২. মহানিদানসুত্তৱণ্ণনা

নিদানৱণ্ণনা

৯৫. জনপদিনোতি জনপদৱন্তো, জনপদস্স ৱা ইস্সৰসামিনো ৰাজকুমাৰা গোত্তৱসেন কুৰূ নাম. তেসং নিৱাসো যদি একো জনপদো, কথং বহুৱচনন্তি আহ ‘‘ৰুড়্হিসদ্দেনা’’তি. অক্খৰচিন্তকা হি ঈদিসেসু ঠানেসু যুত্তে ৱিয ঈদিসলিঙ্গৱচনানি ইচ্ছন্তি. অযমেত্থ ৰুড়্হি যথা অঞ্ঞত্থাপি ‘‘অঙ্গেসু ৱিহৰতি, মল্লেসু ৱিহৰতী’’তি চ. তব্বিসেসনেপি জনপদসদ্দে জাতিসদ্দে একৱচনমেৱ. অট্ঠকথাচৰিযা পনাতি পন-সদ্দো ৱিসেসত্থজোতনো, তেন ‘‘পুথুঅত্থৱিসযতায এৱেতং পুথুৱচন’’ন্তি ‘‘বহুকে পনা’’তিআদিনা ৱক্খমানং ৱিসেসং জোতেতি. সুত্ৱাতি মন্ধাতুমহাৰাজস্স আনুভাৱদস্সনানুসাৰেন পৰম্পৰানুগতং কথং সুত্ৱা. অনুসংযাযন্তেনাতি অনুৱিচৰন্তেন. এতেসং ঠানন্তি চন্দিমসূৰিযমুখেন চাতুমহাৰাজিকভৱনমাহ. তেনাহ ‘‘তত্থ অগমাসী’’তিআদি. সোতি মন্ধাতুমহাৰাজা. তন্তি চাতুমহাৰাজিকৰজ্জং. গহেত্ৱাতি সম্পটিচ্ছিত্ৱা. পুন পুচ্ছি পৰিণাযকৰতনং.

দোৱাৰিকভূমিযং তিট্ঠন্তি সুধম্মায দেৱসভায, দেৱপুৰস্স চ চতূসু দ্ৱাৰেসু আৰক্খায অধিগতত্তা. ‘‘দিব্বৰুক্খসহস্সপটিমণ্ডিত’’ন্তি ইদং ‘‘চিত্তলতাৱন’’ন্তিআদীসুপি যোজেতব্বং.

পথৱিযং পতিট্ঠাসীতি ভস্সিত্ৱা পথৱিযা আসন্নট্ঠানে অট্ঠাসি. ন হি চক্কৰতনং ভূমিযং পততি, তথাঠিতঞ্চ নচিৰস্সেৱ অন্তৰধাযি তেনত্তভাৱেন চক্কৱত্তিইস্সৰিযস্স অভাৱতো. ‘‘চিৰতৰং কালং ঠত্ৱা’’তি অপৰে. ৰাজা এককোৱ অগমাসি অত্তনো আনুভাৱেন. মনুস্সভাৱোতি মনুস্সগন্ধসৰীৰনিস্সন্দাদিমনুস্সভাৱো. পাতুৰহোসীতি দেৱলোকে পৱত্তিৱিপাকদাযিনো অপৰাপৰিযায ৱেদনীযস্স কম্মস্স কতোকাসত্তা সব্বদা সোড়সৱস্সুদ্দেসিকতা মালামিলাযনাদি দিব্বভাৱো পাতুৰহোসি. তদা মনুস্সানং অসঙ্খেয্যাযুকতায সক্কৰজ্জং কাৰেত্ৱা. ‘‘কিং মে ইমিনা উপদ্ধৰজ্জেনা’’তি অত্ৰিচ্ছতায অতিত্তোৱ. মনুস্সলোকে উতুনো কক্খড়তায ৱাতাতপেন ফুট্ঠগত্তো কালমকাসি.

অৱযৱেসু সিদ্ধো ৱিসেসো সমুদাযস্স ৱিসেসকো হোতীতি একম্পি ৰট্ঠং বহুৱচনেন ৱোহৰিযতি.

দ-কাৰেন অত্থং ৱণ্ণযন্তি নিৰুত্তিনযেন. কম্মাসোতি কম্মাসপাদো ৱুচ্চতি উত্তৰপদলোপেন যথা ‘‘ৰূপভৱো ৰূপ’’ন্তি. কথং পন সো ‘‘কম্মাসপাদো’’তি ৱুচ্চতীতি আহ ‘‘তস্স কিৰা’’তিআদি. দমিতোতি এত্থ কীদিসং দমনং অধিপ্পেতন্তি আহ ‘‘পোৰিসাদভাৱতো পটিসেধিতো’’তি. ‘‘ইমে পন থেৰাতি মজ্ঝিমভাণকা’’তি কেচি. অপৰে পন ‘‘অট্ঠকথাচৰিযা’’তি, ‘‘দীঘভাণকা’’তি ৱদন্তি. উভযথাপি চূড়কম্মাসদম্মং সন্ধায তথা ৱদন্তি. যক্খিনিপুত্তো হি কম্মাসপাদো অলীনসত্তুকুমাৰকালে (চৰিযা. ২.৭৫) বোধিসত্তেন তত্থ দমিতো. সুতসোমকালে (জা. ২.২১.৩৭১) পন বাৰাণসিৰাজা পোৰিসাদভাৱপটিসেধনেন যত্থ দমিতো, তং মহাকম্মাসদম্মং নাম. ‘‘পুত্তো’’তি ৱত্ৱা ‘‘অত্ৰজো’’তি ৱচনং ওৰসপুত্তভাৱদস্সনত্থং.

যেহি আৱসিতপ্পদেসো ‘‘কুৰুৰট্ঠ’’ন্তি নামং লভি, তে উত্তৰকুৰুতো আগতমনুস্সা তত্থ ৰক্খিতনিযামেনেৱ পঞ্চ সীলানি ৰক্খিংসু. তেসং দিট্ঠানুগতিযা পচ্ছিমজনতাতি সো দেসধম্মৱসেন অৱিচ্ছেদতো পৱত্তমানো কুৰুৱত্তধম্মোতি পঞ্ঞাযিত্থ. অযঞ্চ অত্থো কুৰুধম্মজাতকেন দীপেতব্বো. সো অপৰভাগে পঠমং যত্থ সংকিলিট্ঠো জাতো, তং দস্সেতুং ‘‘কুৰুৰট্ঠৱাসীন’’ন্তিআদি ৱুত্তং. যত্থ ভগৱতো ৱসনোকাসভূতো কোচি ৱিহাৰো ন হোতি, তত্থ কেৱলং গোচৰগামকিত্তনং নিদানকথায পকতি যথা তং সক্কেসু ৱিহৰতি দেৱদহং নাম সক্যানং নিগমোতি ইমমত্থং দস্সেন্তো ‘‘অৱসনোকাসতো’’তিআদিমাহ.

‘‘আযস্মা’’তি ৱা ‘‘দেৱানং পিযা’’তি ৱা ‘‘তত্ৰ ভৱ’’ন্তি ৱা পিযসমুদাহাৰো এসোতি আহ ‘‘আযস্মাতি পিযৱচনমেত’’ন্তি. তযিদং পিযৱচনং গৰুগাৰৱৱসেন ৱুচ্চতীতি আহ ‘‘গাৰৱৱচনমেত’’ন্তি.

অতিদূৰঅচ্চাসন্নৱজ্জনেন নাতিদূৰনাচ্চাসন্নং নাম গহিতং, তং পন অৱকংসতো উভিন্নং পসাৰিতহত্থানং সঙ্ঘট্টনেন ৱেদিতব্বং. চক্খুনা চক্খুং আহচ্চ দট্ঠব্বং হোতি, তেনাপি অগাৰৱমেৱ কতং হোতি. গীৱং পৰিৱত্তেত্ৱাতি পৰিৱত্তনৱসেন গীৱং পসাৰেত্ৱা.

কুলসঙ্গহত্থাযাতি কুলানুদ্দযতাৱসেন কুলানং অনুগ্গণ্হনত্থায সহস্সভণ্ডিকং নিক্খিপন্তো ৱিয ভিক্খপটিগ্গণ্হনেন তেসং মহতো পুঞ্ঞাভিসন্দস্স জননেন. পটিসম্মজ্জিত্ৱাতি অন্তেৱাসিকেহি সম্মজ্জনট্ঠানং সক্কচ্চকাৰিতায পুন সম্মজ্জিত্ৱা. তিক্খত্তুন্তি ‘‘আদিতো পট্ঠায অন্ত’’ন্তিআদিনা ৱুত্তচতুৰাকাৰূপসঞ্হিতে তযো ৱাৰে, তেনস্স দ্ৱাদসক্খত্তুং সম্মসিতভাৱমাহ.

অম্হাকং ভগৱতো গম্ভীৰভাৱেনেৱ কথিতত্তা সেসবুদ্ধেহিপি এৱমেৱ কথিতোতি ধম্মন্ৱযে ঠত্ৱা ৱুত্তং ‘‘সব্ববুদ্ধেহি…পে… কথিতো’’তি. সালিন্দন্তি সপৰিভণ্ডং. ‘‘সিনেৰুং উক্খিপন্তোৱিযা’’তি ইমিনা তাদিসায দেসনায সুদুক্কৰভাৱমাহ. সুত্তমেৱ ‘‘সুত্তন্তকথ’’ন্তি আহ ধম্মক্খন্ধভাৱতো. যথা ৱিনযপণ্ণত্তিভূমন্তৰসমযন্তৰানং ৱিজাননং অনঞ্ঞসাধাৰণং সব্বঞ্ঞুতঞাণস্সেৱ ৱিসযো, এৱং অন্তদ্ৱযৱিনিমুত্তস্স কাৰকৱেদকৰহিতস্স পচ্চযাকাৰস্স ৱিভজনং পীতি দস্সেতুং ‘‘বুদ্ধানঞ্হী’’তিআদি আৰদ্ধং. তত্থ ঠানানীতি কাৰণানি. গজ্জিতং মহন্তং হোতীতি তং দেসেতব্বস্সেৱ অনেকৱিধতায, দুৱিঞ্ঞেয্যতায চ নানানযেহি পৱত্তমানং দেসনাগজ্জিতং মহন্তং ৱিপুলং, বহুভেদঞ্চ হোতি. ঞাণং অনুপৱিসতীতি ততো এৱ দেসনাঞাণং দেসেতব্বধম্মে ৱিভাগসো কুৰুমানং অনু অনু পৱিসতি, তেন অনুপৱিস্স ঠিতং ৱিয হোতীতি অত্থো. বুদ্ধঞাণস্স মহন্তভাৱো পঞ্ঞাযতীতি এৱংৱিধস্স নাম ধম্মস্স দেসকং, পটিৱেধকঞ্চাতি বুদ্ধানং দেসনাঞাণস্স, পটিৱেধঞাণস্স চ উড়াৰভাৱো পাকটো হোতি. এত্থ চ কিঞ্চাপি ‘‘সব্বং ৱচীকম্মং বুদ্ধস্স ভগৱতো ঞাণপুব্বঙ্গমং ঞাণানুপৰিৱত্ত’’ন্তি (মহানি. ৬৯, ১৬৯; চূড়নি. ৮৫; পটি. ম. ৩.৫; নেত্তি. ১৪) ৱচনতো সব্বাপি ভগৱতো দেসনা ঞাণৰহিতা নত্থি, সীহসমানৱুত্তিতায সব্বত্থ সমানপ্পৱত্তি. দেসেতব্বৱসেন পন দেসনা ৱিসেসতো ঞাণেন অনুপৱিট্ঠা, গম্ভীৰতৰা চ হোতীতি দট্ঠব্বং. কথং পন ৱিনযপঞ্ঞত্তিং পত্ৱা দেসনা তিলক্খণব্ভাহতা সুঞ্ঞতপটিসংযুত্তা হোতীতি? তত্থাপি সন্নিসিন্নপৰিসায অজ্ঝাসযানুৰূপং পৱত্তমানা দেসনা সঙ্খাৰানং অনিচ্চতাদিৱিভাৱনং, সব্বধম্মানং অত্তত্তনিযতাভাৱপ্পকাসনঞ্চ হোতি. তেনেৱাহ ‘‘অনেকপৰিযাযেন ধম্মিং কথং কত্ৱা’’তিআদি.

আপজ্জাতি পত্ৱা যথা ঞাণকোঞ্চনাদং ৱিস্সজ্জেতি, এৱং পাপুণিত্ৱা.

