৩. মহাপৰিনিব্বানসুত্তৱণ্ণনা
১৩১. পূজনীযভাৱতো, বুদ্ধসম্পদঞ্চ পহায পৱত্ততা মহন্তঞ্চ তং পৰিনিব্বানঞ্চাতি মহাপৰিনিব্বানং; সৱাসনপ্পহানতো মহন্তং কিলেসক্খযং নিস্সায পৱত্তং পৰিনিব্বানন্তিপি মহাপৰিনিব্বানং; মহতা কালেন মহতা ৱা গুণৰাসিনা সাধিতং পৰিনিব্বানন্তিপি মহাপৰিনিব্বানং; মহন্তভাৱায, ধাতূনং বহুভাৱায পৰিনিব্বানন্তিপি মহাপৰিনিব্বানং; মহতো লোকতো নিস্সটং পৰিনিব্বানন্তিপি মহাপৰিনিব্বানং; সব্বলোকাসাধাৰণত্তা বুদ্ধানং সীলাদিগুণেহি মহতো বুদ্ধস্স ভগৱতো পৰিনিব্বানন্তিপি মহাপৰিনিব্বানং; মহতি সাসনে পতিট্ঠিতে পৰিনিব্বানন্তিপি মহাপৰিনিব্বানন্তি বুদ্ধস্স ভগৱতো পৰিনিব্বানং ৱুচ্চতি, তপ্পটিসংযুত্তং সুত্তং মহাপৰিনিব্বানসুত্তং. গিজ্ঝা এত্থ ৱসন্তীতি গিজ্ঝং, গিজ্ঝং কূটং এতস্সাতি গিজ্ঝকূটো, গিজ্ঝং ৱিয ৱা গিজ্ঝং, কূটং, তং এতস্সাতি গিজ্ঝকূটো, পব্বতো, তস্মিং গিজ্ঝকূটে. তেনাহ ‘‘গিজ্ঝা’’তিআদি. অভিযাতুকামোতি এত্থ অভি-সদ্দো অভিভৱনত্থো, ‘‘অভিৱিজানাতূ’’তিআদীসু (দী. নি. ২.২৪৪; ৩.৮৫; ম. নি. ৩.২৫৬) ৱিযাতি আহ ‘‘অভিভৱনত্থায যাতুকামো’’তি. ৱজ্জিৰাজানোতি ‘‘ৱজ্জেতব্বা ইমে’’তিআদিতো পৱত্তং ৱচনং উপাদায ‘‘ৱজ্জী’’তি লদ্ধনামা ৰাজানো, ৱজ্জীৰট্ঠস্স ৱা ৰাজানো ৱজ্জিৰাজানো. ৱজ্জিৰট্ঠস্স পন ৱজ্জিসমঞ্ঞা তন্নিৱাসিৰাজকুমাৰৱসেন ৱেদিতব্বা. ৰাজিদ্ধিযাতি ৰাজভাৱানুগতেন সভাৱেন. সো পন সভাৱো নেসং গণৰাজূনং মিথো সামগ্গিযা লোকে পাকটো, চিৰট্ঠাযী চ অহোসীতি ‘‘সমগ্গভাৱং কথেসী’’তি ৱুত্তং. অনু অনু তংসমঙ্গিনো ভাৱেতি ৱড্ঢেতীতি অনুভাৱো, অনুভাৱো এৱ আনুভাৱো, পতাপো, সো পন নেসং পতাপো হত্থিঅস্সাদিৱাহনসম্পত্তিযা, তত্থ চ সুসিক্খিতভাৱেন লোকে পাকটো জাতোতি ‘‘এতেন…পে… কথেসী’’তি ৱুত্তং. তাড়চ্ছিগ্গলেনাতি কুঞ্চিকাছিদ্দেন. অসনন্তি সৰং. অতিপাতযিস্সন্তীতি অতিক্কামেন্তি. পোঙ্খানুপোঙ্খন্তি পোঙ্খস্স অনুপোঙ্খং, পুৰিমসৰস্স পোঙ্খপদানুগতপোঙ্খং ইতৰং সৰং কত্ৱাতি অত্থো. অৱিৰাধিতন্তি অৱিৰজ্ঝিতং. উচ্ছিন্দিস্সামীতি উম্মূলনৱসেন কুলসন্ততিং ছিন্দিস্সামি. অযনং ৱড্ঢনং অযো, তপ্পটিক্খেপেন অনযোতি আহ ‘‘অৱড্ঢিযা এতং নাম’’ন্তি. ৱিক্খিপতীতি ৱিদূৰতো খিপতি, অপনেতীতি অত্থো.
গঙ্গাযন্তি গঙ্গাসমীপে. পট্টনগামন্তি সকটপট্টনগামং. আণাতি আণা ৱত্ততি. অড্ঢযোজনন্তি চ তস্মিং পট্টনে অড্ঢযোজনট্ঠানৱাসিনো সন্ধায ৱুত্তং. তত্ৰাতি তস্মিং পট্টনে. বলৱাঘাতজাতোতি উপ্পন্নবলৱকোধো.
মেতি ময্হং. গতেনাতি গমনেন.
ৰাজঅপৰিহানিযধম্মৱণ্ণনা
১৩৪. সীতং ৱা উণ্হং ৱা নত্থি, তাযং ৱেলাযং পুঞ্ঞানুভাৱেন বুদ্ধানং সব্বকালং সমসীতুণ্হাৱ উতু হোতি, তং সন্ধায তথা ৱুত্তং. অভিণ্হং সন্নিপাতাতি নিচ্চসন্নিপাতা, তং পন নিচ্চসন্নিপাততং দস্সেতুং ‘‘দিৱসস্সা’’তিআদি ৱুত্তং. সন্নিপাতবহুলাতি পচুৰসন্নিপাতা. ৱোসানন্তি সঙ্কোচং. ‘‘যাৱকীৱ’’ন্তি একমেৱেতং পদং অনিযমতো পৰিমাণৱাচী, কালো চেত্থ অধিপ্পেতোতি আহ ‘‘যত্তকং কাল’’ন্তি. ‘‘ৱুদ্ধিযেৱা’’তিআদিনা ৱুত্তমত্থং ব্যতিৰেকমুখেন দস্সেতুং ‘‘অভিণ্হং অসন্নিপতন্তা হী’’তিআদি ৱুত্তং. আকুলাতি খুভিতা, ন পসন্না. ভিজ্জিত্ৱাতি ৱগ্গবন্ধতো ৱিভজ্জ ৱিসুং ৱিসুং হুত্ৱা.
সন্নিপাতভেৰিযাতি সন্নিপাতাৰোচনভেৰিযা. অড্ঢভুত্তা ৱাতি সামিভুত্তা চ. ওসীদমানেতি হাযমানে.
পুব্বে অকতন্তি পুব্বে অনিব্বত্তং. সুঙ্কন্তি ভণ্ডং গহেত্ৱা গচ্ছন্তেহি পব্বতখণ্ড নদীতিত্থগামদ্ৱাৰাদীসু ৰাজপুৰিসানং দাতব্বভাগং. বলিন্তি নিপ্ফন্নসস্সাদিতো ছভাগং, সত্তভাগন্তিআদিনা লদ্ধকৰং. দণ্ডন্তি দসৱীসতিকহাপণাদিকং অপৰাধানুৰূপং গহেতব্বধনদণ্ডং. ৱজ্জিধম্মন্তি ৱজ্জিৰাজধম্মং. ইদানি অপঞ্ঞত্তপঞ্ঞাপনাদীসু তপ্পটিক্খেপ আদীনৱানিসংসে ৱিত্থাৰতো দস্সেতুং ‘‘তেসং অপঞ্ঞত্ত’’ন্তিআদি ৱুত্তং. পাৰিচৰিযক্খমাতি উপট্ঠানক্খমা.
কুলভোগইস্সৰিযাদিৱসেন মহতী মত্তা পমাণং এতেসন্তি মহামত্তা, নীতিসত্থৱিহিতে ৱিনিচ্ছযে ঠপিতা মহামত্তা ৱিনিচ্ছযমহামত্তা, তেসং. দেন্তীতি নিয্যাতেন্তি. সচে চোৰোতি এৱংসঞ্ঞিনো সচে হোন্তি. পাপভীৰুতায অত্তনা কিঞ্চি অৱত্ৱা. দণ্ডনীতিসঞ্ঞিতে ৱোহাৰে নিযুত্তাতি ৱোহাৰিকা, যে ‘‘ধম্মট্ঠা’’তি ৱুচ্চন্তি. সুত্তধৰা নীতিসুত্তধৰা, ঈদিসে ৱোহাৰৱিনিচ্ছযে নিযমেত্ৱা ঠপিতা. পৰম্পৰাভতেসু অট্ঠসু কুলেসু জাতা অগতিগমনৱিৰতা অট্ঠমহল্লকপুৰিসা অট্ঠকুলিকা.
সক্কাৰন্তি উপকাৰং. গৰুভাৱং পচ্চুপট্ঠপেত্ৱাতি ‘‘ইমে অম্হাকং গৰুনো’’তি তত্থ গৰুভাৱং পতি পতি উপট্ঠপেত্ৱা. মানেন্তীতি সম্মানেন্তি, তং পন সম্মাননং তেসু নেসং অত্তমনতাপুব্বকন্তি আহ ‘‘মনেন পিযাযন্তী’’তি. নিপচ্চকাৰন্তি পণিপাতং. দস্সেন্তীতি ‘‘ইমে অম্হাকং পিতামহা, মাতামহা’’তিআদিনা নীচচিত্তা হুত্ৱা গৰুচিত্তাকাৰং দস্সেন্তি. সন্ধাৰেতুন্তি সম্বন্ধং অৱিচ্ছিন্নং কত্ৱা ঘটেতুং.
পসয্হাকাৰস্সাতি বলক্কাৰস্স. কামং ৱুদ্ধিযা পূজনীযতায ‘‘ৱুদ্ধিহানিযো’’তি ৱুত্তং, অত্থো পন ৱুত্তানুক্কমেনেৱ যোজেতব্বো, পাড়িযং ৱা যস্মা ‘‘ৱুদ্ধিযেৱ পাটিকঙ্খা, নো পৰিহানী’’তি ৱুত্তং, তস্মা তদনুক্কমেন ‘‘ৱুদ্ধিহানিযো’’তি ৱুত্তং.
ৱিপচ্চিতুং অলদ্ধোকাসে পাপকম্মে, তস্স কম্মস্স ৱিপাকে ৱা অনৱসৰোৱ দেৱতোপসগ্গো, তস্মিং পন লদ্ধোকাসে সিযা দেৱতোপসগ্গস্স অৱসৰোতি আহ ‘‘অনুপ্পন্নং…পে… ৱড্ঢেন্তী’’তি. এতেনেৱ অনুপ্পন্নং সুখন্তি এত্থাপি অত্থো ৱেদিতব্বো. ‘‘বলকাযস্স দিগুণতিগুণতাদস্সনং, পটিভযভাৱদস্সন’’ন্তি এৱং আদিনা দেৱতানং সঙ্গামসীসে সহাযতা ৱেদিতব্বা.
অনিচ্ছিতন্তি অনিট্ঠং. আৱৰণতোতি নিসেধনতো. যস্স ধম্মতো অনপেতা ধম্মিযাতি ইধ ‘‘ধম্মিকা’’তি ৱুত্তা. মিগসূকৰাদিঘাতায সুনখাদীনং কড্ঢিত্ৱা ৱনচৰণং ৱাজো, মিগৱা, তত্থ নিযুত্তা, তে ৱা ৱাজেন্তি নেন্তীতি ৱাজিকা, মিগৱধচাৰিনো. চিত্তপ্পৱত্তিং পুচ্ছতি. কাযিকৱাচসিকপযোগেন হি সা লোকে পাকটা পকাসভূতাতি.
১৩৫. দেৱাযতনভাৱেন চিতত্তা, লোকস্স চিত্তীকাৰট্ঠানত্তা চ চেতিযং অহোসি.
কামংকাৰৱসেন কিঞ্চিপি ন কৰণীযাতি অকৰণীযা. কামংকাৰো পন হত্থগতকৰণৱসেনাতি আহ ‘‘অগ্গহেতব্বাতি অত্থো’’তি. অভিমুখযুদ্ধেনাতি অভিমুখং উজুকমেৱ সঙ্গামকৰণেন. উপলাপনং সামং দানঞ্চাতি দস্সেতুং ‘‘অল’’ন্তিআদি ৱুত্তং. ভেদোপি ইধ উপাযো এৱাতি ৱুত্তং ‘‘অঞ্ঞত্ৰ মিথুভেদাযা’’তি. যুদ্ধস্স পন অনুপাযতা পগেৱ পকাসিতা. ইদন্তি ‘‘অঞ্ঞত্ৰ উপলাপনায, অঞ্ঞত্ৰ মিথুভেদা’’তি চ ইদং ৱচনং. কথায নযং লভিত্ৱাতি ‘‘যাৱকীৱঞ্চ…পে… নো পৰিহানী’’তি ইমায ভগৱতো কথায নযং উপাযং লভিত্ৱা.
অনুকম্পাযাতি ৱজ্জিৰাজেসু অনুগ্গহেন. অস্সাতি ভগৱতো.
কথন্তি ৱজ্জীহি সদ্ধিং কাতব্বযুদ্ধকথং. উজুং কৰিস্সামীতি পটিৰাজানো আনেত্ৱা পাকাৰপৰিখানং অঞ্ঞথাভাৱাপাদনেন উজুভাৱং কৰিস্সামি.
পতিট্ঠিতগুণোতি পতিট্ঠিতাচৰিযগুণো. ইস্সৰা সন্নিপতন্তু, মযং অনিস্সৰা, তত্থ গন্ত্ৱা কিং কৰিস্সামাতি লিচ্ছৱিনো ন সন্নিপতিংসূতি যোজনা. সূৰা সন্নিপতন্তূতি এত্থাপি এসেৱ নযো.
বলভেৰিন্তি যুদ্ধায বলকাযস্স উট্ঠানভেৰিং.
ভিক্খুঅপৰিহানিযধম্মৱণ্ণনা
১৩৬. অপৰিহানায হিতাতি অপৰিহানিযা, ন পৰিহাযন্তি এতেহীতি ৱা অপৰিহানিযা, তে পন যস্মা অপৰিহানিযা কাৰকা নাম হোন্তি, তস্মা ৱুত্তং ‘‘অপৰিহানিকৰে’’তি. যস্মা পন তে পৰিহানিকৰানং উজুপটিপক্খভূতা, তস্মা আহ ‘‘ৱুদ্ধিহেতুভূতে’’তি. যস্মা ভগৱতো দেসনা উপৰূপৰি ঞাণালোকং পসাদেন্তী সত্তানং হদযন্ধকাৰং ৱিধমতি, পকাসেতব্বে চ অত্থে হত্থতলে আমলকং ৱিয সুট্ঠুতৰং পাকটে কত্ৱা দস্সেতি, তস্মা ৱুত্তং ‘‘চন্দসহস্সং…পে… কথযিস্সামী’’তি.
যস্মা ভগৱা ‘‘তস্স ব্ৰাহ্মণস্স সম্মুখা ৱজ্জীনং অভিণ্হসন্নিপাতাদিপটিপত্তিং কথেন্তোযেৱ অযং অপৰিহানিযকথা অনিয্যানিকা ৱট্টনিস্সিতা, ময্হং পন সাসনে তথাৰূপী কথা কথেতব্বা, সা হোতি নিয্যানিকা ৱিৱট্টনিস্সিতা, যায সাসনং ময্হং পৰিনিব্বানতো পৰম্পি অদ্ধনিযং অস্স চিৰট্ঠিতিক’’ন্তি চিন্তেসি, তস্মা ভিক্খূ সন্নিপাতাপেত্ৱা তেসং অপৰিহানিযে ধম্মে দেসেন্তো তেনেৱ নিযামেন দেসেসি. তেন ৱুত্তং ‘‘ইদং ৱজ্জিসত্তকে ৱুত্তসদিসমেৱা’’তি. এৱং সঙ্খেপতো ৱুত্তমত্থং ৱিত্থাৰতো দস্সেন্তো ‘‘ইধাপি চা’’তিআদিমাহ. তত্থ ‘‘ততো’’তিআদি দিসাসু আগতসাসনে ৱুত্তং তং কথনং. ৱিহাৰসীমা আকুলা যস্মা, তস্মা উপোসথপৱাৰণা ঠিতা.
ওলীযমানকোতি পাড়িতো, অত্থতো চ ৱিনস্সমানো. উক্খিপাপেন্তাতি পগুণভাৱকৰণেন, অত্থসংৱণ্ণনেন চ পগ্গণ্হন্তা.
সাৱত্থিযং ভিক্খূ ৱিয পাচিত্তিযং দেসাপেতব্বোতি (পাৰা. ৫৬৫ ৱিত্থাৰৱত্থু). ৱজ্জিপুত্তকা ৱিয দসৱত্থুদীপনেন (চূড়ৱ. ৪৪৬ ৱিত্থাৰৱত্থু). ‘‘গিহিগতানীতি গিহিপটিসংযুত্তানী’’তি ৱদন্তি. গিহীসু গতানি, তেহি ঞাতানি গিহিগতানি. ধূমকালো এতস্সাতি ধূমকালিকং চিতকধূমৱূপসমতো পৰং অপ্পৱত্তনতো.
থিৰভাৱপ্পত্তাতি সাসনে থিৰভাৱং অনিৱত্তিতভাৱং উপগতা. থেৰকাৰকেহীতি থেৰভাৱসাধকেহি সীলাদিগুণেহি অসেক্খধম্মেহি. বহূ ৰত্তিযোতি পব্বজিতা হুত্ৱা বহূ ৰত্তিযো জানন্তি. সীলাদিগুণেসু পতিট্ঠাপনমেৱ সাসনে পৰিণাযকতাতি আহ ‘‘তীসু সিক্খাসু পৱত্তেন্তী’’তি.
ওৱাদং ন দেন্তি অভাজনভাৱতো. পৱেণীকথন্তি আচৰিযপৰম্পৰাভতং সম্মাপটিপত্তিদীপনং ধম্মকথং. সাৰভূতং ধম্মপৰিযাযন্তি সমথৱিপস্সনামগ্গফলসম্পাপনেন সাৰভূতং বোজ্ঝঙ্গকোসল্লঅনুত্তৰসীতীভাৱঅধিচিত্তসুত্তাদিধম্মতন্তিং.
