিসযায পন দিব্বসম্পত্তিযা ৱিযোগহেতুকেন সোকেন দিগুণিতেন মৰণভযেন সংতজ্জিতো জাতো. তেনাহ ‘‘সক্কো পন মৰণভযাভিভূতো অহোসী’’তি.

দিব্বচক্খুনা দেৱতানং দস্সনং নাম পটিৱিজ্ঝনসদিসন্তি আহ ‘‘পটিৱিজ্ঝী’’তি. পাটিযেক্কো ৱোহাৰোতি আৱেণিকো পিযসমুদাহাৰো. মৰিসনিযসম্পত্তিকাতি মাৰিসা. তেসঞ্হি সম্পত্তিযো মহানুভাৱতায সহন্তি উপট্ঠহন্তি, অঞ্ঞে অযোনিসোমনসিকাৰতায চেৱ অপ্পহুকায চ ন সহন্তিযেৱ, সা পন নেসং মৰিসনিযসম্পত্তিকতা দুক্খৱিৰহিতাযাতি ৱুত্তং ‘‘নিদ্দুক্খাতিপি ৱুত্তং হোতী’’তি. এককো ৱাতি দেৱপৰিসায ৱিনা আগতত্তা ৱুত্তং, মাতলিআদযো পন তাদিসা সহাযা তদাপি অহেসুংযেৱ. তথা হি ৱক্খতি ‘‘অপি চাযং আযস্মতো চক্কনেমিসদ্দেন তম্হা সমাধিম্হা ৱুট্ঠিতো’’তি (দী. নি. অট্ঠ. ২.৩৫২). ওকাসং নাকাসি সক্কস্স ঞাণপৰিপাকং আগমেন্তো, অঞ্ঞেসঞ্চ বহূনং দেৱানং ধম্মাভিসমযং উপপৰিক্খমানো. সোতি সক্কো.

এৱন্তি ৱচনসম্পটিচ্ছনে নিপাতোতি আহ ‘‘এৱং হোতূ’’তিআদি. ভদ্দংতৱাতি পন সক্কং উদ্দিস্স নেসং আসি ৱাদো.

৩৪৫. ৱল্লভো…পে… ধম্মং সুণাতীতি অযমত্থো গোৱিন্দসুত্তাদীহি (দী. নি. ২.২৯৪) দীপেতব্বো. ইমিনা কতোকাসেতি ইমিনা পঞ্চসিখেন কতোকাসে ভগৱতি.

অনুচৰিযন্তি অনুচৰণভাৱং, তং পনস্স অনুচৰণং নাম সদ্ধিং গমনমেৱাতি আহ ‘‘সহচৰণং একতো গমন’’ন্তি.

সোৱণ্ণমযন্তি সুৱণ্ণমযং. পোক্খৰন্তি ৱীণায দোণিমাহ. দণ্ডোতি ৱীণদণ্ডো. ৱেঠকাতি তন্তীনং বন্ধনায চেৱ উপ্পীড়নায চ ধমেতব্বা ৱেঠকা. পত্তকন্তি পোক্খৰং. সমপঞ্ঞাসমুচ্ছনা মুচ্ছেত্ৱাতি যথা সমপঞ্ঞাসমুচ্ছনা কমতো তত্থ সংমুচ্ছনং কাতুং সক্কা, এৱং তং সজ্জেত্ৱাতি অত্থো. ‘‘সমপঞ্ঞাসমুচ্ছনা সংমুচ্ছেত্ৱা’’তি চ ইদং দেৱলোকে নিযতং ৱীণাৱাদনৱিধিং সন্ধায ৱুত্তং. মনুস্সলোকে পন একৱীসতি মুচ্ছনা. তেনেৱাহ ৱীণোপমসুত্তৱণ্ণনাযং –

‘‘সত্ত সৰা তযো গামা, মুচ্ছনা একৱীসতি;

তানা চেকূনপঞ্ঞাস, ইচ্চেতে সৰমণ্ডলা’’তি. (অ. নি. অট্ঠ. ৩.৫৫; সাৰত্থ. টী. ৩.২৪৩);

তত্থ ছজ্জো, উসভো, গন্ধাৰো, মজ্ঝিমো, পঞ্চমো, ধেৱতো, নিসাদোতি এতে সত্ত সৰা. ছজ্জগামো, মজ্ঝিমগামো, সাধাৰণগামোতি তযো গামা, সৰসমূহাতি অত্থো. মনুস্সলোকে ৱাদনৱিধিনা একেকস্সেৱ চ সৰস্স ৱসেন তযো তযো মুচ্ছনা কত্ৱা একৱীসতি মুচ্ছনা. একেকস্সেৱ চ সৰস্স সত্ত সত্ত তানভেদা, যতো সৰস্স মন্দতৰৱৱত্থানং হোতি, তে একূনপঞ্ঞাস তানৱিসেসাতি, তিস্সো দুৱে চতস্সো, চতস্সো তিস্সো দুৱে চতস্সোতি দ্ৱাৱীসতি সুতিভেদা ইচ্ছিতা, অযং পন একেকস্স সৰস্স ৱসেন সত্ত সত্ত মুচ্ছনা, অন্তৰসৰস্স চ একাতি সমপঞ্ঞাসায মুচ্ছনানং যোগ্যভাৱেন ৱীণং ৱজ্জেসি. তেন ৱুত্তং ‘‘সমপঞ্ঞাস মুচ্ছনা সংমুচ্ছেত্ৱা’’তি. সেসদেৱে জানাপেন্তো সক্কস্স গমনকালন্তি যোজনা.

৩৪৬. অতিৰিৱাতি ৰ-কাৰো পদসন্ধিকৰো, অতীৱ অতিৱিযাতি ৱুত্তং হোতি. পকতি …পে… অগমাসি মৰণভযসংতজ্জিতত্তা তৰমানৰূপো. তেনেৱাহ ‘‘ননু চা’’তিআদি.

৩৪৭. বুদ্ধা নাম মহাকাৰুণিকা, সদেৱকস্স লোকস্স হিতসুখত্থায এৱ উপ্পন্না, তে কথং অত্থিকেহি দুৰুপসঙ্কমাতি আহ ‘‘অহং সৰাগো’’তিআদি. তদন্তৰং পটিসল্লীনাতি যেন অন্তৰেন যেন খণেন উপসঙ্কমেয্য, তদন্তৰং পটিসল্লীনা ঝানং সমাপন্না. তদন্তৰ-সদ্দো ৱা ‘‘এতৰহী’’তি ইমিনা সমানত্থোতি আহ ‘‘সম্পতি পটিসল্লীনা ৱা’’তি.

পঞ্চসিখগীতগাথাৱণ্ণনা

৩৪৮. সাৱেসীতি যথাধিপ্পেতমুচ্ছনং পট্ঠপেত্ৱা ৱীণং ৱাদেন্তো তংতংঠানুপ্পত্তিযা পাকটীভূতমন্দতাৱৱত্থং দস্সেন্তো সুমধুৰকোমলমধুপানমত্তমধুকাৰৱিৰুতাপহাসিনিলক্খণো পসন্নভানী সমৰৱং তন্তিস্সৰং সাৱেসি.

‘‘সক্যপুত্তোৱ ঝানেন, একোদি নিপকো সতো;

অমতং মুনি জিগীসানো….

যথাপি মুনি নন্দেয্য, পত্ৱা সম্বোধিং উত্তম’’ন্তি. (দী. নি. ২.৩৪৮);

চ এৱং বুদ্ধূপসঞ্হিতা. বুদ্ধূপসঞ্হিতা পন বুদ্ধানং ধম্মসৰীৰং আৰব্ভ নিস্সযং কত্ৱা পৱত্তিতাতি আহ ‘‘ধম্মো অৰহতাং ইৱা’’তি. ধম্মূপসঞ্হিতা, অৰহত্তূপসঞ্হিতা চ ৱেদিতব্বা.

সূৰিযসমানসৰীৰাতি সূৰিযসমানপ্পভাসৰীৰা. তেনাহ ‘‘তস্সা কিৰা’’তিআদি. যস্মা তিম্বৰুনো গন্ধব্বদেৱৰাজস্স সূৰিযৱচ্ছ সা অঙ্কে জাতা, তস্মা আহ ‘‘যং তিম্বৰুং দেৱৰাজানং নিস্সায ত্ৱং জাতা’’তি. কল্যাণঙ্গতায ‘‘কল্যাণী’’তি ৱুত্তাতি আহ ‘‘সব্বঙ্গসোভনা’’তি.

ৰাগাৱেসৱসেন পুব্বে ৱুত্তা গাথা ইদানিপি তমেৱ আৰব্ভ পুৰতো ঠিতং ৱিয আলপন্তো ৱদতি.

থনুদৰন্তি পযোধৰঞ্চ উদৰঞ্চ অধিপ্পেতন্তি আহ ‘‘থনৱেমজ্ঝং উদৰঞ্চা’’তি.

কিঞ্চি কাৰণন্তি কিঞ্চি পীড়ং.

পকতিং জহিত্ৱা ঠিতং অভিৰত্তভাৱেন.

ৱামূৰূতি ৰুচিৰঊৰূ. তেনাহ ‘‘ৱামাকাৰেনা’’তিআদি. ৱামৱিকসিতৰুচিৰসুন্দৰাভিৰূপচাৰুসদ্দা হি একত্থা দট্ঠব্বা. ন তিখিণন্তি ন তিক্খং ন লূখং ন কক্খড়ং. মন্দন্তি মুদু সিনিদ্ধং.

অনেকভাৱোতি অনেকসভাৱো, সো পন বহুৱিধো নাম হোতীতি আহ ‘‘অনেকৱিধো জাতো’’তি. অনেকভাগোতি অনেককোট্ঠাসো.

তযা সদ্ধিং ৱিপচ্চতন্তি তযা সহিতংযেৱ মে তং কম্মং ৱিপচ্চতু, তযা সহেৱ তস্স কম্মস্স ফলং অনুভৱেয্যন্তি অধিপ্পাযো. তযা সদ্ধিমেৱাতি যথা চক্কৱত্তিসংৱত্তনিযকম্মং তস্স নিস্সন্দফলভূতেন ইত্থিৰতনেন সদ্ধিংযেৱ ৱিপাকং দেতি, এৱং তং মে কম্মং তযা সদ্ধিংযেৱ ময্হং ৱিপাকং দেতু.

একোদীতি একোদিভাৱং গতো, সমাহিতোতি অত্থো. জিগীসানোতি জিগীসমানো হোতি. তথাভূতোৱ জিগীসতি নামাতি তথা পঠমৱিকপ্পো ৱুত্তো. দুতিযৱিকপ্পে পন ‘‘ৱিচৰতী’’তি কিৰিযাপদং আহৰিত্ৱা অত্থো ৱুত্তো.

নন্দেয্যন্তি সমাগমং পত্থেন্তো ৱদতি অতিসস্সিৰিকৰূপসোভায.

৩৪৯. সংসন্দতীতি সমেতি, যায মুচ্ছনায, যেন চ আকাৰেন তন্তিস্সৰো পৱত্তো, তং মুচ্ছনং অনতিৱত্তেন্তো, তেনেৱ চ আকাৰেন গীতস্সৰোপি পৱত্তোতি অত্থো. যেন অজ্ঝাসযেন ভগৱা পঞ্চসিখস্স গন্ধব্বে ৱণ্ণং কথেসি, যদত্থঞ্চ কথেসি, তং সব্বং ৱিভাৱেতুং ‘‘কস্মা’’তিআদিমাহ. নত্থি বোধিমূলে এৱ সমুচ্ছিন্নত্তা. উপেক্খকো ভগৱা অনুপলিত্তভাৱতো. সুৱিমুত্তচিত্তো ভগৱা ছন্দৰাগতো, সব্বস্মা চ কিলেসা. যদি এৱং কস্মা পঞ্চসিখস্স গন্ধব্বে ৱণ্ণং কথেসীতি আহ ‘‘সচে পনা’’তিআদি.

গন্থিতাতি সন্দহিতা, তা পন নিৰন্তৰং কথিযমানা ৰাসিকতা ৱিয হোন্তীতি আহ ‘‘পিণ্ডিতা’’তি. ৱোহাৰৱচনন্তি ভগৱতো, ভিক্খূনঞ্চ পুৰতো ৱত্তব্বং উপচাৰৱচনং.

উপনচ্চন্তিযাতি উপগন্ত্ৱা নচ্চন্তিযা.

সক্কূপসঙ্কমনৱণ্ণনা

৩৫০. ‘‘কদা সংযূড়্হা’’তিআদীনি ৱদন্তো পটিসম্মোদতি. ৱিপ্পকাৰম্পি দস্সেয্যাতি অড্ঢকতাভিনযৱসেন নচ্চম্পি দস্সেয্য.

৩৫১. ‘‘অভিৱদিতো সক্কো দেৱানমিন্দো’’তিআদীনং ‘‘তেন খো পন সমযেনা’’তিআদীনং (পাৰা. ১৬, ২৪) ৱিয সঙ্গীতিকাৰৱচনভাৱে সংসযো নত্থি, ‘‘এৱঞ্চ পন তথাগতা’’তি ইধ পন সিযা সংসযোতি ‘‘ধম্মসঙ্গাহকত্থেৰেহি ঠপিতৱচন’’ন্তি ৱত্ৱা ইতৰস্সাপি তথাভাৱং দস্সেতুং ‘‘সব্বমেত’’ন্তিআদি ৱুত্তং. ৱুড্ঢিৱচনেন ৱুত্তোতি ‘‘সুখী হোতু পঞ্চসিখ সক্কো দেৱানং ইন্দো’’তি আসীসৱাদং ৱুত্তো. ‘‘ভগৱতো পাদে সিৰসা ৱন্দতী’’তি ৱদন্তো অভিৱাদেতি নাম ‘‘সুখী হোতূ’’তি আসীসৱাদস্স ৱদাপনতো. তথা পন আসীসৱাদং ৱদন্তো অভিৱদতি নাম সব্বকালং তথেৱ তিট্ঠনতো.

উৰুং ৱেপুল্লং দস্সতি দক্খতীতি উৰুন্দা ৱিভত্তিঅলোপেন. ৱিৱটা অঙ্গণট্ঠানং. যো পকতিযা গুহাযং অন্ধকাৰো, সো অন্তৰহিতোতি যো তস্সং গুহাযং সত্থু সমন্ততো অসীতিহত্থতো অযং পাকতিকো অন্ধকাৰো, সো দেৱানং ৱত্থাভৰণসৰীৰোভাসেহি অন্তৰহিতো, আলোকো সম্পজ্জি. অসীতিহত্থে পন বুদ্ধালোকেনেৱ অন্ধকাৰো অন্তৰহিতো, ন চ সমত্থো দেৱানং ওভাসো বুদ্ধানং অভিভৱিতুং.