পমাণাতিক্কমেতি অপৰিমাণত্থে ‘‘যাৱঞ্চিদং তেন ভগৱতা’’তিআদীসু (দী. নি. ১.৪) ৱিয. অপৰিমেয্যভাৱজোতনো হি অযং যাৱ-সদ্দো. তেনাহ ‘‘অতিগম্ভীৰো অত্থো’’তি. অৱভাসতীতি ঞাযতি উপট্ঠাতি. ঞাণস্স তথা উপট্ঠানঞ্হি সন্ধায ‘‘দিস্সতী’’তি ৱুত্তং. ননু এস পটিচ্চসমুপ্পাদো একন্তগম্ভীৰোৱ, তত্থ কস্মা গম্ভীৰাৱভাসতা জোতিতাতি? সচ্চমেতং, একন্তগম্ভীৰতাদস্সনত্থমেৱ পনস্স গম্ভীৰাৱভাসগ্গহণং. তস্মা অঞ্ঞত্থ লব্ভমানং চতুকোটিকং ব্যতিৰেকমুখেন নিদস্সেত্ৱা তং এৱস্স একন্তগম্ভীৰতং ৱিভাৱেতুং ‘‘একঞ্হী’’তিআদি ৱুত্তং. এতং নত্থীতি অগম্ভীৰো, অগম্ভীৰাৱভাসো চাতি এতং দ্ৱযং নত্থি, তেন যথাদস্সিতে চতুকোটিকে পচ্ছিমা এক কোটি লব্ভতীতি দস্সেতি. তেনাহ ‘‘অযঞ্হী’’তিআদি.

যেহি গম্ভীৰভাৱেহি পটিচ্চসমুপ্পাদো ‘‘গম্ভীৰো’’তি ৱুচ্চতি, তে চতূহি উপমাহি উল্লিঙ্গেন্তো ‘‘ভৱগ্গগ্গহণাযা’’তিআদিমাহ. যথা ভৱগ্গং হত্থং পসাৰেত্ৱা গহেতুং ন সক্কা দূৰভাৱতো, এৱং সঙ্খাৰাদীনং অৱিজ্জাদিপচ্চযসম্ভূতসমুদাগতট্ঠো পাকতিকঞাণেন গহেতুং ন সক্কা. যথা সিনেৰুং ভিন্দিত্ৱা মিঞ্জং পব্বতৰসং পাকতিকপুৰিসেন নীহৰিতুং ন সক্কা, এৱং পটিচ্চসমুপ্পাদগতে ধম্মত্থাদিকে পাকতিকঞাণেন ভিন্দিত্ৱা ৱিভজ্জ পটিৱিজ্ঝনৱসেন জানিতুং ন সক্কা. যথা মহাসমুদ্দং পাকতিকপুৰিসস্স বাহুদ্ৱযেন পধাৰিতুং ন সক্কা, এৱং ৱেপুল্লট্ঠেন মহাসমুদ্দসদিসং পটিচ্চসমুপ্পাদং পাকতিকঞাণেন দেসনাৱসেন পধাৰিতুং ন সক্কা. যথা মহাপথৱিং পৰিৱত্তেত্ৱা পাকতিকপুৰিসস্স পথৱোজং গহেতুং ন সক্কা, এৱং ‘‘ইত্থং অৱিজ্জাদযো সঙ্খাৰাদীনং পচ্চযা হোন্তী’’তি তেসং পচ্চযভাৱো পাকতিকঞাণেন নীহৰিত্ৱা গহেতুং ন সক্কাতি. এৱং চতুব্বিধগম্ভীৰতাৱসেন চতস্সো উপমা যোজেতব্বা. পাকতিকঞাণৱসেন চাযমত্থযোজনা কতা দিট্ঠসচ্চানং তত্থ পটিৱেধসভাৱতো, তথাপি যস্মা সাৱকানং, পচ্চেকবুদ্ধানঞ্চ তত্থ সপ্পদেসমেৱ ঞাণং, বুদ্ধানংযেৱ নিপ্পদেসং, তস্মা ৱুত্তং ‘‘বুদ্ধৱিসযং পঞ্হ’’ন্তিআদি.

উস্সাদেন্তোতি পঞ্ঞায উক্কংসেন্তো, উগ্গণ্হন্তোতি অত্থো. অপসাদেন্তোতি নিব্ভচ্ছন্তো, নিগ্গণ্হন্তোতি অত্থো.

উস্সাদনাৱণ্ণনা

তেনাতি মহাপঞ্ঞাভাৱেন. তত্থাতি থেৰস্স সতিপি উত্তানভাৱে, পটিচ্চসমুপ্পাদস্সঅঞ্ঞেসং গম্ভীৰভাৱে. সুভোজনৰসপুট্ঠস্সাতি সুন্দৰেন ভোজনৰসেন পোসিতস্স. কতযোগস্সাতি নিবদ্ধপযোগেন কতপৰিচযস্স. মল্লপাসাণন্তি মল্লেহি মহব্বলেহেৱ উক্খিপিতব্বপাসাণং. কুহিং ইমস্স ভাৰিযট্ঠানন্তি কস্মিং পস্সে ইমস্স পাসাণস্স গৰুতৰপ্পদেসোতি তস্স সল্লহুকভাৱং দীপেন্তো ৱদতি.

তিমিৰপিঙ্গলেনেৱ দীপেন্তি তস্স মহাৱিপ্ফাৰভাৱতো. তেনাহ ‘‘তস্স কিৰা’’তিআদি. পক্কুথতীতি পক্কুথন্তং ৱিয পৰিৱত্ততি পৰিতো ৱিৱত্ততি. লক্খণৱচনঞ্হেতং. পিট্ঠিযং সকলিনপদকাপিট্ঠং. কাযূপপন্নস্সাতি মহতা কাযেন উপেতস্স, মহাকাযস্সাতি অত্থো.

পিঞ্ছৱট্টীতি পিঞ্ছকলাপো. সুপণ্ণৱাতন্তি নাগগ্গহণাদীসু পক্খপপ্ফোটনৱসেন উপ্পজ্জনকৱাতং.

পুব্বূপনিস্সযসম্পত্তিকথাৱণ্ণনা

‘‘পুব্বূপনিস্সযসম্পত্তিযা’’তিআদিনা উদ্দিট্ঠকাৰণানি ৱিত্থাৰতো ৱিৱৰিতুং ‘‘ইতো কিৰা’’তিআদি ৱুত্তং. তত্থ ইতোতি ইতো কপ্পতো. সতসহস্সিমেতি সতসহস্সমে. হংসাৱতী নাম নগৰং অহোসি জাতনগৰং. ধুৰপত্তানীতি বাহিৰপত্তানি, যানি দীঘতমানি.

কনিট্ঠভাতাতি ৱেমাতিকভাতা কনিট্ঠো যথা অম্হাকং ভগৱতো নন্দত্থেৰো. বুদ্ধানঞ্হি সহোদৰা ভাতৰো নাম ন হোন্তি. কথং জেট্ঠা তাৱ ন উপ্পজ্জন্তি, কনিট্ঠানং পন অসম্ভৱো এৱ. ভোগন্তি ৱিভৱং. উপসন্তোতি চোৰজনিতসঙ্খোভৱূপসমেন উপসন্তো জনপদো.

দ্ৱে সাটকে নিৱাসেত্ৱাতি সাটকদ্ৱযমেৱ অত্তনো কাযপৰিহাৰিকং কত্ৱা ইতৰং সব্বসম্ভাৰং অত্ততো মোচেত্ৱা.

পত্তগ্গহণত্থন্তি অন্তোপক্খিত্তউণ্হভোজনত্তা অপৰাপৰং হত্থে পৰিৱত্তেন্তস্স পত্তগ্গহণত্থং. উত্তৰিসাটকন্তি অত্তনো উত্তৰিসাটকং. এতানি পাকটট্ঠানানীতি এতানি যথাৱুত্তানি ভগৱতো দেসনায পাকটানি থেৰস্স পুঞ্ঞকৰণট্ঠানানি.

পটিসন্ধিং গহেত্ৱাতি অম্হাকং মহাবোধিসত্তস্স পটিসন্ধিগ্গহণদিৱসে এৱ পটিসন্ধিং গহেত্ৱা.

তিত্থৱাসাদিৱণ্ণনা

উগ্গহণং পাড়িযা উগ্গণ্হনং. সৱনং অত্থসৱনং. পৰিপুচ্ছনং গণ্ঠিট্ঠানেসু অত্থপৰিপুচ্ছনং. ধাৰণং পাড়িযাপি পাড়িঅত্থস্সপি চিত্তে ঠপনং. সব্বঞ্চেতং ইধ পটিচ্চসমুপ্পাদৱসেন ৱেদিতব্বং.

সোতাপন্নানঞ্চ…পে... উপট্ঠাতিতত্থ সম্মোহৱিদ্ধংসনেন ‘‘যং কিঞ্চি সমুদযধম্মং, সব্বং তং নিৰোধধম্ম’’ন্তি (দী. নি. ১.২৯৮; সং. নি. ৫.১০৮১; মহাৱ. ১৬; চূড়নি. ৪, ৭, ৮) অত্তপচ্চক্খৱসেন উপট্ঠানতো. নামৰূপপৰিচ্ছেদোতি সহ পচ্চযেন নামৰূপস্স পৰিচ্ছিজ্জ অৱবোধো.

পটিচ্চসমুপ্পাদগম্ভীৰতাৱণ্ণনা

‘‘অত্থগম্ভীৰতাযা’’তিআদিনা সঙ্খেপতো ৱুত্তমত্থং ৱিৱৰিতুং ‘‘তত্থা’’তিআদি আৰদ্ধং. জাতিপচ্চযসম্ভূতসমুদাগতট্ঠোতি জাতিপচ্চযতো সম্ভূতং হুত্ৱা সহিতস্স অত্তনো পচ্চযানুৰূপস্স জৰামৰণস্স উদ্ধং উদ্ধং আগতভাৱো, অনুপৱত্তত্থোতি অত্থো. অথ ৱা সম্ভূতট্ঠো চ সমুদাগতট্ঠো চ সম্ভূতসমুদাগতট্ঠো. ‘‘ন জাতিতো জৰামৰণং ন হোতি,’’ ন চ জাতিং ৱিনা ‘‘অঞ্ঞতো হোতী’’তি হি জাতিপচ্চযসম্ভূতট্ঠো ৱুত্তো, ইত্থঞ্চ জাতিতো সমুদাগচ্ছতীতি জাতিপচ্চযসমুদাগতট্ঠো, যা যা জাতি যথা যথা পচ্চযো হোতি, তদনুৰূপপাতুভাৱোতি অত্থো. সো অনুপচিতকুসলসম্ভাৰানং ঞাণস্স তত্থ অপ্পতিট্ঠতায অগাধট্ঠেন গম্ভীৰো. সেসপদেসুপি এসেৱ নযো.

অৱিজ্জায সঙ্খাৰানং পচ্চযট্ঠোতি যেনাকাৰেন যদৱত্থা অৱিজ্জা সঙ্খাৰানং পচ্চযো হোতি. যেন হি পৱত্তিআকাৰেন, যায চ অৱত্থায অৱত্থিতা অৱিজ্জা তেসং তেসং সঙ্খাৰানং পচ্চযো হোতি, তদুভযস্সপি দুৰৱবোধনীযতো অৱিজ্জা সঙ্খাৰানং নৱহি আকাৰেহি পচ্চযট্ঠো অনুপচিতকুসলসম্ভাৰানং ঞাণস্স তত্থ অপ্পতিট্ঠতায অগাধট্ঠেন গম্ভীৰো. এস নযো সেসপদেসুপি.

কত্থচি অনুলোমতো দেসীযতি, কত্থচি পটিলোমতোতি ইধ পন পচ্চযুপ্পাদা পচ্চযুপ্পন্নুপ্পাদসঙ্খাতো অনুলোমো, পচ্চযনিৰোধা পচ্চযুপ্পন্ননিৰোধসঙ্খাতো চ পটিলোমো অধিপ্পেতো. আদিতো পন পট্ঠায অন্তগমনং অনুলোমো, অন্ততো চ আদিগমনং পটিলোমোতি অধিপ্পেতো. আদিতো পট্ঠায অনুলোমদেসনায, অন্ততো পট্ঠায পটিলোমদেসনায চ তিসন্ধি চতুসঙ্খেপো. ‘‘ইমে ভিক্খৱে চত্তাৰো আহাৰা কিং নিদানা’’তিআদিকায (সং. নি. ২.১১) চ ৱেমজ্ঝতো পট্ঠায পটিলোমদেসনায, ‘‘চক্খুঞ্চ পটিচ্চ ৰূপে চ উপ্পজ্জতি চক্খুৱিঞ্ঞাণং, তিণ্ণং সঙ্গতি ফস্সো, ফস্সপচ্চযা ৱেদনা’’তিআদিকায (সং. নি. ২.৪৩, ৪৫) অনুলোমদেসনায চ দ্ৱিসন্ধি তিসঙ্খেপো. ‘‘সংযোজনিযেসু ভিক্খৱে ধম্মেসু অস্সাদানুপস্সিনো ৱিহৰতো তণ্হা পৱড্ঢতি, তণ্হাপচ্চযা উপাদান’’ন্তিআদীসু (সং. নি. ২.৫৩, ৫৭) একসন্ধি দ্ৱিসঙ্খেপো. একঙ্গো হি পটিচ্চসমুপ্পাদো দেসিতো. লব্ভতেৱ হি সো ‘‘তত্ৰ ভিক্খৱে সুতৱা অৰিযসাৱকো পটিচ্চসমুপ্পাদংযেৱ সাধুকং যোনিসো মনসি কৰোতি ‘ইতি ইমস্মিং সতি ইদং হোতি…পে… নিৰুজ্ঝতী’তি. সুখৱেদনিযং ভিক্খৱে ফস্সং পটিচ্চ উপ্পজ্জতি সুখৱেদনা’’তি (সং. নি. ২.৬২) ইমস্স সুত্তস্স ৱসেন ৱেদিতব্বো. ইতি তেন তেন কাৰণেন তথা তথা পৱত্তেতব্বত্তা পটিচ্চসমুপ্পাদো দেসনায গম্ভীৰো. তেনাহ ‘‘অযং দেসনাগম্ভীৰতা’’তি. ন হি তত্থ সব্বঞ্ঞুতঞাণতো অঞ্ঞং ঞাণং পতিট্ঠং লভতি.