পুনব্ভৱদানং পুনব্ভৱো উত্তৰপদলোপেন. ইতৰেতি যে ন পচ্চযৱসিকা ন আমিসচক্খুকা, তে ন গচ্ছন্তি তণ্হায ৱসং.
আৰঞ্ঞকেসূতি অৰঞ্ঞভাগেসু অৰঞ্ঞপৰিযাপন্নেসু. ননু যত্থ কত্থচিপি তণ্হা সাৱজ্জা এৱাতি চোদনং সন্ধাযাহ ‘‘গামন্তসেনাসনেসু হী’’তিআদি, তেন ‘‘অনুত্তৰেসু ৱিমোক্খেসু পিহং উপট্ঠাপযতো’’তি এত্থ ৱুত্তসিনেহাদযো ৱিয আৰঞ্ঞকেসু সেনাসনেসু সালযতা সেৱিতব্বপক্খিযা এৱাতি দস্সেতি.
অত্তনাৱাতি সযমেৱ, তেন পৰেহি অনুস্সাহিতানং সৰসেনেৱ অনাগতানং পেসলানং ভিক্খূনং আগমনং, আগতানঞ্চ ফাসুৱিহাৰং পচ্চাসিসন্তীতি দস্সেতি. ইমিনা নীহাৰেনাতি ইমায পটিপত্তিযা. অগ্গহিতধম্মগ্গহণন্তি অগ্গহিতস্স পৰিযত্তিধম্মস্স উগ্গহণং. গহিতসজ্ঝাযকৰণন্তি উগ্গহিতস্স সুট্ঠু অত্থচিন্তনং. চিন্তনত্থো হি সজ্ঝাযসদ্দো.
এন্তীতি উপগচ্ছন্তি. নিসীদন্তি আসনপঞ্ঞাপনাদিনা.
১৩৭. আৰমিতব্বট্ঠেন কম্মং আৰামো. কম্মে ৰতা, ন গন্থধুৰে, ৱাসধুৰে ৱাতি কম্মৰতা, অনুযুত্তাতি তপ্পৰভাৱেন পুনপ্পুনং পসুতা. ইতি কাতব্বকম্মন্তি তং তং ভিক্খূনং কাতব্বং উচ্চাৱচকম্মং চীৱৰৱিচাৰণাদি. তেনাহ ‘‘সেয্যথিদ’’ন্তিআদি. উপত্থম্ভনন্তি দুপট্টতিপট্টাদিকৰণং. তঞ্হি পঠমপটলাদীনং উপত্থম্ভনকাৰণত্তা তথা ৱুত্তং. যদি এৱং কথং অযং কম্মৰামতা পটিক্খিত্তাতি আহ ‘‘একচ্চো হী’’তিআদি.
কৰোন্তো যেৱাতি যথাৱুত্ততিৰচ্ছানকথং কথেন্তোযেৱ. অতিৰচ্ছানকথাভাৱেপি তস্স তত্থ তপ্পৰভাৱদস্সনত্থং অৱধাৰণৱচনং. পৰিযন্তকাৰীতি সপৰিযন্তং কত্ৱা ৱত্তা. ‘‘পৰিযন্তৱতিং ৱাচং ভাসিতা’’তি (দী. নি. ১.৯, ১৯৪) হি ৱুত্তং. অপ্পভস্সো ৱাতি পৰিমিতকথোযেৱ একন্তেন কথেতব্বস্সেৱ কথনতো. সমাপত্তিসমাপজ্জনং অৰিযো তুণ্হীভাৱো.
নিদ্দাযতিযেৱাতি নিদ্দোক্কমনে অনাদীনৱদস্সী নিদ্দাযতিযেৱ. ইৰিযাপথপৰিৱত্তনাদিনা ন নং ৱিনোদেতি.
এৱং সংসট্ঠো ৱাতি ৱুত্তনযেন গণসঙ্গণিকায সংসট্ঠো এৱ ৱিহৰতি.
দুস্সীলা পাপিচ্ছা নামাতি সযং নিস্সীলা অসন্তগুণসম্ভাৱনিচ্ছায সমন্নাগতত্তা পাপা লামকা ইচ্ছা এতেসন্তি পাপিচ্ছা.
পাপপুগ্গলেহি মেত্তিকৰণতো পাপমিত্তা. তেহি সদা সহ পৱত্তনেন পাপসহাযা. তত্থ নিন্নতাদিনা তদধিমুত্ততায পাপসম্পৱঙ্কা.
১৩৮. সদ্ধা এতেসং অত্থীতি সদ্ধাতি আহ ‘‘সদ্ধাসম্পন্না’’তি. আগমনীযপটিপদায আগতসদ্ধা আগমনীযসদ্ধা, সা সাতিসযা মহাবোধিসত্তানং পৰোপদেসেন ৱিনা সদ্ধেয্যৱত্থুং অৱিপৰীততো ওগাহেত্ৱা অধিমুচ্চনতোতি আহ ‘‘সব্বঞ্ঞুবোধিসত্তানং হোতী’’তি. সচ্চপটিৱেধতো আগতসদ্ধা অধিগমসদ্ধা সুৰবন্ধাদীনং (দী. নি. অট্ঠ. ৩.১১৮; ধ. প. অট্ঠ. ১.সুপ্পবুদ্ধকুট্ঠিৱত্থু; উদা. অট্ঠ. ৪৩) ৱিয. ‘‘সম্মাসম্বুদ্ধো ভগৱা’’তিআদিনা বুদ্ধাদীসু উপ্পজ্জনকপসাদো পসাদসদ্ধা মহাকপ্পিনৰাজাদীনং (অ. নি. অট্ঠ. ১.১.২৩১; ধ. প. অট্ঠ. ১.মহাকপ্পিনত্থেৰৱত্থু; থেৰগা. অট্ঠ. ২.মহাকপ্পিনত্থেৰগাথাৱণ্ণনা, ৱিত্থাৰো) ৱিয. ‘‘এৱমেত’’ন্তি ওক্কন্তিত্ৱা পক্খন্দিত্ৱা সদ্দহনৱসেন কপ্পনং ওকপ্পনং. দুৱিধাপীতি পসাদসদ্ধাপি ওকপ্পনসদ্ধাপি. তত্থ পসাদসদ্ধা অপৰনেয্যৰূপা হোতি সৱনমত্তেন পসীদনতো. ওকপ্পনসদ্ধা সদ্ধেয্যৱত্থুং ওগাহেত্ৱা অনুপৱিসিত্ৱা ‘‘এৱমেত’’ন্তি পচ্চক্খং কৰোন্তী ৱিয পৱত্ততি. তেনাহ ‘‘সদ্ধাধিমুত্তো ৱক্কলিত্থেৰসদিসো হোতী’’তি. তস্স হীতি ওকপ্পনসদ্ধায সমন্নাগতস্স. হিৰী এতস্স অত্থীতি হিৰি, হিৰি মনো এতেসন্তি হিৰিমনাতি আহ ‘‘পাপ…পে… চিত্তা’’তি. পাপতো ওত্তপ্পেন্তি উব্বিজ্জন্তি ভাযন্তীতি ওত্তপ্পী.
বহু সুতং সুত্তগেয্যাদি এতেনাতি বহুস্সুতো, সুতগ্গহণং চেত্থ নিদস্সনমত্তং ধাৰণপৰিচযপৰিপুচ্ছানুপেক্খনদিট্ঠিনিজ্ঝানানং পেত্থ ইচ্ছিতব্বত্তা. সৱনমূলকত্তা ৱা তেসম্পি তগ্গহণেনেৱ গহণং দট্ঠব্বং. অত্থকামেন পৰিযাপুণিতব্বতো, দিট্ঠধম্মিকাদিপুৰিসত্থসিদ্ধিযা পৰিযত্তভাৱতো চ পৰিযত্তি, তীণি পিটকানি. সচ্চপ্পটিৱেধো সচ্চানং পটিৱিজ্ঝনং. তদপি বাহুসচ্চং যথাৱুত্তবাহুসচ্চকিচ্চনিপ্ফত্তিতো. পৰিযত্তি অধিপ্পেতা সচ্চপটিৱেধাৱহেন বাহুসচ্চেন বহুস্সুতভাৱস্স ইধ ইচ্ছিতত্তা. সোতি পৰিযত্তিবহুস্সুতো. চতুব্বিধো হোতি পঞ্চমস্স পকাৰস্স অভাৱতো. সব্বত্থকবহুস্সুতোতি নিস্সযমুচ্চনকবহুস্সুতাদযো ৱিয পদেসিকো অহুত্ৱা পিটকত্তযে সব্বত্থকমেৱ বাহুসচ্চসব্ভাৱতো সব্বস্স অত্থস্স কাযনতো কথনতো সব্বত্থকবহুস্সুতো. তে ইধ অধিপ্পেতা পটিপত্তিপটিৱেধসদ্ধম্মানং মূলভূতে পৰিযত্তিসদ্ধম্মে সুপ্পতিট্ঠিতভাৱতো.
আৰদ্ধন্তি পগ্গহিতং. তং পন দুৱিধম্পি ৱীৰিযাৰম্ভৱিভাগেন দস্সেতুং ‘‘তত্থা’’তিআদি ৱুত্তং. তত্থ এককাতি একাকিনো, ৱূপকট্ঠৱিহাৰিনোতি অত্থো.
পুচ্ছিত্ৱাতি পৰতো পুচ্ছিত্ৱা. সম্পটিচ্ছাপেতুন্তি ‘‘ত্ৱং অসুকনামো’’তি ৱত্ৱা তেহি ‘‘আমা’’তি পটিজানাপেতুন্তি অত্থো. এৱং চিৰকতাদিঅনুস্সৰণসমত্থসতিনেপক্কানং অপ্পকসিৰেনেৱ সতিসম্বোজ্ঝঙ্গভাৱনাপাৰিপূৰিং গচ্ছতীতি দস্সনত্থং ‘‘এৱৰূপে ভিক্খূ সন্ধাযা’’তি ৱুত্তং. তেনেৱাহ ‘‘অপিচা’’তিআদি.
১৩৯. বুজ্ঝতি এতাযাতি ‘‘বোধী’’তি লদ্ধনামায সম্মাদিট্ঠিআদিধম্মসামগ্গিযা অঙ্গোতি বোজ্ঝঙ্গো, পসত্থো, সুন্দৰো ৱা বোজ্ঝঙ্গো সম্বোজ্ঝঙ্গো. উপট্ঠানলক্খণোতি কাযৱেদনাচিত্তধম্মানং অসুভদুক্খানিচ্চানত্তভাৱসল্লক্খণসঙ্খাতং আৰম্মণে উপট্ঠানং লক্খণং এতস্সাতি উপট্ঠানলক্খণো. চতুন্নং অৰিযসচ্চানং পীড়নাদিপ্পকাৰতো ৱিচযো উপপৰিক্খা লক্খণং এতস্সাতি পৱিচযলক্খণো. অনুপ্পন্না কুসলানুপ্পাদনাদিৱসেন চিত্তস্স পগ্গহো পগ্গণ্হনং লক্খণং এতস্সাতি পগ্গহলক্খণো. ফৰণং ৱিপ্ফাৰিকতা লক্খণং এতস্সাতি ফৰণলক্খণো. উপসমো কাযচিত্তপৰিড়াহানং ৱূপসমনং লক্খণং এতস্সাতি উপসমলক্খণো. অৱিক্খেপো ৱিক্খেপৱিদ্ধংসনং লক্খণং এতস্সাতি অৱিক্খেপলক্খণো. লীনুদ্ধচ্চৰহিতে অধিচিত্তে পৱত্তমানে পগ্গহনিগ্গহসম্পহংসনেসু অব্যাৱটত্তা অজ্ঝুপেক্খনং পটিসঙ্খানং লক্খণং এতস্সাতি পটিসঙ্খানলক্খণো.
চতূহি কাৰণেহীতি সতিসম্পজঞ্ঞং, মুট্ঠস্সতিপুগ্গলপৰিৱজ্জনা, উপট্ঠিতস্সতিপুগ্গলসেৱনা, তদধিমুত্ততাতি ইমেহি চতূহি কাৰণেহি. ছহি কাৰণেহীতি পৰিপুচ্ছকতা, ৱত্থুৱিসদকিৰিযা, ইন্দ্ৰিযসমত্তপটিপাদনা, দুপ্পঞ্ঞপুগ্গলপৰিৱজ্জনা, পঞ্ঞৱন্তপুগ্গলসেৱনা, তদধিমুত্ততাতি ইমেহি ছহি কাৰণেহি. মহাসতিপট্ঠানৱণ্ণনাযং পন ‘‘সত্তহি কাৰণেহী’’ (দী. নি. অট্ঠ. ২.৩৮৫; ম. নি. অট্ঠ. ১.১১৮) ৱক্খতি, তং গম্ভীৰঞাণচৰিযাপচ্চৱেক্খণাতি ইমং কাৰণং পক্খিপিত্ৱা ৱেদিতব্বং. নৱহি কাৰণেহীতি অপাযভযপচ্চৱেক্খণা, গমনৱীথিপচ্চৱেক্খণা, পিণ্ডপাতস্স অপচাযনতা, দাযজ্জমহত্তপচ্চৱেক্খণা, সত্থুমহত্তপচ্চৱেক্খণা, সব্ৰহ্মচাৰীমহত্তপচ্চৱেক্খণা, কুসীতপুগ্গলপৰিৱজ্জনা, আৰদ্ধৱীৰিযপুগ্গলসেৱনা, তদধিমুত্ততাতি ইমেহি নৱহি কাৰণেহি. মহাসতিপট্ঠানৱণ্ণনাযং (দী. নি. অট্ঠ. ২.৩৮৫; ম. নি. অট্ঠ. ১.১১৮) পন আনিসংসদস্সাৱিতা, জাতিমহত্তপচ্চৱেক্খণাতি ইমেহি সদ্ধিং ‘‘একাদসা’’তি ৱক্খতি. দসহি কাৰণেহীতি বুদ্ধানুস্সতি, ধম্মানুস্সতি, সঙ্ঘসীলচাগদেৱতাউপসমানুস্সতি, লূখপুগ্গলপৰিৱজ্জনা, সিনিদ্ধপুগ্গলসেৱনা, তদধিমুত্ততাতি ইমেহি দসহি. মহাসতিপট্ঠানৱণ্ণনাযং (দী. নি. অট্ঠ. ২.৩৮৫; ম. নি. অট্ঠ. ১.১১৮) পন পসাদনিযসুত্তন্তপচ্চৱেক্খণায সদ্ধিং ‘‘একাদসা’’তি ৱক্খতি. সত্তহি কাৰণেহীতি পণীতভোজনসেৱনতা, উতুসুখসেৱনতা, ইৰিযাপথসুখসেৱনতা, মজ্ঝত্তপযোগতা, সাৰদ্ধকাযপুগ্গলপৰিৱজ্জনতা, পস্সদ্ধকাযপুগ্গলসেৱনতা, তদধিমুত্ততাতি ইমেহি সত্তহি. দসহি কাৰণেহীতি ৱত্থুৱিসদকিৰিযা, ইন্দ্ৰিযসমত্তপটিপাদনা, নিমিত্তকুসলতা, সমযে চিত্তস্স পগ্গহণং, সমযে চিত্তস্স নিগ্গহণং, সমযে চিত্তস্স সম্পহংসনং, সমযে চিত্তস্স অজ্ঝুপেক্খনং, অসমাহিতপুগ্গলপৰিৱজ্জনং, সমাহিতপুগ্গলসেৱনং, তদধিমুত্ততাতি ইমেহি দসহি কাৰণেহি. মহাসতিপট্ঠানৱণ্ণনাযং (দী. নি. অট্ঠ. ২.৩৮৫; ম. নি. অট্ঠ. ১.১১৮) পন ‘‘ঝানৱিমোক্খপচ্চৱেক্খণা’’তি ইমিনা সদ্ধিং ‘‘একাদসহী’’তি ৱক্খতি. পঞ্চহি কাৰণেহীতি সত্তমজ্ঝত্ততা, সঙ্খাৰমজ্ঝত্ততা, সত্তসঙ্খাৰকেলাযনপুগ্গলপৰিৱজ্জনা, সত্তসঙ্খাৰমজ্ঝত্তপুগ্গলসেৱনা, তদধিমুত্ততাতি ইমেহি পঞ্চহি কাৰণেহি. যং পনেত্থ ৱত্তব্বং, তং মহাসতিপট্ঠানৱণ্ণনাযং (দী. নি. অট্ঠ. ২.৩৮৫; ম. নি. অট্ঠ. ১.১১৮) আগমিস্সতি. কামং বোধিপক্খিযধম্মা নাম নিপ্পৰিযাযতো অৰিযমগ্গসম্পযুত্তা এৱ নিয্যানিকভাৱতো. সুত্তন্তদেসনা নাম পৰিযাযকথাতি ‘‘ইমিনা ৱিপস্সনা…পে… কথেসী’’তি ৱুত্তং.
১৪০. তেভূমকে সঙ্খাৰে ‘‘অনিচ্চা’’তি অনুপস্সতি এতাযাতি অনিচ্চানুপস্সনা, তথা পৱত্তা ৱিপস্সনা, সা পন যস্মা অত্তনা সহগতসঞ্ঞায ভাৱিতায ৱিভাৱিতা এৱ হোতীতি ৱুত্তং ‘‘অনিচ্চানুপস্সনায সদ্ধিং উপ্পন্নসঞ্ঞা’’তি. সঞ্ঞাসীসেন ৱাযং ৱিপস্সনায এৱ নিদ্দেসো. অনত্তসঞ্ঞাদীসুপি এসেৱ নযো. লোকিযৱিপস্সনাপি হোন্তি, যস্মা ‘‘অনিচ্চ’’ন্তিআদিনা তা পৱত্তন্তীতি. লোকিযৱিপস্সনাপীতি পি-সদ্দেন মিস্সকাপেত্থ সন্তীতি অত্থতো আপন্নন্তি অত্থাপত্তিসিদ্ধমত্থং নিদ্ধাৰেত্ৱা সৰূপতো দস্সেতুং ‘‘ৱিৰাগো’’তিআদি ৱুত্তং. তত্থ আগতৱসেনাতি তথা আগতপাড়িৱসেন ‘‘ৱিৰাগো নিৰোধো’’তি হি তত্থ নিব্বানং ৱুত্তন্তি ইধ ‘‘ৱিৰাগসঞ্ঞা, নিৰোধসঞ্ঞা’’তি ৱুত্তসঞ্ঞা নিব্বানাৰম্মণাপি সিযুং. তেন ৱুত্তং ‘‘দ্ৱে লোকুত্তৰাপি হোন্তী’’তি.