৩৫২. চিৰপ্পটিকাহন্তি চিৰপ্পভুতিকো অহং. অড্ডকৰণং নাম নত্থি অৱিৱাদাধিকৰণট্ঠানে নিব্বত্তত্তা. কীড়াদীনিপীতি আদি-সদ্দেন ধম্মস্সৱনাদিং সঙ্গণ্হাতি.

সলড়মযগন্ধকুটিযন্তি সলড়ৰুক্খেহি ৰঞ্ঞা পসেনদিনা কাৰিতগন্ধকুটিযং. তেনস্সাতি তেন ফলদ্ৱযাধিগমেন পহীনওড়াৰিককামৰাগতায অস্সা ভূজতিযা দেৱলোকে অভিৰতিযেৱ নত্থি. চক্কনেমিসদ্দেন তম্হা সমাধিম্হা ৱুট্ঠিতোতি এত্থ অধিপ্পাযং অজানন্তা ‘‘আৰম্মণস্স অধিমত্ততায সমাপত্তিতো ৱুট্ঠানং জাত’’ন্তি মঞ্ঞেয্যুন্তি তং পটিক্খিপন্তো ‘‘সমাপন্নো সদ্দং সুণাতীতি নো ৱত ৰে ৱত্তব্বে’’তি আহ. সতি চ আৰম্মণসঙ্ঘট্টনাযং গহণেনপি ভৱিতব্বন্তি অধিপ্পাযেন ‘‘সুণাতী’’তি ৱুত্তং, ইতৰো ‘‘পঠমং ঝানং সমাপন্নস্স সদ্দো কণ্টকো’’তি ৱচনমত্তং নিস্সায সব্বস্সাপি ঝানস্স সদ্দো কণ্টকোতি অধিপ্পাযেন পটিক্খেপং অসহন্তো ‘‘ননু ভগৱা…পে… ভণতী’’তি ইমমেৱ সুত্তপদং উদ্ধৰি. তত্থ যথা দোসদস্সনপটিপক্খভাৱনাৱসেন পটিঘসঞ্ঞানং সুপ্পহীনত্তা মহতাপি সদ্দেন অৰূপসমাপত্তিতো ন ৱুট্ঠানং, এৱং ‘‘উপ্পাদো ভযং, অনুপ্পাদো খেম’’ন্তিআদিনা সম্মদেৱ দোসদস্সনপটিপক্খভাৱনাৱসেন সব্বাসম্পি লোকিযসঞ্ঞানং অগ্গমগ্গেন সমতিক্কন্তত্তা আৰম্মণাধিগমতায ন কদাচি ফলসমাপত্তিতো ৱুট্ঠানং হোতীতি. তথা পন ন সুপ্পহীনত্তা পটিঘসঞ্ঞানং সব্বৰূপসমাপত্তিতো ৱুট্ঠানং হোতি, পঠমজ্ঝানং পন অপ্পকম্পি সদ্দং ন সহতীতি তংসমাপন্নস্স ‘‘সদ্দো কণ্টকো’’তি ৱুত্তং. যদি পন পটিঘসঞ্ঞানং ৱিক্খম্ভিতত্তা মহতাপি সদ্দেন অৰূপসমাপত্তিতো ন ৱুট্ঠানং হোতি, পগেৱ মগ্গফলসমাপত্তিতো. তেনাহ ‘‘চক্কনেমিসদ্দেনা’’তিআদি. চক্কনেমিসদ্দেনাতি চ নযিদং কৰণৱচনং হেতুম্হি, কৰণে ৱা অথ খো সহযোগে. ইমমেৱ হি অত্থং দস্সেতুং ‘‘ভগৱা পনা’’তিআদি ৱুত্তং.

গোপকৱত্থুৱণ্ণনা

৩৫৩. পৰিপূৰকাৰিনীতি পৰিপুণ্ণানি, পৰিসুদ্ধানি চ কত্ৱা ৰক্খিতৱতী. ‘‘ইত্থিত্ত’’ন্তিআদি তত্থ ৱিৰজ্জনাকাৰদস্সনং. ধিত্থিভাৱংইত্থিভাৱস্স ধিক্কাৰো হেতূতি অত্থো. অলন্তি পটিক্খেপৱচনং, পযোজনং নত্থীতি অত্থো. ৱিৰাজেতীতি জিগুচ্ছতি. এতা সম্পত্তিযোতি চক্কৱত্তিসিৰিআদিকা এতা যথাৱুত্তসম্পত্তিযো. তস্মা পুব্বপৰিচযেন উপট্ঠিতনিকন্তিৱসেন. উপট্ঠানসালন্তি সুধম্মদেৱসভং.

সোতি গোপকদেৱপুত্তো. ৱট্টেত্ৱা ৱট্টেত্ৱাতি তোমৰাদিং ৱত্তেন্তেন ৱিয চোদনৱচনং পৰিৱট্টেত্ৱা পৰিৱট্টেত্ৱা. গাড়্হং ৱিজ্ঝিতব্বাতি গাড়্হতৰং ঘট্টেতব্বা.

কুতো মুখাতি কুতো পৱত্তঞাণমুখা. তেনাহ ‘‘অঞ্ঞৱিহিতকা’’তি. কতপুঞ্ঞেতি সম্মা কতপুঞ্ঞে ধম্মে.

দাযোতি লাভো. সো হি দীযতি তেহি দাতব্বত্তা দাযো, যেসং দীযতি, তেহি লদ্ধত্তা লাভোতি চ ৱুচ্চতি. সঙ্খাৰে…পে… পতিট্ঠহিংসু কতাধিকাৰত্তা. তত্থ তাৱতিংসভৱনে ঠিতানংযেৱ নিব্বত্তো যথা সক্কস্স ইন্দসালগুহাযং ঠিতস্সেৱ সক্কত্তভাৱো.

নিকন্তিং তস্মিং গন্ধব্বকাযে আলযং সমুচ্ছিন্দিতুং ন সক্কোন্তো.

৩৫৪. অত্তনাৱ ৱেদিতব্বোতি অত্তনাৱ অধিগন্ত্ৱা ৱেদিতব্বো, ন পৰপ্পচ্চযিকেন. তুম্হেহি ৱুচ্চমানানীতি কেৱলং তুম্হেহি ৱুচ্চমানানি.

ৱিযাযামাতি ৱিস্সট্ঠং ৱীৰিযং সন্তানে পৱত্তেম. পকতিযাতি ৰূপাৱচৰভাৱেন, ‘‘অনুস্সৰ’’ন্তি ৱা পাঠো.

কামৰাগো এৱ ‘‘ছন্দো ৰাগো ছন্দৰাগো’’তিআদি পৱত্তিভেদেন সংযোজনট্ঠেন ‘‘কামৰাগসংযোজনানী’’তি, যোগগন্থাদিপৱত্তিআকাৰভেদেন ‘‘কামবন্ধনানী’’তি চ ৱুত্তো. পাপিমযোগানীতি এত্থ পন সেসযোগগন্থানম্পি ৱসেন অত্থো ৱেদিতব্বো.

দুৱিধানন্তি ৱত্থুকামকিলেসকামৱসেন দুৱিধানং.

‘‘এত্থ কিং, তত্থ কি’’ন্তি চ পদদ্ৱযে কিন্তি নিপাতমত্তং. চাতুদ্দিসভাৱেতি তেসং বুদ্ধাদীনং তিণ্ণং ৰতনানং চতুদ্দিসযোগ্যভাৱে অপ্পটিহটভাৱে. বুদ্ধৰতনঞ্হি মহাকাৰুণিকতায, অনাৱৰণঞাণতায, পৰমসন্তুট্ঠতায চ চাতুদ্দিসং, ধম্মৰতনং স্ৱাক্খাততায, সঙ্ঘৰতনং সুপ্পটিপন্নতায. তেনাহ ‘‘সব্বদিসাসু অসজ্জমানো’’তি.

মজ্ঝিমস্স পঠমজ্ঝানস্স অধিগতত্তা তাৱদেৱ কাযং ব্ৰহ্মপুৰোহিতং অধিগন্ত্ৱা তাৱদেৱ পুৰিমং ঝানসতিং পটিলভিত্ৱা তং ঝানং পাদকং কত্ৱা ৱিপস্সনং ৱড্ঢেত্ৱা ওৰম্ভাগিযসংযোজনসমুচ্ছিন্দনেন মগ্গফলৱিসেসং অনাগামিফলসঙ্খাতং ৱিসেসং অজ্ঝগংসু অধিগচ্ছিংসু. কেচি পন ‘‘কামাৱচৰত্তভাৱেন মগ্গফলানি অধিগচ্ছিংসূতি অধিপ্পাযেন পঞ্চমস্স ঝানস্স অনধিগতত্তা সুদ্ধাৱাসেসু ন উপ্পজ্জিংসু, পঠমজ্ঝানলাভিতায পন ব্ৰহ্মপুৰোহিতেসু নিব্বত্তিংসূ’’তি ৱদন্তি.

মঘমাণৱৱত্থুৱণ্ণনা

৩৫৫. ৱিসুদ্ধোতি ৱিসুদ্ধঅজ্ঝাসযো, উপনিস্সযসম্পন্নোতি অধিপ্পাযো. গামকম্মকৰণট্ঠানন্তি গামিকানং উপট্ঠানট্ঠানং ৱদতি. তাৱতকেনেৱাতি অত্তনা সোধিতট্ঠানেৱ অঞ্ঞস্স আগন্ত্ৱা অৱট্ঠানেনেৱ. সতিং পটিলভিত্ৱাতি ‘‘অহো মযা কতকম্মং সফলং জাত’’ন্তি যোনিসো চিত্তং উপ্পাদেত্ৱা.

পাসাণেতি মগ্গমজ্ঝে উচ্চতৰভাৱেন ঠিতপাসাণে. উচ্চালেত্ৱাতি উদ্ধৰিত্ৱা. এতস্স সগ্গস্স গমনমগ্গন্তি এতস্স চন্দাদীনং উপ্পত্তিট্ঠানভূতস্স সগ্গস্স গমনমগ্গং পুঞ্ঞকম্মং.

সুগতিৱসেন লদ্ধব্বং, কহাপণঞ্চাতি কহাপণং, দণ্ডৱসেন লদ্ধব্বং বলি দণ্ডবলি. গহপতিকা কিং কৰিস্সন্তীতি গহপতিকা নাম অটৱিকা ৱিয ৱিসমনিস্সিতা, তে ন কঞ্চি অনত্থং কৰিস্সন্তি, এৱং তযা জানমানেন কস্মা ময্হং ন কথিতন্তি যদিপি পুব্বে ন কথিতং, এতৰহি পন ভযেন কথিতং, মা ময্হং দোসং কৰেয্যাথ, আৰোচিতকালতো পট্ঠায ন ময্হং দোসোতি ৱদতি.

নিবদ্ধন্তি একন্তিকং.

পিসুণেসীতি পিসুণকম্মমকাসি, তুম্হাকং অন্তৰে ময্হং পেসুঞ্ঞং উপসংহৰতীতি অত্থো. পুন অহৰণীযং ব্ৰহ্মদেয্যং কত্ৱা. ময্হম্পীতি ময্হম্পি অত্থায মং উদ্দিস্স পুঞ্ঞকম্মং কৰোথ. নীলুপ্পলং নাম ৱিকসমানং উদকতো উগ্গন্ত্ৱাৱ ৱিকসতি, এৱং অহুত্ৱা অন্তোউদকে পুপ্ফিতং নীলুপ্পলং ৱিয. অম্হাকং পনিদং পুঞ্ঞকম্মং ভৱন্তৰূপপত্তিযা ৱিনা ইমস্মিংযেৱ অত্তভাৱে ৱিপাকং দেতীতি যোজনা. চিন্তামত্তকম্পীতি দোমনস্সৱসেন চিন্তামত্তকম্পি.

পগেৱাতি কালস্সেৱ, অতিৱিয পাতোতি অত্থো. কণ্ণিকূপগন্তি কণ্ণিকযোগ্যং. তচ্ছেত্ৱা মট্ঠং কত্ৱা কণ্ণিকায কত্তব্বং সব্বং নিট্ঠপেত্ৱা. তথা হি সা ৱত্থেন ৱেঠেত্ৱা ঠপিতা.

চযবন্ধনং সালায অধিট্ঠানসজ্জনং. কণ্ণিকমঞ্চবন্ধনং কণ্ণিকাৰোহনকালে আৰুহিত্ৱা অৱট্ঠানঅট্টকৰণং.

যস্স অত্থতে ফলকে যস্স ফলকে অত্থতেতি যোজনা.

অৱিদূৰেতি সালায, কোৱিড়াৰৰুক্খস্স চ অৱিদূৰে. সব্বজেট্ঠিকাতি সব্বাসং তস্স ভৰিযানং জেট্ঠিকা সুজাতা.

তস্সেৱাতি সক্কস্সেৱ. সন্তিকেতি সমীপে সন্তিকাৱচৰা হুত্ৱা নিব্বত্তা. ধজেন সদ্ধিং সহস্সযোজনিকো পাসাদো.

কক্কটকৱিজ্ঝনসূলসদিসন্তি কক্কটকে গণ্হিতুং তস্স বিলপৰিযন্তস্স ৱিজ্ঝনসূচিসদিসং.

মচ্ছৰূপেনাতি মতমচ্ছৰূপেন. ওসৰতীতি পিলৱন্তো গচ্ছতি. তস্সাপি বকসকুণিকায পঞ্চ ৱস্সসতানি আযু অহোসি দেৱনেৰযিকানং ৱিয মনুস্সপেততিৰচ্ছানানং আযুনো অপৰিচ্ছিন্নত্তা.

উক্কুট্ঠিমকাসীতি উচ্চাসদ্দমকাসি.

পুব্বসন্নিৱাসেনাতি পুৰিমজাতীসু চিৰসন্নিৱাসেন. এৱঞ্হি একচ্চানং দিট্ঠমত্তেনপি সিনেহো উপ্পজ্জতি. তেনাহ ভগৱা –

‘‘পুব্বেৱ সন্নিৱাসেন, পচ্চুপ্পন্নহিতেন ৱা;

এৱং তং জাযতে পেমং, উপ্পলংৱ যথোদকে’’তি. (জা. ১.২.১৭৪);

অৱসেসেসূতি অসুৰে, সক্কং ঠপেত্ৱা দ্ৱীসু দেৱলোকেসু দেৱেৱ সন্ধায ৱদতি.

অত্থনিস্সিতন্তি অত্তনো, পৰেসঞ্চ অত্থমেৱ হিতমেৱ নিস্সিতং, তং পন হিতং সুখস্স নিদানন্তি আহ ‘‘কাৰণনিস্সিত’’ন্তি.