‘‘অৱিজ্জায পনা’’তিআদীসু জাননলক্খণস্স ঞাণস্স পটিপক্খভূতো অৱিজ্জায অঞ্ঞাণট্ঠো. আৰম্মণস্স পচ্চক্খকৰণেন দস্সনভূতস্স পটিপক্খভূতো অদস্সনট্ঠো. যেনেসা অত্তনো সভাৱেন দুক্খাদীনং যাথাৱসৰসং পটিৱিজ্ঝিতুং ন দেতি ছাদেত্ৱা পৰিযোনন্ধিত্ৱা তিট্ঠতি, সো তস্সা সচ্চাসম্পটিৱেধট্ঠো. অভিসঙ্খৰণং সংৱিধানং, পকপ্পনন্তি অত্থো. আযূহনং সম্পিণ্ডনং, সম্পযুত্তধম্মানং অত্তনো কিচ্চানুৰূপতায ৰাসীকৰণন্তি অত্থো. অপুঞ্ঞাভিসঙ্খাৰেকদেসো সৰাগো. অঞ্ঞো ৱিৰাগো. ৰাগস্স ৱা অপ্পটিপক্খভাৱতো ৰাগপ্পৱড্ঢকো, ৰাগুপ্পত্তিপচ্চযো চ সব্বোপি অপুঞ্ঞাভিসঙ্খাৰো সৰাগো. ইতৰো তব্বিদূৰভাৱতো ৱিৰাগো. ‘‘দীঘৰত্তং হেতং ভিক্খৱে অস্সুতৱতো পুথুজ্জনস্স অজ্ঝোসিতং মমাযিতং পৰামট্ঠং ‘এতং মম, এসোহমস্মি, এসো মে অত্তা’তি’’ (সং. নি. ২.৬১) অত্তপৰামাসস্স ৱিঞ্ঞাণং ৱিসেসতো ৱত্থু ৱুত্তন্তি ৱিঞ্ঞাণস্স সুঞ্ঞতট্ঠো গম্ভীৰো. অত্তা ৱিজানাতি সংসৰতীতি সব্যাপাৰতাসঙ্কন্তিঅভিনিৱেসবলৱতায অব্যাপাৰঅসঙ্কন্তিপটিসন্ধিপাতুভাৱট্ঠা চ গম্ভীৰা. নামৰূপস্স পটিসন্ধিক্খণে একতোৱ উপ্পাদো একুপ্পাদো, পৱত্তিযং ৱিসুং ৱিসুং যথাৰহং একুপ্পাদো. নামস্স ৰূপেন, ৰূপস্স চ নামেন অসম্পযোগতো ৱিনিব্ভোগো নামস্স নামেন, ৰূপস্স চ ৰূপেন একচ্চস্স একচ্চেন অৱিনিব্ভোগো (নামস্স নামেন অৱিনিব্ভোগো ৱিভ. মূলটী. ২৪২) যোজেতব্বো. একুপ্পাদেকনিৰোধেহি অৱিনিব্ভোগে অধিপ্পেতে সো ৰূপস্স চ এককলাপপৱত্তিনো ৰূপেন লব্ভতীতি. অথ ৱা একচতুৱোকাৰভৱেসু নামৰূপানং অসহৱত্তনতো অঞ্ঞমঞ্ঞং ৱিনিব্ভোগো, পঞ্চৱোকাৰভৱে সহৱত্তনতো অৱিনিব্ভোগো চ ৱেদিতব্বো.

নামস্স আৰম্মণাভিমুখং নমনং নমনট্ঠো. ৰূপস্স ৱিৰোধিপচ্চযসমৱাযে ৱিসদিসুপ্পত্তি ৰুপ্পনট্ঠো. ইন্দ্ৰিযপচ্চযভাৱো অধিপতিযট্ঠো. ‘‘লোকোপেসো, দ্ৱাৰাপেসা, খেত্তং পেত’’ন্তি ৱুত্তলোকাদিঅত্থো চক্খাদীসু পঞ্চসু যোজেতব্বো. মনাযতনস্স পন লুজ্জনতো, মনোসম্ফস্সাদীনং দ্ৱাৰখেত্তভাৱতো চ এতে অত্থা ৱেদিতব্বা. আপাথগতানং ৰূপাদীনং পকাসনযোগ্যতালক্খণং ওভাসনং চক্খাদীনং ৱিসযিভাৱো, মনাযতনস্স ৱিজাননং. সঙ্ঘট্টনট্ঠো ৱিসেসতো চক্খুসম্ফস্সাদীনং পঞ্চন্নং, ইতৰে ছন্নম্পি যোজেতব্বা. ফুসনঞ্চ ফস্সস্স সভাৱো. সঙ্ঘট্টনং ৰসো, ইতৰে উপট্ঠানাকাৰা. আৰম্মণৰসানুভৱনট্ঠো ৰসৱসেন ৱুত্তো, ৱেদযিতট্ঠো লক্খণৱসেন. সুখদুক্খম অজ্ঝত্তভাৱো যথাক্কমং তিস্সন্নং ৱেদনানং সভাৱৱসেন ৱুত্তো. ‘‘অত্তা ৱেদযতী’’তি অভিনিৱেসস্স বলৱভাৱতো নিজ্জীৱট্ঠো ৱেদনায গম্ভীৰো. নিজ্জীৱায ৱা ৱেদনায ৱেদযিতং নিজ্জীৱৱেদযিতং, সো এৱ অত্থোতি নিজ্জীৱৱেদযিতট্ঠো.

সপ্পীতিকতণ্হায অভিনন্দিতট্ঠো. বলৱতৰতণ্হায গিলিত্ৱা পৰিনিট্ঠাপনং অজ্ঝোসানট্ঠো. ইতৰে পন জেট্ঠভাৱওসাৰণসমুদ্দদুৰতিক্কমঅপাৰিপূৰিৱসেন ৱেদিতব্বা. আদানগ্গহণাভিনিৱেসট্ঠা চতুন্নম্পি উপাদানানং সমানা, পৰামাসট্ঠো দিট্ঠুপাদানাদীনমেৱ, তথা দুৰতিক্কমট্ঠো. ‘‘দিট্ঠিকন্তাৰো’’তি (ধ. স. ৩৯২) হি ৱচনতো দিট্ঠীনং দুৰতিক্কমতা. দড়্হগ্গহণত্তা ৱা চতুন্নম্পি দুৰতিক্কমট্ঠো যোজেতব্বো. যোনিগতিঠিতিনিৱাসেসুখিপনন্তি সমাসে ভুম্মৱচনস্স অলোপো দট্ঠব্বো. এৱঞ্হি তেন আযূহনাভিসঙ্খৰণপদানং সমাসো হোতি. যথা তথা জাযনং জাতিঅত্থো. তস্সা পন সন্নিপাততো জাযনং সঞ্জাতিঅত্থো. মাতুকুচ্ছিং ওক্কমিত্ৱা ৱিয জাযনং ওক্কন্তিঅত্থো. সো জাতিতো নিব্বত্তনং নিব্বত্তিঅত্থো. কেৱলং পাতুভৱনং পাতুভাৱট্ঠো.

জৰামৰণঙ্গং মৰণপ্পধানন্তি তস্স মৰণট্ঠা এৱ খযাদযো গম্ভীৰাতি দস্সিতা. উপ্পন্নউপ্পন্নানঞ্হি নৱনৱানং খযেন কমেন খণ্ডিচ্চাদিপৰিপক্কপৱত্তিযং লোকে জৰাৱোহাৰোতি. খযট্ঠো ৱা জৰায ৱুত্তোতি দট্ঠব্বো. নৱভাৱাপগমো হি ‘‘খযো’’তি ৱত্তুং যুত্তোতি ৱিপৰিণামট্ঠো দ্ৱিন্নম্পি ৱসেন যোজেতব্বো, সন্ততিৱসেন ৱা জৰায খযৱযভাৱা, সম্মুতিখণিকৱসেন মৰণস্স ভেদৱিপৰিণামট্ঠা যোজেতব্বা. অৱিজ্জাদীনং সভাৱো পটিৱিজ্ঝীযতীতি পটিৱেধো. ৱুত্তঞ্হেতং নিদানকথাযং ‘‘তেসং তেসং ৱা তত্থ তত্থ ৱুত্তধম্মানং পটিৱিজ্ঝিতব্বো সলক্খণসঙ্খাতো অৱিপৰীতসভাৱো পটিৱেধো’’তি. (দী. নি. অট্ঠ. পঠমমহাসঙ্গীতিকথা; অভি. অট্ঠ. নিদানকথা) সো হি অৱিজ্জাদীনং সভাৱো মগ্গঞাণেনেৱ অসম্মোহপটিৱেধৱসেন পটিৱিজ্ঝিতব্বতো অঞ্ঞাণস্স অলব্ভনেয্যপতিট্ঠতায অগাধট্ঠেন গম্ভীৰো. সা সব্বাপীতি সা যথাৱুত্তা সঙ্খেপতো চতুব্বিধা ৱিত্থাৰতো অনেকপ্পভেদা সব্বাপি পটিচ্চসমুপ্পাদস্স গম্ভীৰতা থেৰস্স উত্তানকা ৱিয উপট্ঠাসি চতূহি অঙ্গেহি সমন্নাগতত্তা. উদাহু অঞ্ঞেসম্পীতি ‘‘ময্হং তাৱ এস পটিচ্চসমুপ্পাদো উত্তানকো হুত্ৱা উপট্ঠাতি, কিং নু খো অঞ্ঞেসম্পি এৱং উত্তানকো হুত্ৱা উপট্ঠাতী’’তি মা এৱং অৱচ মযাৱ দিন্ননযে চতুসচ্চকম্মট্ঠানৱিধিম্হি ঠত্ৱা.

অপসাদনাৱণ্ণনা

ওড়াৰিকন্তি ৱত্থুৱীতিক্কমসমত্থতাৱসেন থূলং. কামং কামৰাগপটিঘাযেৱ অত্থতো কামৰাগপটিঘসংযোজনানি, কামৰাগপটিঘানুসযা চ, তথাপি অঞ্ঞোযেৱ সংযোজনট্ঠো বন্ধনভাৱতো, অঞ্ঞো অনুসযনট্ঠো অপ্পহীনভাৱেন সন্তানে থামগমনন্তি কত্ৱা, ইতি কিচ্চৱিসেসৱিসিট্ঠভেদে গহেত্ৱা ‘‘চত্তাৰো কিলেসে’’তি চ ৱুত্তং. এসেৱ নযো ইতৰেসুপি. অণুসহগতেতি অণুসভাৱং উপগতে. তব্ভাৱত্থো হি অযং সহগত-সদ্দো ‘‘নন্দিৰাগসহগতা’’তিআদীসু (দী. নি. ২.৪০০; ম. নি. ১.৯১, ১৩৩, ৪৬০; ৩.৩৭৪; সং. নি. ৫.১০৮১; মহাৱ. ১৪; ৱিভ. ২০৩; পটি. ম. ১.৩৪; ২.৩০) ৱিয.

যথা উপৰিমগ্গাধিগমনৱসেন সচ্চসম্পটিৱেধো পচ্চযাকাৰপটিৱেধৱসেন, এৱং সাৱকবোধিপচ্চেকবোধিসম্মাসম্বোধিঅধিগমনৱসেনপি সচ্চসম্পটিৱেধো পচ্চযাকাৰপটিৱেধৱসেনেৱাতি দস্সেতুং ‘‘কস্মা চা’’তিআদি ৱুত্তং. সব্বথাৱাতি সব্বপ্পকাৰেনেৱ কিঞ্চিপি পকাৰং অসেসেত্ৱাতি অত্থো. যে কতাভিনীহাৰানং মহাবোধিসত্তানং ৱীৰিযস্স উক্কট্ঠমজ্ঝিমমুদুতাৱসেন বোধিসম্ভাৰসম্ভৰণে কালভেদা ইচ্ছিতা, তে দস্সেন্তো ‘‘চত্তাৰি, অট্ঠ, সোড়স ৱা অসঙ্খ্যেয্যানী’’তি আহ, স্ৱাযমত্থো চৰিযাপিটকৱণ্ণনায গহেতব্বো. সাৱকো পদেসঞাণে ঠিতোতি সাৱকো হুত্ৱা সেক্খভাৱতো তত্থাপি পদেসঞাণে ঠিতো. বুদ্ধানং কথায ‘‘তং তথাগতো অভিসমেতী’’তিআদিকায পচ্চনীকং হোতি. অনঞ্ঞসাধাৰণস্স হি ৱসেন বুদ্ধানং সীহনাদো, ন অঞ্ঞসাধাৰণস্স.