১৪১. মেত্তা এতস্স অত্থীতি মেত্তং, চিত্তং. তংসমুট্ঠানং কাযকম্মং মেত্তং কাযকম্মং. এস নযো সেসদ্ৱযেপি. ইমানিপি মেত্তাকাযকম্মাদীনি ভিক্খূনং ৱসেন আগতানি তেসং সেট্ঠপৰিসভাৱতো. যথা পন ভিক্খূসুপি লব্ভন্তি, এৱং গিহীসুপি লব্ভন্তি চতুপৰিসসাধাৰণত্তাতি তং দস্সেন্তো ‘‘ভিক্খূনঞ্হী’’তিআদিমাহ. কামং আদিব্ৰহ্মচৰিযকধম্মস্সৱনেনপি মেত্তাকাযকম্মানি লব্ভন্তি, নিপ্পৰিযাযতো পন চাৰিত্তধম্মস্সৱনেন অযমত্থো ইচ্ছিতোতি দস্সেন্তো ‘‘আভিসমাচাৰিকধম্মপূৰণ’’ন্তি আহ. তেপিটকম্পি বুদ্ধৱচনং পৰিপুচ্ছনঅত্থকথনৱসেন পৱত্তিযমানং হিতজ্ঝাসযেন পৱত্তিতব্বতো.
আৱীতি পকাসং, পকাসভাৱো চেত্থ যং উদ্দিস্স তং কাযকম্মং কৰীযতি, তস্স সম্মুখভাৱতোতি আহ ‘‘সম্মুখা’’তি. ৰহোতি অপ্পকাসং, অপ্পকাসতা চ যং উদ্দিস্স তং কাযকম্মং কৰীযতি, তস্স পচ্চক্খাভাৱতোতি আহ ‘‘পৰম্মুখা’’তি. সহাযভাৱগমনং তেসং পুৰতো. উভযেহীতি নৱকেহি, থেৰেহি চ.
পগ্গয্হাতি পগ্গণ্হিত্ৱা উচ্চং কত্ৱা.
কামং মেত্তাসিনেহসিনিদ্ধানং নযনানং উম্মীলনা, পসন্নেন মুখেন ওলোকনঞ্চ মেত্তং কাযকম্মমেৱ, যস্স পন চিত্তস্স ৱসেন নযনানং মেত্তাসিনেহসিনিদ্ধতা, মুখস্স চ পসন্নতা, তং সন্ধায ৱুত্তং ‘‘মেত্তং মনোকম্মং নামা’’তি.
লাভসদ্দো কম্মসাধনো ‘‘লাভাৱত, লাভো লদ্ধো’’তিআদীসু ৱিয, সো চেত্থ ‘‘ধম্মলদ্ধা’’তি ৱচনতো অতীতকালিকোতি আহ ‘‘চীৱৰাদযো লদ্ধপচ্চযা’’তি. ধম্মতো আগতাতি ধম্মিকা. তেনাহ ‘‘ধম্মলদ্ধা’’তি. ইমমেৱ হি অত্থং দস্সেতুং ‘‘কুহনাদী’’তিআদি ৱুত্তং. চিত্তেন ৱিভজনপুব্বকং কাযেন ৱিভজনন্তি মূলমেৱ দস্সেতুং ‘‘এৱং চিত্তেন ৱিভজন’’ন্তি ৱুত্তং, তেন চিত্তুপ্পাদমত্তেনপি পটিৱিভাগো ন কাতব্বোতি দস্সেতি. অপ্পটিৱিভত্তন্তি ভাৱনপুংসকনিদ্দেসো, অপ্পটিৱিভত্তং ৱা লাভং ভুঞ্জতীতি কম্মনিদ্দেসো এৱ.
তং তং নেৱ গিহীনং দেতি অত্তনো আজীৱসোধনত্থং. ন অত্তনা ভুঞ্জতীতি অত্তনাৱ ন পৰিভুঞ্জতি ‘‘ময্হং অসাধাৰণভোগিতা মা হোতূ’’তি. ‘‘পটিগ্গণ্হন্তো চ…পে… পস্সতী’’তি ইমিনা তস্স লাভস্স তীসুপি কালেসু সাধাৰণতো ঠপনং দস্সিতং. ‘‘পটিগ্গণ্হন্তো চ সঙ্ঘেন সাধাৰণং হোতূ’’তি ইমিনা পটিগ্গহণকালো দস্সিতো, ‘‘গহেত্ৱা…পে… পস্সতী’’তি ইমিনা পটিগ্গহিতকালো, তদুভযং পন তাদিসেন পুব্বাভোগেন ৱিনা ন হোতীতি অত্থসিদ্ধো পুৰিমকালো. তযিদং পটিগ্গহণতো পুব্বে ৱস্স হোতি ‘‘সঙ্ঘেন সাধাৰণং হোতূতি পটিগ্গহেস্সামী’’তি. পটিগ্গণ্হন্তস্স হোতি ‘‘সঙ্ঘেন সাধাৰণং হোতূতি পটিগ্গণ্হামী’’তি. পটিগ্গহেত্ৱা হোতি ‘‘সঙ্ঘেন সাধাৰণং হোতূতি পটিগ্গহিতং মযা’’তি এৱং তিলক্খণসম্পন্নং কত্ৱা লদ্ধলাভং ওসানলক্খণং অৱিকোপেত্ৱা পৰিভুঞ্জন্তো সাধাৰণভোগী, অপ্পটিৱিভত্তভোগী চ হোতি.
ইমং পন সাৰণীযধম্মন্তি ইমং চতুত্থং সৰিতব্বযুত্তধম্মং. ন হি…পে… গণ্হন্তি, তস্মা সাধাৰণভোগিতা এৱ দুস্সীলস্স নত্থীতি আৰম্ভোপি তাৱ ন সম্ভৱতি, কুতো পূৰণন্তি অধিপ্পাযো. ‘‘পৰিসুদ্ধসীলো’’তি ইমিনা লাভস্স ধম্মিকভাৱং দস্সেতি. ‘‘ৱত্তং অখণ্ডেন্তো’’তি ইমিনা অপ্পটিৱিভত্তভোগিতং, সাধাৰণভোগিতঞ্চ দস্সেতি. সতি পন তদুভযে সাৰণীযধম্মো পূৰিতো এৱ হোতীতি আহ ‘‘পূৰেতী’’তি. ‘‘ওদিস্সকং কত্ৱা’’তি এতেন অনোদিস্সকং কত্ৱা পিতুনো, আচৰিযুপজ্ঝাযাদীনং ৱা থেৰাসনতো পট্ঠায দেন্তস্স সাৰণীযধম্মোযেৱ হোতীতি. সাৰণীযধম্মো পনস্স ন হোতীতি পটিজগ্গনট্ঠানে ওদিস্সকং কত্ৱা দিন্নত্তা. তেনাহ ‘‘পলিবোধজগ্গনং নাম হোতী’’তিআদি. যদি এৱং সব্বেন সব্বং সাৰণীযধম্মপূৰকস্স ওদিস্সকদানং ন ৱট্টতীতি? নো ন ৱট্টতি যুত্তট্ঠানেতি দস্সেন্তো ‘‘তেন পনা’’তিআদিমাহ. গিলানাদীনং ওদিস্সকং কত্ৱা দানং অপ্পটিৱিভাগপক্খিকং ‘‘অসুকস্স ন দস্সামী’’তি পটিক্খেপস্স অভাৱতো. ব্যতিৰেকপ্পধানো হি পটিৱিভাগো. তেনাহ ‘‘অৱসেস’’ন্তিআদি. অদাতুম্পীতি পি-সদ্দেন দাতুম্পি ৱট্টতীতি দস্সেতি, তঞ্চ খো কৰুণাযনৱসেন, ন ৱত্তপূৰণৱসেন.
সুসিক্খিতাযাতি সাৰণীযধম্মপূৰণৱিধিম্হি সুট্ঠু সিক্খিতায, সুকুসলাযাতি অত্থো. ইদানি তস্সা কোসল্লং দস্সেতুং ‘‘সুসিক্খিতায হী’’তিআদি ৱুত্তং. ‘‘দ্ৱাদসহি ৱস্সেহি পূৰতি, ন ততো ওৰ’’ন্তি ইমিনা তস্স দুপ্পূৰণং দস্সেতি. তথা হি সো মহপ্ফলো মহানিসংসো, দিট্ঠধম্মিকেহিপি তাৱ গৰুতৰেহি ফলানিসংসেহি চ অনুগতো. তংসমঙ্গী চ পুগ্গলো ৱিসেসলাভী অৰিযপুগ্গলো ৱিয লোকে অচ্ছৰিযব্ভুতধম্মসমন্নাগতো হোতি. তথা হি সো দুপ্পজহং দানমযস্স, সীলমযস্স চ পুঞ্ঞস্স পটিপক্খধম্মং সুদূৰে ৱিক্খম্ভিতং কত্ৱা সুৱিসুদ্ধেন চেতসা লোকে পাকটো পঞ্ঞাতো হুত্ৱা ৱিহৰতি, তস্সিমমত্থং ব্যতিৰেকতো, অন্ৱযতো চ ৱিভাৱেতুং ‘‘সচে হী’’তিআদি ৱুত্তং, তং সুৱিঞ্ঞেয্যমেৱ.
ইদানি যে সম্পৰাযিকে, দিট্ঠধম্মিকে চ আনিসংসে দস্সেতুং ‘‘এৱ’’ন্তিআদি ৱুত্তং. নেৱ ইস্সা, ন মচ্ছৰিযং হোতি চিৰকালভাৱনায ৱিধুতভাৱতো. মনুস্সানং পিযো হোতি পৰিচ্চাগসীলতায ৱিসুদ্ধত্তা. তেনাহ ‘‘দদং পিযো হোতি ভজন্তি নং বহূ’’তিআদি (অ. নি. ৫.৩৪). সুলভপচ্চযো হোতি দানৱসেন উড়াৰজ্ঝাসযানং পচ্চযলাভস্স ইধানিসংসভাৱতো দানস্স. পত্তগতং অস্স দিয্যমানংন খীযতি পত্তগতৱসেন দ্ৱাদসৱস্সিকস্স মহাপত্তস্স অৱিচ্ছেদেন পূৰিতত্তা. অগ্গভণ্ডং লভতি দেৱসিকং দক্খিণেয্যানং অগ্গতো পট্ঠায দানস্স দিন্নত্তা. ভযেৱা…পে… আপজ্জন্তি দেয্যপটিগ্গাহকৱিকপ্পং অকত্ৱা অত্তনি নিৰপেক্খচিত্তেন চিৰকালং দানপূৰতায পসাদিতচিত্তত্তা.
তত্ৰাতি তেসু আনিসংসেসু ৱিভাৱেতব্বেসু. ইমানি তং দীপনানি ৱত্থূনি কাৰণানি. অলভন্তাপীতি অমহাপুঞ্ঞতায ন লাভিনো সমানাপি. ভিক্খাচাৰমগ্গসভাগন্তি সভাগং তব্ভাগিযং ভিক্খাচাৰমগ্গং জানন্তি.
অনুত্তৰিমনুস্সধম্মত্তা, থেৰানং সংসযৱিনোদনত্থঞ্চ ‘‘সাৰণীযধম্মো মে ভন্তে পূৰিতো’’তি আহ. তথা হি দুতিযৱত্থুস্মিম্পি থেৰেন অত্তা পকাসিতো. মনুস্সানং পিযতায, সুলভপচ্চযতাযপি ইদং ৱত্থুমেৱ. পত্তগতাখীযনস্স পন ৱিসেসং ৱিভাৱনতো ‘‘ইদং তাৱ…পে… এত্থ ৱত্থু’’ন্তি ৱুত্তং.
গিৰিভণ্ডমহাপূজাযাতি চেতিযগিৰিম্হি সকললঙ্কাদীপে, যোজনপ্পমাণে সমুদ্দে চ নাৱাসঙ্ঘাটাদিকে ঠপেত্ৱা দীপপুপ্ফগন্ধাদীহি কৰিযমানমহাপূজাযং. পৰিযাযেনপীতি লেসেনপি. অনুচ্ছৱিকন্তি সাৰণীযধম্মপূৰণতোপি ইদং যথাভূতপ্পৱেদনং তুম্হাকং অনুচ্ছৱিকন্তি অত্থো.
অনাৰোচেত্ৱাৱ পলাযিংসু চোৰভযেন. ‘‘অত্তনো দুজ্জীৱিকাযা’’তি চ ৱদন্তি.
ৱট্টিস্সতীতি কপ্পিস্সতি. থেৰী সাৰণীযধম্মপূৰিকা অহোসি, থেৰস্স পন সীলতেজেনেৱ দেৱতা উস্সুক্কং আপজ্জি.
নত্থি এতেসং খণ্ডন্তি অখণ্ডানি. তং পন নেসং খণ্ডং দস্সেতুং ‘‘যস্সা’’তিআদি ৱুত্তং. তত্থ উপসম্পন্নসীলানং উদ্দেসক্কমেন আদি অন্তা ৱেদিতব্বা. তেনাহ ‘‘সত্তসূ’’তিআদি. অনুপসম্পন্নসীলানং পন সমাদানক্কমেনপি আদি অন্তা লব্ভন্তি. পৰিযন্তে ছিন্নসাটকো ৱিযাতি ৱত্থন্তে, দসন্তে ৱা ছিন্নৱত্থং ৱিয, ৱিসদিসূদাহৰণং চেতং ‘‘অখণ্ডানী’’তি ইমস্স অধিগতত্তা. এৱং সেসানিপি উদাহৰণানি. খণ্ডিতভিন্নতা খণ্ডং, তং এতস্স অত্থীতি খণ্ডং, সীলং. ‘‘ছিদ্দ’’ন্তিআদীসুপি এসেৱ নযো. ৱেমজ্ঝে ভিন্নং ৱিনিৱিজ্ঝনৱসেন ৱিসভাগৱণ্ণেন গাৱী ৱিযাতি সম্বন্ধো. সবলৰহিতানি অসবলানি. তথা অকম্মাসানি. সীলস্স তণ্হাদাসব্যতো মোচনং ৱিৱট্টূপনিস্সযভাৱাপাদনং. যস্মা চ তংসমঙ্গীপুগ্গলো সেৰী সযংৱসী ভুজিস্সো নাম হোতি, তস্মাপি ভুজিস্সানি. তেনেৱাহ ‘‘ভুজিস্সভাৱকাৰণতো ভুজিস্সানী’’তি. সুপৰিসুদ্ধভাৱেন পাসংসত্তা ৱিঞ্ঞুপসত্থানি. ইমিনাহং সীলেন দেৱো ৱা ভৱেয্যং, দেৱঞ্ঞতৰো ৱা, তত্থ ‘‘নিচ্চো ধুৱো সস্সতো’’তি, ‘‘সীলেন সুদ্ধী’’তি চ এৱং আদিনা তণ্হাদিট্ঠীহি অপৰামট্ঠত্তা. ‘‘অযং তে সীলেসু দোসো’’তি চতূসুপি ৱিপত্তীসু যায কাযচি ৱিপত্তিযা দস্সনেন পৰামট্ঠুং অনুদ্ধংসেতুং. সমাধিসংৱত্তনপ্পযোজনানি সমাধিসংৱত্তনিকানি.
সমানভাৱূপগতসীলাতি সীলসম্পত্তিযা সমানভাৱং উপগতসীলা সভাগৱুত্তিকা. কামং পুথুজ্জনানঞ্চ চতুপাৰিসুদ্ধিসীলে নানত্তং ন সিযা, তং পন ন একন্তিকং, ইদং একন্তিকং নিযতভাৱতোতি আহ ‘‘নত্থি মগ্গসীলে নানত্ত’’ন্তি. তং সন্ধাযেতং ৱুত্তন্তি মগ্গসীলং সন্ধায এতং ‘‘যানি তানি সীলানী’’তিআদি ৱুত্তং.
যাযন্তি যা অযং ময্হঞ্চেৱ তুম্হাকঞ্চ পচ্চক্খভূতা. দিট্ঠীতি মগ্গসম্মাদিট্ঠি. নিদ্দোসাতি নিধুতদোসা, সমুচ্ছিন্নৰাগাদিপাপধম্মাতি অত্থো. নিয্যাতীতি ৱট্টদুক্খতো নিস্সৰতি নিগচ্ছতি. সযং নিয্যন্তস্সেৱ হি ‘‘তংসমঙ্গীপুগ্গলং ৱট্টদুক্খতো নিয্যাপেতী’’তি ৱুচ্চতি. যা সত্থু অনুসিট্ঠি, তং কৰোতীতি তক্কৰো, তস্স, যথানুসিট্ঠং পটিপজ্জনকস্সাতি অত্থো. সমানদিট্ঠিভাৱন্তি সদিসদিট্ঠিভাৱং সচ্চসম্পটিৱেধেন অভিন্নদিট্ঠিভাৱং. ৱুদ্ধিযেৱাতি অৰিযৱিনযে গুণেহি ৱুড্ঢিযেৱ, নো পৰিহানীতি অযং অপৰিহানিযধম্মদেসনা অত্তনোপি সাসনস্স অদ্ধনিযতং আকঙ্খন্তেন ভগৱতা ইধ দেসিতা.