পঞ্হৱেয্যাকৰণৱণ্ণনা

৩৫৭. কিংসংযোজনাতি কীদিসসংযোজনা. সত্তে অনত্থে সংযোজেন্তি বন্ধন্তীতি সংযোজনানীতি আহ ‘‘কিংবন্ধনা, কেন বন্ধনেন বদ্ধা’’তি. পুথুকাযাতি বহূ সত্তকাযাতি আহ ‘‘বহূ জনা’’তি. ৱেৰং ৱুচ্চতি দোসোতি আহ ‘‘অৱেৰাতি অপ্পটিঘা’’তি. আৱুধেন সৰীৰে দণ্ডো আৱুধদণ্ডো, ধনস্স দাপনত্থেন দণ্ডো ধনদণ্ডো, তদুভযাকৰণেন ততো ৱিনিমুত্তো অদণ্ডো, সম্পত্তিহৰণতো, সহ অনত্থুপ্পত্তিতো চ সপত্তো, পটিসত্তূতি আহ ‘‘অসপত্তাতি অপচ্চত্থিকা’’তি. ব্যাপজ্ঝং ৱুচ্চতি চিত্তদুক্খং, তব্বিৰহিতা অব্যাপজ্ঝাতি আহ ‘‘ৱিগতদোমনস্সা’’তি. পুব্বে ‘‘অৱেৰা’’তি পদেন সম্বদ্ধাঘাতকাভাৱো ৱুত্তো. তেনাহ ‘‘অপ্পটিঘা’’তি. ‘‘অৱেৰিনো’’তি পন ইমিনাপি কোপমত্তস্সপি অনুপ্পাদনং. তেনাহ ‘‘কত্থচি কোপং ন উপ্পাদেত্ৱা’’তি. ‘‘ৱিহৰেমূ’’তি চ পদং পুৰিমপদেহিপি যোজেতব্বং ‘‘অৱেৰা ৱিহৰেমূ’’তিআদিনা. অযঞ্চ অৱেৰাদিভাৱো সংৱিভাগেন পাকটো হোতীতি দস্সেতুং ‘‘অচ্ছৰাযা’’তি আদিং ৱত্ৱা ‘‘ইতি চে নেসং হোতী’’তি ৱুত্তং. চিত্তুপ্পত্তি দড়্হতৰাপি হুত্ৱা পৱত্ততীতি দস্সেতুং ‘‘দানং দত্ৱা, পূজং কত্ৱা চ পত্থযন্তী’’তি ৱুত্তং. ইতি চেতি চে-সদ্দো অন্ৱযসংসগ্গেন পৰিকপ্পেতীতি আহ ‘‘এৱঞ্চ নেস’’ন্তি.

যায কাযচি পৰেসং সম্পত্তিযা খীযনং উসূযনং অসহনং লক্খণং এতিস্সাতি পৰসম্পত্তিখীযনলক্খণা, যদগ্গেন অত্তসম্পত্তিযা পৰেহি সাধাৰণভাৱং অসহনলক্খণং, তদগ্গেনস্স ‘‘নিগূহনলক্খণ’’ন্তিপি ৱত্তব্বং. তথা হিস্স পোৰাণা ‘‘মা ইদং অচ্ছৰিযং অঞ্ঞেসং হোতু, ময্হমেৱ হোতূতি মচ্ছৰিয’’ন্তি নিব্বচনং ৱদন্তি. অভিধম্মে ‘‘যা পৰলাভসক্কাৰগৰুকাৰমাননৱন্দনপূজনাসু ইস্সা ইস্সাযনা’’তিআদিনা (ধ. স. ১১২৬) নিক্খেপকণ্ডে, ‘‘যা এতেসু পৰেসং লাভাদীসু কিং ইমিনা ইমেস’’ন্তিআদিনা তংসংৱণ্ণনাযঞ্চ ৱুত্তানেৱ, তস্মা তত্থ ৱুত্তনযেনেৱ ৱেদিতব্বানীতি অধিপ্পাযো.

যস্মা পন ইস্সামচ্ছৰিযানি বহ্ৱাদীনৱানি, তেসং ৱিভাৱনা লোকস্স বহুকাৰা, তস্মা অভিধম্মট্ঠকথাযং (ধ. স. অট্ঠ. ১১২৫) ৱিভাৱিতানম্পি তেসং দিট্ঠধম্মিকেপি সম্পৰাযিকে পিআদীনৱে দস্সেন্তো ‘‘আৱাসমচ্ছৰিযেন পনা’’তিআদিমাহ. এত্থাতি এতেসু ইস্সামচ্ছৰিযেসু, এতেসু ৱা আৱাসমচ্ছৰিযাদীসু পঞ্চসু মচ্ছৰিযেসু. সঙ্কাৰং সীসেন উক্খিপিত্ৱাৱ ৱিচৰতি তত্থ লগ্গচিত্ততায, নিহীনজ্ঝাসযতায চ. মমাতি মযা, অযমেৱ ৱা পাঠো. লোহিতম্পি মুখতো উগ্গচ্ছতি চিত্তৱিঘাতেন সংতত্তহদযতায. কুচ্ছিৱিৰেচনম্পি হোতি অতিজলগ্গিনো. অঞ্ঞো ৱিভৱপটিৱেধধম্মো অৰিযানংযেৱ হোতি, তে চ তং ন মচ্ছৰাযন্তি মচ্ছৰিযস্স সব্বসো পহীনত্তা. পটিৱেধধম্মে মচ্ছৰিযস্স অসম্ভৱো এৱাতি আহ ‘‘পৰিযত্তিধম্মমচ্ছৰিযেন চা’’তি. ৱণ্ণমচ্ছৰিযেন দুব্বণ্ণো, ধম্মমচ্ছৰিযেন এড়মূগো দুপ্পঞ্ঞো হোতি.

‘‘অপিচা’’তিআদি পঞ্চন্নং মচ্ছৰিযানং ৱসেন কম্মসৰিক্খকৱিপাকদস্সনং. আৱাসমচ্ছৰিযেন লোহগেহে পচ্চতি পৰেসং আৱাসপচ্চযহিতসুখনিসেধনতো. কুলমচ্ছৰিযেন অপ্পলাভো হোতি পৰেহি কুলেসু লদ্ধব্বলাভনিসেধনতো, অপ্পলাভোতি চ অলাভোতি অত্থো. লাভমচ্ছৰিযেন গূথনিৰযে নিব্বত্ততি লাভহেতু পৰেহি লদ্ধব্বস্স অস্সাদনিসেধনতো. সব্বথাপি নিৰস্সাদো হি গূথনিৰযো. ৱণ্ণো নাম ন হোতীতি সৰীৰৱণ্ণো, গুণৱণ্ণোতি দুৱিধোপি ৱণ্ণো নামমত্তেনপি ন হোতি, তত্থ তত্থ নিব্বত্তমানো ৱিৰূপো এৱ হোতি. সম্পত্তিনিগূহনসভাৱেন মচ্ছৰিযেন ৱিৰূপিতে সন্তানে যেভুয্যেন গুণা পতিট্ঠমেৱ ন লভন্তি, যে চ পতিট্ঠহেয্যুং, তেসম্পি ৱসেনস্স ৱণ্ণো ন ভৱেয্য. তে হি তস্স লোকে ৰত্তিং খিত্তা সৰা ৱিয ন পঞ্ঞাযন্তি. ধম্মমচ্ছৰিযেনকুক্কুড়নিৰযে.সোতাপত্তিমগ্গেন পহীযতি অপাযগমনীযভাৱতো. ৱেৰাদীহি ন পৰিমুচ্চন্তিযেৱ তপ্পৰিমুচ্চনায ইচ্ছায অপ্পত্তব্বত্তা জাতিআদিধম্মানং সত্তানং জাতিআদীহি ৱিয.

তিণ্ণা মেত্থ কঙ্খাতি ম-কাৰো পদসন্ধিকৰো. এতস্মিং পঞ্হেতি এতস্মিং ‘‘কিংসংযোজনা নু খো’’তি এৱং ঞাতুং ইচ্ছিতে অত্থে. তুম্হাকং ৱচনং সুত্ৱাতি ‘‘ইস্সামচ্ছৰিযসংযোজনা’’তি এৱং পৱত্তং তুম্হাকং ৱিস্সজ্জনৱচনং সুত্ৱা. কঙ্খা তিণ্ণাতি যথাপুচ্ছিতে অত্থে সংসযো তৰিতো ৱিগতো দেসনানুস্সৰণমত্তেন, ন সমুচ্ছেদৱসেনাতি আহ ‘‘ন মগ্গৱসেনা’’তিআদি. অযম্পি কথংকথা ৱিগতাতি কঙ্খায ৱিগতত্তা এৱ তস্সা পৱত্তিআকাৰৱিসেসভূতা ‘‘ইদং কথ ইদং কথ’’ন্তি অযম্পি কথংকথা ৱিগতা অপগতা.

৩৫৮. নিদানাদীনি মহানিদানসুত্তৱণ্ণনাযং (দী. নি. অট্ঠ. ২.৯৫) ৱুত্তত্থানেৱ. পিযানং অত্তনো পৰিগ্গহভূতানং সত্তসঙ্খাৰানং পৰেহি সাধাৰণভাৱাসহনৱসেন, নিগূহনৱসেন চ পৱত্তনতো পিযসত্তসঙ্খাৰনিদানং মচ্ছৰিযং, অপ্পিযানং পৰিগ্গহভূতানং সত্তানং, সঙ্খাৰানঞ্চ অসহনৱসেন পৱত্তিযা অপ্পিযসত্তসঙ্খাৰনিদানা ইস্সা. যঞ্হি কিঞ্চি অপ্পিযসম্বন্ধং ভদ্দকম্পি তং কোধনস্স অপ্পিযমেৱাতি. উভযন্তি মচ্ছৰিযং, ইস্সা চাতি উভযং. উভযনিদানন্তি পিযনিদানঞ্চেৱ অপ্পিযনিদানঞ্চ. পিযাতি ইট্ঠা. কেড়াযিতাতি ধনাযিতা. মমাযিতাতি মমত্তং কত্ৱা পৰিগ্গহিতা. ইস্সং কৰোতীতি ‘‘কিং ইমস্স ইমিনা’’তি তস্স পিযসত্তলাভাসহনৱসেন উস্সূযতি, তমেৱ পিযসত্তং যাচিতো. অহো ৱতস্সাতি সাধু ৱত অস্স. ‘‘ইমস্স পুগ্গলস্স এৱৰূপং পিযৱত্থু ন ভৱেয্যা’’তি ইস্সং কৰোতি উসূযং উপ্পাদেতি. মমাযন্তাতি কেড়াযন্তা. অপ্পিযেতি অপ্পিযে সত্তে তেসং সতাপতো. অস্সাতি পুগ্গলস্স, যেন তে লদ্ধা. তেতি সত্তসঙ্খাৰা, সচেপি অমনাপা হোন্তি অপ্পিযেহি সমুদাগতত্তা. ৱিপৰীতৱুত্তিতাযাতি অযাথাৱগাহিতায. কো অঞ্ঞো এৱৰূপস্স লাভীতি তেন অত্তানং সম্ভাৱেন্তো ইস্সং ৱা কৰোতি. অঞ্ঞস্স তাদিসং উপ্পজ্জমানম্পি ‘‘অহো ৱতস্স এৱৰূপং ন ভৱেয্যা’’তি ইস্সং ৱা কৰোতি, অযঞ্চ নযো হেট্ঠা ৱুত্তনযত্তা ন গহিতো.

ৱত্থুকামানং পৰিযেসনৱসেন পৱত্তো ছন্দো পৰিযেসনছন্দো. পটিলাভপচ্চযো ছন্দো পটিলাভছন্দো. পৰিভুঞ্জনৱসেন পৱত্তো ছন্দো পৰিভোগছন্দো. পটিলদ্ধানং সন্নিধাপনৱসেন, সঙ্গোপনৱসেন চ পৱত্তো ছন্দো সন্নিধিছন্দো. দিট্ঠধম্মিকমেৱ পযোজনং চিন্তেত্ৱা ৱিস্সজ্জনৱসেন পৱত্তো ছন্দো ৱিস্সজ্জনছন্দো. তেনাহ ‘‘কতমো’’তিআদি.

অযং পঞ্চৱিধোপি অত্থতো তণ্হাযনমেৱাতি আহ ‘‘তণ্হামত্তমেৱা’’তি.

এৱং ৱুত্তো ‘‘লাভং পটিচ্চ ৱিনিচ্ছযো’’তি এৱং মহানিদানসুত্তে (দী. নি. ২.১০৩) ৱুত্তো ৱিনিচ্ছযৱিতক্কো ৱিতক্কো নাম, ন যো কোচি ৱিতক্কো. ইদানি যথাৱুত্তং ৱিনিচ্ছযৱিতক্কং অত্থুদ্ধাৰনযেন নীহৰিত্ৱা দস্সেতুং ‘‘ৱিনিচ্ছযো’’তিআদি ৱুত্তং. অট্ঠসতন্তি অট্ঠাধিকং সতং, তঞ্চ খো তণ্হাৱিচৰিতানং সতং, ন যস্স কস্সচীতি দস্সেতুং ‘‘তণ্হাৱিচৰিত’’ন্তি ৱুত্তং. তণ্হাৱিনিচ্ছযো নাম তণ্হায ৱসেন ৱক্খমাননযেন আৰম্মণস্স ৱিনিচ্ছিননতো. দিট্ঠিদস্সনৱসেন ‘‘ইদমেৱ সচ্চং, মোঘং অঞ্ঞ’’ন্তি ৱিনিচ্ছিননতো দিট্ঠিৱিনিচ্ছযো নাম. ইট্ঠং পণীতং, অনিট্ঠং অপ্পণীতং, পিযাযিতব্বং পিযং, অপ্পিযাযিতব্বং অপ্পিযং, তেসং ৱৱত্থানং তণ্হাৱসেন ন হোতি. তণ্হাৱসেন হি একচ্চো কিঞ্চি ৱত্থুং পণীতং মঞ্ঞতি, একচ্চো হীনং, একচ্চো পিযাযতি, একচ্চো নপ্পিযাযতি. তেনাহ ‘‘তদেৱ হী’’তিআদি. ‘‘দস্সামী’’তি ইদং ৱিস্সজ্জনছন্দে ৱুত্তনযেন চেৱ ৱট্টূপনিস্সযদানৱসেন চ ৱেদিতব্বং. তম্পি হি তণ্হাছন্দহেতুকন্তি.