‘‘ৱাযমন্তস্সেৱা’’তি ইমিনা ৱিসেসতো ঞাণসম্ভাৰসম্ভৰণং পঞ্ঞাপাৰমিতাপূৰণং ৱদতি. তস্স চ সব্বম্পি পুঞ্ঞং উপনিস্সযো.

‘‘এস দেৱমনুস্সানং, সব্বকামদদো নিধি;

যং যদেৱাভিপত্থেন্তি, সব্বমেতেন লব্ভতী’’তি. (খু. পা. ৮.১০) –

হি ৱুত্তং. তস্মা মহাবোধিসত্তানং সব্বেসম্পি পুঞ্ঞসম্ভাৰো যাৱদেৱ ঞাণসম্ভাৰত্থো সম্মাসম্বোধিসমধিগমসমত্থত্তাতি আহ ‘‘পচ্চযাকাৰং …পে… নত্থী’’তি. ইদানি পচ্চযাকাৰপটিৱেধস্সেৱ ৱা মহানুভাৱতাদস্সনমুখেন পটিচ্চসমুপ্পাদস্সেৱ পৰমগম্ভীৰতং দস্সেতুং ‘‘অৱিজ্জা’’তিআদি ৱুত্তং. নৱহি আকাৰেহীতি উপ্পাদাদীহি নৱহি আকাৰেহি. অৱিজ্জা হি সঙ্খাৰানং উপ্পাদো হুত্ৱা পচ্চযো হোতি, পৱত্তং হুত্ৱা নিমিত্তং, আযূহনং, সংযোগো, পলিবোধো, সমুদযো, হেতু, পচ্চযো হুত্ৱা পচ্চযো হোতি. এৱং সঙ্খাৰাদযো ৱিঞ্ঞাণাদীনং. ৱুত্তঞ্হেতং পটিসম্ভিদামগ্গে ‘‘কথং পচ্চযপৰিগ্গহে পঞ্ঞা ধম্মট্ঠিতিঞাণং? অৱিজ্জা সঙ্খাৰানং উপ্পাদট্ঠিতি চ পৱত্তট্ঠিতি চ নিমিত্তট্ঠিতি চ আযূহনট্ঠিতি চ সঞ্ঞোগট্ঠিতি চ পলিবোধট্ঠিতি চ সমুদযট্ঠিতি চ হেতুট্ঠিতি চ পচ্চযট্ঠিতি চ ইমেহি নৱহাকাৰেহি অৱিজ্জাপচ্চযা সঙ্খাৰা পচ্চযসমুপ্পন্না’’তিআদি (পটি. ম. ১.৪৫).

তত্থ নৱহাকাৰেহীতি নৱহি পচ্চযভাৱূপগমনাকাৰেহি. উপ্পজ্জতি এতস্মা ফলন্তি উপ্পাদো, ফলুপ্পত্তিযা কাৰণভাৱো. সতি চ অৱিজ্জায সঙ্খাৰা উপ্পজ্জন্তি, নাসতি, তস্মা অৱিজ্জা সঙ্খাৰানং উপ্পাদো হুত্ৱা পচ্চযো হোতি. তথা অৱিজ্জায সতি সঙ্খাৰা পৱত্তন্তি, নীযন্তি চ. যথা চ ভৱাদীসু খিপন্তি, এৱং তেসং অৱিজ্জা পচ্চযো হোতি. তথা আযূহন্তি ফলুপ্পত্তিযা ঘটেন্তি, সংযুজ্জন্তি অত্তনো ফলেন. যস্মিং সন্তানে সযং উপ্পন্না, তং পলিবুন্ধন্তি. পচ্চযন্তৰসমৱাযে উদযন্তি উপ্পজ্জন্তি. হিনোতি চ সঙ্খাৰানং কাৰণভাৱং গচ্ছতি. পটিচ্চ অৱিজ্জং সঙ্খাৰা অযন্তি পৱত্তন্তীতি এৱং অৱিজ্জায সঙ্খাৰানং কাৰণভাৱূপগমনৱিসেসা উপ্পাদাদযো ৱেদিতব্বা. তত্থ তথা সঙ্খাৰাদীনং ৱিঞ্ঞাণাদীসু উপ্পাদট্ঠিতিআদীসুপি. তিট্ঠতি এতেনাতি ঠিতি, কাৰণং. উপ্পাদো এৱ ঠিতি উপ্পাদট্ঠিতি. এসেৱ নযো সেসেসুপি. ‘‘পচ্চযো হোতী’’তি ইদং ইধ লোকনাথেন তদা পচ্চযপৰিগ্গহস্স আৰদ্ধভাৱদস্সনং. সো চ আৰম্ভো ঞাযাৰুড়্হো ‘‘যথা চ পুৰিমেহি মহাবোধিসত্তেহি বোধিমূলে পৱত্তিতো, তথেৱ চ পৱত্তিতো’’তি. অচ্ছৰিযৱেগাভিহতা দসসহস্সিলোকধাতু সঙ্কম্পি সম্পকম্পীতি দস্সেন্তো ‘‘দিট্ঠমত্তেৱা’’তিআদিমাহ.

এতস্স ধম্মস্সাতি এতস্স পটিচ্চসমুপ্পাদসঞ্ঞিতস্স ধম্মস্স. সো পন যস্মা অত্থতো হেতুপভৱানং হেতু. তেনাহ ‘‘এতস্স পচ্চযধম্মস্সা’’তি, জাতিআদীনং জৰামৰণাদিপচ্চযতাযাতি অত্থো. নামৰূপপৰিচ্ছেদো, তস্স চ পচ্চযপৰিগ্গহো ন পঠমাভিনিৱেসমত্তেন হোতি, অথ খো তত্থ অপৰাপৰং ঞাণুপ্পত্তিসঞ্ঞিতেন অনু অনু বুজ্ঝনেন, তদুভযাভাৱং পন দস্সেন্তো ‘‘ঞাতপৰিঞ্ঞাৱসেন অননুবুজ্ঝনা’’তি আহ. নিচ্চসঞ্ঞাদীনং পজহনৱসেন ৱত্তমানা ৱিপস্সনা ধম্মে চ পটিৱিজ্ঝন্তী এৱ নাম হোতি পটিপক্খৱিক্খম্ভনেন তিক্খৱিসদভাৱাপত্তিতো, তদধিট্ঠানভূতা চ তীৰণপৰিঞ্ঞা, অৰিযমগ্গো চ পৰিঞ্ঞাপহানাভিসমযৱসেন পৱত্তিযা তীৰণপহানপৰিঞ্ঞাসঙ্গহো চাতি তদুভযপটিৱেধাভাৱং দস্সেন্তো ‘‘তীৰণ…পে… অপ্পটিৱিজ্ঝনা’’তি আহ. তন্তং ৱুচ্চতি ৱত্থৱীননত্থং তন্তৱাযেহি দণ্ডকে আসঞ্জিত্ৱা পসাৰিতসুত্তপট্টী তনীযতীতি কত্ৱা. তং পন সুত্তসন্তানাকুলতায নিদস্সনভাৱেন আকুলমেৱ গহিতন্তি আহ ‘‘তন্তং ৱিয আকুলকজাতা’’তি. সঙ্খেপতো ৱুত্তমত্থং ৱিত্থাৰতো দস্সেতুং ‘‘যথা নামা’’তিআদি ৱুত্তং. সমানেতুন্তি পুব্বেন পৰং সমং কত্ৱা আনেতুং, অৱিসমং উজুং কাতুন্তি অত্থো. তন্তমেৱ ৱা আকুলং তন্তাকুলং, তন্তাকুলং ৱিয জাতা ভূতাতি তন্তাকুলজাতা. মজ্ঝিমং পটিপদং অনুপগন্ত্ৱা অন্তদ্ৱযপতনেন পচ্চযাকাৰে খলিতা আকুলা ব্যাকুলা হোন্তি. তেনেৱ অন্তদ্ৱযপতনেন তংতংদিট্ঠিগাহৱসেন পৰিব্ভমন্তা উজুকং ধম্মট্ঠিতি কথং পটিপজ্জিতুং ন জানন্তি. তেনাহ ‘‘ন সক্কোন্তি তং পচ্চযাকাৰং উজুং কাতু’’ন্তি. দ্ৱে বোধিসত্তেতি পচ্চেকবোধিসত্তমহাবোধিসত্তে. অত্তনো ধম্মতাযাতি অত্তনো সভাৱেন, পৰোপদেসেন ৱিনাতি অত্থো. তত্থ তত্থ গুড়কজাতন্তি তস্মিং তস্মিং ঠানে জাতগুড়কম্পি গণ্ঠীতি সুত্তগণ্ঠি. ততো এৱ গণ্ঠিবদ্ধং বদ্ধগণ্ঠিকং. পচ্চযেসু পক্খলিত্ৱাতি অনিচ্চদুক্খানত্তাদিসভাৱেসু পচ্চযধম্মেসু নিচ্চাদিগ্গাহৱসেন পক্খলিত্ৱা. পচ্চযে উজুং কাতুং অসক্কোন্তাতি তস্সেৱ নিচ্চাদিগ্গাহস্স অৱিস্সজ্জনতো পচ্চযধম্মনিমিত্তং অত্তনো দস্সনং উজুং কাতুং অসক্কোন্তা ইদংসচ্চাভিনিৱেসকাযগন্থৱসেন গণ্ঠিকজাতা হোন্তীতি আহ ‘‘দ্ৱাসট্ঠি…পে… গণ্ঠিবদ্ধা’’তি. যে হি কেচি সমণা ৱা ব্ৰাহ্মণা ৱা সস্সতদিট্ঠিআদিদিট্ঠিযো নিস্সিতা অল্লীনা.

ৱিননতো ‘‘কুলা’’তি ইত্থিলিঙ্গৱসেন লদ্ধনামস্স তন্তৱাযস্স গণ্ঠিকং নাম আকুলভাৱেন অগ্গতো ৱা মূলতো ৱা দুৱিঞ্ঞেয্যাযেৱ খলিততন্তসুত্তন্তি আহ ‘‘কুলাগণ্ঠিকং ৱুচ্চতি পেসকাৰকঞ্জিযসুত্ত’’ন্তি. সকুণিকাতি কুলাৱকসকুণিকা. সা হি ৰুক্খসাখাসু ওলম্বনকুলাৱকা হোতি. তঞ্হি সা কুলাৱকং ততো ততো তিণহীৰাদিকে আনেত্ৱা তথা ৱিনন্ধতি, যথা তেসং পেসকাৰকঞ্জিযসুত্তং ৱিয অগ্গেন ৱা অগ্গং মূলেন ৱা মূলং সমানেতুং ৱিৱেচেতুং ৱা ন সক্কা. তেনাহ ‘‘যথা হী’’তিআদি. তদুভযম্পীতি ‘‘কুলাগণ্ঠিক’’ন্তি ৱুত্তং কঞ্জিযসুত্তং, কুলাৱকঞ্চ. পুৰিমনযেনেৱাতি ‘‘এৱমেৱ সত্তা’’তিআদিনা পুব্বে ৱুত্তনযেনেৱ.

কামং মুঞ্জপব্বজতিণানি যথাজাতানিপি দীঘভাৱেন পতিত্ৱা অৰঞ্ঞট্ঠানে অঞ্ঞমঞ্ঞং ৱিনন্ধিত্ৱা আকুলব্যাকুলানি হুত্ৱা তিট্ঠন্তি, তানি পন ন তথা দুব্বিৱেচিযানি, যথা ৰজ্জুভূতানীতি দস্সেতুং ‘‘যথা তানী’’তিআদি ৱুত্তং. সেসমেত্থ হেট্ঠা ৱুত্তনযমেৱ.

অপাযাতি অৱড্ঢিতা, সুখেন, সুখহেতুনা ৱা ৱিৰহিতাতি অত্থো. দুক্খস্স গতিভাৱতোতি আপাযিকস্স দুক্খস্স পৱত্তিট্ঠানভাৱতো. সুখসমুস্সযতোতি অব্ভুদযতো. ৱিনিপতিতত্তাতি ৱিৰূপং নিপতিতত্তা যথা তেনত্তভাৱেন সুখসমুস্সযো ন হোতি, এৱং নিপতিতত্তা. ইতৰোতি সংসাৰো. ননু ‘‘অপায’’ন্তিআদিনা ৱুত্তোপি সংসাৰো এৱাতি? সচ্চমেতং, নিৰযাদীনং পন অধিমত্তদুক্খভাৱদস্সনত্থং অপাযাদিগ্গহণং. গোবলীবদ্দঞাযেনাযমত্থো ৱেদিতব্বো. খন্ধানঞ্চ পটিপাটীতি পঞ্চন্নং খন্ধানং হেতুফলভাৱেন অপৰাপৰং পৱত্তি. অব্বোচ্ছিন্নং ৱত্তমানাতি অৱিচ্ছেদেন পৱত্তমানা. তং সব্বম্পীতি তং ‘‘অপায’’ন্তিআদিনা ৱুত্তং সব্বং অপাযদুক্খঞ্চেৱ ৱট্টদুক্খঞ্চ. ‘‘মহাসমুদ্দে ৱাতুক্খিত্তনাৱা ৱিযা’’তি ইদং পৰিব্ভমট্ঠানস্স মহন্তদস্সনত্থঞ্চেৱ পৰিব্ভমনস্স অনৱট্ঠিততাদস্সনত্থঞ্চ ‘‘উপমায. যন্তেসু যুত্তগোণো ৱিযা’’তি ইদং পন অৱসভাৱদস্সনত্থঞ্চেৱ দুপ্পমোক্খভাৱদস্সনত্থঞ্চাতি ৱেদিতব্বং.