১৪২. আসন্নপৰিনিব্বানত্তাতি কতিপযমাসাধিকেন সংৱচ্ছৰমত্তেন পৰিনিব্বানং ভৱিস্সতীতি কত্ৱা ৱুত্তং. এতংযেৱাতি ‘‘ইতি সীল’’ন্তিআদিকংযেৱ ইতি সীলন্তি এত্থ ইতি-সদ্দো পকাৰত্থো, পৰিমাণত্থো চ একজ্ঝং কত্ৱা গহিতোতি আহ ‘‘এৱং সীলং এত্তকং সীল’’ন্তি. এৱং সীলন্তি এৱং পভেদং সীলং. এত্তকন্তি এতং পৰমং, ন ইতো ভিয্যো. চতুপাৰিসুদ্ধিসীলন্তি মগ্গস্স সম্ভাৰভূতং লোকিযচতুপাৰিসুদ্ধিসীলং. চিত্তেকগ্গতা সমাধীতি এত্থাপি এসেৱ নযো. যস্মিং সীলে ঠত্ৱাতি যস্মিং লোকুত্তৰকুসলস্স পদট্ঠানভূতে ‘‘পুব্বেৱ খো পনস্স কাযকম্মং ৱচীকম্মং আজীৱো সুপৰিসুদ্ধো হোতী’’তি (ম. নি. ৩.৪৩১; কথা. ৮৭৪) এৱং ৱুত্তসীলে পতিট্ঠায. এসোতি মগ্গফলসমাধি. পৰিভাৱিতোতি তেন সীলেন সব্বসো ভাৱিতো সম্ভাৱিতো. মহপ্ফলো হোতি মহানিসংসোতি মগ্গসমাধি তাৱ সামঞ্ঞফলেহি মহপ্ফলো, ৱট্টদুক্খৱূপসমেন মহানিসংসো. ইতৰো পটিপ্পস্সদ্ধিপ্পহানেন মহপ্ফলো, নিব্বুতিসুখুপ্পত্তিযা মহানিসংসো. যম্হি সমাধিম্হি ঠত্ৱাতি যস্মিং লোকুত্তৰকুসলস্স পদট্ঠানভূতে পাদকজ্ঝানসমাধিম্হি চেৱ ৱুট্ঠানগামিনিসমাধিম্হি চ ঠত্ৱা. সাতি মগ্গফলপঞ্ঞা. তেন পৰিভাৱিতাতি তেন যথাৱুত্তসমাধিনা সব্বসো ভাৱিতা পৰিভাৱিতা. মহপ্ফলমহানিসংসতা সমাধিম্হি ৱুত্তনযেন ৱেদিতব্বা. অপি চ তে বোজ্ঝঙ্গমগ্গঙ্গঝানঙ্গপ্পভেদহেতুতায মহপ্ফলা সত্তদক্খিণেয্যপুগ্গলৱিভাগহেতুতায মহানিসংসাতি ৱেদিতব্বা. যায পঞ্ঞায ঠত্ৱাতি যাযং ৱিপস্সনাপঞ্ঞাযং, সমাধিৱিপস্সনাপঞ্ঞাযং ৱা ঠত্ৱা. সমথযানিকস্স হি সমাধিসহগতাপি পঞ্ঞা মগ্গাধিগমায ৱিসেসপচ্চযো হোতিযেৱ. সম্মদেৱাতি সুট্ঠুযেৱ যথা আসৱানং লেসোপি নাৱসিস্সতি, এৱং সব্বসো আসৱেহি ৱিমুচ্চতি. অগ্গমগ্গক্খণঞ্হি সন্ধাযেতং ৱুত্তং.
১৪৩. লোকিযত্থসদ্দানং ৱিয অভিৰন্ত-সদ্দস্স সিদ্ধি দট্ঠব্বা. অভিৰন্তং অভিৰতং অভিৰতীতি হি অত্থতো একং. অভিৰন্ত-সদ্দো চাযং অভিৰুচিপৰিযাযো, ন অস্সাদপৰিযাযো. অস্সাদৱসেন হি কত্থচি ৱসন্তস্স অস্সাদৱত্থুৱিগমেন সিযা তস্স তত্থ অনভিৰতি, যদিদং খীণাসৱানং নত্থি, পগেৱ বুদ্ধানন্তি আহ ‘‘বুদ্ধানং…পে… নত্থী’’তি. অভিৰতিৱসেন কত্থচি ৱসিত্ৱা তদভাৱতো অঞ্ঞত্থ গমনং নাম বুদ্ধানং নত্থি. ৱেনেয্যৱিনযনত্থং পন কত্থচি ৱসিত্ৱা তস্মিং সিদ্ধে ৱেনেয্যৱিনযনত্থমেৱ ততো অঞ্ঞত্থ গচ্ছন্তি, অযমেত্থ যথাৰুচি. আযামাতি এত্থ আ-সদ্দো ‘‘আগচ্ছা’’তি ইমিনা সমানত্থোতি আহ ‘‘এহি যামা’’তি. অযামাতি পন পাঠে অ-কাৰো নিপাতমত্তং. সন্তিকাৱচৰত্তা থেৰং আলপতি, ন পন তদা সত্থু সন্তিকে ৱসন্তানং ভিক্খূনং অভাৱতো. অপৰিচ্ছিন্নগণনো হি তদা ভগৱতো সন্তিকে ভিক্খুসঙ্ঘো. তেনাহ ‘‘মহতা ভিক্খুসঙ্ঘেন সদ্ধি’’ন্তি. অম্বলট্ঠিকাগমনন্তি অম্বলট্ঠিকাগমনপটিসংযুত্তপাঠমাহ. পাটলিগমনেতি এত্থাপি এসেৱ নযো. উত্তানমেৱ অনন্তৰং, হেট্ঠা চ সংৱণ্ণিতৰূপত্তা.
সাৰিপুত্তসীহনাদৱণ্ণনা
১৪৫. ‘‘আযস্মা সাৰিপুত্তো’’তিআদি পাঠজাতং. সম্পসাদনীযেতি সম্পসাদনীযসুত্তে (দী. নি. ৩.১৪১) ৱিত্থাৰিতং পোৰাণট্ঠকথাযং, তস্মা মযম্পি তত্থেৱ নং অত্থতো ৱিত্থাৰযিস্সামাতি অধিপ্পাযো.
দুস্সীলআদীনৱৱণ্ণনা
১৪৮. আগন্ত্ৱা ৱসন্তি এত্থ আগন্তুকাতি আৱসথো, তদেৱ অগাৰন্তি আহ ‘‘আৱসথাগাৰন্তি আগন্তুকানং আৱসথগেহ’’ন্তি. দ্ৱিন্নং ৰাজূনন্তি লিচ্ছৱিৰাজমগধৰাজূনং. সহাযকাতি সেৱকা. কুলানীতি কুটুম্বিকে. সন্থতন্তি সন্থৰি, সব্বং সন্থৰি সব্বসন্থৰি, তং সব্বসন্থৰিং. ভাৱনপুংসকনিদ্দেসো চাযং. তেনাহ ‘‘যথা সব্বং সন্থতং হোতি, এৱ’’ন্তি.
১৪৯. দুস্সীলোতি এত্থ দু-সদ্দো অভাৱত্থো ‘‘দুপ্পঞ্ঞো’’তিআদীসু (ম. নি. ১.৪৪৯; অ. নি. ৫.১০) ৱিয, ন গৰহত্থোতি আহ ‘‘অসীলো নিস্সীলো’’তি. ভিন্নসংৱৰোতি এত্থ যো সমাদিন্নসীলো কেনচি কাৰণেন সীলভেদং পত্তো, সো তাৱ ভিন্নসংৱৰো হোতি. যো পন সব্বেন সব্বং অসমাদিন্নসীলো আচাৰহীনো, সো কথং ভিন্নসংৱৰো নাম হোতীতি? সোপি সাধুসমাচাৰস্স পৰিহানিযস্স ভেদিতত্তা ভিন্নসংৱৰো এৱ নাম. ৱিস্সট্ঠসংৱৰো সংৱৰৰহিতোতি হি ৱুত্তং হোতি.
তং তং সিপ্পট্ঠানং. মাঘাতকালেতি ‘‘মা ঘাতেথ পাণিনো’’তি এৱং মাঘাতাতি ঘোসনং ঘোসিতদিৱসে.
অব্ভুগ্গচ্ছতি পাপকো কিত্তিসদ্দো.
অজ্ঝাসযেন মঙ্কু হোতিযেৱ ৱিপ্পটিসাৰিভাৱতো.
তস্সাতি দুস্সীলস্স. সমাদায পৱত্তিট্ঠানন্তি উট্ঠায সমুট্ঠায কতকাৰণং. আপাথং আগচ্ছতীতি তং মনসো উপট্ঠাতি. উম্মীলেত্ৱা ইধলোকন্তি উম্মীলনকালে অত্তনো পুত্তদাৰাদিদস্সনৱসেন ইধ লোকং পস্সতি. নিমীলেত্ৱা পৰলোকন্তি নিমীলনকালে গতিনিমিত্তুপট্ঠানৱসেন পৰলোকং পস্সতি. তেনাহ ‘‘চত্তাৰো অপাযা’’তিআদি. পঞ্চমপদন্তি ‘‘কাযস্স ভেদা’’তিআদিনা ৱুত্তো পঞ্চমো আদীনৱকোট্ঠাসো.
সীলৱন্তআনিসংসৱণ্ণনা
১৫০. ৱুত্তৱিপৰিযাযেনাতি ৱুত্তায আদীনৱকথায ৱিপৰিযাযেন. ‘‘অপ্পমত্তো তং তং কসিৱাণিজ্জাদিং যথাকালং সম্পাদেতুং সক্কোতী’’তিআদিনা ‘‘পাসংসং সীলমস্স অত্থীতি সীলৱা. সীলসম্পন্নোতি সীলেন সমন্নাগতো. সম্পন্নসীলো’’তি এৱমাদিকং পন অত্থৱচনং সুকৰন্তি অনামট্ঠং.
১৫১. পাড়িমুত্তকাযাতি সঙ্গীতিঅনাৰুড়্হায ধম্মিকথায. তত্থেৱাতি আৱসথাগাৰে এৱ.
পাটলিপুত্তনগৰমাপনৱণ্ণনা
১৫২. ইস্সৰিযমত্তাযাতি ইস্সৰিযপ্পমাণেন, ইস্সৰিযেন চেৱ ৱিত্তূপকৰণেন চাতি এৱং ৱা অত্থো দট্ঠব্বো. উপভোগূপকৰণানিপি হি লোকে ‘‘মত্তা’’তি ৱুচ্চন্তি. পাটলিগামং নগৰং কত্ৱাতি পুব্বে ‘‘পাটলিগামো’’তি লদ্ধনামং ঠানং ইদানি নগৰং কত্ৱা. মাপেন্তীতি পতিট্ঠাপেন্তি. আযমুখপচ্ছিন্দনত্থন্তি আযদ্ৱাৰানং উপচ্ছেদনায. ‘‘সহস্সসেৱা’’তি ৱা পাঠো, সহস্সসো এৱ. তেনাহ ‘‘একেকৱগ্গৱসেন সহস্সং সহস্সং হুত্ৱা’’তি. ঘৰৱত্থূনীতি ঘৰপতিট্ঠাপনট্ঠানানি. চিত্তানি নমন্তীতি তংতংদেৱতানুভাৱেন তত্থ তত্থেৱ চিত্তানি নমন্তি ৱত্থুৱিজ্জাপাঠকানং, যত্থ যত্থ তাহি ৱত্থূনি পৰিগ্গহিতানি. সিপ্পানুভাৱেনাতি সিপ্পানুগতৱিজ্জানুভাৱেন. নাগগ্গাহোতি নাগানং নিৱাসপ্পৰিগ্গহো. সেসদ্ৱযেসুপি এসেৱ নযো. পাসাণোতি অপ্পলক্খণপাসাণো. খাণুকোতি যো কোচি খাণুকো. সিপ্পং জপ্পিত্ৱা তাদিসং সাৰম্ভট্ঠানং পৰিহৰিত্ৱা অনাৰম্ভে ঠানে তাহি ৱত্থুপৰিগ্গাহিকাহি দেৱতাহি সদ্ধিং মন্তযমানাৱিয তংতংগেহানি মাপেন্তি উপদেসদানৱসেন. নেসন্তি ৱত্থুৱিজ্জাপাঠকানং, সব্বাসং দেৱতানং. মঙ্গলং ৱড্ঢাপেস্সন্তীতি মঙ্গলং ব্ৰূহেস্সন্তি. পণ্ডিতদস্সনাদীনি হি উত্তমমঙ্গলানি. তেনাহ ‘‘অথ ময’’ন্তিআদি.
সদ্দো অব্ভুগ্গচ্ছতি অৱযৱধম্মেন সমুদাযস্স অপদিসিতব্বতো যথা ‘‘অলঙ্কতো দেৱদত্তো’’তি.
অৰিযকমনুস্সানন্তি অৰিযদেসৱাসিমনুস্সানং. ৰাসিৱসেনেৱাতি ‘‘সহস্সং সতসহস্স’’ন্তিআদিনা ৰাসিৱসেনেৱ, অপ্পকস্স পন ভণ্ডস্স কযৱিক্কযো অঞ্ঞত্থাপি লব্ভতেৱাতি ‘‘ৰাসিৱসেনেৱা’’তি ৱুত্তং. ৱাণিজায পথো পৱত্তিট্ঠানন্তি ৱণিপ্পথোতি পুৰিমৱিকপ্পে অত্থো দুতিযৱিকপ্পে পন ৱাণিজানং পথো পৱত্তিট্ঠানন্তি, ৱণিপ্পথোতি ইমমত্থং দস্সেন্তো ‘‘ৱাণিজানং ৱসনট্ঠান’’ন্তি আহ. ভণ্ডপুটে ভিন্দন্তি মোচেন্তি এত্থাতি পুটভেদনন্তি অযমেত্থ অত্থোতি আহ ‘‘ভণ্ডপুটে…পে… ৱুত্তং হোতী’’তি.
চ-কাৰত্থো সমুচ্চযত্থো ৱা-সদ্দো.
১৫৩. কাড়কণ্ণী সত্তাতি অত্তনা কণ্হধম্মবহুলতায পৰেসঞ্চ কণ্হৱিপাকানত্থনিব্বত্তিনিমিত্ততায ‘‘কাড়কণ্ণী’’তি লদ্ধনামা পৰূপদ্দৱকৰা অপ্পেসক্খসত্তা. তন্তি ভগৱন্তং. পুব্বণ্হসমযন্তি পুব্বণ্হে একং সমযং. গামপ্পৱিসননীহাৰেনাতি গামপ্পৱেসন নিৱসনাকাৰেন. কাযপটিবদ্ধং কত্ৱাতি চীৱৰং পাৰুপিত্ৱা, পত্তং হত্থেন গহেত্ৱাতি অত্থো.
এত্থাতি এতস্মিং ৱা সকপ্পিতপ্পদেসে. সঞ্ঞতেতি সম্মদেৱ সঞ্ঞতে সুসংৱুতকাযৱাচাচিত্তে.
পত্তিং দদেয্যাতি অত্তনা পসুতং পুঞ্ঞং তাসং দেৱতানং অনুপ্পদজ্জেয্য. ‘‘পূজিতা’’তিআদীসু তদেৱ পত্তিদানং পূজা, অনাগতে এৱ উপদ্দৱে আৰক্খসংৱিধানং পটিপূজা. ‘‘যেভুয্যেন ঞাতিমনুস্সা ঞাতিপেতানং পত্তিদানাদিনা পূজনমাননাদীনি কৰোন্তি ইমে পন অঞ্ঞাতকাপি সমানা তথা কৰোন্তি, তস্মা নেসং সক্কচ্চং আৰক্খা সংৱিধাতব্বা’’তি অঞ্ঞমঞ্ঞং সম্পৱাৰেত্ৱা দেৱতা তত্থ উস্সুক্কং আপজ্জন্তীতি দস্সেন্তো ‘‘ইমে’’তিআদিমাহ. বলিকম্মকৰণং মাননং, সম্পতি উপ্পন্নপৰিস্সযহৰণং পটিমানন্তি দস্সেতুং ‘‘এতে’’তিআদি ৱুত্তং.
সুন্দৰানি পস্সতীতি সুন্দৰানি ইট্ঠানি এৱ পস্সতি, ন অনিট্ঠানি.
১৫৪. আণিযো কোট্টেত্ৱাতি লহুকে দাৰুদণ্ডে গহেত্ৱা কৱাটফলকে ৱিয অঞ্ঞমঞ্ঞং সম্বন্ধে কাতুং আণিযো কোট্টেত্ৱা. নাৱাসঙ্খেপেন কতং উড়ুম্পং, ৱেড়ুনড়াদিকে সঙ্ঘৰিত্ৱা ৱল্লিআদীহি কলাপৱসেন বন্ধিত্ৱা কত্তব্বং কুল্লং.
উদকট্ঠানস্সেতং অধিৱচনন্তি যথাৱুত্তস্স যস্স কস্সচি উদকট্ঠানস্স এতং ‘‘অণ্ণৱ’’ন্তি অধিৱচনং, সমুদ্দস্সেৱাতি অধিপ্পাযো. সৰন্তি ইধ নদী অধিপ্পেতা সৰতি সন্দতীতি কত্ৱা. গম্ভীৰৱিত্থতন্তি অগাধট্ঠেন গম্ভীৰং, সকললোকত্তযব্যাপিতায ৱিত্থতং. ৱিসজ্জাতি অনাসজ্জ অপ্পত্ৱা. পল্ললানি তেসং অতৰণতো. ৱিনাযেৱ কুল্লেনাতি ঈদিসং উদকং কুল্লেন ঈদিসেন ৱিনা এৱ তিণ্ণা মেধাৱিনো জনা, তণ্হাসৰং পন অৰিযমগ্গসঙ্খাতং সেতুং কত্ৱা নিত্তিণ্ণাতি যোজনা.
পঠমভাণৱাৰৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
অৰিযসচ্চকথাৱণ্ণনা
১৫৫. মহাপনাদস্স ৰঞ্ঞো. পাসাদকোটিযংকতগামোতি পাসাদস্স পতিতথুপিকায পতিট্ঠিতট্ঠানে নিৱিট্ঠগামো. অৰিযভাৱকৰানন্তি যে পটিৱিজ্ঝন্তি, তেসং অৰিযভাৱকৰানং নিমিত্তস্স কত্তুভাৱূপচাৰৱসেনেৱ ৱুত্তং. তচ্ছাৱিপল্লাসভূতভাৱেন সচ্চানং. অনুবোধো পুব্বভাগিযং ঞাণং, পটিৱেধো মগ্গঞাণেন অভিসমযো, তত্থ যস্মা অনুবোধপুব্বকো পটিৱেধো অনুবোধেন ৱিনা ন হোতি, অনুবোধোপি একচ্চো পটিৱেধেন সম্বন্ধো, তদুভযাভাৱহেতুকঞ্চ ৱট্টেৱ সংসৰণং, তস্মা ৱুত্তং পাড়িযং ‘‘অননুবোধা…পে… তুম্হাকঞ্চা’’তি. পটিসন্ধিগ্গহণৱসেন ভৱতো ভৱন্তৰূপগমনং সন্ধাৱনং, অপৰাপৰং চৱনুপপজ্জনৱসেন সঞ্চৰণং সংসৰণন্তি আহ ‘‘ভৱতো’’তিআদি. সন্ধাৱিতসংসৰিতপদানং কম্মসাধনতং সন্ধাযাহ ‘‘মযা চ তুম্হেহি চা’’তি পঠমৱিকপ্পে. দুতিযৱিকপ্পে পন ভাৱসাধনতং হদযে কত্ৱা ‘‘মমঞ্চেৱ তুম্হাকঞ্চা’’তি যথাৰুতৱসেনেৱ ৱুত্তং. নযনসমত্থাতি পাপনসমত্থা, দীঘৰজ্জুনা বদ্ধসকুণং ৱিয ৰজ্জুহত্থো পুৰিসো দেসন্তৰং তণ্হাৰজ্জুনা বদ্ধং সত্তসন্তানং অভিসঙ্খাৰো ভৱন্তৰং নেতি এতাযাতি ভৱনেত্তি, তণ্হা, সা অৰিযমগ্গসত্থেন সুট্ঠু হতা ছিন্নাতি ভৱনেত্তিসমূহতা.