যত্থ সযং উপ্পজ্জন্তি, তং সন্তানং সংসাৰে পপঞ্চেন্তি ৱিত্থাৰযন্তীতি পপঞ্চা. যস্স চ উপ্পন্না, তং ‘‘ৰত্তো’’তি ৱা ‘‘সত্তো’’তি ৱা ‘‘মিচ্ছাভিনিৱিট্ঠো’’তি ৱা পপঞ্চেন্তি ব্যঞ্জেন্তীতি পপঞ্চা. যস্মা তণ্হাদিট্ঠিযো অধিমত্তা হুত্ৱা পৱত্তমানা তংসমঙ্গীপুগ্গলং পমত্তাকাৰং পাপেন্তি, মানো পন জাতিমদাদি ৱসেন মত্তাকাৰম্পি, তস্মা ‘‘মত্তপমত্তাকাৰপাপনট্ঠেনা’’তি ৱুত্তং. সঙ্খা ৱুচ্চতি কোট্ঠাসো ভাগসো সঙ্খাযতি উপট্ঠাতীতি. যস্মা পপঞ্চসঞ্ঞা তংতংদ্ৱাৰৱসেন, আৰম্মণৱসেন চ ভাগসো ৱিতক্কস্স পচ্চযা হোন্তি, ন কেৱলা, তস্মা পপঞ্চসঞ্ঞাসঙ্খানিদানো ৱিতক্কো ৱুত্তো, পপঞ্চসঞ্ঞানং ৱা অনেকভেদভিন্নত্তা তংসমুদাযো ‘‘পপঞ্চসঞ্ঞাসঙ্খা’’তি ৱুত্তো. পপঞ্চসঞ্ঞাসঙ্খাগ্গহণেন চ অনৱসেসো দুক্খসমুদযো ৱুত্তো তংতং নিমিত্তত্তা ৱট্টদুক্খস্সাতি.

যো নিৰোধো ৱূপসমোতি নিৰোধসচ্চমাহ. তস্স সাৰুপ্পন্তি তস্স পপঞ্চসঞ্ঞাসঙ্খায নিৰোধস্স ৱূপসমস্স অধিগমুপাযতায সাৰুপ্পং অনুচ্ছৱিকং, এতেন ৱিপস্সনং ৱদতি. তত্থ যথাৱুত্তনিৰোধে আৰম্মণকৰণৱসেন গচ্ছতি পৱত্ততীতি তত্থগামিনী, এতেন মগ্গং. তেনাহ ‘‘সহ ৱিপস্সনায মগ্গং পুচ্ছতী’’তি.

ৱেদনাকম্মট্ঠানৱণ্ণনা

৩৫৯. পুচ্ছিতমেৱ কথিতং. যস্মা সক্কেন দেৱানং ইন্দেন পপঞ্চসঞ্ঞাসঙ্খানিৰোধগামিনিপটিপদা পুচ্ছিতাৱ, ভগৱা চ তদধিগমুপাযং অৰূপকম্মট্ঠানং তস্স অজ্ঝাসযৱসেন ৱেদনামুখেন কথেন্তো তিস্সো ৱেদনা আৰভি, ইতি পুচ্ছিতমেৱ কথেন্তেন পুচ্ছানুসন্ধিৱসেন সানুসন্ধিমেৱ চ কথিতং. ন হি বুদ্ধানং অননুসন্ধিকা কথা নাম অত্থি. ইদানিস্স ৱেদনামুখেন অৰূপকম্মট্ঠানস্সেৱ কথনে কাৰণং দস্সেতুং ‘‘দেৱতানঞ্হী’’তিআদি ৱুত্তং. কৰজকাযস্স সুখুমতাৱচনেনেৱ অচ্চন্তমুদুসুখুমালভাৱাপি ৱুত্তা এৱাতি দট্ঠব্বং. কম্মজন্তি কম্মজতেজং. তস্স বলৱভাৱো উড়াৰপুঞ্ঞকম্মনিব্বত্তত্তা, অতিৱিয গৰুমধুৰসিনিদ্ধসুদ্ধাহাৰজীৰণতো চ. একাহাৰম্পীতি একাহাৰৱাৰম্পি. ‘‘ৱিলীযন্তী’’তি এতেন কৰজকাযস্স মন্দতায কম্মজতেজস্স বলৱভাৱেন আহাৰৱেলাতিক্কমেন নেসং বলৱতী দুক্খৱেদনা উপ্পজ্জমানা সুপাকটা হোতীতি দস্সেতি. নিদস্সনমত্তঞ্চেতং, সুখৱেদনাপি পন নেসং উড়াৰপণীতেসু আৰম্মণেসু উপৰূপৰি অনিগ্গহণৱসেন পৱত্তমানা সুপাকটা হুত্ৱা উপট্ঠাতিযেৱ. উপেক্খাপি তেসং কদাচি উপ্পজ্জমানা সন্তপণীতৰূপা এৱ ইট্ঠমজ্ঝত্তে এৱ আৰম্মণে পৱত্তনতো. তেনেৱাহ ‘‘তস্মা’’তিআদি.

ৰূপকম্মট্ঠানন্তি ৰূপপৰিগ্গহং, ৰূপমুখেন ৱিপস্সনাভিনিৱেসন্তি অত্থো. অৰূপকম্মট্ঠানন্তি এত্থাপি এসেৱ নযো. তত্থ ৰূপকম্মট্ঠানেন সমথাভিনিৱেসোপি সঙ্গয্হতি, ৱিপস্সনাভিনিৱেসো পন ইধাধিপ্পেতোতি দস্সেন্তো ‘‘ৰূপপৰিগ্গহো অৰূপপৰিগ্গহোতিপি এতদেৱ ৱুচ্চতী’’তি আহ. চতুধাতুৱৱত্থানন্তি এত্থ যেভুয্যেন চতুধাতুৱৱত্থানং ৱিত্থাৰেন্তো ৰূপকম্মট্ঠানং কথেতীতি অধিপ্পাযো. ৰূপকম্মট্ঠানং দস্সেত্ৱাৱ কথেতি ‘‘এৱং ৰূপকম্মট্ঠানং ৱুচ্চমানং সুট্ঠু ৱিভূতং পাকটং হুত্ৱা উপট্ঠাতী’’তি. ‘‘এতেন ইধাপি ৰূপকম্মট্ঠানং একদেসেন ৱিভাৱিতমেৱা’’তি ৱদন্তি.

কামঞ্চেত্থ ৱেদনাৱসেন অৰূপকম্মট্ঠানং আগতং, তদঞ্ঞধম্মৱসেনপি অৰূপকম্মট্ঠানং লব্ভতীতি তং ৱিভাগেন দস্সেতুং ‘‘তিৱিধো হী’’তিআদি ৱুত্তং. তত্থ অভিনিৱেসোতি অনুপ্পৱেসো, আৰম্ভোতি অত্থো. আৰম্ভে এৱ হি অযং ৱিভাগো, সম্মসনং পন অনৱসেসতোৱ ধম্মে পৰিগ্গহেত্ৱা পৱত্ততীতি. ‘‘পৰিগ্গহিতে ৰূপকম্মট্ঠানে’’তি ইদং ৰূপমুখেন ৱিপস্সনাভিনিৱেসং সন্ধায ৱুত্তং, অৰূপমুখেন পন ৱিপস্সনাভিনিৱেসো যেভুয্যেন সমথযানিকস্স ইচ্ছিতব্বো, সো চ পঠমং ঝানঙ্গানি পৰিগ্গহেত্ৱা ততো পৰং সেসধম্মে পৰিগ্গণ্হাতি. পঠমাভিনিপাতোতি সব্বে চেতসিকা চিত্তাযত্তা চিত্তকিৰিযাভাৱেন ৱুচ্চন্তীতি ফস্সো চিত্তস্স পঠমাভিনিপাতো ৱুত্তো. তং আৰম্মণন্তি যথাপৰিগ্গহিতং ৰূপকম্মট্ঠানসঞ্ঞিতং আৰম্মণং. উপ্পন্নফস্সো পুগ্গলো, চিত্তচেতসিকৰাসি ৱা আৰম্মণেন ফুট্ঠো ফস্সসহজাতায ৱেদনায তংসমকালমেৱ ৱেদেতি, ফস্সো পন ওভাসস্স ৱিয পদীপো ৱেদনাদীনং পচ্চযৱিসেসো হোতীতি পুৰিমকালো ৱিয ৱুচ্চতি, যা তস্স আৰম্মণাভিনিৰোপনলক্খণতা ৱুচ্চতি. ফুসন্তোতি আৰম্মণস্স ফুসনাকাৰেন. অযঞ্হি অৰূপধম্মত্তা একদেসেন অনল্লীযমানোপি ৰূপং ৱিয চক্খুং, সদ্দো ৱিয চ সোতং, চিত্তং, আৰম্মণঞ্চ ফুসন্তো ৱিয, সঙ্ঘট্টেন্তো ৱিয চ পৱত্ততীতি. তথা হেস ‘‘সঙ্ঘট্টনৰসো’’তি ৱুচ্চতি.

আৰম্মণং অনুভৱন্তীতি ইস্সৰৱতায ৱিসৱিতায সামিভাৱেন আৰম্মণৰসং সংৱেদেন্তী. ফস্সাদীনঞ্হি সম্পযুত্তধম্মানং আৰম্মণে একদেসেনেৱ পৱত্তি ফুসনাদিমত্তভাৱতো, ৱেদনায পন ইট্ঠাকাৰসম্ভোগাদিৱসেন পৱত্তনতো আৰম্মণে নিপ্পদেসতো পৱত্তি. ফুসনাদিভাৱেন হি আৰম্মণগ্গহণং একদেসানুভৱনং, ৱেদযিতভাৱেন গহণং যথাকামং সব্বানুভৱনং, এৱংসভাৱানেৱ তানি গহণানীতি ন ৱেদনায ৱিয ফস্সাদীনম্পি যথা সককিচ্চকৰণেন সামিভাৱানুভৱনং চোদেতব্বং. ৱিজানন্তন্তি পৰিচ্ছিন্দনৱসেন ৱিসেসতো জানন্তং. ৱিঞ্ঞাণঞ্হি মিনিতব্বৱত্থুং নাড়িযা মিনন্তো পুৰিসো ৱিয আৰম্মণং পৰিচ্ছিজ্জ ৱিভাৱেন্তং পৱত্ততি, ন সঞ্ঞা ৱিয সঞ্জাননমত্তং হুত্ৱা. তথা হি অনেন কদাচি লক্খণত্তযৱিভাৱনাপি হোতি, ইমেসং পন ফস্সাদীনং তস্স তস্স পাকটভাৱো পচ্চযৱিসেসসিদ্ধস্স পুব্বভাগস্স ৱসেন ৱেদিতব্বো.

এৱং তস্স তস্সেৱ পাকটভাৱেপি ‘‘সব্বং, ভিক্খৱে, অভিঞ্ঞেয্য’’ন্তি (সং. নি. ৪.৪৬; পটি. ম. ১.৩), ‘‘সব্বঞ্চ খো, ভিক্খৱে, অভিজান’’ন্তি (সং. নি. ৪.২৭) চ এৱমাদি ৱচনতো সব্বে সম্মসনুপগা ধম্মা পৰিগ্গহেতব্বাতি দস্সেন্তো ‘‘তত্থ যস্সা’’তিআদিমাহ. তত্থ ফস্সপঞ্চমকেযেৱাতি অৱধাৰণং তদন্তোগধত্তা তগ্গহণেনেৱ গহিতত্তা চতুন্নং অৰূপক্খন্ধানং. ফস্সপঞ্চমকগ্গহণঞ্হি তস্স সব্বস্স সব্বচিত্তুপ্পাদসাধাৰণভাৱতো. তত্থ চ ফস্সচেতনাগ্গহণেন সব্বসঙ্খাৰক্খন্ধধম্মসঙ্গহো চেতনপ্পধানত্তা তেসং. তথা হি সুত্তন্তভাজনীযে সঙ্খাৰক্খন্ধৱিভঙ্গে ‘‘চক্খুসম্ফস্সজা চেতনা’’তিআদিনা (ৱিভ. ২১) চেতনাৱ ৱিভত্তা, ইতৰে পন খন্ধা সৰূপেনেৱ গহিতা.

ৱত্থুনিস্সিতাতি এত্থ ৱত্থু-সদ্দো কৰজকাযৱিসযো, ন ছব্বত্থুৱিসযোতি. কথমিদং ৱিঞ্ঞাযতীতি আহ ‘‘যং সন্ধায ৱুত্ত’’ন্তি. কত্থ পন ৱুত্তং? সামঞ্ঞফলসুত্তে. সোতি কৰজকাযো. ‘‘পঞ্চক্খন্ধৱিনিমুত্তং নামৰূপং নত্থী’’তি ইদং অধিকাৰৱসেন ৱুত্তং. অঞ্ঞথা হি খন্ধৱিনিমুত্তম্পি নামং অত্থেৱাতি. অৱিজ্জাদিহেতুকাতি অৱিজ্জাতণ্হুপাদানাদিহেতুকা. ‘‘ৱিপস্সনাপটিপাটিযা অনিচ্চং দুক্খং অনত্তাতি সম্মসন্তো ৱিচৰতী’’তি ইমিনা বলৱৱিপস্সনং ৱত্ৱা পুন তস্স উস্সুক্কাপনং, ৱিসেসাধিগমঞ্চ দস্সেন্তো ‘‘সো’’তিআদিমাহ.

ইধাতি ইমস্মিং সক্কপঞ্হসুত্তে. ৱেদনাৱসেন চেত্থ অৰূপকম্মট্ঠানকথনে কাৰণং হেট্ঠা ৱুত্তনযমেৱ. যথাৱুত্তেসু চ তীসু কম্মট্ঠানাভিনিৱেসেসু ৱেদনাৱসেন কম্মট্ঠানাভিনিৱেসো সুকৰো ৱেদনানং ৱিভূতভাৱতোতি দস্সেতুং ‘‘ফস্সৱসেন হী’’তিআদি ৱুত্তং. ‘‘ন পাকটং হোতী’’তি ইদং সক্কপমুখানং তেসং দেৱানং যথা ৱেদনা ৱিভূতা হুত্ৱা উপট্ঠাতি, ন এৱং ইতৰদ্ৱযন্তি কত্ৱা ৱুত্তং. ৱেদনায এৱ চ নেসং ৱিভূতভাৱো ৱেদনামুখেনেৱেত্থ ভগৱতা দেসনায আৰদ্ধত্তা. ‘‘ৱেদনানং উপ্পত্তিযা পাকটতাযা’’তি ইদং সুখদুক্খৱেদনানং ৱসেন ৱুত্তং. তাসঞ্হি পৱত্তি ওড়াৰিকা, ন ইতৰায. তদুভযগ্গহণমুখেন ৱা গহেতব্বত্তা ইতৰাযপি পৱত্তি ৱিঞ্ঞূনং পাকটা এৱাতি সুখদুক্খৱেদনানঞ্হী’’তি ৱিসেসগ্গহণং দট্ঠব্বং. ‘‘যদা সুখং উপ্পজ্জতী’’তিআদি সুখৱেদনায পাকটভাৱৱিভাৱনং, তযিদং অসমাহিতভূমিৱসেন ৱেদিতব্বং. তত্থ ‘‘সকলং সৰীৰং খো ভন্তে’’ন্তিআদিনা কামং পৱত্তিওড়াৰিকতায অৱূপসন্তসভাৱমেতং সুখং, সাতলক্খণতায পন সম্পযুত্তধম্মে, নিস্সযঞ্চ অনুগ্গণ্হন্তমেৱ পৱত্ততীতি দস্সেতি. ‘‘যদা দুক্খং উপ্পজ্জতী’’তিআদীসু ৱুত্তৱিপৰিযাযেন অত্থো ৱেদিতব্বো.