পটিচ্চসমুপ্পাদৱণ্ণনা

ইমিনা তাৱাতি এত্থ তাৱ-সদ্দো কমত্থো, তেন ‘‘তন্তাকুলকজাতা’’তি পদস্স অনুসন্ধি পৰতো আৱিভৱিস্সতীতি দীপেতি. অত্থি ইদপ্পচ্চযাতি এত্থ অযং পচ্চযোতি ইদপ্পচ্চযো, তস্মা ইদপ্পচ্চযা, ইমস্মা পচ্চযাতি অত্থো. ইদং ৱুত্তং হোতি – ‘‘ইমস্মা নাম পচ্চযা জৰামৰণ’’ন্তি এৱং ৱত্তব্বো অত্থি নু খো জৰামৰণস্স পচ্চযোতি. তেনাহ ‘‘অত্থি নু খো…পে… ভৱেয্যা’’তি. এত্থ হি ‘‘কিং পচ্চযা জৰামৰণং? জাতিপচ্চযা জৰামৰণ’’ন্তি উপৰি জাতিসদ্দপচ্চযসদ্দসমানাধিকৰণেন কিং-সদ্দেন ইদং-সদ্দস্স সমানাধিকৰণতাদস্সনতো কম্মধাৰযসমাসতা ইদপ্পচ্চযসদ্দস্স যুজ্জতি. ন হেত্থ ‘‘ইমস্স পচ্চযা ইদপ্পচ্চযা’’তি জৰামৰণস্স, অঞ্ঞস্স ৱা পচ্চযতো জৰামৰণসম্ভৱপুচ্ছা সম্ভৱতি ৱিঞ্ঞাতভাৱতো, অসম্ভৱতো চ, জৰামৰণস্স পন পচ্চযপুচ্ছা সম্ভৱতি. পচ্চযসদ্দসমানাধিকৰণতাযঞ্চ ইদং-সদ্দস্স ‘‘ইমস্মা পচ্চযা’’তি পচ্চযপুচ্ছা যুজ্জতি.

সা পন সমানাধিকৰণতা যদিপি অঞ্ঞপদত্থসমাসেপি লব্ভতি, অঞ্ঞপদত্থৱচনিচ্ছাভাৱতো পনেত্থ কম্মধাৰযসমাসো ৱেদিতব্বো. সামিৱচনসমাসপক্খে পন নত্থেৱ সমানাধিকৰণতাসম্ভৱোতি. ননু চ ‘‘ইদপ্পচ্চযতা পটিচ্চসমুপ্পাদো’’তি এত্থ ইদপ্পচ্চয-সদ্দো সামিৱচনসমাসো ইচ্ছিতোতি? সচ্চং ইচ্ছিতো উজুকমেৱ তত্থ পটিচ্চসমুপ্পাদৱচনিচ্ছাতি কত্ৱা, ইধ পন কেৱলং জৰামৰণস্স পচ্চযপৰিপুচ্ছা অধিপ্পেতা, তস্মা যথা তত্থ ইদং-সদ্দস্স পটিচ্চসমুপ্পাদৱিসেসনতা, ইধ চ ‘‘পুচ্ছিতব্বপচ্চযত্থতা সম্ভৱতি, তথা তত্থ, ইধ চ সমাসকপ্পনা ৱেদিতব্বা. কস্মা পন তত্থ কম্মধাৰযসমাসো ন ইচ্ছিতোতি? হেতুপ্পভৱানং হেতু পটিচ্চসমুপ্পাদোতি ইমস্স অত্থস্স কম্মধাৰযসমাসে অসম্ভৱতোতি ইমস্স, অত্তনো পচ্চযানুৰূপস্স অনুৰূপো পচ্চযো ইদপ্পচ্চযোতি এতস্স চ অত্থস্স ইচ্ছিতত্তা. যো পনেত্থ ইদং-সদ্দেন গহিতো অত্থো, সো ‘‘অত্থি ইদপ্পচ্চযা জৰামৰণ’’ন্তি জৰামৰণগ্গহণেনেৱ গহিতোতি ইদং-সদ্দো পটিচ্চসমুপ্পাদতো পৰিচ্চজনতো অঞ্ঞস্স অসম্ভৱতো পচ্চযে অৱতিট্ঠতি, তেনেত্থ কম্মধাৰযসমাসো. তত্থ পন ইদং-সদ্দস্স ততো পৰিচ্চজনকাৰণং নত্থীতি সামিৱচনসমাসো এৱ ইচ্ছিতো. অট্ঠকথাযংপন যস্মা জৰামৰণাদীনং পচ্চযপুচ্ছামুখেনাযং পটিচ্চসমুপ্পাদদেসনা আৰদ্ধা, পটিচ্চসমুপ্পাদো চ নাম অত্থতো হেতুপ্পভৱানং হেতূতি ৱুত্তো ৱাযমত্থো, তস্মা ‘‘ইমস্স জৰামৰণস্স পচ্চযো’’তি এৱমত্থৱণ্ণনা কতা.

পণ্ডিতেনাতি একংসব্যাকৰণীযাদিপঞ্হাৱিসেসজাননসমত্থায পঞ্ঞায সমন্নাগতেন. তমেৱ হিস্স পণ্ডিচ্চং দস্সেতুং ‘‘যথা’’তিআদি ৱুত্তং. যাদিসস্স জীৱস্স দিট্ঠিগতিকো সৰীৰতো অনঞ্ঞত্তং পুচ্ছতি ‘‘তং জীৱং তং সৰীৰ’’ন্তি, সো এৱং পৰমত্থতো নুপলব্ভতি, কথং তস্স ৱঞ্ঝাতনযস্স ৱিয দীঘৰস্সতা সৰীৰতো অঞ্ঞতা ৱা অনঞ্ঞতা ৱা ব্যাকাতব্বা সিযা, তস্মাস্স পঞ্হস্স ঠপনীযতা ৱেদিতব্বা. তুণ্হীভাৱো নামেস পুচ্ছতো অনাদৰো ৱিহেসা ৱিয হোতীতি ‘‘অব্যাকতমেত’’ন্তি পকাৰন্তৰমাহ. এৱং অব্যাকৰণকাৰণং ঞাতুকামস্স কথেতব্বং হোতি, কথিতে চ জানন্তস্স পমাদোপি এৱং সিযা, কথনৱিধি পন ‘‘যাদিসস্সা’’তিআদিনা দস্সিতো এৱ. এৱং অপ্পটিপজ্জিত্ৱাতি এৱং ঠপনীযপঞ্হে ৱিয তুণ্হীভাৱাদিং অনাপজ্জিত্ৱা এৱ. ‘‘অপ্পটিপজ্জিত্ৱা’’তি ৱচনং নিদস্সনমত্তমেতং. ‘‘কিং সব্বং অনিচ্চ’’ন্তি ৱুত্তে ‘‘কিং সঙ্খতং সন্ধায পুচ্ছসি, উদাহু অসঙ্খত’’ন্তি পটিপুচ্ছিত্ৱা ব্যাকাতব্বং হোতি ‘‘কিং খন্ধপঞ্চকং পৰিঞ্ঞেয্য’’ন্তি পুট্ঠে ‘‘অত্থি তত্থ পৰিঞ্ঞেয্যং, অত্থি ন পৰিঞ্ঞেয্য’’ন্তি ৱিভজ্জ ব্যাকাতব্বং হোতি, এৱং অপ্পটিপজ্জিত্ৱাতি চ অযমেত্থ অত্থো ইচ্ছিতোতি. পুব্বে যস্স পচ্চযস্স অত্থিতামত্তং চোদিতন্তি অত্থিতামত্তং ৱিস্সজ্জিতং. পুচ্ছাসভাগেন হি ৱিস্সজ্জনন্তি. ইদানি তস্সেৱ সৰূপপুচ্ছা কৰীযতীতি ‘‘পুন কি’’ন্তি ৱুত্তং. ইধাপি ‘‘যথা’’তিআদি সব্বং আনেত্ৱা ৱত্তব্বং.

‘‘এস নযো সব্বপদেসূ’’তি অতিদেসৱসেন উস্সুক্কং কত্ৱা ‘‘নামৰূপপচ্চযা’’তিআদিনা তত্থ অপৱাদো আৰদ্ধো. যস্মা দস্সেতুকামো, তস্মা ইদং ৱুত্তন্তি যোজনা. ছন্নং ৱিপাকসম্ফস্সানংযেৱ গহণং হোতি ৱিঞ্ঞাণাদি ৱেদনাপৰিযোসানা ৱিপাকৱিধীতি কত্ৱা অনেকেসু সুত্তপদেসু, (ম. নি. ৩.১২৬; উদা. ১) অভিধম্মে (ৱিভ. ২২৫) চ যেভুয্যেন তেসংযেৱ গহণস্স নিৰুড়্হত্তা. ইধাতি ইমস্মিং সুত্তে. চ-সদ্দো ব্যতিৰেকত্থো, তেনেত্থ ‘‘গহিতম্পী’’তিআদিনা ৱুচ্চমানংযেৱ ৱিসেসং জোতেতি. পচ্চযভাৱো নাম পচ্চযুপ্পন্নাপেক্খো তেন ৱিনা তস্স অসম্ভৱতো. তস্মা সড়াযতনপ্পচ্চযাতি ‘‘সড়াযতনপচ্চযা ফস্সো’’তি ইমিনা পদেনাতি যোজনা. অৱযৱেন ৱা সমুদাযোপলক্খণমেতং ‘‘সড়াযতনপচ্চযা’’তি, তস্মা ‘‘সড়াযতনপচ্চযা ফস্সো’’তি ইমিনা পদেনাতি ৱুত্তং হোতি. গহিতম্পীতি ছব্বিধং ৱিপাকফস্সম্পি. অগ্গহিতম্পীতি অৱিপাকফস্সম্পি কুসলাকুসলকিৰিযাফস্সম্পি. পচ্চযুপ্পন্নৱিসেসং দস্সেতুকামোতি যোজনা. ন চেত্থ পচ্চযুপ্পন্নোৱ উপাদিন্নো ইচ্ছিতো, অথ খো পচ্চযোপি উপাদিন্নো ইচ্ছিতোতি অজ্ঝত্তিকাযতনস্সেৱ সড়াযতনগ্গহণেন গহণন্তি কত্ৱা ৱুত্তং ‘‘সড়াযতনতো…পে… দস্সেতুকামো’’তি. ন হি ফস্সস্স চক্খাদিসড়াযতনমেৱ পচ্চযো, অথ খো ‘‘চক্খুঞ্চ পটিচ্চ ৰূপে চ উপ্পজ্জতি চক্খুৱিঞ্ঞাণং, তিণ্ণং সঙ্গতি ফস্সো’’তিআদি (ম. নি. ৩.৪২১, ৪২৫, ৪২৬; সং. নি. ২.৪৪, ৪৫; ২.৪.৬০; কথা. ৪৬৫, ৪৬৭) ৱচনতো ৰূপাযতনাদিৰূপঞ্চ চক্খুৱিঞ্ঞাণাদিনামঞ্চ পচ্চযো, তস্মা ইমং চক্খাদিসড়াযতনতো অতিৰিত্তং আৱজ্জনাদি ৱিয সাধাৰণং অহুত্ৱা, তস্স তস্স ফস্সস্স সাধাৰণতায অঞ্ঞং ৱিসেসপচ্চযং পি-সদ্দেন অৱিসিট্ঠং সাধাৰণপচ্চযং পিদস্সেতুকামো ভগৱা, ‘‘নামৰূপপচ্চযা ফস্সো’’তি ইদং ৱুত্তন্তি যোজনা. অভিধম্মভাজনীযেপি ইমমেৱ পচ্চযং সন্ধায ‘‘নামৰূপপচ্চযা ফস্সো’’তি ৱুত্তন্তি তদট্ঠকথাযং (ৱিভ. অট্ঠ. ২৪৩) ‘‘পচ্চযৱিসেসদস্সনত্থঞ্চেৱ মহানিদানদেসনাসঙ্গহত্থঞ্চা’’তি অত্থৱণ্ণনা কতা. পচ্চযানন্তি জাতিআদীনং পচ্চযধম্মানং. নিদানং কথিতন্তি জৰামৰণাদিকস্স নিদানত্তং কথিতং একংসিকো পচ্চযভাৱো কথিতো. তঞ্হি তেসং পচ্চযভাৱে অব্যভিচাৰীতি দস্সেতুং ‘‘ইতি খো পনেত’’ন্তিআদিনা উপৰি দেসনা পৱত্তা. নিজ্জটেতি নিজ্জালকে. নিগ্গুম্বেতি নিক্খেপে. পদদ্ৱযেনাপি আকুলাভাৱমেৱ দস্সেতি, তস্মা অনাকুলং অব্যাকুলং মহন্তং পচ্চযনিদানমেত্থ কথিতন্তি মহানিদানং সুত্তং অঞ্ঞথাভাৱস্স অভাৱতো.