অনাৱত্তিধম্মসম্বোধিপৰাযণৱণ্ণনা
১৫৬. দ্ৱে গামা ‘‘নাতিকা’’তি এৱং লদ্ধনামো, ঞ-কাৰস্স চাযং ন-কাৰাদেসেন নিদ্দেসো ‘‘অনিমিত্তা ন নাযৰে’’তিআদীসু (ৱিসুদ্ধি. ১.১৭৪; জা. অট্ঠ. ২.২.৩৪) ৱিয. তেনাহ ‘‘ঞাতিগামকে’’তি. গিঞ্জকা ৱুচ্চন্তি ইট্ঠকা, গিঞ্জকাহি এৱ কতো আৱসথোতি গিঞ্জকাৱসথো. সো কিৰ আৱাসো যথা সুধাপৰিকম্মেন সম্পযোজনং নত্থি, এৱং ইট্ঠকাহি এৱ চিনিত্ৱা ছাদেত্ৱা কতো. তেন ৱুত্তং ‘‘ইট্ঠকামযে আৱসথে’’তি. তুলাদণ্ডকৱাটফলকানি পন দাৰুমযানেৱ.
১৫৭. ওৰং ৱুচ্চতি কামধাতু, পচ্চযভাৱেন তং ওৰং ভজন্তীতি ওৰম্ভাগিযানি, ওৰম্ভাগস্স ৱা হিতানি ওৰম্ভাগিযানি. তেনাহ ‘‘হেট্ঠাভাগিযান’’ন্তিআদি. তীহি মগ্গেহীতি হেট্ঠিমেহি তীহি মগ্গেহি. তেহি পহাতব্বতায হি নেসং সংযোজনানং ওৰম্ভাগিযতা. ওৰম্ভঞ্জিযানি ৱা ওৰম্ভাগিযানি ৱুত্তানি নিৰুত্তিনযেন. ইদানি ব্যতিৰেকমুখেন নেসং ওৰম্ভাগিযভাৱং ৱিভাৱেতুং ‘‘তত্থা’’তিআদি ৱুত্তং. ৱিক্খম্ভিতানি সমত্থতাৱিঘাতেন পুথুজ্জনানং, সমুচ্ছিন্নানি সব্বসো অভাৱেন অৰিযানং ৰূপাৰূপভৱূপপত্তিযা ৱিবন্ধায ন হোন্তীতি ৱুত্তং ‘‘অৱিক্খম্ভিতানি অসমুচ্ছিন্নানী’’তি. নিব্বত্তৱসেনাতি পটিসন্ধিগ্গহণৱসেন. গন্তুং ন দেন্তি মহগ্গতগামিকম্মাযূহনস্স ৱিনিবন্ধনতো. সক্কাযদিট্ঠিআদীনি তীণি সংযোজনানি কামচ্ছন্দব্যাপাদা ৱিয মহগ্গতূপপত্তিযা অৱিনিবন্ধভূতানিপি কামভৱূপপত্তিযা ৱিসেসপচ্চযত্তা তত্থ মহগ্গতভৱে নিব্বত্তম্পি তন্নিব্বত্তিহেতুকম্মপৰিক্খযে কামভৱূপপত্তিপচ্চযতায মহগ্গতভৱতো আনেত্ৱা পুন ইধেৱ কামভৱে এৱ নিব্বত্তাপেন্তি, তস্মা সব্বানিপি পঞ্চপি সংযোজনানি ওৰম্ভাগিযানি এৱ. পটিসন্ধিৱসেন অনাগমনসভাৱাতি পটিসন্ধিগ্গহণৱসেন তস্মা লোকা ইধ ন আগমনসভাৱা. বুদ্ধদস্সনথেৰদস্সনধম্মস্সৱনানং পনত্থাযস্স আগমনং অনিৱাৰিতং.
কদাচি কৰহচি উপ্পত্তিযা সৱিৰড়াকাৰতা পৰিযুট্ঠানমন্দতায অবহলতাতি দ্ৱেধাপি তনুভাৱো. অভিণ্হন্তি বহুসো. বহলবহলাতি তিব্বতিব্বা. যত্থ উপ্পজ্জন্তি, তং সন্তানং মদ্দন্তা, ফৰন্তা, সাধেন্তা, অন্ধকাৰং কৰোন্তা উপ্পজ্জন্তি, দ্ৱীহি পন মগ্গেহি পহীনত্তা তনুকতনুকা মন্দমন্দা উপ্পজ্জন্তি. ‘‘পুত্তধীতৰো হোন্তী’’তি ইদং অকাৰণং. তথা হি অঙ্গপচ্চঙ্গপৰামসনমত্তেনপি তে হোন্তি. ইদন্তি ‘‘ৰাগদোসমোহানং তনুত্তা’’তি ইদং ৱচনং. ভৱতনুকৱসেনাতি অপ্পকভৱৱসেন. তন্তি মহাসিৱত্থেৰস্স ৱচনং পটিক্খিত্তন্তি সম্বন্ধো. যে ভৱা অৰিযানং লব্ভন্তি, তে পৰিপুণ্ণলক্খণভৱা এৱ. যে ন লব্ভন্তি, তত্থ কীদিসং তং ভৱতনুকং, তস্মা উভযথাপি ভৱতনুকস্স অসম্ভৱো এৱাতি দস্সেতুং ‘‘সোতাপন্নস্সা’’তিআদি ৱুত্তং. অট্ঠমে ভৱে ভৱতনুকং নত্থি অট্ঠমস্সেৱ ভৱস্স সব্বস্সেৱ অভাৱতো. সেসেসুপি এসেৱ নযো.
কামাৱচৰলোকং সন্ধায ৱুত্তং ইতৰস্স লোকস্স ৱসেন তথা ৱত্তুং অসক্কুণেয্যত্তা. যো হি সকদাগামী দেৱমনুস্সলোকেসু ৱোমিস্সকৱসেন নিব্বত্ততি, সোপি কামভৱৱসেনেৱ পৰিচ্ছিন্দিতব্বো. ভগৱতা চ কামলোকে ঠত্ৱা ‘‘সকিদেৱ ইমং লোকং আগন্ত্ৱা’’তি ৱুত্তং, ‘‘ইমং লোকং আগন্ত্ৱা’’তি চ ইমিনা পঞ্চসু সকদাগামীসু চত্তাৰো ৱজ্জেত্ৱা একোৱ গহিতো. একচ্চো হি ইধ সকদাগামিফলং পত্ৱা ইধেৱ পৰিনিব্বাযতি, একচ্চো ইধ পত্ৱা দেৱলোকে পৰিনিব্বাযতি, একচ্চো দেৱলোকে পত্ৱা তত্থেৱ পৰিনিব্বাযতি, একচ্চো দেৱলোকে পত্ৱা ইধূপপজ্জিত্ৱা পৰিনিব্বাযতি, ইমে চত্তাৰো ইধ ন লব্ভন্তি. যো পন ইধ পত্ৱা দেৱলোকে যাৱতাযুকং ৱসিত্ৱা পুন ইধূপপজ্জিত্ৱা পৰিনিব্বাযতি, অযং ইধ অধিপ্পেতো. অট্ঠকথাযং পন ইমং লোকন্তি কামভৱো অধিপ্পেতোতি ইমমত্থং ৱিভাৱেতুং ‘‘সচে হী’’তিআদিনা অঞ্ঞংযেৱ চতুক্কং দস্সিতং.
চতূসু …পে… সভাৱোতি অত্থো অপাযগমনীযানং পাপধম্মানং সব্বসো পহীনত্তা. ধম্মনিযামেনাতি মগ্গধম্মনিযামেন. নিযতো উপৰিমগ্গাধিগমস্স অৱস্সংভাৱিভাৱতো. তেনাহ ‘‘সম্বোধিপৰাযণো’’তি.
ধম্মাদাসধম্মপৰিযাযৱণ্ণনা
১৫৮. তেসং তেসং ঞাণগতিন্তি তেসং তেসং সত্তানং ‘‘অসুকো সোতাপন্নো, অসুকো সকদাগামী’’তিআদিনা তংতংঞাণাধিগমনং. ঞাণূপপত্তিং ঞাণাভিসম্পৰাযন্তি ততো পৰম্পি ‘‘নিযতো সম্বোধিপৰাযণো, সকিদেৱ ইমং লোকং আগন্ত্ৱা দুক্খস্সন্তং কৰিস্সতী’’তিআদিনা চ ঞাণসহিতং উপ্পত্তিপচ্চযভাৱং. ওলোকেন্তস্স ঞাণচক্খুনা পেক্খন্তস্স কাযকিলমথোৱ, ন তেন কাচি ৱেনেয্যানং অত্থসিদ্ধীতি অধিপ্পাযো. চিত্তৱিহেসাতি চিত্তখেদো, সা কিলেসূপসংহিতত্তা বুদ্ধানং নত্থি. আদীযতি আলোকীযতি অত্তা এতেনাতি আদাসং, ধম্মভূতং আদাসং ধম্মাদাসং, অৰিযমগ্গঞাণস্সেতং অধিৱচনং, তেন অৰিযসাৱকা চতূসু অৰিযসচ্চেসু ৱিদ্ধস্তসম্মোহত্তা অত্তানম্পি যাথাৱতো ঞত্ৱা যাথাৱতো ব্যাকৰেয্য, তপ্পকাসনতো পন ধম্মপৰিযাযস্স সুত্তস্স ধম্মাদাসতা ৱেদিতব্বা. যেন ধম্মাদাসেনাতি ইধ পন মগ্গধম্মমেৱ ৱদতি.
অৱেচ্চ যাথাৱতো জানিত্ৱা তন্নিমিত্তউপ্পন্নপসাদো অৱেচ্চপসাদো, মগ্গাধিগমেন উপ্পন্নপসাদো, সো পন যস্মা পাসাণপব্বতো ৱিয নিচ্চলো, ন চ কেনচি কাৰণেন ৱিগচ্ছতি, তস্মা ৱুত্তং ‘‘অচলেন অচ্চুতেনা’’তি.
‘‘পঞ্চসীলানী’’তি গহট্ঠৱসেনেতং ৱুত্তং তেহি একন্তপৰিহৰণীযতো. অৰিযানং পন সব্বানি সীলানি কন্তানেৱ. তেনাহ ‘‘সব্বোপি পনেত্থ সংৱৰো লব্ভতিযেৱা’’তি.
সব্বেসন্তি সব্বেসং অৰিযানং. সিক্খাপদাৱিৰোধেনাতি যথা ভূতৰোচনাপত্তি ন হোতি, এৱং. যুত্তট্ঠানেতি কাতুং যুত্তট্ঠানে.
অম্বপালীগণিকাৱত্থুৱণ্ণনা
১৬১. তদা কিৰ ৱেসালী ইদ্ধা ফীতা সব্বঙ্গসম্পন্না অহোসি ৱেপুল্লপ্পত্তা, তং সন্ধাযাহ ‘‘খন্ধকে ৱুত্তনযেন ৱেসালিযা সম্পন্নভাৱো ৱেদিতব্বো’’তি. তস্মিং কিৰ ভিক্খুসঙ্ঘে পঞ্চসতমত্তা ভিক্খূ নৱা অচিৰপব্বজিতা অহেসুং ওসন্নৱীৰিযা চ. তথা হি ৱক্খতি ‘‘তত্থ কিৰ একচ্চে ভিক্খূ ওসন্নৱীৰিযা’’তিআদি (দী. নি. অট্ঠ. ২.১৬৫). সতিপচ্চুপট্ঠানত্থন্তি তেসং সতিপচ্চুপট্ঠাপনত্থং. সৰতীতি কাযাদিকে যথাসভাৱতো ঞাণসম্পযুত্তায সতিযা অনুস্সৰতি উপধাৰেতি. সম্পজানাতীতি সমং পকাৰেহি জানাতি অৱবুজ্ঝতি. অযমেত্থ সঙ্খেপো, ৱিত্থাৰো পন পৰতো সতিপট্ঠানৱণ্ণনাযং (দী. নি. অট্ঠ. ২.৩৭৩; ম. নি. অট্ঠ. ১.১০৬) আগমিস্সতি.
সব্বসঙ্গাহকন্তি সৰীৰগতস্স চেৱ ৱত্থালঙ্কাৰগতস্স চাতি সব্বস্স নীলভাৱস্স সঙ্গাহকং ৱচনং. তস্সেৱাতি নীলাতি সব্বসঙ্গাহকৱসেন ৱুত্তঅত্থস্সেৱ. ৱিভাগদস্সনন্তি পভেদদস্সনং. যথা তে লিচ্ছৱিৰাজানো অপীতাদিৱণ্ণা এৱ কেচি ৱিলেপনৱসেন পীতাদিৱণ্ণা খাযিংসু, এৱং অনীলাদিৱণ্ণা এৱ কেচি ৱিলেপনৱসেন নীলাদিৱণ্ণা খাযিংসূতি ৱুত্তং ‘‘ন তেসং পকতিৱণ্ণো নীলো’’তিআদি. নীলো মণি এতেসূতি নীলমণি, ইন্দনীলমহানীলাদিনীলৰতনৱিনদ্ধা অলঙ্কাৰা. তে কিৰ সুৱণ্ণৱিৰচিতে হি মণিওভাসেহি একনীলা ৱিয খাযন্তি. নীলমণিখচিতাতি নীলৰতনপৰিক্খিত্তা. নীলৱত্থপৰিক্খিত্তাতি নীলৱত্থনীলকম্পলপৰিক্খেপা. নীলৱম্মিকেহীতি নীলকঘটপৰিক্খিত্তেহি. সব্বপদেসূতি ‘‘পীতা হোন্তী’’তিআদিসব্বপদেসু. পৰিৱট্টেসীতি পটিঘট্টেসি. আহৰন্তি ইমস্মা ৰাজপুৰিসা বলিন্তি আহাৰো, তপ্পত্তজনপদোতি আহ ‘‘সাহাৰন্তি সজনপদ’’ন্তি. অঙ্গুলিফোটোপি অঙ্গুলিযা চালনৱসেনেৱ হোতীতি ৱুত্তং ‘‘অঙ্গুলিং চালেসু’’ন্তি. অম্বকাযাতি মাতুগামেন. উপচাৰৱচনং হেতং ইত্থীসু, যদিদং ‘‘অম্বকা মাতুগামো জননিকা’’তি.
অৱলোকেথাতি অপৱত্তিত্ৱা ওলোকনং ওলোকেথ. তং পন অপৱত্তিত্ৱা ওলোকনং অনু অনু দস্সনং হোতীতি আহ ‘‘পুনপ্পুনং পস্সথা’’তি. উপনেথাতি ‘‘যথাযং লিচ্ছৱিৰাজপৰিসা সোভাতিসযেন যুত্তা, এৱং তাৱতিংসপৰিসা’’তি উপনযং কৰোথ. তেনাহ ‘‘তাৱতিংসেহি সমকে কত্ৱা পস্সথা’’তি.
‘‘উপসংহৰথ ভিক্খৱে লিচ্ছৱিপৰিসং তাৱতিংসসদিস’’ন্তি নযিদং নিমিত্তগ্গাহে নিযোজনং, কেৱলং পন দিব্বসম্পত্তিসদিসা এতেসং ৰাজূনং ইস্সৰিযসম্পত্তীতি অনুপুব্বিকথায সগ্গসম্পত্তিকথনং ৱিয দট্ঠব্বং. তেসু পন ভিক্খূসু একচ্চানং তত্থ নিমিত্তগ্গাহোপি সিযা, তং সন্ধায ৱুত্তং ‘‘নিমিত্তগ্গাহে উয্যোজেতী’’তি. হিতকামতায তেসং ভিক্খূনং যথা আযস্মতো নন্দস্স হিতকামতায সগ্গসম্পত্তিদস্সনং. তেনাহ ‘‘তত্ৰ কিৰা’’তিআদি. ওসন্নৱীৰিযাতি সম্মাপটিপত্তিযং অৱসন্নৱীৰিযা, ওস্সট্ঠৱীৰিযা ৱাতি অত্থো. অনিচ্চলক্খণৱিভাৱনত্থন্তি তেসং ৰাজূনং ৱসেন ভিক্খূনং অনিচ্চলক্খণৱিভূতভাৱত্থং.
ৱেড়ুৱগামৱস্সূপগমনৱণ্ণনা
১৬৩. সমীপে ৱেড়ুৱগামোতি পুব্বণ্হং ৱা সাযন্হং ৱা গন্ত্ৱা নিৱত্তনযোগ্যে আসন্নট্ঠানে নিৱিট্ঠা পৰিৱাৰগামো. সঙ্গম্মাতি সম্মা গন্ত্ৱা. অস্সাতি ভগৱতো.