দুদ্দীপনাতি ঞাণেন দীপেতুং অসক্কুণেয্যা, দুব্বিঞ্ঞেয্যাতি অত্থো. তেনাহ ‘‘অন্ধকাৰা অভিভূতা’’তি. অন্ধকাৰাতি অন্ধকাৰগতসদিসী, জানিতুকামে চ অন্ধকাৰিনী. পুব্বাপৰং সমং সুকৰে সুপলক্খিতমগ্গৱসেন পাসাণতলে মিগগতমগ্গো ৱিয ইট্ঠানিট্ঠাৰম্মণেসু সুখদুক্খানুভৱনেহি মজ্ঝত্তাৰম্মণেসু অনুমিনিতব্বতায ৱুত্তং ‘‘সা সুখদুক্খানং…পে… পাকটা হোতী’’তি. তেনাহ ‘‘যথা’’তিআদি. নযতো গণ্হন্তস্সাতি এত্থাযং নযো – যস্মা ইট্ঠানিট্ঠৱিসযায আৰম্মণূপলদ্ধিযা অনুভৱনতো নিট্ঠামজ্ঝত্তৱিসযা চ উপলদ্ধি, তস্মা ন তায নিৰনুভৱনায ভৱিতব্বং, যং তত্থানুভৱনং, সা অদুক্খমসুখা. তথা অনুপলব্ভমানং ৰূপাদিঅনুভুয্যমানং দিট্ঠং উপলব্ভতি, যো পন মজ্ঝত্তাৰম্মণং তব্বিসযস্স ৱিঞ্ঞাণপ্পৱত্তিযং, তস্মা অননুভুয্যমানেন তেন ন ভৱিতব্বং. সক্কা হি ৱত্তুং অনুভৱমানা মজ্ঝত্তৱিসযুপলদ্ধি উপলদ্ধিভাৱতো. ইট্ঠানিট্ঠৱিসযুপলদ্ধিৱিসযং পন নিৰনুভৱনং তং অনুপলদ্ধিসভাৱমেৱ দিট্ঠং, তং যথাৰূপন্তি. নিৱত্তেত্ৱাতি নীহৰিত্ৱা, ‘‘সোমনস্সংপাহ’’ন্তিআদিনা সমানজাতিযম্পি ভিন্দন্তো অঞ্ঞেহি অৰূপধম্মেহি ৱিৱেচেত্ৱা অসংসট্ঠং কত্ৱাতি অত্থো.

অযঞ্চ ৰূপকম্মট্ঠানং কথেত্ৱা অৰূপকম্মট্ঠানং ৱেদনাৱসেন নিৱত্তেত্ৱা দেসনা তথাৱিনেতব্বপুগ্গলাপেক্খায সুত্তন্তৰেসুপি (দী. নি. ২.৩৭৩; ম. নি. ১.১০৬, ৩৯০, ৪১৩, ৪৫০, ৪৬৫, ৪৬৭; ম. নি. ২.৩০৬, ২০৯; ৩.৬৭, ৩৪২; সং. নি. ৪.২৪৮) আগতা এৱাতি দস্সেন্তো ‘‘ন কেৱল’’ন্তিআদিমাহ. তত্থ মহাসতিপট্ঠানে (দী. নি. ২.২৭৩) তথা দেসনায আগতভাৱো অনন্তৰমেৱ আৱি ভৱিস্সতি, মজ্ঝিমনিকাযে সতিপট্ঠানদেসনাপি (ম. নি. ১.১০৬) তাদিসী এৱ. চূড়তণ্হাসঙ্খযে ‘‘এৱং চেতং, দেৱানং ইন্দ, ভিক্খুনো সুতং হোতি ‘সব্বে ধম্মা নালং অভিনিৱেসাযা’তি, সো সব্বং ধম্মং অভিজানাতি, সব্বং ধম্মং অভিঞ্ঞায সব্বং ধম্মং পৰিজানাতি, সব্বং ধম্মং পৰিঞ্ঞায যং কিঞ্চি ৱেদনং ৱেদেতি সুখং ৱা দুক্খং ৱা অদুক্খমসুখং ৱা, সো তাসু ৱেদনাসু অনিচ্চানুপস্সী ৱিহৰতি, ৱিৰাগানুপস্সী’’তিআদিনা (ম. নি. ১.৩৯০) আগতং. তেন ৱুত্তং ‘‘অৰূপকম্মট্ঠানং ৱেদনাৱসেন নিৱত্তেত্ৱা দস্সেসী’’তি. মহাতণ্হাসঙ্খযে পন ‘‘সো এৱং অনুৰোধৱিৰোধৱিপ্পহীনো যং কিঞ্চি ৱেদনং ৱেদেতি সুখং ৱা দুক্খং ৱা অদুক্খমসুখং ৱা, সো তং ৱেদনং নাভিনন্দতি নাভিৱদতি নাজ্ঝোসায তিট্ঠতি. তস্স তং ৱেদনং অনভিনন্দতো অনভিৱদতো অনজ্ঝোসায তিট্ঠতো যা ৱেদনাসু নন্দী সা নিৰুজ্ঝতী’’তিআদিনা (ম. নি. ১.৪১৪) আগতং. চূড়ৱেদল্লে ‘‘কতি পনায্যেৱেদনা’’তিআদিনা (ম. নি. ১.৪৬৫) আগতং. মহাৱেদল্লে ‘‘ৱেদনাতি, আৱুসো, ৱুচ্চতি, কিত্তাৱতা নু খো, আৱুসো, ‘ৱেদনা’তি ৱুচ্চতী’’তিআদিনা (ম. নি. ১.৪৫০) আগতং. এৱং ৰট্ঠপালসুত্তাদীসুপি (ম. নি. ২.৩০৫) ৱেদনাকম্মট্ঠানস্স আগতট্ঠানং উদ্ধৰিত্ৱা ৱত্তব্বং.

‘‘পঠমং ৰূপকম্মট্ঠানং কথেত্ৱা’’তি ৱুত্তং, কথং তমেত্থ কথিতন্তি আহ ‘‘ৰূপকম্মট্ঠান’’ন্তিআদি. সঙ্খিত্তং, কথং সঙ্খিত্তং? ৱেদনায আৰম্মণমত্তকংযেৱ, যেভুয্যেন ৱেদনা ৰূপধম্মাৰম্মণা পঞ্চদ্ৱাৰৱসেন পৱত্তনতো. তেন চস্সা পুৰিমসিদ্ধা এৱ আৰম্মণন্তি ৱেদনং ৱদন্তেন তস্সাৰম্মণধম্মা অত্থতো পঠমতৰং গহিতা এৱ নাম হোন্তীতি ইমায অত্থাপত্তিযা ৰূপকম্মট্ঠানস্সেৱেত্থ পঠমং গহিততা জোতিতা, ন সৰূপেনেৱ গহিতত্তা. তেনাহ ‘‘তস্মা পাড়িযং নাৰুড়্হং ভৱিস্সতী’’তি.

৩৬০. দ্ৱীহি কোট্ঠাসেহীতি সেৱিতব্বাসেৱিতব্বভাগেহি. এৱৰূপন্তি যং অকুসলানং অভিবুদ্ধিযা, কুসলানঞ্চ পৰিহানায সংৱত্ততি, এৱৰূপং, তং পন কামূপসঞ্হিততায ‘‘গেহনিস্সিত’’ন্তি ৱুচ্চতীতি আহ ‘‘গেহসিতসোমনস্স’’ন্তি. ইট্ঠানন্তি পিযানং. কন্তানন্তি কমনীযানং. মনাপানন্তি মনৱড্ঢনকানং. ততো এৱ মনো ৰমেন্তীতি মনোৰমানং. লোকামিসপটিসংযুত্তানন্তি তণ্হাসন্নিস্সিতানং কামূপসঞ্হিতানং. পটিলাভতো সমনুপস্সতোতি ‘‘অহো মযা ইমানি লদ্ধানী’’তি যথালদ্ধানি ৰূপাৰম্মণাদীনি অস্সাদযতো. অতীতন্তি অতিক্কন্তং. নিৰুদ্ধন্তি নিৰোধপ্পত্তং. ৱিপৰিণতন্তি সভাৱৱিগমেন ৱিগতং. সমনুস্সৰতোতি অস্সাদনৱসেন অনুচিন্তযতো. গেহসিতন্তি কামগুণনিস্সিতং. কামগুণা হি কামৰাগস্স গেহসদিসত্তা ইধ ‘‘গেহ’’ন্তি অধিপ্পেতা.

এৱৰূপন্তি যং অকুসলানং পৰিহানায, কুসলানঞ্চ অভিবুদ্ধিযা সংৱত্ততি, এৱৰূপং, তং পন পব্বজ্জাদিৱসেন পৱত্তিযা নেক্খম্মূপসঞ্হিতন্তি আহ ‘‘নেক্খম্মসিতং সোমনস্স’’ন্তি. ইদানি তং পাড়িৱসেনেৱ দস্সেতুং ‘‘তত্থ কতমানী’’তিআদি ৱুত্তং. তত্থ ৱিপস্সনালক্খণে নেক্খম্মে দস্সিতে ইতৰানি তস্স কাৰণতো, ফলতো, অত্থতো চ দস্সিতানেৱ হোন্তীতি ৱিপস্সনালক্খণমেৱ তং দস্সেন্তো ‘‘ৰূপানন্ত্ৱেৱা’’তিআদিমাহ. ৱিপৰিণামৱিৰাগনিৰোধন্তি জৰায ৱিপৰিণামেতব্বতঞ্চেৱ জৰামৰণেহি পলুজ্জনং নিৰুজ্ঝনঞ্চ ৱিদিত্ৱাতি যোজনা. উপ্পজ্জতি সোমনস্সন্তি ৱিপস্সনায ৱীথিপটিপত্তিযা কমেন উপ্পন্নানং পামোজ্জপীতিপস্সদ্ধীনং উপৰি অনপ্পকং সোমনস্সং উপ্পজ্জতি. যং সন্ধায ৱুত্তং –

‘‘সুঞ্ঞাগাৰং পৱিট্ঠস্স, সন্তচিত্তস্স ভিক্খুনো;

অমানুসী ৰতি হোতি, সম্মা ধম্মং ৱিপস্সতো.

যতো যতো সম্মসতি, খন্ধানং উদযব্বযং;

লভতী পীতিপামোজ্জং, অমতং তং ৱিজানত’’ন্তি. (ধ. প. ৩৭৪) চ –

নেক্খম্মৱসেনাতি পব্বজ্জাদিৱসেন. ‘‘ৱট্টদুক্খতো নিত্থৰিস্সামী’’তি পব্বজিতুং ভিক্খূনং সন্তিকং গচ্ছন্তস্স, পব্বজন্তস্স, চতুপাৰিসুদ্ধিসীলং অনুতিট্ঠন্তস্স, তং সোধেন্তস্স, ধুতগুণে সমাদায ৱত্তন্তস্স, কসিণপৰিকম্মাদীনি কৰোন্তস্স চ যা পটিপত্তি, সব্বা সা ইধ ‘‘নেক্খম্ম’’ন্তি অধিপ্পেতা. যেভুয্যেন অনুস্সতিযা উপচাৰজ্ঝানং নিট্ঠাতীতি কত্ৱা ‘‘অনুস্সতিৱসেনা’’তি ৱত্ৱা ‘‘পঠমজ্ঝানাদিৱসেনা’’তি ৱুত্তং. এত্থ চ যথা পব্বজ্জা ঘৰবন্ধনতো নিক্খমনট্ঠেন নেক্খম্মং, এৱং ৱিপস্সনাদযোপি তংপটিপক্খতো. তেনাহ –

‘‘পব্বজ্জা পঠমং ঝানং, নিব্বানঞ্চ ৱিপস্সনা;

সব্বেপি কুসলা ধম্মা, নেক্খম্মন্তি পৱুচ্চৰে’’তি. (ইতিৱু. অট্ঠ. ১০৯);

যং চেতি এত্থ চেতি নিপাতমত্তং সোমনস্সস্স অধিপ্পেতত্তা. চতুক্কনযৱসেনেৱ চ সুত্তন্তেসু ঝানকথাতি ৱুত্তং ‘‘দুতিযততিযজ্ঝানৱসেনা’’তি. দ্ৱীসূতি ‘‘সৱিতক্কং সৱিচাৰং অৱিতক্কং অৱিচাৰ’’ন্তি ৱুত্তেসু দ্ৱীসু সোমনস্সেসু.

সৱিতক্কসৱিচাৰে সোমনস্সেতি পৰিত্তভূমিকে, পঠমজ্ঝানে ৱা সোমনস্সে. অভিনিৱিট্ঠসোমনস্সেসূতি ৱিপস্সনং পট্ঠপিতসোমনস্সেসু. পি-সদ্দেন সম্মট্ঠসোমনস্সেসু পীতি ইমমত্থং দস্সেতি. সোমনস্সৱিপস্সনাতোপীতি সৱিতক্কসৱিচাৰসোমনস্সপৱত্তিৱিপস্সনাতোপি. অৱিতক্কঅৱিচাৰ ৱিপস্সনা পণীততৰা সম্মসিতধম্মৱসেনপি ৱিপস্সনায ৱিসেসসিদ্ধিতো, যতো মগ্গেপি তথাৰূপা ৱিসেসা ইজ্ঝন্তি. অযং পনত্থো ‘‘অৰিযমগ্গ বোজ্ঝঙ্গাদিৱিসেসং ৱিপস্সনায আৰম্মণভূতা খন্ধা নিযমেন্তী’’তি এৱং পৱত্তেন মোৰৱাপীৱাসিমহাদত্তত্থেৰৱাদেন দীপেতব্বো.

৩৬১. গেহসিতদোমনস্সং নাম কামগুণানং অপ্পটিলাভনিমিত্তং, ৱিগতনিমিত্তঞ্চ উপ্পজ্জনকদোমনস্সং. অপ্পটিলাভতো সমনুপস্সতোতি অপ্পটিলাভেন ‘‘অহমেৱ ন লভামী’’তি পৰিতস্সনতো. সমনুস্সৰতোতি ‘‘অহু ৱত মে তং ৱত নত্থী’’তিআদিনা অনুস্সৰণৱসেন চিন্তযতো. তেনাহ ‘‘এৱং ছসু দ্ৱাৰেসূ’’তিআদি.