৯৮. তেসং তেসং পচ্চযানন্তি তেসং তেসং জাতিআদীনং পচ্চযানং. যস্মা পচ্চযভাৱো নাম তেহি তেহি পচ্চযেহি অনূনাধিকেহেৱ তস্স তস্স ফলস্স সম্ভৱতো তথো তচ্ছো, তপ্পকাৰো ৱা সামগ্গিউপগতেসু পচ্চযেসু মুহুত্তম্পি তথো নিব্বত্তনধম্মানং অসম্ভৱাভাৱতো. অৱিতথো অৱিসংৱাদনকো ৱিসংৱাদনাকাৰৱিৰহিতো অঞ্ঞধম্মপচ্চযেহি অঞ্ঞধম্মানুপ্পত্তিতো. ‘‘অনঞ্ঞথা’’তি ৱুচ্চতি অঞ্ঞথাভাৱস্স অভাৱতো. তস্মা ‘‘তথং অৱিতথং অনঞ্ঞথং পচ্চযভাৱং দস্সেতু’’ন্তি ৱুত্তং. পৰিযাযতি অত্তনো ফলং পৰিগ্গহেত্ৱা ৱত্ততীতি পৰিযাযো, হেতূতি আহ ‘‘পৰিযাযেনাতি কাৰণেনা’’তি. সব্বেন সব্বন্তি দেৱত্তাদিনা সব্বভাৱেন সব্বা জাতি. সব্বথা সব্বন্তি তত্থাপি চাতুমহাৰাজিকাদিসব্বাকাৰেন সব্বা, নিপাতদ্ৱযমেতং, নিপাতঞ্চ অব্যযং, তঞ্চ সব্বলিঙ্গৱিভত্তিৱচনেসু একাকাৰমেৱ হোতীতি পাড়িযং ‘‘সব্বেন সব্বং সব্বথা সব্ব’’ন্তি ৱুত্তং. অত্থৱচনে পন তস্স তস্স জাতিসদ্দাপেক্খায ইত্থিঅত্থৱুত্তিতং দস্সেতুং ‘‘সব্বাকাৰেন সব্বা’’তিআদি ৱুত্তং. ইমিনাৱ নযেনাতি ইমিনা জাতিৱাৰে ৱুত্তেনেৱ নযেন. দেৱাদীসূতি আদি-সদ্দেন গন্ধব্বযক্খাদিকে পাড়িযং (দী. নি. ২.৯৮) আগতে, তদন্তৰভেদে চ সঙ্গণ্হাতি.

ইধ নিক্খিত্তঅত্থৱিভজনত্থেতি ইমস্মিং ‘‘কস্সচি কিম্হিচী’’তি অনিযমতো উদ্দেসৱসেন ৱুত্তত্থস্স নিদ্দিসনত্থে জোতেতব্বে নিপাতো, তদত্থজোতনং নিপাতপদন্তি অত্থো. তস্সাতি তস্স পদস্স. তেতি ধম্মদেসনায সম্পদানভূতং থেৰং ৱদতি. সেয্যথিদন্তি ৱা তে কতমেতি চেতি অত্থো. যে হি ‘‘কস্সচী’’তি, ‘‘কিম্হিচী’’তি চ অনিযমতো ৱুত্তো অত্থো, তে কতমেতি. কথেতুকম্যতাপুচ্ছা হেসা. দেৱভাৱাযাতি দেৱভাৱত্থং. খন্ধজাতীতি খন্ধপাতুভাৱো, যথা খন্ধেসু উপ্পন্নেসু ‘‘দেৱা’’তি সমঞ্ঞা হোতি, তথা তেসং উপ্পাদোতি অত্থো. তেনাহ ‘‘যাযা’’তি আহ. সব্বপদেসূতি ‘‘গন্ধব্বানং গন্ধব্বত্থাযা’’তিআদীসু সব্বেসু জাতিনিদ্দেসপদেসু, ভৱাদিপদেসু চ. যেন হি নযেন সচে হি জাতীতি অযমত্থযোজনা কতা, জাতিনিদ্দেসপদেসোৱ ‘‘ভৱো’’তিআদিনা ভৱাদিপদেসুপি সো কাতব্বোতি. দেৱাতি উপপত্তিদেৱা চাতুমহাৰাজিকতো পট্ঠায যাৱ ভৱগ্গা দিব্বন্তি কামগুণাদীহি কীড়ন্তি লড়ন্তি ৱিহৰন্তি জোতন্তীতি কত্ৱা. গন্ধং অব্বন্তি পৰিভুঞ্জন্তীতি গন্ধব্বা, ধতৰট্ঠস্স মহাৰাজস্স পৰিৱাৰভূতা. যজন্তি ৱেস্সৱণসক্কাদিকে পূজেন্তীতি যক্খা, তেন তেন ৱা পণিধিকম্মাদিনা যজিতব্বা পূজেতব্বাতি যক্খা, ৱেস্সৱণস্স মহাৰাজস্স পৰিৱাৰভূতা. অট্ঠকথাযং পন ‘‘অমনুস্সা’’তি অৱিসেসেন ৱুত্তং. ভূতাতি কুম্ভণ্ডা, ৱিৰূড়্হকস্স মহাৰাজস্স পৰিৱাৰভূতা. অট্ঠকথাযং পন ‘‘যে কেচি নিব্বত্তসত্তা’’তি অৱিসেসেন ৱুত্তং. অট্ঠিপক্খা ভমৰতুপ্পড়াদযো. চম্মপক্খা জতুসিঙ্গালাদযো. লোমপক্খা হংসমোৰাদযো. সৰীসপা অহিৱিচ্ছিকসতপদিআদযো.

‘‘তেসং তেস’’ন্তি ইদং ন যেৱাপনকনিদ্দেসো ৱিয অৱুত্তসঙ্গহত্থং ৱচনং, অথ খো অযেৱাপনকনিদ্দেসো ৱিয ৱুত্তসঙ্গহত্থন্তি. আদি-সদ্দেনেৱ চ আমেডিতত্থো সঙ্গয্হতীতি আহ ‘‘তেসং তেসং দেৱগন্ধব্বাদীন’’ন্তি. তদত্তাযাতি তংভাৱায, যথাৰূপেসু খন্ধেসু পৱত্তমানেসু ‘‘দেৱা গন্ধব্বা’’তি লোকসমঞ্ঞা হোতি, তথাৰূপতাযাতি অত্থো. তেনাহ ‘‘দেৱগন্ধব্বাদিভাৱাযা’’তি. ‘‘নিৰোধো, ৱিগমো’’তি চ পটিলদ্ধত্তালাভস্স ভাৱো ৱুচ্চতি, ইধ পন অচ্চন্তাভাৱো অধিপ্পেতো ‘‘সব্বসো জাতিযা অসতী’’তি অৱত্ৱা ‘‘জাতিনিৰোধা’’তি ৱুত্তত্তাতি আহ ‘‘অভাৱাতি অত্থো’’তি.

ফলত্থায হিনোতীতি যথা ফলং ততো নিব্বত্ততি, এৱং হিনোতি পৱত্ততি, তস্স হেতুভাৱং উপগচ্ছতীতি অত্থো. ইদং গণ্হথ নন্তি ‘‘ইদং মে ফলং, গণ্হথ ন’’ন্তি এৱং অপ্পেতি ৱিয নিয্যাতেতি ৱিয. ‘‘এস নযো’’তি অৱিসেসং অতিদিসিত্ৱা ৱিসেসমত্তস্স অত্থং দস্সেতুং ‘‘অপিচা’’তিআদি ৱুত্তং. ননু চাযং জাতি পৰিনিপ্ফন্না, সঙ্খতভাৱা চ ন হোতি ৱিকাৰভাৱতো, তথা জৰামৰণং, তস্স কথং সা হেতু হোতীতি চোদনং সন্ধাযাহ ‘‘জৰামৰণস্স হী’’তিআদি. তব্ভাৱে ভাৱো, তদভাৱে চ অভাৱো জৰামৰণস্স জাতিযা উপনিস্সযতা.

৯৯. ওকাসপৰিগ্গহোতি পৱত্তিট্ঠানপৰিগ্গহো. উপপত্তিভৱে যুজ্জতি উপপত্তিক্খন্ধানং যথাৱুত্তট্ঠানতো অঞ্ঞত্থ অনুপ্পজ্জনতো. ইধ পনাতি ইমস্মিং সুত্তে ‘‘কামভৱো’’তিআদিনা আগতে ইমস্মিং ঠানে. কম্মভৱে যুজ্জতি কামভৱাদিজোতনা ৱিসেসতো তস্স জাতিযা পচ্চযভাৱতোতি. তেনাহ ‘‘সো হি জাতিযা উপনিস্সযকোটিযাৱ পচ্চযো’’তি. ননু চ উপপত্তিভৱোপি জাতিযা উপনিস্সযৱসেন পচ্চযো হোতীতি? সচ্চং হোতি, সো পন ন তথা পধানভূতো, কম্মভৱো পন পধানভূতো পচ্চযো জনকভাৱতোতি. ‘‘সো হি জাতিযা’’তিআদি ৱুত্তং কামভৱূপগং কম্মং কামভৱো. এস নযো ৰূপাৰূপভৱেসুপি. ওকাসপৰিগ্গহোৱ কতো‘‘কিম্হিচী’’তি ইমিনা সত্তপৰিগ্গহস্স কতত্তা.

১০০. তিণ্ণম্পি কম্মভৱানন্তি কামকম্মভৱাদীনং তিণ্ণম্পি কম্মভৱানং. তিণ্ণঞ্চ উপপত্তিভৱানন্তি কামুপপত্তিভৱাদীনং তিণ্ণঞ্চ উপপত্তিভৱানং. তথা সেসানিপীতি দিট্ঠুপাদানাদীনি সেসুপাদানানিপি তিণ্ণম্পি কম্মভৱানং, তিণ্ণঞ্চ উপপত্তিভৱানং পচ্চযোতি অত্থো. ইতীতি এৱং ৱুত্তনযেন. দ্ৱাদস কম্মভৱা দ্ৱাদস উপপত্তিভৱাতি চতুৱীসতিভৱা ৱেদিতব্বা. যস্মা কম্মভৱস্স পচ্চযভাৱমুখেনেৱ উপাদানং উপপত্তিভৱস্স পচ্চযো নাম হোতি, ন অঞ্ঞথা, তস্মা উপাদানং কম্মভৱস্স উজুকমেৱ পচ্চযভাৱোতি আহ ‘‘নিপ্পৰিযাযেনেত্থ দ্ৱাদস কম্মভৱা লব্ভন্তী’’তি. তেসন্তি কম্মভৱানং. সহজাতকোটিযাতি অকুসলস্স কম্মভৱস্স সহজাতং উপাদানং সহজাতকোটিযা, ইতৰং অনন্তৰূপনিস্সযাদিৱসেন উপনিস্সযকোটিযা, কুসলস্স কম্মভৱস্স পন উপনিস্সযকোটিযাৱ পচ্চযো. এত্থ চ যথা অঞ্ঞমঞ্ঞনিস্সযসম্পযুত্তঅত্থিঅৱিগতাদিপচ্চযানং সহজাতপচ্চযেন একসঙ্গহতং দস্সেতুং ‘‘সহজাতকোটিযা’’তি ৱুত্তং, এৱং আৰম্মণূপনিস্সযঅনন্তৰূপনিস্সযপকতূপনিস্সযানং একজ্ঝং গহণৱসেন ‘‘উপনিস্সযকোটিযা’’তি ৱুত্তন্তি দট্ঠব্বং.

১০১. উপাদানস্সাতি এত্থ কামুপাদানস্স তণ্হা উপনিস্সযকোটিযাৱ পচ্চযো, সেসুপাদানানং সহজাতকোটিযাপি উপনিস্সযকোটিযাপি ৱিঞ্ঞাণাদি চ ৱেদনাপৰিযোসানা ৱিপাকৱিধীতি কত্ৱা.

১০২. যদিদং ৱেদনাতি এত্থ ৱিপাকৱেদনাতি তমেৱ তাৱ উপনিস্সযকোটিযা পচ্চযো ইতৰকোটিযা অসম্ভৱতো. অঞ্ঞাতি কুসলাকুসলকিৰিযৱেদনা. অঞ্ঞথাপীতি সহজাতকোটিযাপি.