১৬৪. ফৰুসোতি কক্খড়ো, গৰুতৰোতি অত্থো. ৱিসভাগৰোগোতি ধাতুৱিসভাগতায সমুট্ঠিতো বহলতৰৰোগো, ন আবাধমত্তং. ঞাণেন পৰিচ্ছিন্দিত্ৱাতি ৱেদনানং খণিকতং, দুক্খতং, অত্তসুঞ্ঞতঞ্চ যাথাৱতো ঞাণেন পৰিচ্ছিজ্জ পৰিতুলেত্ৱা. অধিৱাসেসীতি তা অভিভৱন্তো যথাপৰিমদ্দিতাকাৰসল্লক্খণেন অত্তনি আৰোপেত্ৱা ৱাসেসি, ন তাহি অভিভুয্যমানো. তেনাহ ‘‘অৱিহঞ্ঞমানো’’তিআদি. অদুক্খিযমানোতি চেতোদুক্খৱসেন অদুক্খিযমানো, কাযদুক্খং পন ‘‘নত্থী’’তি ন সক্কা ৱত্তুং. অসতি হি তস্মিং অধিৱাসনায এৱ অসম্ভৱোতি. অনামন্তেত্ৱাতি অনালপিত্ৱা. অনপলোকেত্ৱাতি অৱিস্সজ্জিত্ৱা. তেনাহ ‘‘ওৱাদানুসাসনিং অদত্ৱাতি ৱুত্তং হোতী’’তি. পুব্বভাগৱীৰিযেনাতি ফলসমাপত্তিযা পৰিকম্মৱীৰিযেন. ফলসমাপত্তিৱীৰিযেনাতি ফলসমাপত্তিসম্পযুত্তৱীৰিযেন. ৱিক্খম্ভেত্ৱাতি ৱিনোদেত্ৱা. যথা নাম পুপ্ফনসমযে চম্পকাদিৰুক্খে ৱেখে দিন্নে যাৱ সো ৱেখো নাপনীযতি, তাৱস্স পুপ্ফনসমত্থতা ৱিক্খম্ভিতা ৱিনোদিতা হোতি, এৱমেৱ যথাৱুত্তৱীৰিযৱেখদানেন তা ৱেদনা সত্থু সৰীৰে যথাপৰিচ্ছিন্নং কালং ৱিক্খম্ভিতা ৱিনোদিতা অহেসুং. তেন ৱুত্তং ‘‘ৱিক্খম্ভেত্ৱাতি ৱিনোদেত্ৱা’’তি. জীৱিতম্পি জীৱিতসঙ্খাৰো কম্মুনা সঙ্খৰীযতীতি কত্ৱা. ছিজ্জমানং ৱিৰোধিপচ্চযসমাযোগেন পযোগসম্পত্তিযা ঘটেত্ৱা ঠপীযতি. অধিট্ঠাযাতি অধিট্ঠানং কত্ৱা. তেনাহ ‘‘দসমাসে মা উপ্পজ্জিত্থাতি সমাপত্তিং সমাপজ্জী’’তি. তং পন ‘‘অধিট্ঠানং, পৱত্তন’’ন্তি চ ৱত্তব্বতং অৰহতীতি ৱুত্তং ‘‘অধিট্ঠহিত্ৱা পৱত্তেত্ৱা’’তি.
খণিকসমাপত্তীতি তাদিসং পুব্বাভিসঙ্খাৰং অকত্ৱা ঠানসো সমাপজ্জিতব্বসমাপত্তি. পুন সৰীৰং ৱেদনা অজ্ঝোত্থৰতি সৱিসেসপুব্বাভিসঙ্খাৰস্স অকতত্তা. ৰূপসত্তকঅৰূপসত্তকানি ৱিসুদ্ধিমগ্গসংৱণ্ণনাসু (ৱিসুদ্ধি. টী. ২.৭০৬, ৭১৭) ৱিত্থাৰিতনযেন ৱেদিতব্বানি. সুট্ঠু ৱিক্খম্ভেতি পুব্বাভিসঙ্খাৰস্স সাতিসযত্তা. ইদানি তমত্থং উপমায ৱিভাৱেতুং ‘‘যথা নামা’’তিআদি ৱুত্তং. অপব্যূড়্হোতি অপনীতো. চুদ্দসহাকাৰেহি সন্নেত্ৱাতি তেসংযেৱ ৰূপসত্তকঅৰূপসত্তকানং ৱসেন চুদ্দসহি পকাৰেহি ৱিপস্সনাচিত্তং, সকলমেৱ ৱা অত্তভাৱং ৱিসভাগৰোগসঞ্জনিতলূখভাৱনিৰোগকৰণায সিনেহেত্ৱা ন উপ্পজ্জিযেৱ সম্মাসম্বুদ্ধেন সাতিসযসমাপত্তিৱেগেন সুৱিক্খম্ভিতত্তা.
গিলানো হুত্ৱা পুন ৱুট্ঠিতোতি পুব্বে গিলানো হুত্ৱা পুন ততো গিলানভাৱতো ৱুট্ঠিতো. মধুৰকভাৱো নাম সৰীৰস্স থম্ভিতত্তং, তং পন গৰুভাৱপুব্বকন্তি আহ ‘‘সঞ্জাতগৰুভাৱো সঞ্জাতথদ্ধভাৱো’’তি. ‘‘নানাকাৰতো ন উপট্ঠহন্তী’’তি ইমিনা দিসাসম্মোহোপি মে অহোসি সোকবলেনাতি দস্সেতি. সতিপট্ঠানাদিধম্মাতি কাযানুপস্সনাদযো অনুপস্সনাধম্মা পুব্বে ৱিভূতা হুত্ৱা উপট্ঠহন্তাপি ইদানি ময্হং পাকটা ন হোন্তি.
১৬৫. অব্ভন্তৰং কৰোতি নাম অত্তনিযেৱ ঠপনতো. পুগ্গলং অব্ভন্তৰং কৰোতি নাম সমানত্ততাৱসেন ধম্মেন পুব্বে তস্স সঙ্গণ্হতো. দহৰকালেতি অত্তনো দহৰকালে. কস্সচি অকথেত্ৱাতি কস্সচি অত্তনো অন্তেৱাসিকস্স উপনিগূহভূতং গন্থং অকথেত্ৱা. মুট্ঠিং কত্ৱাতি মুট্ঠিগতং ৱিয ৰহসিভূতং কত্ৱা. যস্মিং ৱা নট্ঠে সব্বো তংমূলকো ধম্মো ৱিনস্সতি, সো আদিতো মূলভূতো ধম্মো, মুস্সতি ৱিনস্সতি ধম্মো এতেন নট্ঠেনাতি মুট্ঠি, তং তথাৰূপং মুট্ঠিং কত্ৱা পৰিহৰিত্ৱা ঠপিতং কিঞ্চি নত্থীতি দস্সেতি.
অহমেৱাতি অৱধাৰণং ভিক্খুসঙ্ঘপৰিহৰণস্স অঞ্ঞসাধাৰণিচ্ছাদস্সনত্থং, অৱধাৰণেন পন ৱিনা ‘‘অহং ভিক্খুসঙ্ঘ’’ন্তিআদি ভিক্খুসঙ্ঘপৰিহৰণে অহংকাৰমমংকাৰাভাৱদস্সনন্তি দট্ঠব্বং. উদ্দিসিতব্বট্ঠেনাতি ‘‘সত্থা’’তি উদ্দিসিতব্বট্ঠেন. মা ৱা অহেসুং ভিক্খূতি অধিপ্পাযো. ‘‘মা ৱা অহোসী’’তি ৱা পাঠো. এৱং ন হোতীতি ‘‘অহং ভিক্খুসঙ্ঘং পৰিহৰিস্সামী’’তিআদি আকাৰেন চিত্তপ্পৱত্তি ন হোতি. ‘‘পচ্ছিমৱযঅনুপ্পত্তভাৱদীপনত্থং ৱুত্ত’’ন্তি ইমিনা ৱযো ৱিয বুদ্ধকিচ্চম্পি পৰিযোসিতকম্মন্তি দীপেতি. সকটস্স বাহপ্পদেসে দড়্হীভাৱায ৱেঠদানং বাহবন্ধো. চক্কনেমিসন্ধীনং দড়্হীভাৱায ৱেঠদানং চক্কবন্ধো.
তমত্থন্তি ৱেঠমিস্সকেন মঞ্ঞেতি ৱুত্তমত্থং. ৰূপাদযো এৱ ধম্মা সৱিগ্গহো ৱিয উপট্ঠানতো ৰূপনিমিত্তাদযো, তেসং ৰূপনিমিত্তাদীনং. লোকিযানং ৱেদনানন্তি যাসং নিৰোধনেন ফলসমাপত্তি সমাপজ্জিতব্বা, তাসং নিৰোধা ফাসু হোতি, তথা বাড়্হৱেদনাভিতুন্নসৰীৰস্সাপি. তদত্থাযাতি ফলসমাপত্তিৱিহাৰত্থায. দ্ৱীহি ভাগেহি আপো গতো এত্থাতি দীপো, ওঘেন পৰিগতো হুত্ৱা অনজ্ঝোত্থটো ভূমিভাগো, ইধ পন চতূহিপি ওঘেহি, সংসাৰমহোঘেনেৱ ৱা অনজ্ঝোত্থটো অত্তা ‘‘দীপো’’তি অধিপ্পেতো. তেনাহ ‘‘মহাসমুদ্দগতা’’তিআদি. অত্তস্সৰণাতি অত্তপ্পটিসৰণা. অত্তগতিকা ৱাতি অত্তপৰাযণাৱ. মা অঞ্ঞগতিকাতি অঞ্ঞং কিঞ্চি গতিং পটিসৰণং পৰাযণং মা চিন্তযিত্থ. কস্মা? অত্তা নামেত্থ পৰমত্থতো ধম্মো অব্ভন্তৰট্ঠেন, সো এৱং সম্পাদিতো তুম্হাকং দীপং তাণং গতি পৰাযণন্তি. তেন ৱুত্তং ‘‘ধম্মদীপা’’তিআদি. তথা চাহ ‘‘অত্তা হি অত্তনো নাথো, কো হি নাথো পৰো সিযা’’তি (ধ. প. ১৬০, ৩৮০) উপদেসমত্তমেৱ হি পৰস্মিং পটিবদ্ধং, অঞ্ঞা সব্বা সম্পত্তি পুৰিসস্স অত্তাধীনা এৱ. তেনাহ ভগৱা ‘‘তুম্হেহি কিচ্চং আতপ্পং, অক্খাতাৰো তথাগতা’’তি (ধ. প. ২৭৬). তমগ্গেতি তমযোগস্স অগ্গে তস্স অতিক্কন্তাভাৱতো. তেনেৱাহ ‘‘ইমে অগ্গতমা’’তিআদি. মমাতি মম সাসনে. সব্বেপি তে চতুসতিপট্ঠানগোচৰা ৱাতি চতুব্বিধং সতিপট্ঠানং ভাৱেত্ৱা ব্ৰূহেত্ৱা তদেৱ গোচৰং অত্তনো পৱত্তিট্ঠানং কত্ৱা ঠিতা এৱ ভিক্খূ অগ্গে ভৱিস্সন্তি.
দুতিযভাণৱাৰৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
নিমিত্তোভাসকথাৱণ্ণনা
১৬৬. অনেকৱাৰং ভগৱা ৱেসালিযং ৱিহৰতি, তস্মা ইমং ৱেসালিপ্পৱেসনং নিযমেত্ৱা দস্সেতুং ‘‘কদা পাৱিসী’’তি পুচ্ছিত্ৱা আগমনতো পট্ঠায তং দস্সেন্তো ‘‘ভগৱা কিৰা’’তিআদিমাহ. আগতমগ্গেনেৱাতি পুব্বে যাৱ ৱেড়ুৱগামকা আগতমগ্গেনেৱ পটিনিৱত্তেন্তো. যথাপৰিচ্ছেদেনাতি যথাপৰিচ্ছিন্নকালেন. ততোতি ফলসমাপত্তিতো. অযন্তি ইদানি ৱুচ্চমানাকাৰো. দিৱাট্ঠানোলোকনাদি পৰিনিব্বানস্স একন্তিকভাৱদস্সনং. ওস্সট্ঠোতি ৱিস্সট্ঠো আযুসঙ্খাৰো ‘‘সত্তাহমেৱ মযা জীৱিতব্ব’’ন্তি.
জেট্ঠকনিট্ঠভাতিকানন্তি সব্বেৱ সব্ৰহ্মচাৰিনো সন্ধায ৱদতি.
পটিপাদেস্সামীতি মগ্গপটিপত্তিযা নিযোজেস্সামি. মণিফলকেতি মণিখচিতে পমুখে অত্থতফলকে. তং পঠমং দস্সনন্তি যং ৱেড়ুৱনে পৰিব্বাজকৰূপেন আগতস্স সিদ্ধং দস্সনং, তং পঠমদস্সনং. যং ৱা অনোমদস্সিস্স ভগৱতো ৱচনং সদ্দহন্তেন তদা অভিনীহাৰকালে পচ্চক্খতো ৱিয তুম্হাকং দস্সনং সিদ্ধং, তং পঠমদস্সনং. পচ্চাগমনচাৰিকন্তি পচ্চাগমনত্থং চাৰিকং.
সত্তাহন্তি অচ্চন্তসংযোগে উপযোগৱচনং. থেৰস্স জাতোৱৰকগেহং কিৰ ইতৰগেহতো ৱিৱেকট্ঠং, ৱিৱটঙ্গণঞ্চ, তস্মা দেৱব্ৰহ্মানং উপসঙ্কমনযোগ্যন্তি ‘‘জাতোৱৰকং পটিজগ্গথা’’তি ৱুত্তং. সোতি উপৰেৱতো. তং পৱত্তিন্তি তত্থ ৱসিতুকামতায ৱুত্তং তং.
‘‘জানন্তাপি তথাগতা পুচ্ছন্তী’’তি (পাৰা. ১৬, ১৬৫) ইমিনা নীহাৰেন থেৰো ‘‘কে তুম্হে’’তি পুচ্ছি. ‘‘ত্ৱং চতূহি মহাৰাজেহি মহন্ততৰো’’তি পুট্ঠো অত্তনো মহত্তং সত্থু উপৰি পক্খিপন্তো ‘‘আৰামিকসদিসা এতে উপাসিকে অম্হাকং সত্থুনো’’তি আহ. সাৱকসম্পত্তিকিত্তনম্পি হি অত্থতো সত্থু সম্পত্তিংযেৱ ৱিভাৱেতি.
সোতাপত্তিফলে পতিট্ঠাযাতি থেৰস্স দেসনানুভাৱেন, অত্তনো চ উপনিস্সযসম্পত্তিযা ঞাণস্স পৰিপক্কত্তা সোতাপত্তিফলে পতিট্ঠহিত্ৱা.
অযন্তি যথাৱুত্তা. এত্থাতি ‘‘ৱেসালিং পিণ্ডায পাৱিসী’’তি এতস্মিং ৱেসালীপৱেসে. অনুপুব্বীকথাতি অনুপুব্বদীপনী কথা.
১৬৭. উদেনযক্খস্স চেতিযট্ঠানেতি উদেনস্স নাম যক্খস্স আযতনভাৱেন ইট্ঠকাহি চিতে মহাজনস্স চিত্তীকতট্ঠানে. কতৱিহাৰোতি ভগৱন্তং উদ্দিস্স কতৱিহাৰো. ৱুচ্চতীতি পুৰিমৱোহাৰেন ‘‘উদেনচেতিয’’ন্তি ৱুচ্চতি. গোতমকাদীসুপীতি ‘‘গোতমকচেতিয’’ন্তি এৱং আদীসুপি. এসেৱ নযোতি চেতিযট্ঠানে কতৱিহাৰভাৱং অতিদিসতি. ৱড্ঢিতাতি ভাৱনাপাৰিপূৰিৱসেন পৰিব্ৰূহিতা. পুনপ্পুনং কতাতি ভাৱনায বহুলীকৰণেন অপৰাপৰং পৱত্তিতা. যুত্তযানং ৱিয কতাতি যথা যুত্তং আজঞ্ঞযানং ছেকেন সাৰথিনা অধিট্ঠিতং যথাৰুচি পৱত্ততি, এৱং যথাৰুচিপৱত্তিৰহতং গমিতা. পতিট্ঠানট্ঠেনাতি অধিট্ঠানট্ঠেন. ৱত্থু ৱিয কতাতি সব্বসো উপক্কিলেসৱিসোধনেন ইদ্ধিৱিসযতায পৱত্তিট্ঠানভাৱতো সুৱিসোধিতপৰিস্সযৱত্থু ৱিয কতা. অধিট্ঠিতাতি পটিপক্খদূৰীভাৱতো সুভাৱিতভাৱেন তংতংঅধিট্ঠানযোগ্যতায ঠপিতা. সমন্ততো চিতাতি সব্বভাগেন ভাৱনুপচযং গমিতা. তেনাহ ‘‘সুৱড্ঢিতা’’তি. সুট্ঠু সমাৰদ্ধাতি ইদ্ধিভাৱনায সিখাপ্পত্তিযা সম্মদেৱ সংসেৱিতা.
অনিযমেনাতি ‘‘যস্স কস্সচী’’তি অনিযমৱচনেন. নিযমেত্ৱাতি ‘‘তথাগতস্সা’’তি সৰূপদস্সনেন নিযমেত্ৱা. আযুপ্পমাণন্তি পৰমাযুপ্পমাণং ৱদতি, তস্সেৱ গহণে কাৰণং ব্ৰহ্মজালসুত্তৱণ্ণনাযং (দী. নি. অট্ঠ. ১.৪০; দী. নি. টী. ১.৪০) ৱুত্তনযেনেৱ ৱেদিতব্বং. মহাসিৱত্থেৰো পন ‘‘মহাবোধিসত্তানং চৰিমভৱে পটিসন্ধিদাযিনো কম্মস্স অসঙ্খ্যেয্যাযুকতাসংৱত্তনসমত্থতং হদযে ঠপেত্ৱা বুদ্ধানং আযুসঙ্খাৰস্স পৰিস্সযৱিক্খম্ভনসমত্থতা পাড়িযং আগতা এৱাতি ইমং ভদ্দকপ্পমেৱ তিট্ঠেয্যা’’তি অৱোচ. ‘‘খণ্ডিচ্চাদীহি অভিভুয্যতী’’তি এতেন যথা ইদ্ধিবলেন জৰায ন পটিঘাতো, এৱং তেন মৰণস্সপি ন পটিঘাতোতি অত্থতো আপন্নমেৱাতি. ‘‘ক্ৱ সৰো খিত্তো, ক্ৱ চ নিপতিতো’’তি অঞ্ঞথা ৱুট্ঠিতেনাপি থেৰৱাদেন অট্ঠকথাৱচনমেৱ সমত্থিতন্তি দট্ঠব্বং. তেনাহ ‘‘সো ন ৰুচ্চতি…পে… নিযমিত’’ন্তি.