অনুত্তৰেসু ৱিমোক্খেসূতি সুঞ্ঞতফলাদিঅৰিযফলৱিমোক্খেসু. পিহন্তি অপেক্খং, আসন্তি অত্থো. কথং পন লোকুত্তৰধম্মে আৰব্ভ আসা উপ্পজ্জতীতি? ন খো পনেতং এৱং দট্ঠব্বং ‘‘যং আৰম্মণকৰণৱসেন তত্থ পিহা পৱত্ততী’’তি অৱিসযত্তা, পুগ্গলস্স চ অনধিগতভাৱতো. অনুস্সৱূপলদ্ধে পন অনুত্তৰৱিমোক্খে উদ্দিস্স পিহং উপট্ঠপেন্তো ‘‘তত্থ পিহং উপট্ঠপেতী’’তি ৱুত্তো. তেনাহ ‘‘কুদাস্সু নামাহ’’ন্তিআদি. ছসু দ্ৱাৰেসু ইট্ঠাৰম্মণে আপাথগতে অনিচ্চাদিৱসেন ৱিপস্সনং পট্ঠপেত্ৱাতি যোজনা. ‘‘ইট্ঠাৰম্মণে’’তি চ ইমিনা নযিদং দোমনস্সং সভাৱতো অনিট্ঠধম্মেযেৱ আৰব্ভ উপ্পজ্জনকং, অথ খো ইচ্ছিতালাভহেতুকং ইচ্ছাভিঘাতৱসেন যত্থ কত্থচি আৰম্মণে উপ্পজ্জনকন্তি দস্সেতি. এৱং ‘‘কুদাস্সু নামাহ’’ন্তি ৱুত্তাকাৰেন পিহং উপট্ঠপেত্ৱা এৱং ইমম্পি পক্খং…পে… নাসক্খিন্তি অনুসোচতোতি যোজনা. ‘‘ইমস্মিং পক্খে, ইমস্মিং মাসে, ইমস্মিং সংৱচ্ছৰে পব্বজিতুং নালদ্ধং, কসিণপৰিকম্মং কাতুং নালদ্ধ’’ন্তিআদিৱসেন পৱত্তিং সন্ধায ‘‘নেক্খম্মৱসেনা’’তি ৱুত্তং. ‘‘ৱিপস্সনাৱসেনা’’তিআদীসুপি ইমিনা নযেন যোজনা ৱেদিতব্বা.

যতো এৱ-কাৰো, ততো অঞ্ঞত্থ নিযমোতি কত্ৱা ‘‘তস্মিম্পি…পে… গেহসিতদোমনস্সমেৱা’’তি ৱুত্তং. ন হেত্থ গেহসিতদোমনস্সতা সৱিতক্কসৱিচাৰে নিযতা, অথ খো গেহসিতদোমনস্সে সৱিতক্কসৱিচাৰতা নিযতা পটিযোগিনিৱত্তনত্থত্তা এৱ-কাৰস্স. ‘‘গেহসিতদোমনস্সং সৱিতক্কসৱিচাৰমেৱ, ন অৱিতক্কঅৱিচাৰ’’ন্তি. নেক্খম্মসিতদোমনস্সং পন সিযা সৱিতক্কসৱিচাৰং, সিযা অৱিতক্কঅৱিচাৰং. সৱিতক্কসৱিচাৰস্সেৱ কাৰণভূতং দোমনস্সং সৱিতক্কসৱিচাৰদোমনস্সং. কিং তং? গেহসিতদোমনস্সং, যং পন নেক্খম্মাদিৱসেন উপ্পন্নং, তং অৱিতক্কঅৱিচাৰস্স কাৰণভূতং অৱিতক্কঅৱিচাৰদোমনস্সন্তি. অযঞ্চ নযো পৰিযাযৱসেন ৱুত্তোতি আহ ‘‘নিপ্পৰিযাযেন পনা’’তিআদি. যদি এৱং কস্মা ‘‘যং চে অৱিতক্কং অৱিচাৰ’’ন্তি পাড়িযং ৱুত্তন্তি আহ ‘‘এতস্স পনা’’তিআদি. মঞ্ঞনৱসেনাতি পৰিকপ্পনৱসেন. ৱুত্তং পাড়িযং.

তত্ৰাতি তস্মিং মঞ্ঞনে. অযং ইদানি ৱুচ্চমানো নযো. দোমনস্সপচ্চযভূতেতি দোমনস্সস্স পচ্চযভূতে. উপচাৰজ্ঝানঞ্হি পঠমজ্ঝানাদীনি ৱা পাদকানি কত্ৱা মগ্গফলানি নিব্বত্তেতুকামস্স তেসং অলাভে দোমনস্সস্স উপ্পজ্জনে তানি তস্স পচ্চযা নাম হোন্তি ইতি তে ধম্মা ফলূপচাৰেন ‘‘দোমনস্স’’ন্তি ৱুত্তা. যো পন তথা উপ্পন্নদোমনস্সো ধুৰনিক্খেপং অকত্ৱা অনুক্কমেন ৱিপস্সনং উস্সুক্কাপেত্ৱা মগ্গফলধম্মে নিব্বত্তেতি, তে কাৰণূপচাৰেন ‘‘দোমনস্স’’ন্তি ৱুত্তাতি ইমমত্থং দস্সেন্তো ‘‘ইধ ভিক্খূ’’তিআদিমাহ. ননু এতস্স তদা দোমনস্সমেৱ উপ্পন্নং, ন দোমনস্সহেতুকা ৱিপস্সনামগ্গফলধম্মা উপ্পন্না, তত্থ কথং দোমনস্সসমঞ্ঞং আৰোপেত্ৱা ৱোহৰতীতি আহ ‘‘অঞ্ঞেসং পটিপত্তিদস্সনৱসেন দোমনস্সন্তি গহেত্ৱা’’তিআদি. সৱিতক্কসৱিচাৰদোমনস্সেতি সৱিতক্কসৱিচাৰনিমিত্তে দোমনস্সে. তীহি মাসেহি নিব্বত্তেতব্বা তেমাসিকা, তং তেমাসিকং. ইমা চ তেমাসিকাদযো পটিপদা তথাপৱত্তউক্কট্ঠমজ্ঝিমমুদিন্দ্ৰিযৱসেন ৱেদিতব্বা, অধিকমজ্ঝিমমুদুস্সাহৱসেন ৱা. জগ্গতীতি জাগৰিকং অনুযুঞ্জতি.

মহাসিৱত্থেৰৱত্থুৱণ্ণনা

সহস্সদ্ৱিসহস্সসঙ্খ্যত্তা মহাগণে.

অট্ঠকথাথেৰাতি অট্ঠকথায অত্থপটিপুচ্ছনকথেৰা. অন্তৰামগ্গেতি ভিক্খং গহেত্ৱা গামতো ৱিহাৰং পটিগমনমগ্গে. তযো…পে… গাহাপেত্ৱাতি তীণি চত্তাৰি উণ্হাপনানি.

কেনচি পপঞ্চেনাতি কেনচি সৰীৰকিচ্চভূতেন পপঞ্চেন. সঞ্ঞং অকাসি ৰত্তিযং পচ্ছতো গচ্ছন্তং অসল্লক্খেন্তো.

কস্মা পন থেৰো অন্তেৱাসিকানং অনাৰোচেত্ৱাৱ গতোতি আহ ‘‘থেৰো কিৰা’’তিআদি. অৰহত্তং নাম কিন্তি তদধিগমস্স অদুক্কৰভাৱং সন্ধায ৱদতি. চতূহি ইৰিযাপথেহীতি চতূহিপি ইৰিযাপথেহি পৱত্তমানস্স, তস্মা যাৱ অৰহত্তাধিগমা সযনং পটিক্খিপামীতি অধিপ্পাযো.

‘‘অনুচ্ছৱিকং নু খো তে এত’’ন্তি সংৱেগজাতো ৱীৰিযং সমুত্তেজেন্তো অৰহত্তং অগ্গহেসি এত্তকং কালং ৱিপস্সনায সুচিণ্ণভাৱতো ঞাণস্স পৰিপাকং গতত্তা.

পৰিমজ্জীতি পৰিমসি. কেচি পন ‘‘পৰিমজ্জীতি পৰিৱত্তেত্ৱা থেৰেন ধোৱিযমানং পৰিগ্গহেত্ৱা ধোৱী’’তি অত্থং ৱদন্তি.

ৱিপস্সনায আৰম্মণং নাম উপচাৰজ্ঝানপঠমজ্ঝানাদি.

‘‘সৱিতক্কসৱিচাৰদোমনস্সে’’তিআদীসু ৱত্তব্বং সোমনস্সেসু ৱুত্তনযানুসাৰেন ৱেদিতব্বং.

৩৬২. এৱৰূপাতি যা অকুসলানং অভিবুদ্ধিযা, কুসলানং পৰিহানায চ সংৱত্ততি, এৱৰূপা, সা পন কামূপসঞ্হিততায ‘‘গেহসিতা’’তি ৱুচ্চতীতি আহ ‘‘গেহসিতউপেক্খা’’তি. ‘‘বালস্সা’’তিআদীসু বালকৰধম্মযোগতো বালস্স অত্তহিতপৰহিতব্যামূড়্হতায মূড়্হস্স পুথূনং কিলেসাদীনং জননাদীহি কাৰণেহি পুথুজ্জনস্স কিলেসোধীনং মগ্গোধীহি অজিতত্তা অনোধিজিনস্স, ওধিজিনো ৱাযপেক্খা, ওধিসো চ কিলেসানং জিতত্তা, তেনস্স সেক্খভাৱং পটিক্খিপতি. সত্তমভৱাদিতো উদ্ধং পৱত্তনৱিপাকস্স অজিতত্তা অৱিপাকজিনস্স, ৱিপাকজিনা ৱা অৰহন্তো অপ্পটিসন্ধিকত্তা, তেনস্স অসেক্খত্তং পটিক্খিপতি. অনেকাদীনৱে সব্বেসম্পি পাপধম্মানং মূলভূতে সম্মোহে আদীনৱানং অদস্সনসীলতায অনাদীনৱদস্সাৱিনো. আগমাধিগমাভাৱা অস্সুতৱতো. এদিসো একংসেন অন্ধপুথুজ্জনো নাম হোতীতি তস্স অন্ধপুথুজ্জনভাৱং দস্সেতুং পুনপি ‘‘পুথুজ্জনস্সা’’তি ৱুত্তং. এৱৰূপাতি ৱুত্তপ্পকাৰা সম্মোহপুব্বিকা. ৰূপং সা নাতিৱত্ততীতি ৰূপানং সমতিক্কমনায কাৰণং ন হোতি, ৰূপাৰম্মণে কিলেসে নাতিক্কমতীতি অধিপ্পাযো. অঞ্ঞাণাৱিভূততায আৰম্মণে অজ্ঝুপেক্খনৱসেন পৱত্তমানা লোভসম্পযুত্তউপেক্খা ইধাধিপ্পেতাতি তস্স লোভস্স অনুচ্ছৱিকমেৱ আৰম্মণং দস্সেন্তো ‘‘ইট্ঠাৰম্মণে’’তি আহ. অনতিৱত্তমানা অনাদীনৱদস্সিতায. ততো এৱ অস্সাদানুপস্সনতো তত্থেৱ লগ্গা. অভিসঙ্গস্স লোভস্স ৱসেন, দুম্মোচনীযতায চ তেন লগ্গিতা ৱিয হুত্ৱা উপ্পন্না.

এৱৰূপাতি যা অকুসলানং পহানায, কুসলানঞ্চ অভিবুদ্ধিযা সংৱত্ততি, এৱৰূপা, সা পন পব্বজ্জাদিৱসেন পৱত্তিযা নেক্খম্মূপসঞ্হিতাতি আহ ‘‘নেক্খম্মসিতা’’তি. ইদানি তং পাড়িৱসেন দস্সেতুং ‘‘তত্থ কতমা’’তিআদি ৱুত্তং, তস্সত্থো হেট্ঠা ৱুত্তনযানুসাৰেন ৱেদিতব্বো. ৰূপং সা অতিৱত্ততীতি ৰূপস্মিং সম্মদেৱ আদীনৱদস্সনতো. ৰূপনিযাতাতি কিলেসেহি অনভিভৱনীযতো. ইট্ঠেতি সভাৱতো, সঙ্কপ্পতো চ ইট্ঠে আৰম্মণে. অৰজ্জন্তস্সাতি ন ৰজ্জন্তস্স ৰাগং অনুপ্পাদেন্তস্স. অনিট্ঠে অদুস্সন্তস্সাতি এত্থ ৱুত্তনযেন অত্থো ৱেদিতব্বো. সমং সম্মা যোনিসো ন পেক্খনং অসমপেক্খনং, তং পন ইট্ঠানিট্ঠমজ্ঝত্তে ৱিয ইট্ঠানিট্ঠেসুপি বালস্স হোতীতি ‘‘ইট্ঠানিট্ঠমজ্ঝত্তে’’তি অৱত্ৱা ‘‘অসমপেক্খনেন অসম্মুয্হন্তস্সা’’তি ৱুত্তং, তিৱিধেপি আৰম্মণে অসমপেক্খনৱসেন মুয্হন্তস্সাতি অত্থো. ৱিপস্সনাঞাণসম্পযুত্তা উপেক্খা. নেক্খম্মসিতা উপেক্খা ৱেদনাসভাগাতি উদাসিনাকাৰেন পৱত্তিযা, উপেক্খা ৱেদনায চ সভাগা. এত্থ উপেক্খা ৱাতি এত্থ এতস্মিং উপেক্খানিদ্দেসে ‘‘উপেক্খা’’তি গহিতা এৱ. তস্মাতি তত্ৰমজ্ঝত্তুপেক্খাযপি ইধ উপেক্খাগ্গহণেন গহিতত্তা. তঞ্হি সন্ধায ‘‘পঠমদুতিযততিযচতুত্থজ্ঝানৱসেন উপ্পজ্জনকউপেক্খা’’তি ৱুত্তং.

তাযপি নেক্খম্মসিতউপেক্খাযাতি নিদ্ধাৰণে ভুম্মং. ‘‘যং নেক্খম্মৱসেনা’’তিআদি হেট্ঠা ৱুত্তনযত্তা উত্তা নত্থমেৱ.