১০৩. এত্তাৱতাতি জৰামৰণাদীনং পচ্চযপৰম্পৰাদস্সনৱসেন পৱত্তায এত্তকায দেসনায. পুৰিমতণ্হন্তি পুৰিমভৱসিদ্ধং তণ্হং. ‘‘এস পচ্চযো তণ্হায, যদিদং ৱেদনা’’তি ৱত্ৱা তদনন্তৰং ‘‘ফস্সপচ্চযা ৱেদনাতি ইতি খো পনেতং ৱুত্ত’’ন্তিআদিনা ৱেদনায পচ্চযভূতস্স ফস্সস্স উদ্ধৰণং অঞ্ঞেসু সুত্তেসু আগতনযেন পটিচ্চসমুপ্পাদস্স দেসনামগ্গো, তং পন অনোতৰিত্ৱা সমুদাচাৰতণ্হাদস্সনমুখেনেৱ তণ্হামূলকধম্মে দেসেন্তো আচিণ্ণদেসনামগ্গতো ওক্কমন্তো ৱিয, তঞ্চ দেসনং পস্সতো অপ্পৱত্তন্তি পসয্হ বলক্কাৰেন দেসেন্তো ৱিয চ হোতীতি আহ ‘‘ইদানী’’তিআদি. দ্ৱে তণ্হাতি ইধাধিপ্পেততণ্হা এৱ দ্ৱিধা ভিন্দন্তো আহ. এসনতণ্হাতি ভোগানং পৰিযেসনৱসেন পৱত্ততণ্হা. এসিততণ্হাতি পৰিযিট্ঠেসু ভোগেসু উপ্পজ্জমানতণ্হা. সমুদাচাৰতণ্হাযাতি পৰিযুট্ঠানৱসেন পৱত্ততণ্হায. দুৱিধাপেসা ৱেদনং পটিচ্চ তণ্হা নাম ৱেদনাপচ্চযা চ অপ্পটিলদ্ধানং ভোগানং পটিলাভায পৰিযেসনা, লদ্ধেসু চ তেসুপাতব্যতাপত্তিআদি হোতীতি.

পৰিতস্সনৱসেন পৰিযেসতি এতাযাতি পৰিযেসনা. আসযতো, পযোগতো চ পৰিযেসনা তথাপৱত্তো চিত্তুপ্পাদো. তেনাহ ‘‘তণ্হায সতি হোতী’’তি. ৰূপাদিআৰম্মণপটিলাভোতি সৱত্থুকানং ৰূপাদিআৰম্মণানং গৱেসনৱসেন, পৱত্তিযং পন অপৰিযিট্ঠংযেৱ লব্ভতি, তম্পি অত্থতো পৰিযেসনায লদ্ধমেৱ নাম তথাৰূপস্স কম্মস্স পুব্বেকতত্তা এৱ লব্ভনতো. তেনাহ ‘‘সো হি পৰিযেসনায সতি হোতী’’তি. সুখৱিনিচ্ছযন্তি সুখং ৱিসেসতো নিচ্ছিনোতীতি সুখৱিনিচ্ছযো, সুখং সভাৱতো, সমুদযতো, অত্থঙ্গমনতো, নিস্সৰণতো চ যাথাৱতো জানিত্ৱা পৱত্তঞাণং, তং সুখৱিনিচ্ছযং. জঞ্ঞাতি জানেয্য. ‘‘সুভসুখ’’ন্তিআদিকং আৰম্মণে অভূতাকাৰং ৱিৱিধং নিন্নভাৱেন নিচ্ছিনোতি আৰোপেতীতি ৱিনিচ্ছযো. অস্সাদানুপস্সনতণ্হাদিট্ঠিযাপি এৱমেৱ ৱিনিচ্ছযভাৱো ৱেদিতব্বো. ইমস্মিং পন সুত্তে ৱিতক্কোযেৱ আগতোতি যোজনা. ইমস্মিং পন সুত্তেতি সক্কপঞ্হসুত্তে. (দী. নি. ২.৩৫৮) তত্থ হি ‘‘ছন্দো খো, দেৱানং ইন্দ, ৱিতক্কনিদানো’’তি আগতং. ইধাতি ইমস্মিং মহানিদানসুত্তে.‘‘ৱিতক্কেনেৱ ৱিনিচ্ছিনাতী’’তি এতেন ‘‘ৱিনিচ্ছীযতি এতেনাতি ৱিনিচ্ছযো’’তি ৱিনিচ্ছয-সদ্দস্স কৰণসাধনমাহ. ‘‘এত্তক’’ন্তিআদি ৱিনিচ্ছযনাকাৰদস্সনং.

ছন্দনট্ঠেন ছন্দো, এৱং ৰঞ্জনট্ঠেন ৰাগো, স্ৱাযং অনাসেৱনতায মন্দো হুত্ৱা পৱত্তো ইধাধিপ্পেতোতি আহ ‘‘দুব্বলৰাগস্সাধিৱচন’’ন্তি. অজ্ঝোসানন্তি তণ্হাদিট্ঠিৱসেন অভিনিৱিসনং. ‘‘ময্হং ইদ’’ন্তি হি তণ্হাগাহো যেভুয্যেন অত্তগ্গাহসন্নিস্সযোৱ হোতি. তেনাহ ‘‘অহং মম’’ন্তি, ‘‘বলৱসন্নিট্ঠান’’ন্তি চ তেসং গাহানং থিৰভাৱপ্পত্তিমাহ. তণ্হাদিট্ঠিৱসেন পৰিগ্গহকৰণন্তি ‘‘অহং মম’’ন্তি বলৱসন্নিট্ঠানৱসেন অভিনিৱিট্ঠস্স অত্তত্তনিযগ্গাহৱত্থুনো অঞ্ঞাসাধাৰণং ৱিয কত্ৱা পৰিগ্গহেত্ৱা ঠানং, তথাপৱত্তো লোভসহগতচিত্তুপ্পাদো. অত্তনা পৰিগ্গহিতস্স ৱত্থুনো যস্স ৱসেন পৰেহি সাধাৰণভাৱস্স অসহমানো হোতি পুগ্গলো, সো ধম্মো অসহনতা. এৱং ৱচনত্থং ৱদন্তি নিৰুত্তিনযেন. সদ্দলক্খণে পন যস্স ধম্মস্স ৱসেন মচ্ছৰিযযোগতো পুগ্গলো মচ্ছৰো, তস্স ভাৱো, কম্মং ৱা মচ্ছৰিযং, মচ্ছেৰো ধম্মো. মচ্ছৰিযস্স বলৱভাৱতো আদৰেন ৰক্খণং আৰক্খোতি আহ ‘‘দ্ৱাৰ…পে… সুট্ঠু ৰক্খণ’’ন্তি. অত্তনো ফলং কৰোতীতি কৰণং, যং কিঞ্চি কাৰণং, অধিকং কৰণন্তি অধিকৰণং, ৱিসেসকাৰণং. ৱিসেসকাৰণঞ্চ ভোগানং আৰক্খদণ্ডাদানাদিঅনত্থসম্ভৱস্সাতি ৱুত্তং ‘‘আৰক্খাধিকৰণ’’ন্তিআদি. পৰনিসেধনত্থন্তি মাৰণাদিনা পৰেসং ৱিবাধনত্থং. আদীযতি এতেনাতি আদানং, দণ্ডস্স আদানং দণ্ডাদানং, অভিভৱিত্ৱা পৰৱিহেঠনচিত্তুপ্পাদো. সত্থাদানেপি এসেৱ নযো. হত্থপৰামাসাদিৱসেন কাযেন কাতব্বকলহো কাযকলহো. মম্মঘট্টনাদিৱসেন ৱাচায কাতব্বকলহো ৱাচাকলহো. ৱিৰুজ্ঝনৱসেন ৱিৰূপং গণ্হাতি এতেনাতি ৱিগ্গহো. ৱিৰুদ্ধং ৱদতি এতেনাতি ৱিৱাদো. তুৱং তুৱন্তি অগাৰৱৱচনসহচৰণতো তুৱং তুৱং, সব্বেতে তথাপৱত্তা দোসসহগতচিত্তুপ্পাদা ৱেদিতব্বা. তেনাহ ভগৱা ‘‘অনেকে পাপকা অকুসলা ধম্মা সম্ভৱন্তী’’তি (দী. নি. ২.১০৪).

১১২. দেসনং নিৱত্তেসীতি ‘‘তণ্হং পটিচ্চ পৰিযেসনা’’তিআদিনা অনুলোমনযেন পৱত্তিতং দেসনং পটিলোমনযেন পুন ‘‘আৰক্খাধিকৰণ’’ন্তি আৰভন্তো নিৱত্তেসি. পঞ্চকামগুণিকৰাগৱসেনাতি আৰম্মণভূতা পঞ্চ কামগুণা এতস্স অত্থীতি পঞ্চকামগুণিকো, তত্থ ৰঞ্জনৱসেন অভিৰমণৱসেন পৱত্তৰাগো, তস্স ৱসেন উপ্পন্না ৰঞ্জনৱসেন তণ্হাযনৱসেন পৱত্তা ৰূপাদিতণ্হাৱ কামেসু তণ্হাতি কামতণ্হা. ভৱতি অত্থি সব্বকালং তিট্ঠতীতি পৱত্তা ভৱদিট্ঠি উত্তৰপদলোপেন ভৱো, তংসহগতা তণ্হা ভৱতণ্হা. ৱিভৱতি ৱিনস্সতি উচ্ছিজ্জতীতি পৱত্তা ৱিভৱদিট্ঠি ৱিভৱো উত্তৰপদলোপেন, তংসহগতা তণ্হা ৱিভৱতণ্হাতি আহ ‘‘সস্সতদিট্ঠী’’তিআদি. ইমে দ্ৱে ধম্মাতি ‘‘এস পচ্চযো উপাদানস্স, যদিদং তণ্হা’’তি (দী. নি. ২.১০১) এৱং ৱুত্তা ৱট্টমূলতণ্হা চ ‘‘তণ্হং পটিচ্চ পৰিযেসনা’’তি (দী. নি. ২.১০৩) এৱং ৱুত্তা সমুদাচাৰতণ্হা চাতি ইমে দ্ৱে ধম্মা. ৱট্টমূলসমুদাচাৰৱসেনাতি ৱট্টমূলৱসেন চেৱ সমুদাচাৰৱসেন চ. দ্ৱীহি কোট্ঠাসেহীতি দ্ৱীহি ভাগেহি. দ্ৱীহি অৱযৱেহি সমোসৰন্তি নিব্বত্তনৱসেন সমং ৱত্তন্তি ইতোতি সমোসৰণং, পচ্চযো, একং সমোসৰণং এতাসন্তি একসমোসৰণা. কেন পন একসমোসৰণাতি আহ ‘‘ৱেদনাযা’’তি. দ্ৱেপি হি তণ্হা ৱেদনাপচ্চযা এৱাতি. তেনাহ ‘‘ৱেদনাপচ্চযেন একপচ্চযা’’তি. ততো ততো ওসৰিত্ৱা আগন্ত্ৱা সমৱসনট্ঠানং ওসৰণ সমোসৰণং. ৱেদনায সমং সহ একস্মিং আৰম্মণে ওসৰণকপৱত্তনকা ৱেদনা সমোসৰণাতি আহ ‘‘ইদং সহজাতসমোসৰণং নামা’’তি.

১১৩. সব্বেতি উপ্পত্তিদ্ৱাৰৱসেন ভিন্দিত্ৱা ৱুত্তা সৱিপাকফস্সা এৱ ৱিঞ্ঞাণাদি ৱেদনাপৰিযোসানা ৱিপাকৱিথীতি কত্ৱা. পটিচ্চসমুপ্পাদকথা নাম ৱট্টকথাতি আহ ‘‘ঠপেত্ৱা চত্তাৰো লোকুত্তৰৱিপাকফস্সে’’তি. বহুধাতি বহুপ্পকাৰেন. অযঞ্হি পঞ্চদ্ৱাৰে চক্খুপসাদাদিৱত্থুকানং পঞ্চন্নং ৱেদনানং চক্খুসম্ফস্সাদিকো ফস্সো সহজাতঅঞ্ঞমঞ্ঞনিস্সযৱিপাকআহাৰসম্পযুত্তঅত্থিঅৱিগতৱসেন অট্ঠধা পচ্চযো হোতি. সেসানং পন একেকস্মিং দ্ৱাৰে সম্পটিচ্ছনসন্তীৰণতদাৰম্মণৱসেন পৱত্তানং কামাৱচৰৱিপাকৱেদনানং চক্খুসম্ফস্সাদিকো ফস্সো উপনিস্সযৱসেন একধাৱ পচ্চযো হোতি. মনোদ্ৱাৰেপি তদাৰম্মণৱসেন পৱত্তানং কামাৱচৰৱিপাকৱেদনানং সহজাতমনোসম্ফস্সো তথেৱ অট্ঠধা পচ্চযো হোতি, তথা পটিসন্ধিভৱঙ্গচুতিৱসেন পৱত্তানং তেভূমকৱিপাকৱেদনানং. যা পন তা মনোদ্ৱাৰে তদাৰম্মণৱসেন পৱত্তা কামাৱচৰৱেদনা, তাসং মনোদ্ৱাৰাৱজ্জনসম্পযুত্তো মনোসম্ফস্সো উপনিস্সযৱসেন একধাৱ পচ্চযো হোতীতি এৱং ফস্সো বহুধা ৱেদনায পচ্চযো হোতীতি ৱেদিতব্বং.