পৰিযুট্ঠিতচিত্তোতি যথা কিঞ্চি অত্থানত্থং সল্লক্খেতুং ন সক্কা, এৱং অভিভূতচিত্তো. সো পন অভিভৱো মহতা উদকোঘেন অপ্পকস্স উদকস্স অজ্ঝোত্থৰণং ৱিয অহোসীতি ৱুত্তং ‘‘অজ্ঝোত্থটচিত্তো’’তি. অঞ্ঞোপীতি থেৰতো, অৰিযেহি ৱা অঞ্ঞোপি যো কোচি পুথুজ্জনো. পুথুজ্জনগ্গহণঞ্চেত্থ যথা সব্বেন সব্বং অপ্পহীনৱিপল্লাসো মাৰেন পৰিযুট্ঠিতচিত্তো কিঞ্চি অত্থং সল্লক্খেতুং ন সক্কোতি, এৱং থেৰো ভগৱতা কতং নিমিত্তোভাসং সব্বসো ন সল্লক্খেসীতি দস্সনত্থং. তেনাহ ‘‘মাৰো হী’’তিআদি. চত্তাৰো ৱিপল্লাসাতি অসুভে ‘‘সুভ’’ন্তি সঞ্ঞাৱিপল্লাসো, চিত্তৱিপল্লাসো, দুক্খে ‘‘সুখ’’ন্তি সঞ্ঞাৱিপল্লাসো, চিত্তৱিপল্লাসোতি ইমে চত্তাৰো ৱিপল্লাসা. তেনাতি যদিপি ইতৰে অট্ঠ ৱিপল্লাসা পহীনা, তথাপি যথাৱুত্তানং চতুন্নং ৱিপল্লাসানং অপ্পহীনভাৱেন. অস্সাতি থেৰস্স. মদ্দতীতি ফুসনমত্তেন মদ্দন্তো ৱিয হোতি, অঞ্ঞথা তেন মদ্দিতে সত্তানং মৰণমেৱ সিযা. কিং সক্খিস্সতি, ন সক্খিস্সতীতি অধিপ্পাযো. কস্মা ন সক্খিস্সতি, ননু এস অগ্গসাৱকস্স কুচ্ছিং পৱিট্ঠোতি? সচ্চং পৱিট্ঠো, তঞ্চ খো অত্তনো আনুভাৱদস্সনত্থং, ন ৱিবাধনাধিপ্পাযেন. ৱিবাধনাধিপ্পাযেন পন ইধ ‘‘কিং সক্খিস্সতী’’তি ৱুত্তং হদযমদ্দনস্স অধিগতত্তা. নিমিত্তোভাসন্তি এত্থ ‘‘তিট্ঠতু ভগৱা কপ্প’’ন্তি সকলকপ্পং অৱট্ঠানযাচনায ‘‘যস্স কস্সচি আনন্দ চত্তাৰো ইদ্ধিপাদা ভাৱিতা’’তিআদিনা অঞ্ঞাপদেসেন অত্তনো চতুৰিদ্ধিপাদভাৱনানুভাৱেন কপ্পং অৱট্ঠানসমত্থতাৱসেন সঞ্ঞুপ্পাদনং নিমিত্তং, তথা পন পৰিযাযং মুঞ্চিত্ৱা উজুকংযেৱ অত্তনো অধিপ্পাযৱিভাৱনং ওভাসো. জানন্তোযেৱ ৱাতি মাৰেন পৰিযুট্ঠিতভাৱং জানন্তো এৱ. অত্তনো অপৰাধহেতুতো সত্তানং সোকো তনুকো হোতি, ন বলৱাতি আহ ‘‘দোসাৰোপনেন সোকতনুকৰণত্থ’’ন্তি. কিং পন থেৰো মাৰেন পৰিযুট্ঠিতচিত্তকালে পৱত্তিং পচ্ছা জানাতীতি? ন জানাতি সভাৱেন, বুদ্ধানুভাৱেন পন অনুজানাতি.
মাৰযাচনকথাৱণ্ণনা
১৬৮. অনত্থে নিযোজেন্তো গুণমাৰণেন মাৰেতি, ৱিৰাগৱিবন্ধনেন ৱা জাতিনিমিত্ততায তত্থ তত্থ জাতং জাতং মাৰেন্তো ৱিয হোতীতি ‘‘মাৰেতীতি মাৰো’’তি ৱুত্তং. অতিৱিয পাপতায পাপিমা. কণ্হধম্মেহি সমন্নাগতো কণ্হো. ৱিৰাগাদিগুণানং অন্তকৰণতো অন্তকো. সত্তানং অনত্থাৱহপটিপত্তিং ন মুচ্চতীতি নমুচি. অত্তনো মাৰপাসেন পমত্তে বন্ধতি, পমত্তা ৱা বন্ধূ এতস্সাতি পমত্তবন্ধু. সত্তমসত্তাহতো পৰং সত্ত অহানি সন্ধাযাহ ‘‘অট্ঠমে সত্তাহে’’তি ন পন পল্লঙ্কসত্তাহাদি ৱিয নিযতকিচ্চস্স অট্ঠমসত্তাহস্স নাম লব্ভনতো. সত্তমসত্তাহস্স হি পৰতো অজপালনিগ্ৰোধমূলে মহাব্ৰহ্মুনো, সক্কস্স চ দেৱৰঞ্ঞো পটিঞ্ঞাতধম্মদেসনং ভগৱন্তং ঞত্ৱা ‘‘ইদানি সত্তে ধম্মদেসনায মম ৱিসযং অতিক্কমাপেস্সতী’’তি সঞ্জাতদোমনস্সো হুত্ৱা ঠিতো চিন্তেসি ‘‘হন্দ দানাহং নং উপাযেন পৰিনিব্বাপেস্সামি, এৱমস্স মনোৰথো অঞ্ঞথত্তং গমিস্সতি, মম চ মনোৰথো ইজ্ঝিস্সতী’’তি. এৱং পন চিন্তেত্ৱা ভগৱন্তং উপসঙ্কমিত্ৱা একং অন্তং ঠিতো ‘‘পৰিনিব্বাতু দানি ভন্তে ভগৱা’’তিআদিনা পৰিনিব্বানং যাচি, তং সন্ধায ৱুত্তং ‘‘অট্ঠমে সত্তাহে’’তিআদি. তত্থ অজ্জাতি আযুসঙ্খাৰোস্সজ্জনদিৱসং সন্ধাযাহ. ভগৱা চস্স অভিসন্ধিং জানন্তোপি তং অনাৱিকত্ৱা পৰিনিব্বানস্স অকালভাৱমেৱ পকাসেন্তো যাচনং পটিক্খিপি. তেনাহ ‘‘ন তাৱাহ’’ন্তিআদি.
মগ্গৱসেন ৱিযত্তাতি সচ্চসম্পটিৱেধৱেয্যত্তিযেন ব্যত্তা. তথেৱ ৱিনীতাতি মগ্গৱসেন কিলেসানং সমুচ্ছেদৱিনযনেন ৱিনীতা. তথা ৱিসাৰদাতি অৰিযমগ্গাধিগমেনেৱ সত্থুসাসনে ৱেসাৰজ্জপ্পত্তিযা ৱিসাৰদা, সাৰজ্জকৰানং দিট্ঠিৱিচিকিচ্ছাদিপাপধম্মানং ৱিগমেন ৱিসাৰদভাৱং পত্তাতি অত্থো. যস্স সুতস্স ৱসেন ৱট্টদুক্খতো নিস্সৰণং সম্ভৱতি, তং ইধ উক্কট্ঠনিদ্দেসেন ‘‘সুত’’ন্তি অধিপ্পেতন্তি আহ ‘‘তেপিটকৱসেনা’’তি. তিণ্ণং পিটকানং সমূহো তেপিটকং, তীণি ৱা পিটকানি তিপিটকং, তিপিটকমেৱ তেপিটকং, তস্স ৱসেন. তমেৱাতি যং তং তেপিটকং সোতব্বভাৱেন ‘‘সুত’’ন্তি ৱুত্তং, তমেৱ. ধম্মন্তি পৰিযত্তিধম্মং. ধাৰেন্তীতি সুৱণ্ণভাজনে পক্খিত্তসীহৱসং ৱিয অৱিনস্সন্তং কত্ৱা সুপ্পগুণসুপ্পৱত্তিভাৱেন ধাৰেন্তি হদযে ঠপেন্তি. ইতি পৰিযত্তিধম্মৱসেন বহুস্সুতধম্মধৰভাৱং দস্সেত্ৱা ইদানি পটিৱেধধম্মৱসেনপি তং দস্সেতুং ‘‘অথ ৱা’’তিআদি ৱুত্তং. অৰিযধম্মস্সাতি মগ্গফলধম্মস্স, নৱৱিধস্সাপি ৱা লোকুত্তৰধম্মস্স. অনুধম্মভূতন্তি অধিগমায অনুৰূপধম্মভূতং. অনুচ্ছৱিকপটিপদন্তি চ তমেৱ ৱিপস্সনাধম্মমাহ, ছব্বিধা ৱিসুদ্ধিযো ৱা. অনুধম্মন্তি তস্সা যথাৱুত্তপটিপদায অনুৰূপং অভিসল্লেখিতং অপ্পিচ্ছতাদিধম্মং. চৰণসীলাতি সমাদায পৱত্তনসীলা. অনু মগ্গফলধম্মো এতিস্সাতি ৱা অনুধম্মা, ৱুট্ঠানগামিনিৱিপস্সনা, তস্সা চৰণসীলা. অত্তনো আচৰিযৱাদন্তি অত্তনো আচৰিযস্স সম্মাসম্বুদ্ধস্স ৱাদং. সদেৱকস্স লোকস্স আচাৰসিক্খাপনেন আচৰিযো, ভগৱা. তস্স ৱাদো, চতুসচ্চদেসনা.
আচিক্খিস্সন্তীতি আদিতো কথেস্সন্তি, অত্তনা উগ্গহিতনিযামেন পৰে উগ্গণ্হাপেস্সন্তীতি অত্থো. দেসেস্সন্তীতি ৱাচেস্সন্তি, পাড়িং সম্মা পবোধেস্সন্তীতি অত্থো. পঞ্ঞাপেস্সন্তীতি পজানাপেস্সন্তি, সঙ্কাপেস্সন্তীতি অত্থো. পট্ঠপেস্সন্তীতি পকাৰেহি ঠপেস্সন্তি, পকাসেস্সন্তীতি অত্থো. ৱিৱৰিস্সন্তীতি ৱিৱটং কৰিস্সন্তি. ৱিভজিস্সন্তীতি ৱিভত্তং কৰিস্সন্তি. উত্তানিং কৰিস্সন্তীতি অনুত্তানং গম্ভীৰং উত্তানং পাকটং কৰিস্সন্তি. সহ ধম্মেনাতি এত্থ ধম্ম-সদ্দো কাৰণপৰিযাযো ‘‘হেতুম্হি ঞাণং ধম্মপটিসম্ভিদা’’তিআদীসু (ৱিভ. ২৭০) ৱিযাতি আহ ‘‘সহেতুকেন সকাৰণেন ৱচনেনা’’তি. সপ্পাটিহাৰিযন্তি সনিস্সৰণং, যথা পৰৱাদং ভঞ্জিত্ৱা সকৱাদো পতিট্ঠহতি, এৱং হেতুদাহৰণেহি যথাধিগতমত্থং সম্পাদেত্ৱা ধম্মং কথেস্সন্তি. তেনাহ ‘‘নিয্যানিকং কত্ৱা ধম্মং দেসেস্সন্তী’’তি, নৱৱিধং লোকুত্তৰধম্মং পবোধেস্সন্তীতি অত্থো. এত্থ চ ‘‘পঞ্ঞাপেস্সন্তী’’তিআদীহি ছহি পদেহি ছ অত্থপদানি দস্সিতানি, আদিতো পন দ্ৱীহি পদেহি ছ ব্যঞ্জনপদানি. এত্তাৱতা তেপিটকং বুদ্ধৱচনং সংৱণ্ণনানযেন সঙ্গহেত্ৱা দস্সিতং হোতি. ৱুত্তঞ্হেতং নেত্তিযং ‘‘দ্ৱাদসপদানি সুত্তং, তং সব্বং ব্যঞ্জনঞ্চ অত্থো চা’’তি (নেত্তি. সঙ্খাৰে).
সিক্খত্তযসঙ্গহিতন্তি অধিসীলসিক্খাদিসিক্খত্তযসঙ্গহণং. সকলং সাসনব্ৰহ্মচৰিযন্তি অনৱসেসং সত্থুসাসনভূতং সেট্ঠচৰিযং. সমিদ্ধন্তি সম্মদেৱ ৱড্ঢিতং. ঝানস্সাদৱসেনাতি তেহি তেহি ভিক্খূহি সমধিগতঝানসুখৱসেন. ৱুদ্ধিপ্পত্তন্তি উড়াৰপণীতভাৱগমনেন সব্বসো পৰিৱুদ্ধিং উপগতং. সব্বপালিফুল্লং ৱিয অভিঞ্ঞাসম্পত্তিৱসেন অভিঞ্ঞাসম্পদাহি সাসনাভিৱুদ্ধিযা মত্থকপ্পত্তিতো. পতিট্ঠিতৱসেনাতি পতিট্ঠানৱসেন, পতিট্ঠপ্পত্তিযাতি অত্থো. পটিৱেধৱসেন বহুনো জনস্স হিতন্তি বাহুজঞ্ঞং. তেনাহ ‘‘বহুজনাভিসমযৱসেনা’’তি. পুথু পুথুলং ভূতং জাতং, পুথু ৱা পুথুত্তং ভূতং পত্তন্তি পুথুভূতং. তেনাহ ‘‘সব্বাকাৰ…পে… পত্ত’’ন্তি. সুট্ঠু পকাসিতন্তি সুট্ঠু সম্মদেৱ আদিকল্যাণাদিভাৱেন পৱেদিতং.
আযুসঙ্খাৰওস্সজ্জনৱণ্ণনা
১৬৯. সতিং সূপট্ঠিতং কত্ৱাতি অযং কাযাদিৱিভাগো অত্তভাৱসঞ্ঞিতো দুক্খভাৰো মযা এত্তকং কালং ৱহিতো, ইদানি পন ন ৱহিতব্বো, এতস্স অৱহনত্থং চিৰতৰং কালং অৰিযমগ্গসম্ভাৰো সম্ভতো, স্ৱাযং অৰিযমগ্গো পটিৱিদ্ধো, যতো ইমে কাযাদযো অসুভাদিতো সম্মদেৱ পৰিঞ্ঞাতা, চতুব্বিধম্পি সম্মাসতিং যথাতথং ৱিসযে সুট্ঠু উপট্ঠিতং কত্ৱা. ঞাণেন পৰিচ্ছিন্দিত্ৱাতি যস্মা ইমস্স অত্তভাৱসঞ্ঞিতস্স দুক্খভাৰস্স ৱহনে পযোজনভূতং অত্তহিতং তাৱ মহাবোধিমূলে এৱ পৰিসমাপিতং, পৰহিতং পন বুদ্ধৱেনেয্যৱিনযনং পৰিসমাপিতব্বং, তং ইদানি মাসত্তযেনেৱ পৰিসমাপনং পাপুণিস্সতি, তস্মা অভাসি ‘‘ৱিসাখপুণ্ণমাযং পৰিনিব্বাযিস্সামী’’তি, এৱং বুদ্ধঞাণেন পৰিচ্ছিন্দিত্ৱা সব্বভাগেন নিচ্ছযং কত্ৱা. আযুসঙ্খাৰং ৱিস্সজ্জীতি আযুনো জীৱিতস্স অভিসঙ্খাৰকং ফলসমাপত্তিধম্মং ‘‘ন সমাপজ্জিস্সামী’’তি ৱিস্সজ্জি তংৱিস্সজ্জনেনেৱ তেন অভিসঙ্খৰিযমানং জীৱিতসঙ্খাৰং ‘‘নপ্পৱত্তেস্সামী’’তি ৱিস্সজ্জি. তেনাহ ‘‘তত্থা’’তিআদি. ঠানমহন্ততাযপি পৱত্তিআকাৰমহন্ততাযপি মহন্তো পথৱীকম্পো. তত্থ ঠানমহন্ততায ভূমিচালস্স মহত্তং দস্সেতুং ‘‘তদা কিৰ…পে… কম্পিত্থা’’তি ৱুত্তং. সা পন জাতিক্খেত্তভূতা দসসহস্সী লোকধাতু এৱ, ন যা কাচি, যা মহাভিনীহাৰমহাজাতিআদীসুপি কম্পিত্থ. তদাপি তত্তিকায এৱ কম্পনে কিং কাৰণং? জাতিক্খেত্তভাৱেন তস্সেৱ আদিতো পৰিগ্গহস্স কতত্তা. পৰিগ্গহকৰণং চস্স ধম্মতাৱসেন ৱেদিতব্বং. তথা হি পুৰিমবুদ্ধানম্পি তাৱতকমেৱ জাতিক্খেত্তং অহোসি. তথা হি ৱুত্তং ‘‘দসসহস্সী লোকধাতূ, নিস্সদ্দা হোন্তি নিৰাকুলা…পে… মহাসমুদ্দো আভুজতি, দসসহস্সী পকম্পতী’’তি চ আদি (বু. ৱং. ৮৪-৯১). উদকপৰিযন্তং কত্ৱা ছপ্পকাৰপৱেধনেন অৱীতৰাগে ভিংসেতীতি ভিংসনো, সো এৱ ভিংসনকোতি আহ ‘‘ভযজনকো’’তি. দেৱভেৰিযোতি দেৱদুন্দুভিসদ্দস্স পৰিযাযৱচনমত্তং. ন চেত্থ কাচি ভেৰী ‘‘দেৱদুন্দুভী’’তি অধিপ্পেতা, অথ খো উপ্পাতভাৱেন লব্ভমানো আকাসগতো নিগ্ঘোসসদ্দো. তেনাহ ‘‘দেৱো’’তিআদি. দেৱোতি মেঘো. তস্স হি অচ্ছভাৱেন আকাসস্স ৱস্সাভাৱেন সুক্খগজ্জিতসঞ্ঞিতে সদ্দে নিচ্ছৰন্তে দেৱদুন্দুভিসমঞ্ঞা. তেনাহ ‘‘দেৱো সুক্খগজ্জিতং গজ্জী’’তি.
পীতিৱেগৱিস্সট্ঠন্তি ‘‘এৱং চিৰতৰং কালং ৱহিতো অযং অত্তভাৱসঞ্ঞিতো দুক্খভাৰো, ইদানি ন চিৰস্সেৱ নিক্খিপিস্সতী’’তি সঞ্জাতসোমনস্সো ভগৱা সভাৱেনেৱ পীতিৱেগৱিস্সট্ঠং উদানং উদানেসি. এৱং পন উদানেন্তেন অযম্পি অত্থো সাধিতো হোতীতি দস্সনত্থং অট্ঠকথাযং ‘‘কস্মা’’তিআদি ৱুত্তং.