৩৬৩. যদি সক্কস্স তদা সোতাপত্তিফলপত্তিযাৱ উপনিস্সযো, অথ কস্মা ভগৱা যাৱ অৰহত্তং দেসনং ৱড্ঢেসীতি আহ ‘‘বুদ্ধানঞ্হী’’তিআদি. তৰুণসক্কোতি অভিনৱো অধুনা পাতুভূতো সক্কো. সম্পতি পাতুভাৱঞ্হি সন্ধায ‘‘তৰুণসক্কো’’তি ৱুত্তং, ন তস্স কুমাৰতা, ৱুদ্ধতা ৱা অত্থি. গতাগতট্ঠানন্তি গমনাগমনকাৰণং. ন পঞ্ঞাযতি ন উপলব্ভতি. গব্ভসেয্যকানঞ্হি চৱন্তানং কম্মজৰূপং ৱিগচ্ছতি অনুদেৱ চিত্তজং, আহাৰজঞ্চ পচ্চযাভাৱতো, উতুজং পন সুচিৰম্পি কালং পৱেণিং ঘট্টেন্তং ভস্সন্তং ৱা সোসন্তং ৱা কিলেসন্তং ৱা ৱিট্ঠতং ৱা হোতি, ন এৱং দেৱানং. তেসঞ্হি ওপপাতিকত্তা কম্মজৰূপে অন্তৰধাযন্তে সেসতিসন্ততিৰূপম্পি তেন সদ্ধিং অন্তৰধাযতি. তেনাহ ‘‘দীপসিখাগমনং ৱিয হোতী’’তি. সেসদেৱতা ন জানিংসু পুনপি সক্কত্তভাৱেন তস্মিংযেৱ ঠানে নিব্বত্তত্তা. তীসু ঠানেসূতি সোমনস্সদোমনস্সউপেক্খাৱিস্সজ্জনাৱসানট্ঠানেসু. নিব্বত্তিতফলমেৱাতি সপ্পিম্হা সপ্পিমণ্ডো ৱিয আগমনীযপটিপদায নিব্বত্তিতফলভূতং লোকুত্তৰমগ্গফলমেৱ কথিতং. সকুণিকায ৱিয কিঞ্চি গয্হূপগং উপ্পতিত্ৱা উড্ডেত্ৱা উল্লঙ্ঘিত্ৱা. অস্সাতি মগ্গফলসঞ্ঞিতস্স অৰিযস্স ধম্মস্স.

পাতিমোক্খসংৱৰৱণ্ণনা

৩৬৪. পাতিমোক্খসংৱৰাযাতি পাতিমোক্খভূতসীলসংৱৰাযাতি অযমেত্থ অত্থোতি আহ ‘‘উত্তমজেট্ঠকসীলসংৱৰাযা’’তি. ‘‘পাতিমোক্খসীলঞ্হি সব্বসীলতো জেট্ঠকসীল’’ন্তি দীঘৱাপীৱিহাৰৱাসি সুমত্থেৰো ৱদতি, অন্তেৱাসিকো পনস্স তেপিটকচূড়নাগত্থেৰো ‘‘পাতিমোক্খসংৱৰো এৱ সীলং, ইতৰানি পন ‘সীলন্তি ৱুত্তট্ঠানং নাম অত্থী’তি অননুজানন্তো ইন্দ্ৰিযসংৱৰো নাম ছদ্ৱাৰৰক্খামত্তকং, আজীৱপাৰিসুদ্ধি ধম্মেন সমেন পচ্চযুপ্পাদনমত্তকং, পচ্চযসন্নিস্সিতং পটিলদ্ধপচ্চযে ‘ইদ মত্থ’ন্তি পচ্চৱেক্খিত্ৱা পৰিভুঞ্জনমত্তকং, নিপ্পৰিযাযেন পাতিমোক্খসংৱৰোৱ সীলং. তথা হি যস্স সো ভিন্নো, সো ইতৰানি ৰক্খিতুং অভব্বত্তা অসীলো হোতি. যস্স পন সব্বসো অৰোগো সেসানং ৰক্খিতুং ভব্বত্তা সম্পন্নসীলো’’তি ৱদতি, তস্মা ইতৰেসং তস্স পৰিৱাৰভাৱতো, সব্বসো একদেসেন চ তদন্তোগধভাৱতো তদেৱ পধানসীলং নামাতি আহ ‘‘উত্তমজেট্ঠকসীলসংৱৰাযা’’তি. তত্থ যথা হেট্ঠা পপঞ্চসঞ্ঞাসঙ্খানিৰোধসাৰুপ্পগামিনিং পটিপদং পুচ্ছিতেন ভগৱতা পপঞ্চসঞ্ঞানং, পটিপদায চ মূলভূতং ৱেদনং ৱিভজিত্ৱা পটিপদা দেসিতা সক্কস্স অজ্ঝাসযৱসেন সংকিলেসধম্মপ্পহানমুখেন ৱোদানধম্মপাৰিপূৰীতি, এৱং তস্সা এৱ পটিপদায মূলভূতম্পি সীলসংৱৰং পুচ্ছিতেন ভগৱতা যতো সো ৱিসুজ্ঝতি, যথা চ ৱিসুজ্ঝতি, তদুভযং সক্কস্স অজ্ঝাসযৱসেন ৱিভজিত্ৱা দস্সেতুং ‘‘কাযসমাচাৰম্পী’’তিআদি ৱুত্তং সংকিলেসধম্মপ্পহানমুখেন ৱোদানধম্মপাৰিপূৰীতি কত্ৱা. সীলকথাযং অসেৱিতব্বকাযসমাচাৰাদিকথনে কাৰণং ৱুত্তমেৱ, তস্মা কম্মপথৱসেনাতি কুসলাকুসলকম্মপথৱসেন.

কম্মপথৱসেনাতি চ কম্মপথৱিচাৰৱসেন. কম্মপথভাৱং অপত্তানম্পি হি কাযদুচ্চৰিতাদীনং অসেৱিতব্বকাদীনং অসেৱিতব্বকাযসমাচাৰাদিভাৱো ইধ ৱুচ্চতীতি. পণ্ণত্তিৱসেনাতি সিক্খাপদপণ্ণত্তিৱসেন. যতো যতো হি যা যা ৱেৰমণী, তদুভযেপি ৱিভাৱেন্তো পণ্ণত্তিৱসেন কথেতি নাম. তেনাহ ‘‘কাযদ্ৱাৰে’’তিআদি. সিক্খাপদং ৱীতিক্কমতি এতেনাতি সিক্খাপদৱীতিক্কমো, সিক্খাপদস্স ৱীতিক্কমনাকাৰেন পৱত্তো অকুসলধম্মো যং, তস্স অসেৱিতব্বকাযসমাচাৰাদিতা. ৱীতিক্কমপটিপক্খো অৱীতিক্কমো, ন ৱীতিক্কমতি এতেনাতি অৱীতিক্কমো, সীলং.

মিচ্ছা সম্মা চ পৰিযেসতি এতাযাতি পৰিযেসনা, আজীৱো, অত্থতো পচ্চযগৱেসনব্যাপাৰো কাযৱচীদ্ৱাৰিকো. যদি এৱং কস্মা ৱিসুং গহণন্তি আহ ‘‘যস্মা’’তিআদি. অৰিযা নিদ্দোসা পৰিযেসনা গৱেসনাতি অৰিযপৰিযেসনা, অৰিযেহি সাধূহি পৰিযেসিতব্বাতিপি অৰিযপৰিযেসনাতি. ৱুত্তৱিপৰিযাযতো অনৰিযপৰিযেসনা ৱেদিতব্বা.

জাতিধম্মোতি জাযনসভাৱো জাযনপকতিকো. জৰাধম্মোতি জীৰণসভাৱো. ব্যাধিধম্মোতি ব্যাধিসভাৱো. মৰণধম্মোতি মীযনসভাৱো. সোকধম্মোতি সোচনকসভাৱো. সংকিলেসধম্মোতি সংকিলিস্সনসভাৱো.

পুত্তভৰিযন্তি পুত্তা চ ভৰিযা চ. এস নযো সব্বত্থ. দ্ৱন্দেকত্তৱসেন তেসং নিদ্দেসো. জাতৰূপৰজতন্তি এত্থ পন যতো ৱিকাৰং অনাপজ্জিত্ৱা সব্বং জাতৰূপমেৱ হোতীতি জাতৰূপং নাম সুৱণ্ণং. ধৱলসভাৱতায ৰজতীতি ৰজতং, ৰূপিযং. ইধ পন সুৱণ্ণং ঠপেত্ৱা যং কিঞ্চি উপভোগপৰিভোগাৰহং ‘‘ৰজত’’ন্ত্ৱেৱ গহিতং ৱোহাৰূপগমাসকাদি. জাতিধম্মা হেতে, ভিক্খৱে, উপধযোতি এতে কামগুণূপধযো নাম হোন্তি, তে সব্বেপি জাতিধম্মাতি দস্সেতি.

ব্যাধিধম্মৱাৰাদীসু জাতৰূপৰজতং ন গহিতং. ন হেতস্স সীসৰোগাদযো ব্যাধযো নাম সন্তি, ন সত্তানং ৱিয চুতিসঙ্খাতং মৰণং, ন সোকে উপ্পজ্জতি, চুতিসঙ্খাতং মৰণন্তি চ একভৱপৰিযাপন্নখন্ধনিৰোধো, সো তস্স নত্থি, খণিকনিৰোধো পন খণে খণে লব্ভতেৱ. ৰাগাদীহি পন সংকিলেসেহি সংকিলিস্সতীতি সংকিলেসধম্মৱাৰে গহিতং জাতৰূপং, তথা উতুসমুট্ঠানত্তা জাতিধম্মৱাৰে, মলং গহেত্ৱা জীৰণতো জৰাধম্মৱাৰে চ. অৰিযেহি ন অৰণীযা, পৰিযেসনাতিপি অনৰিযপৰিযেসনা.

ইদানি অনেসনাৱসেনাপি তং দস্সেতুং ‘‘অপিচা’’তিআদি ৱুত্তং. ইমিনা নযেন সুক্কপক্খেপি অত্থো ৱেদিতব্বো.

সম্ভাৰপৰিযেসনং পহৰণৱিসাদিগৱেসনং, পযোগৱসেন পযোগকৰণং তজ্জাৱাযামজননং তাদিসং উপক্কমনিব্বত্তনং, পাণাতিপাতাদিঅত্থং গমনং, পচ্চেকং কাল-সদ্দো যোজেতব্বো ‘‘সম্ভাৰপৰিযেসনকালতো পট্ঠায, পযোগকৰণকালতো পট্ঠায, গমনকালতো পট্ঠাযা’’তি. ইতৰোতি ‘‘সেৱিতব্বো’’তি ৱুত্তকাযসমাচাৰাদিকো. চিত্তম্পি উপ্পাদেতব্বং. তথা উপ্পাদিতচিত্তো হি সতি পচ্চযসমৱাযে তাদিসং পযোগং পৰক্কমং কৰোন্তো পটিপত্তিযা মত্থকং গণ্হাতি. তেনাহ ‘‘চিত্তুপ্পাদম্পি খো অহং, ভিক্খৱে, কুসলেসু ধম্মেসু বহুপকাৰং ৱদামী’’তি (ম. নি. ১.৮৪).

ইদানি তং মত্থকপ্পত্তং অসেৱিতব্বং, সেৱিতব্বঞ্চ দস্সেতুং ‘‘অপিচা’’তিআদি ৱুত্তং. সঙ্ঘভেদাদীনন্তি আদি-সদ্দেন লোহিতুপ্পাদনাদিং সঙ্গণ্হাতি. বুদ্ধৰতনসঙ্ঘৰতনুপট্ঠানেহেৱ ধম্মৰতনুপট্ঠানসিদ্ধীতি আহ ‘‘দিৱসস্স দ্ৱত্তিক্খত্তুং তিণ্ণং ৰতনানং উপট্ঠানগমনাদিৱসেনা’’তি. ধনুগ্গহপেসনং ধনুগ্গহপুৰিসানং উয্যোজনং. আদি-সদ্দেন পঞ্চৱৰযাচনাদিং সঙ্গণ্হাতি. ‘‘অজাতসত্তুং পসাদেত্ৱা লাভুপ্পাদৱসেন পৰিহীনলাভসক্কাৰস্স কুলেসু ৱিঞ্ঞাপন’’ন্তি এৱমাদিং অনৰিযপৰিযেসনং পৰিযেসন্তানং.

পাৰিপূৰিযাতি পাৰিপূৰিঅত্থং. অগ্গমগ্গফলৱসেনেৱ হি সেৱিতব্বানং পাৰিপূৰীতি তদত্থং সব্বা পুব্বভাগপটিপদা, পাতিমোক্খসংৱৰোপি অগ্গমগ্গেনেৱ পৰিপুণ্ণো হোতীতি তদত্থং পুব্বভাগপটিপদং ৱত্ৱা নিগমেন্তো ‘‘পাতিমোক্খো…পে… হোতী’’তি আহ.

ইন্দ্ৰিযসংৱৰৱণ্ণনা

৩৬৫. ইন্দ্ৰিযানং পিধানাযাতি ইন্দ্ৰিযানং পিদহনত্থায. ইন্দ্ৰিযানি চ চক্খাদীনি দ্ৱাৰানি, তেসং পিধানং সংৱৰণং অকুসলুপ্পত্তিতো গোপনাতি আহ ‘‘গুত্তদ্ৱাৰতাযা’’তি. অসেৱিতব্বৰূপাদিৱসেন ইন্দ্ৰিযেসু অগুত্তদ্ৱাৰতা অসংৱৰো, সংকিলেসধম্মৱিপ্পহানৱসেন ৱোদানধম্মপাৰিসুদ্ধীতি. কামং পাড়িযং অসেৱিতব্বম্পি ৰূপাদি দস্সিতং, সক্কেন পন ইন্দ্ৰিযসংৱৰায পটিপত্তি পুচ্ছিতাতি তমেৱ নিৱত্তেত্ৱা দস্সেতুং অট্ঠকথাযংৱুত্তং ‘‘চক্খুৱিঞ্ঞেয্যং ৰূপম্পীতিআদি সেৱিতব্বৰূপাদিৱসেন ইন্দ্ৰিযসংৱৰদস্সনত্থং ৱুত্ত’’ন্তি. ‘‘তুণ্হী অহোসী’’তি ৱত্ৱা তুণ্হীভাৱস্স কাৰণং ব্যতিৰেকমুখেন ৱিভাৱেতুং ‘‘কথেতুকামোপী’’তিআদি ৱুত্তং. অযন্তি সক্কো দেৱানং ইন্দো.

ৰূপন্তি ৰূপাযতনং, তস্স অসেৱনং নাম অদস্সনং এৱাতি আহ ‘‘ন সেৱিতব্বং ন দট্ঠব্ব’’ন্তি. যং পন সত্তসন্তানগতং ৰূপং পস্সতো পটিকূলমনসিকাৰৱসেন, অসুভসঞ্ঞা ৱা সণ্ঠাতি দস্সনানুত্তৰিযৱসেন. অথ ৱা কম্মফলসদ্দহনৱসেন পসাদো ৱা উপ্পজ্জতি. হুত্ৱা অভাৱাকাৰসল্লক্খণেন অনিচ্চসঞ্ঞাপটিলাভো ৱা হোতি.

পৰিযাযক্খৰণতো অক্খৰং, ৱণ্ণো, সো এৱ নিৰন্তৰুপ্পত্তিযা সমুদ্দিতো পদৱাক্যসঞ্ঞিতো, অধিপ্পেতমত্থং ব্যঞ্জেতীতি ব্যঞ্জনং, তযিদং কাব্যনাটকাদিগতৱেৱচনৱসেন, উচ্চাৰণৱসেন চ ৱিচিত্তসন্নিৱেসতায তথাপৱত্তৱিকপ্পনৱসেন চিত্তৱিচিত্তভাৱেন উপতিট্ঠনকং সন্ধাযাহ ‘‘যং চিত্তক্খৰং চিত্তব্যঞ্জনম্পি সদ্দং সুণতো ৰাগাদযো উপ্পজ্জন্তী’’তি. অত্থনিস্সিতন্তি সম্পৰাযিকত্থনিস্সিতং. ধম্মনিস্সিতন্তি ৱিৱট্টধম্মনিস্সিতং, লোকুত্তৰৰতনত্তযধম্মনিস্সিতং ৱা. পসাদোতি ৰতনত্তযসদ্ধা, কম্মফলসদ্ধাপি. নিব্বিদা ৱাতি অনিচ্চসঞ্ঞাদিৱসেন ৱট্টতো উক্কণ্ঠা ৱা.

গন্ধৰসাৱিপৰোধাদিৱসেন সেৱিযমানং অযোনিসো পটিপন্নত্তা অসেৱিতব্বং নাম. যোনিসো পচ্চৱেক্খিত্ৱা সেৱিযমানং সম্পজঞ্ঞৱসেন গহণতো সেৱিতব্বং নাম. তেন ৱুত্তং ‘‘যং গন্ধং ঘাযতো’’তিআদি.

যং পন ফুসতোতি যং পন সেৱিতব্বং ফোট্ঠব্বং অনিপ্ফন্নস্সেৱ ফুসতো. আসৱক্খযো চেৱ হোতি জাগৰিযানুযোগস্স মত্থকপ্পত্তিতো. ৱীৰিযঞ্চ সুপগ্গহিতং হোতি চতুত্থস্স অৰিযৱংসস্স উক্কংসনতো. পচ্ছিমা চ…পে… অনুগ্গহিতা হোতি সম্মাপটিপত্তিযং নিযোজনতো.

যে মনোৱিঞ্ঞেয্যে ধম্মে ইট্ঠাদিভেদে সমন্নাহৰন্তস্স আৱজ্জন্তস্স আপাথং আগচ্ছন্তি. ‘‘মনোৱিঞ্ঞেয্যা ধম্মা’’তি ৱিভত্তি ৱিপৰিণামেতব্বা, মেত্তাদিৱসেন সমন্নাহৰন্তস্স যে মনোৱিঞ্ঞেয্যা ধম্মা আপাথং আগচ্ছন্তি, এৱৰূপা সেৱিতব্বাতি যোজনা. আদি-সদ্দেন কৰুণাদীনঞ্চেৱ অনিচ্চাদীনঞ্চ সঙ্গহো দট্ঠব্বো. তিণ্ণং থেৰানং ধম্মাতি ইদানি ৱুচ্চমানপটিপত্তীনং তিণ্ণং থেৰানং মনোৱিঞ্ঞেয্যা ধম্মা. বহি ধাৱিতুং ন অদাসিন্তি অন্তোপৰিৱেণং আগতমেৱ ৰূপাদিং আৰব্ভ ইমস্মিং তেমাসে কম্মট্ঠানৱিনিমুত্তং চিত্তং কদাচি উপ্পন্নপুব্বং, অন্তোপৰিৱেণে চ ৱিসভাগৰূপাদীনং অসম্ভৱো এৱ, তস্মা ৱিসটৱিতক্কৱসেন চিত্তং বহি ধাৱিতুং ন অদাসিন্তি দস্সেতি. নিৱাসগেহতো নিৱাসনগব্ভতো. নিযকজ্ঝত্তখন্ধপঞ্চকতো ৱিপস্সনাগোচৰতো. থেৰো কিৰ সব্বম্পি অত্তনা কাতব্বকিৰিযং কম্মট্ঠানসীসেনেৱ পটিপজ্জতি.

৩৬৬. অসম্মোহসম্পজঞ্ঞৱসেন অদ্ৱেজ্ঝাভাৱতো একো অন্তো এতস্সাতি একন্তো, একন্তো ৱাদো এতেসন্তি একন্তৱাদা. তেনাহ ‘‘একংযেৱ ৱদন্তী’’তি, অভিন্নৱাদাতি অত্থো. একাচাৰাতি সমানাচাৰা. একলদ্ধিকাতি সমানলদ্ধিকা. একপৰিযোসানাতি সমাননিট্ঠানা.

ইতি সক্কো পুব্বে অত্তনা সুতং পুথুসমণব্ৰাহ্মণানং নানাৱাদা চাৰলদ্ধিনিট্ঠানং ইদানি সচ্চপটিৱেধেন অসাৰতো ঞত্ৱা ঠিতো, তস্স কাৰণং ঞাতুকামো তমেৱ তাৱ ব্যতিৰেকমুখেন পুচ্ছতি ‘‘সব্বেৱ ধম্মা নু খো’’তিআদিনা.

ধাতূতি অজ্ঝাসযধাতু উত্তৰপদলোপেন ৱুত্তা, অজ্ঝাসযধাতূতি চ অত্থতো অজ্ঝাসযো এৱাতি আহ ‘‘অনেকজ্ঝাসযো নানজ্ঝাসযো’’তি. ‘‘একস্মিং গন্তুকামে একো ঠাতুকামো হোতী’’তি ইদং নিদস্সনৱসেন ৱুত্তং ইৰিযাপথেপি নাম সত্তা একজ্ঝাসযা দুল্লভা, পগেৱ লদ্ধীসূতি দস্সনত্থং. যং যদেৱ অজ্ঝাসযন্তি যং যমেৱ সস্সতাদিঅজ্ঝাসযং. অভিনিৱিসন্তীতি তং তং লদ্ধিং দিট্ঠাভিনিৱেসৱসেন অভিমুখা হুত্ৱা দুপ্পটিনিস্সগ্গিভাৱেন নিৱিসন্তি, আদানগ্গাহং গণ্হন্তি. থামেন চ পৰামাসেন চাতি দিট্ঠিথামেন চ দিট্ঠিপৰামাসেন চ. সুট্ঠু গণ্হিত্ৱাতি অতিৱিয দড়্হগ্গাহং গণ্হিত্ৱা. ৱোহৰন্তীতি যথাভিনিৱিট্ঠং দিট্ঠিৱাদং পঞ্ঞাপেন্তি পৰে হি গাহেন্তি পতিট্ঠপেন্তি. তেনাহ ‘‘কথেন্তি দীপেন্তি কিত্তেন্তী’’তি, উগ্ঘোসেন্তীতি অত্থো.

অন্তং অতীতা অচ্চন্তা, অচ্চন্তা নিট্ঠা এতেসন্তি অচ্চন্তনিট্ঠা. সব্বেসন্তি সব্বেসং সমণব্ৰাহ্মণানং. যোগক্খেমোতিপি নিব্বানং চতূহিপি যোগেহি অনুপ্পদুট্ঠত্তা. ‘‘অচ্চন্তযোগক্খেমা’’তি ৱত্তব্বে ই-কাৰেন নিদ্দেসেন ‘‘অচ্চন্তযোগক্খেমী’’তি ৱুত্তং, অচ্চন্তযোগক্খেমো ৱা এতেসং অত্থীতি অচ্চন্তযোগক্খেমীতি. চৰন্তি উপগচ্ছন্তি, অধিগচ্ছন্তীতি অত্থো. পৰিযস্সতি পৰিক্খিস্সতি ৱট্টদুক্খন্তং আগম্মাতি পৰিযোসানন্তিপি নিব্বানস্স নামং.

সঙ্খিণাতীতি সমুচ্ছিন্দনেন খেপেতি. ৱিনাসেতীতি ততো এৱ সব্বসো অদস্সনং পাপেতি. ৱিমুত্তাতি ৱট্টদুক্খতো অচ্চন্তনিগ্গমেন ৱিসেসেন মুত্তা.

‘‘ইস্সামচ্ছৰিযং একো পঞ্হো’’তি কস্মা ৱুত্তং, ননু ইস্সামচ্ছৰিযং ৱিস্সজ্জনন্তি? সচ্চমেতং, যো পন ঞাতুং ইচ্ছিতো অত্থো, সো পঞ্হো. সো এৱ চ ৱিস্সজ্জীযতীতি নাযং দোসো, অঞ্ঞথা অম্বং পুট্ঠস্স লবুজং ব্যাকৰণং ৱিয সিযা, এৱং পঞ্হসীসেন পঞ্হব্যাকৰণং ৱদতি. তথা হি ‘‘পিযাপ্পিয’’ন্তিআদিনা ৱিস্সজ্জনপদানেৱ গহিতানি, ‘‘পিযাপ্পিযং একো’’তিআদীসুপি এসেৱ নযো. পপঞ্চসঞ্ঞাতি সঞ্ঞাসীসেন পপঞ্চা এৱ ৱুত্তাতি আহ ‘‘পপঞ্চো একো’’তি. এত্থ চ যথা পাতিমোক্খসংৱৰপুচ্ছা কাযসমাচাৰাদিৱিভাগেন ৱিস্সজ্জিতত্তা তযো পঞ্হা জাতা, এৱং ইন্দ্ৰিযসংৱৰপুচ্ছা ৰূপাদিৱিভাগেন ৱিস্সজ্জিতত্তা ছ পঞ্হা সিযুং. তথা সতি একূনৱীসতি পুচ্ছা সিযুং, অথ ইন্দ্ৰিযসংৱৰতাসামঞ্ঞেন একোৱ পঞ্হো কতো, এৱং সতি পাতিমোক্খসংৱৰপুচ্ছাভাৱসামঞ্ঞেন তেপি তযো একোৱ পঞ্হোতি সব্বেৱ দ্ৱাদসেৱ পঞ্হা ভৱেয্যুন্তি? নযিদমেৱং. যস্মা কাযসমাচাৰাদীসু ৱিভজ্জ ৱুচ্চমানেসু মহাৱিসযতায অপৰিমাণো ৱিভাগো সম্ভৱতি ৱিস্সজ্জেতুং. সকলম্পি ৱিনযপিটকং তস্স নিদ্দেসো. ৰূপাদীসু পন ৱিভজ্জ ৱুচ্চমানেসু অপ্পৱিসযতায ন তাদিসো ৱিভাগো সম্ভৱতি ৱিস্সজ্জেতুং. ইতি মহাৱিসযতায পাতিমোক্খসংৱৰপুচ্ছা তযো পঞ্হা কতা, ইন্দ্ৰিযসংৱৰপুচ্ছা পন অপ্পৱিসযতায একোৱ পঞ্হো কতো. তেন ৱুত্তং ‘‘চুদ্দস মহাপঞ্হা’’তি.

৩৬৭. চলনট্ঠেনাতি কম্পনট্ঠেন. তণ্হা হি কামৰাগৰূপৰাগঅৰূপৰাগাদিৱসেন পৱত্তিযা অনৱট্ঠিততায সযম্পি চলতি, যত্থ উপ্পন্না, তম্পি সন্তানং ভৱাদীসু পৰিকড্ঢনেন চালেতি, তস্মা চলনট্ঠেন তণ্হা এজা নাম. পীড়নট্ঠেনাতি ৱিবাধনট্ঠেন তস্স তস্স দুক্খস্স হেতুভাৱেন. পদুস্সনট্ঠেনাতি অধম্মৰাগাদিভাৱেন, সম্মুখপৰংমুখেন, কিলেসাসুচিপগ্ঘৰণেন চ পকাৰতো দুস্সনট্ঠেন গণ্ডো. অনুপ্পৱিট্ঠট্ঠেনাতি আসযস্স দুন্নীহৰণীযভাৱেন অনুপ্পৱিসনট্ঠেন. কড্ঢতি অত্তনো চ ৰুচিযা উপনেতি. উচ্চাৱচন্তি পণীতভাৱং, নিহীনভাৱঞ্চ. যেসু সমণব্ৰাহ্মণেসু. ‘‘যেসাহ’’ন্তিপি পাড়ি, তস্সা কেচি ‘‘যেসং অহ’’ন্তি অত্থং ৱদন্তি. এৱন্তি সুতানুৰূপং, উগ্গহানুৰূপঞ্চ. ‘‘অহং খো পন ভন্তে অঞ্ঞেসং সমণব্ৰাহ্মণানং ধম্মাচৰিযো হোন্তোপি ভগৱতো সাৱকো…পে… সম্বোধিপৰাযণো’’তি এৱং অত্তনো সোতাপন্নভাৱং জানাপেতি.

সোমনস্সপটিলাভকথাৱণ্ণনা

৩৬৮. সমাপন্নোতি সমোগাড়্হো পৱত্তসম্পহাৰো ৱিযাতিব্যূড়্হো. জিনিংসূতি যথা অসুৰা পুন সীসং উক্খিপিতুং নাসক্খিংসু, এৱং দেৱা ৱিজিনিংসুযেৱাতি দস্সেন্তো আহ ‘‘দেৱা পুন অপচ্চাগমনায অসুৰে জিনিংসূ’’তি. তাদিসো হিস্স জযো সাতিসযং ৱেদপটিলাভায অহোসি. দুৱিধম্পি ওজন্তি দিব্বং, অসুৰং চাতি দ্ৱিপ্পকাৰম্পি ওজং. দেৱাযেৱ পৰিভুঞ্জিস্সন্তি অসুৰানং পৱেসাভাৱতো. দণ্ডস্স অৱচৰণং আৱৰণং দণ্ডাৱচৰো, সহ দণ্ডাৱচৰেনাতি সদণ্ডাৱচৰো, দণ্ডেন পহৰিত্ৱা ৱা আৱৰিত্ৱা ৱা সাধেতব্বন্তি অত্থো.

৩৬৯. ইমস্মিংযেৱ ওকাসেতি ইমিস্সমেৱ ইন্দসালগুহাযং. দেৱভূতস্স মেতি পুব্বেপি দেৱভূতস্স সক্কস্সেৱ মে ভূতস্স. সতোতি ইদানিপি সক্কস্সেৱ সতো পুনৰাযু চ মে লদ্ধো.