তুলীযতীতি তুলন্তি তুল-সদ্দো কম্মসাধনোতি দস্সেতুং ‘‘তুলিত’’ন্তি ৱুত্তং. অপ্পানুভাৱতায পৰিচ্ছিন্নং. তথা হি তং পৰিতো খণ্ডিতভাৱেন ‘‘পৰিত্ত’’ন্তি ৱুচ্চতি. পটিপক্খৱিক্খম্ভনতো দীঘসন্তানতায, ৱিপুলফলতায চ ন তুলং ন পৰিচ্ছিন্নং. যেহি কাৰণেহি পুব্বে অৱিসেসতো মহগ্গতং ‘‘অতুল’’ন্তি ৱুত্তং, তানি কাৰণানি ৰূপাৱচৰতো আৰুপ্পস্স সাতিসযানি ৱিজ্জন্তীতি ‘‘অৰূপাৱচৰং অতুল’’ন্তি ৱুত্তং, ইতৰঞ্চ ‘‘তুল’’ন্তি, অপ্পৱিপাকং তীসুপি কম্মেসু যং তনুৱিপাকং হীনং, তং তুলং. বহুৱিপাকন্তি যং মহাৱিপাকং পণীতং, তং অতুলং. যং পনেত্থ মজ্ঝিমং, তং হীনং, উক্কট্ঠন্তি দ্ৱিধা ভিন্দিত্ৱা দ্ৱীসু ভাগেসু পক্খিপিতব্বং. হীনত্তিকৱণ্ণনাযং ৱুত্তনযেনেৱ অপ্পবহুৱিপাকতং নিদ্ধাৰেত্ৱা তস্স ৱসেন তুলাতুলভাৱো ৱেদিতব্বো. সম্ভৱতি এতস্মাতি সম্ভৱোতি আহ ‘‘সম্ভৱস্স হেতুভূত’’ন্তি. নিযকজ্ঝত্তৰতোতি সসন্তানধম্মেসু ৱিপস্সনাৱসেন, গোচৰাসেৱনায চ নিৰতো. সৱিপাকং সমানং পৱত্তিৱিপাকমত্তদাযিকম্মং সৱিপাকট্ঠেন সম্ভৱং. ন চ তং কামাদিভৱাভিসঙ্খাৰকন্তি ততো ৱিসেসনত্থং ‘‘সম্ভৱ’’ন্তি ৱত্ৱা ‘‘ভৱসঙ্খাৰ’’ন্তি ৱুত্তং. ওস্সজ্জীতি অৰিযমগ্গেন অৱস্সজ্জি. কৱচং ৱিয অত্তভাৱং পৰিযোনন্ধিত্ৱা ঠিতং অত্তনি সম্ভূতত্তা অত্তসম্ভৱং কিলেসঞ্চ অভিন্দীতি কিলেসভেদসহভাৱিকম্মোস্সজ্জনং দস্সেন্তো তদুভযস্স কাৰণং অৱোচ ‘‘অজ্ঝত্তৰতো সমাহিতো’’তি.
তীৰেন্তোতি ‘‘উপ্পাদো ভযং, অনুপ্পাদো খেম’’ন্তিআদিনা ৱীমংসন্তো. ‘‘তুলেন্তো তীৰেন্তো’’তিআদিনা সঙ্খেপতো ৱুত্তমত্থং ৱিত্থাৰতো দস্সেতুং ‘‘পঞ্চক্খন্ধা’’তি আদিং ৱত্ৱা ভৱসঙ্খাৰস্স অৱস্সজ্জনাকাৰং সৰূপতো দস্সেসি. ‘‘এৱ’’ন্তিআদিনা পন উদানৱণ্ণনাযং আদিতো ৱুত্তমত্থং নিগমনৱসেন দস্সেসি.
মহাভূমিচালৱণ্ণনা
১৭১. যন্তি কৰণে ৱা অধিকৰণে ৱা পচ্চত্তৱচনন্তি অধিপ্পাযেন আহ ‘‘যেন সমযেন, যস্মিং ৱা সমযে’’তি. উক্খেপকৱাতাতি উদকসন্ধাৰকৱাতং উপচ্ছিন্দিত্ৱা ঠিতট্ঠানতো খেপকৱাতা. ‘‘সট্ঠি…পে… বহল’’ন্তি ইদং তস্স ৱাতস্স উব্বেধপ্পমাণমেৱ গহেত্ৱা ৱুত্তং, আযামৱিত্থাৰতো পন দসসহস্সচক্কৱাড়প্পমাণম্পি উদকসন্ধাৰকৱাতং উপচ্ছিন্দতিযেৱ. আকাসেতি পুব্বে ৱাতেন পতিট্ঠিতোকাসে. পুন ৱাতোতি উক্খেপকৱাতে তথাকত্ৱা ৱিগতে উদকসন্ধাৰকৱাতো পুন আবন্ধিত্ৱা গণ্হাতি যথা তং উদকং ন ভস্সতি, এৱং উত্থম্ভেন্তং আবন্ধনৱিতানৱসেন বন্ধিত্ৱা গণ্হাতি. ততো উদকং উগ্গচ্ছতীতি ততো আবন্ধিত্ৱা গহণতো তেন ৱাতেন উত্থম্ভিতং উদকং উগ্গচ্ছতি উপৰি গচ্ছতি. হোতিযেৱাতি অন্তৰন্তৰা হোতিযেৱ. বহলভাৱেনাতি মহাপথৱিযা মহন্তভাৱেন. সকলা হি মহাপথৱী তদা ওগ্গচ্ছতি, উগ্গচ্ছতি চ, তস্মা কম্পনং ন পঞ্ঞাযতি.
ইজ্ঝনস্সাতি ইচ্ছিতত্থসিজ্ঝনস্স. অনুভৱিতব্বস্সইস্সৰিযসম্পত্তিআদিকস্স. পৰিত্তাতি পটিলদ্ধমত্তা নাতিসুভাৱিতা. তথা চ ভাৱনা বলৱতী ন হোতীতি আহ ‘‘দুব্বলা’’তি. সঞ্ঞাসীসেন হি ভাৱনা ৱুত্তা. অপ্পমাণাতি পগুণা সুভাৱিতা. সা হি থিৰা দড়্হতৰা হোতীতি আহ ‘‘বলৱা’’তি. ‘‘পৰিত্তা পথৱীসঞ্ঞা, অপ্পমাণা আপোসঞ্ঞা’’তি দেসনামত্তমেৱ, আপোসঞ্ঞায পন সুভাৱিতায পথৱীকম্পো সুখেনেৱ ইজ্ঝতীতি অযমেত্থ অধিপ্পাযো ৱেদিতব্বো. সংৱেজেন্তো দিব্বসম্পত্তিযা পমত্তং সক্কং দেৱৰাজানং. ৱীমংসন্তো ৱা তাৱদেৱ সমধিগতং অত্তনো ইদ্ধিবলং. মহামোগ্গল্লানত্থেৰস্স পাসাদকম্পনং পাকটন্তি তং অনামসিত্ৱা সঙ্ঘৰক্খিতসামণেৰস্স পাসাদকম্পনং দস্সেতুং ‘‘সো কিৰাযস্মা’’তিআদি ৱুত্তং. পূতিমিস্সো গন্ধো এতস্সাতি পূতিগন্ধো, তেন পূতিগন্ধেনেৱ অধিগতমাতুকুচ্ছিসম্ভৱং ৱিয গন্ধেনেৱ সীসেন, অতিৱিয দাৰকো এৱাতি অত্থো.
আচৰিযন্তি আচৰিযূপদেসং. ইদ্ধাভিসঙ্খাৰো নাম ইদ্ধিৱিধপ্পটিপক্খাদীভাৱেন ইচ্ছিতব্বো, সো চ উপাযে কোসল্লস্স অত্তনা ন সম্মা উগ্গহিতত্তা ন তাৱ সিক্খিতোতি আহ ‘‘অসিক্খিত্ৱাৱ যুদ্ধং পৱিট্ঠোসী’’তি. ‘‘পিলৱন্ত’’ন্তি ইমিনা সকলমেৱ পাসাদৱত্থুং উদকং কত্ৱা অধিট্ঠাতব্বপাসাদোৱ তত্থ পিলৱতীতি দস্সেতি. অধিট্ঠানক্কমং পন উপমায দস্সেন্তো ‘‘তাত…পে… জানাহী’’তি আহ. তত্থ কপল্লকপূৱন্তি আসিত্তকপূৱং, তং পচন্তা কপালে পঠমং কিঞ্চি পিট্ঠং ঠপেত্ৱা অনুক্কমেন ৱড্ঢেত্ৱা অন্তন্তেন পৰিচ্ছিন্দন্তি পূৱং সমন্ততো পৰিচ্ছিন্নং কত্ৱা ঠপেন্তি, এৱং ‘‘আপোকসিণৱসেন ‘পাসাদেন পতিট্ঠিতট্ঠানং উদকং হোতূ’তি অধিট্ঠহন্তো সমন্ততো পাসাদস্স যাৱ পৰিযন্তা যথা উদকং হোতি, তথা অধিট্ঠাতব্ব’’ন্তি উপমায উপদিসতি.
মহাপদানে ৱুত্তমেৱাতি ‘‘ধম্মতা এসা, ভিক্খৱে, যদা বোধিসত্তো তুসিতা কাযা চৱিত্ৱা মাতুকুচ্ছিং ওক্কমতী’’তি (দী. নি. ২.১৮) ৱত্ৱা ‘‘অযঞ্চ দসসহস্সী লোকধাতু সঙ্কম্পতি সম্পকম্পতি সম্পৱেধতী’’তি (দী. নি. ২.১৮), তথা ‘‘ধম্মতা এসা, ভিক্খৱে, যদা বোধিসত্তো মাতুকুচ্ছিম্হা নিক্খমতী’’তি (দী. নি. ২.৩০) ৱত্ৱা ‘‘অযঞ্চ দসসহস্সী লোকধাতু সঙ্কম্পতি সম্পকম্পতি সম্পৱেধতী’’তি (দী. নি. ২.৩২) চ মহাবোধিসত্তস্স গব্ভোক্কন্তিযং, অভিজাতিযঞ্চ ধম্মতাৱসেন মহাপদানেপথৱীকম্পস্স ৱুত্তত্তা ইতৰেসুপি চতূসু ঠানেসু পথৱীকম্পো ধম্মতাৱসেনেৱাতি মহাপদানেঅত্থতো ৱুত্তং এৱাতি অধিপ্পাযো.
ইদানি নেসং পথৱীকম্পনং কাৰণতো, পৱত্তিআকাৰতো চ ৱিভাগং দস্সেতুং ‘‘ইতি ইমেসূ’’তিআদি ৱুত্তং. ধাতুকোপেনাতি উক্খেপকধাতুসঙ্খাতায ৱাযোধাতুযা পকোপেন. ইদ্ধানুভাৱেনাতি ঞাণিদ্ধিযা ৱা কম্মৱিপাকজিদ্ধিযা ৱা পভাৱেন, তেজেনাতি অত্থো. পুঞ্ঞতেজেনাতি পুঞ্ঞানুভাৱেন, মহাবোধিসত্তস্স পুঞ্ঞবলেনাতি অত্থো. ঞাণতেজেনাতি পটিৱেধঞাণানুভাৱেন. সাধুকাৰদানৱসেনাতি যথা অনঞ্ঞসাধাৰণেন পটিৱেধঞাণানুভাৱেন অভিহতা মহাপথৱী অভিসম্বোধিযং অকম্পিত্থ, এৱং অনঞ্ঞসাধাৰণেন দেসনাঞাণানুভাৱেন অভিহতা মহাপথৱী অকম্পিত্থ, তং পনস্সা সাধুকাৰদানং ৱিয হোতীতি ‘‘সাধুকাৰদানৱসেনা’’তি ৱুত্তং.
যেন পন ভগৱা অসীতিঅনুব্যঞ্জনপটিমণ্ডিতদ্ৱত্তিংসমহাপুৰিসলক্খণ- (দী. নি. ২.৩৩; ৩.১৯৮; ম. নি. ২.৩৮৫) ৱিচিত্ৰৰূপকাযো সব্বাকাৰপৰিসুদ্ধসীলক্খন্ধাদিগুণৰতনসমিদ্ধিধম্মকাযো পুঞ্ঞমহত্তথামমহত্তযসমহআইদ্ধিমহত্তপঞ্ঞামহত্তানং পৰমুক্কংসগতো অসমো অসমসমো অপ্পটিপুগ্গলো অৰহং সম্মাসম্বুদ্ধো অত্তনো অত্তভাৱসঞ্ঞিতং খন্ধপঞ্চকং কপ্পং ৱা কপ্পাৱসেসং ৱা ঠপেতুং সমত্থোপি সঙ্খতধম্মং পটিজিগুচ্ছনাকাৰপ্পৱত্তেন ঞাণৱিসেসেন তিণাযপি অমঞ্ঞমানো আযুসঙ্খাৰোস্সজ্জনৱিধিনা নিৰপেক্খো ওস্সজ্জি. তদনুভাৱাভিহতা মহাপথৱী আযুসঙ্খাৰোস্সজ্জনে অকম্পিত্থ, তং পনস্সা কাৰুঞ্ঞসভাৱসণ্ঠিতা ৱিয হোতীতি ৱুত্তং ‘‘কাৰুঞ্ঞসভাৱেনা’’তি. যস্মা ভগৱা পৰিনিব্বানসমযে চতুৱীসতিকোটিসতসহস্সসঙ্খ্যা সমাপত্তিযো সমাপজ্জি অন্তৰন্তৰা ফলসমাপত্তিসমাপজ্জনেন, তস্স পুব্বভাগে সাতিসযং তিক্খং সূৰং ৱিপস্সনাঞাণঞ্চ পৱত্তেসি, ‘‘যদত্থঞ্চ মযা এৱং সুচিৰকালং অনঞ্ঞসাধাৰণো পৰমুক্কংসগতো ঞাণসম্ভাৰো সম্ভতো, অনুত্তৰো চ ৱিমোক্খো সমধিগতো, তস্স ৱত মে সিখাপ্পত্তফলভূতা অচ্চন্তনিট্ঠা অনুপাদিসেসনিব্বানধাতু অজ্জ সমিজ্ঝতী’’তি ভিয্যো অতিৱিয সোমনস্সপ্পত্তস্স ভগৱতো পীতিৱিপ্ফাৰাদিগুণৱিপুলতৰানুভাৱো পৰেহি অসাধাৰণঞাণাতিসযো উদপাদি, যস্স সমাপত্তিবলসমুপব্ৰূহিতস্স ঞাণাতিসযস্স আনুভাৱং সন্ধায ইদং ৱুত্তং ‘‘দ্ৱেমে পিণ্ডপাতা সমসমফলা সমসমৱিপাকা’’তিআদি (উদা. ৭৫), তস্মা তস্স আনুভাৱেন সমভিহতা মহাপথৱী অকম্পিত্থ. তং পনস্সা তস্সং ৱেলাযং আৰোদনাকাৰপ্পত্তি ৱিয হোতীতি ‘‘অট্ঠমো আৰোদনেনা’’তি ৱুত্তং.
ইদানি সঙ্খেপতো ৱুত্তমত্থং ৱিৱৰন্তো ‘‘মাতুকুচ্ছিং ওক্কমন্তে’’তিআদিমাহ. অযং পনত্থোতি ‘‘সাধুকাৰদানৱসেনা’’তিআদিনা ৱুত্তো অত্থো. পথৱীদেৱতায ৱসেনাতি এত্থ সমুদ্দদেৱতা ৱিয মহাপথৱিযা অধিদেৱতা কিৰ নাম অত্থি. তাদিসে কাৰণে সতি তস্সা চিত্তৱসেন অযং মহাপথৱী সঙ্কম্পতি সম্পকম্পতি সম্পৱেধতি, যথা ৱাতৱলাহকদেৱতানং চিত্তৱসেন ৱাতা ৱাযন্তি, সীতুণ্হঅব্ভৱস্সৱলাহকদেৱতানং চিত্তৱসেন সীতাদযো ভৱন্তি. তথা হি ৱিসাখপুণ্ণমাযং অভিসম্বোধিঅত্থং বোধিৰুক্খমূলে নিসিন্নস্স লোকনাথস্স অন্তৰাযকৰণত্থং উপট্ঠিতং মাৰবলং ৱিধমিতুং –
‘‘অচেতনাযং পথৱী, অৱিঞ্ঞায সুখং দুখং;
সাপি দানবলা ময্হং, সত্তক্খত্তুং পকম্পথা’’তি. (চৰিযা. ১.১২৪) –
ৱচনসমনন্তৰং মহাপথৱী ভিজ্জিত্ৱা সপৰিসং মাৰং পৰিৱত্তেসি. এতন্তি সাধুকাৰদানাদি. যদিপি নত্থি অচেতনত্তা, ধম্মতাৱসেন পন ৱুত্তনযেন সিযাতি সক্কা ৱত্তুং. ধম্মতা পন অত্থতো ধম্মসভাৱো, সো পুঞ্ঞধম্মস্স ৱা ঞাণধম্মস্স ৱা আনুভাৱসভাৱোতি. তযিদং সব্বং ৱিচাৰিতমেৱ, এৱঞ্চ কত্ৱা –
‘‘ইমে ধম্মে সম্মসতো, সভাৱসৰসলক্খণে;
ধম্মতেজেন ৱসুধা, দসসহস্সী পকম্পথা’’তি. (বু. ৱং. ১.১৬৬);
আদি ৱচনঞ্চ সমত্থিতং হোতি.
নিদ্দিট্ঠনিদস্সনন্তি নিদ্দিট্ঠস্স অত্থস্স নিয্যাতনং, নিগমনন্তি অত্থো. এত্তাৱতাতি পথৱীকম্পাদিউপ্পাদজননেন চেৱ পথৱীকম্পস্স ভগৱতো হেতুনিদস্সনেন চ. ‘‘অদ্ধা অজ্জ ভগৱতা আযুসঙ্খাৰো ওস্সট্ঠো’’তি সল্লক্খেসি পাৰিসেসঞাযেন. এৱঞ্হি তদা থেৰো তমত্থং ৱীমংসেয্য নাযং ভূমিকম্পো ধাতুপ্পকোপহেতুকো তস্স অপঞ্ঞাযমানৰূপত্তা, বাহিৰকোপি ইসি এৱং মহানুভাৱো বুদ্ধকালে নত্থি, সাসনিকোপি সত্থু অনাৰোচেত্ৱা এৱং কৰোন্তো নাম নত্থি, সেসানং পঞ্চন্নং ইদানি অসম্ভৱো, এৱং ভূমিকম্পো চাযং মহাভিংসনকো সলোমহংসো অহোসি, তস্মা পাৰিসেসতো আহ ‘‘অজ্জ ভগৱতা আযুসঙ্খাৰো ওস্সট্ঠোতি সল্লক্খেসী’’তি.