১১৪. ৱেদনাদীনন্তি ৱেদনাসঞ্ঞাসঙ্খাৰৱিঞ্ঞাণানং. অসদিসভাৱাতি অনুভৱনসঞ্জাননাভিসঙ্খৰণৱিজাননভাৱা. তে হি অঞ্ঞমঞ্ঞৱিধুৰেন ৱেদযিতাদিৰূপেন আকিৰিযন্তি পঞ্ঞাযন্তীতি আকাৰাতি ৱুচ্চন্তি. তেযেৱাতি ৱেদনাদীনং তে এৱ ৱেদযিতাদিআকাৰা. সাধুকং দস্সিযমানাতি সক্কচ্চং পচ্চক্খতো ৱিয পকাসিযমানা. তং তং লীনমত্থং গমেন্তীতি ‘‘অৰূপট্ঠো আৰম্মণাভিমুখনমনট্ঠো’’তি এৱমাদিকং তং তং লীনং অপাকটমত্থং গমেন্তি ঞাপেন্তীতি লিঙ্গানি. তস্স তস্স সঞ্জাননহেতুতোতি তস্স তস্স অৰূপট্ঠাদিকস্স সল্লক্খণস্স কাৰণত্তা. নিমীযন্তি অনুমীযন্তি এতেহীতি নিমিত্তানি. তথা তথা অৰূপভাৱাদিপ্পকাৰেন, ৱেদযিতাদিপ্পকাৰেন চ উদ্দিসিতব্বতো কথেতব্বতো উদ্দেসা. তস্মাতি ‘‘অসদিসভাৱা’’তিআদিনা ৱুত্তমেৱত্থং কাৰণভাৱেন পচ্চামসতি. যস্মা ৱেদনাদীনং অঞ্ঞমঞ্ঞঅসদিসভাৱা যথাৱুত্তেনত্থেন আকাৰাদযো, তস্মা অযং ইদানি ৱুচ্চমানো এত্থ পাড়িপদে অত্থো.

নামসমূহস্সাতি আৰম্মণাভিমুখং নমনট্ঠেন ‘‘নাম’’ন্তি লদ্ধসমঞ্ঞস্স ৱেদনাদিচতুক্খন্ধসঙ্খাতস্স অৰূপধম্মপুঞ্জস্স. পঞ্ঞত্তীতি ‘‘নামকাযো অৰূপকলাপো অৰূপিনো খন্ধা’’তিআদিকা পঞ্ঞাপনা হোতি. চেতনাপধানত্তা সঙ্খাৰক্খন্ধধম্মানং ‘‘সঙ্খাৰানং চেতনাকাৰে’’তিআদি ৱুত্তং. তথা হি সুত্তন্তভাজনীযে সঙ্খাৰক্খন্ধৱিভজনে ‘‘যা চেতনা সঞ্চেতনা সঞ্চেতযিতত্ত’’ন্তি (ৱিভ. ২৪৯ অভিধম্মভাজনীযে) চেতনাৱ নিদ্দিট্ঠা. অসতীতি অসন্তেসু. ৱচনৱিপল্লাসেন হি এৱং ৱুত্তং. চত্তাৰো খন্ধে ৱত্থুং কত্ৱাতি ৱেদনা সঞ্ঞা চিত্তং চেতনাদযোতি ইমে চতুক্খন্ধসঞ্ঞিতে নিস্সযপচ্চযভূতে ধম্মে ৱত্থুং কত্ৱা. অযঞ্চ নযো পঞ্চদ্ৱাৰেপি সম্ভৱতীতি ‘‘মনোদ্ৱাৰে’’তি ৱিসেসিতং. অধিৱচনসম্ফস্সৱেৱচনোতি অধিৱচনমুখেন পঞ্ঞত্তিমুখেন গহেতব্বত্তা ‘‘অধিৱচনসম্ফস্সো’’তি লদ্ধনামো. সোতি মনোসম্ফস্সো. পঞ্চৱোকাৰে চ হদযৱত্থুং নিস্সায লব্ভনতো ৰূপকাযে পঞ্ঞাযতেৱ, অযং পন নযো ইধ ন ইচ্ছিতো ৱেদনাদিপটিক্খেপৱসেন অসম্ভৱপৰিযাযস্স জোতিতত্তাতি ‘‘পঞ্চপসাদে ৱত্থুং কত্ৱা উপ্পজ্জেয্যা’’তি অত্থো ৱুত্তো. ন হি ৱেদনাসন্নিস্সযেন ৱিনা পঞ্চপসাদে ৱত্থুং কত্ৱা মনোসম্ফস্সস্স সম্ভৱো অত্থি. উপ্পত্তিট্ঠানে অসতি অনুপ্পত্তিট্ঠানতো ফলস্স উপ্পত্তি নাম কদাচিপি নত্থীতি ইমমত্থং যথাধিগতস্স অত্থস্স নিদস্সনৱসেন দস্সেন্তো ‘‘অম্বৰুক্খে’’তিআদিমাহ. ৰূপকাযতোতি কেৱলং ৰূপকাযতো. তস্সাতি মনোসম্ফস্সস্স.

ৱিৰোধিপচ্চযসন্নিপাতে ৱিভূততৰা ৱিসদিসুপ্পত্তি, তস্মিং ৱা সতি অত্তনো সন্তানে ৱিজ্জমানস্সেৱ ৱিসদিসুপ্পত্তিহেতুভাৱো ৰুপ্পনাকাৰো. সো এৱ ৰুপ্পনাকাৰো ৱত্থুসপ্পটিঘাদিকং তং তং লীনমত্থং গমেতীতি লিঙ্গং. তস্স তস্স সঞ্জাননহেতুতো নিমিত্তং. তথা তথা উদ্দিসিতব্বতো উদ্দেসোতি এৱমেত্থ আকাৰাদযো অত্থতো ৱেদিতব্বা. ৱত্থাৰম্মণানং অঞ্ঞমঞ্ঞপটিহননং পটিঘো, ততো পটিঘতো জাতো পটিঘসম্ফস্সো. তেনাহ ‘‘সপ্পটিঘ’’ন্তিআদি. নামকাযতোতি কেৱলং নামকাযতো. তস্সাতি পটিঘসম্ফস্সস্স. সেসং পঠমপঞ্হে ৱুত্তনযমেৱ.

উভযৱসেনাতি নামকাযো ৰূপকাযোতি উভযসন্নিস্সযস্স অধিৱচনসম্ফস্সো পটিঘসম্ফস্সোতি উভযসম্ফস্সস্স ৱসেন.

ৱিসুং ৱিসুং পচ্চযং দস্সেত্ৱাতি ব্যতিৰেকমুখেন পচ্চেকং নামকাযৰূপকাযসঞ্ঞিতং পচ্চযং দস্সেত্ৱা. তেসন্তি ফস্সানং. অৱিসেসতোতি ৱিসেসং অকত্ৱা সামঞ্ঞতো. দস্সেতুন্তি ব্যতিৰেকমুখেনেৱ দস্সেতুং. এসেৱ হেতূতি এস ছসুপি দ্ৱাৰেসু পৱত্তো নামৰূপসঙ্খাতো হেতু যথাৰহং দ্ৱিন্নম্পি ফস্সানং. ইদানি তং যথাৰহং পৱত্তিং ৱিভজিত্ৱা দস্সেতুং ‘‘চক্খুদ্ৱাৰাদীসু হী’’তিআদি ৱুত্তং.

সম্পযুত্তকা খন্ধাতি ফস্সেন সম্পযুত্তা ৱেদনাদযো খন্ধা. আৱজ্জনস্সাপি সম্পযুত্তক্খন্ধগ্গহণেনেৱেত্থ গহণং দট্ঠব্বং তদৱিনাভাৱতো. পৰতো মনোসম্ফস্সেপি এসেৱ নযো. পঞ্চৱিধোপীতি চক্খুসম্ফস্সাদিৱসেন পঞ্চৱিধোপি. সো ফস্সোতি পটিঘসম্ফস্সো. বহুধাতি বহুপ্পকাৰেন. তথা হি ৱিপাকনামং ৱিপাকস্স অনেকভেদস্স মনোসম্ফস্সস্স সহজাতঅঞ্ঞমঞ্ঞনিস্সযৱিপাকসম্পযুত্তঅত্থিঅৱিগতৱসেন সত্তধা পচ্চযো হোতি. যং পনেত্থ আহাৰকিচ্চং, তং আহাৰপচ্চযৱসেন. যং ইন্দ্ৰিযকিচ্চং, তং ইন্দ্ৰিযপচ্চযৱসেন পচ্চযো হোতি. অৱিপাকং পন নামং অৱিপাকস্স মনোসম্ফস্সস্স ঠপেত্ৱা ৱিপাকপচ্চযং ইতৰেসং ৱসেন পচ্চযো হোতি. ৰূপং পন চক্খাযতনাদিভেদং চক্খুসম্ফস্সাদিকস্স পঞ্চৱিধস্স ফস্সস্স নিস্সযপুৰেজাতইন্দ্ৰিযৱিপ্পযুত্তঅত্থিঅৱিগতৱসেন ছধা পচ্চযো হোতি. ৰূপাযতনাদিভেদং তস্স পঞ্চৱিধস্স আৰম্মণপুৰেজাতঅত্থিঅৱিগতৱসেন চতুধা পচ্চযো হোতি. মনোসম্ফস্সস্স পন তানি ৰূপাযতনাদীনি, ধম্মাৰম্মণঞ্চ তথা চ আৰম্মণপচ্চযমত্তেনেৱ পচ্চযো হোতি. ৱত্থুৰূপং পন মনোসম্ফস্সস্স নিস্সযপুৰেজাতৱিপ্পযুত্তঅত্থিঅৱিগতৱসেন পঞ্চধা পচ্চযো হোতি. এৱং নামৰূপং অস্স ফস্সস্স বহুধা পচ্চযো হোতীতি ৱেদিতব্বং.

১১৫. পঠমুপ্পত্তিযং ৱিঞ্ঞাণং নামৰূপস্স ৱিসেসপচ্চযোতি ইমমত্থং ব্যতিৰেকমুখেন দস্সেতুং পাড়িযং ‘‘মাতুকুচ্ছিম্হি ন ওক্কমিস্সথা’’তিআদি ৱুত্তং. গব্ভসেয্যকপটিসন্ধি হি বাহিৰতো মাতুকুচ্ছিং ওক্কমন্তস্স ৱিয হোন্তীপি অত্থতো যথাপচ্চযং খন্ধানং তত্থ পঠমুপ্পত্তিযেৱ. তেনাহ ‘‘পৱিসিত্ৱা…পে… ন ৱত্তিস্সথা’’তি. সুদ্ধন্তি কেৱলং ৱিঞ্ঞাণেন অমিস্সিতং ৱিৰহিতং. ‘‘অৱসেস’’ন্তি ইদং নামাপেক্খং, তস্মা অৱসেসং নামৰূপন্তি ইমং ৱিঞ্ঞাণং ঠপেত্ৱা অৱসেসং নামৰূপং ৱাতি অত্থো. পটিসন্ধিৱসেন ওক্কন্তন্তি পটিসন্ধিগ্গহণৱসেন, মাতুকুচ্ছিং ওক্কমন্তস্স ৱা পঠমাৱযৱভাৱেন ওতিণ্ণং. ৱোক্কমিস্সথাতি সন্ততিৱিচ্ছেদং ৱিনাসং উপগমিস্সথ, তং পন মৰণং নাম হোতীতি আহ ‘‘চুতিৱসেনা’’তি. অস্সাতি ৱিঞ্ঞাণস্স, তঞ্চ খো ৱিঞ্ঞাণসামঞ্ঞৱসেন ৱুত্তং. তেনাহ ‘‘তস্সেৱ চিত্তস্স নিৰোধেনা’’তি, পটিসন্ধিচিত্তস্সেৱ নিৰোধেনাতি অত্থো. ততোতি পটিসন্ধিচিত্ততো. পটিসন্ধিচিত্তস্স, ততো দুতিযততিযচিত্তানং ৱা নিৰোধেন চুতি ন হোতীতি ৱুত্তমত্থং যুত্তিতো ৱিভাৱেতুং ‘‘পটিসন্ধিচিত্তেন হী’’তিআদি ৱুত্তং. এতস্মিং অন্তৰেতি এতস্মিং সোড়সচিত্তক্খণে কালে. অন্তৰাযো নত্থীতি এত্থ দাৰকস্স তাৱ মৰণন্তৰাযো মা হোতু তদা চুতিচিত্তস্স অসম্ভৱতো, মাতু পন কথং তদা মৰণন্তৰাযাভাৱোতি? তং তং কালং অনতিক্কমিত্ৱা তদন্তৰেযেৱ চৱনধম্মায গব্ভগ্গহণস্সেৱ অসম্ভৱতো. তেনাহ ‘‘অযঞ্হি অনোকাসো নামা’’তি, চুতিযাতি অধিপ্পাযো.

পটিসন্ধিচিত্তেন সদ্ধিং সমুট্ঠিতৰূপানীতি ওক্কন্তিক্খণে উপ্পন্নকম্মজৰূপানি ৱদতি. তানি হি নিপ্পৰিযাযতো পটিসন্ধিচিত্তেন সদ্ধিং সমুট্ঠিতৰূপানি নাম, ন উতুসমুট্ঠানানি পটিসন্ধিচিত্তস্স উপ্পাদতো পচ্ছা সমুট্ঠিতত্তা. চিত্তজাহাৰজানং পন তদা অসম্ভৱো এৱ. যানি পটিসন্ধিচিত্তেন সদ্ধিং সমুট্ঠিতৰূপানি, তানি তিৱিধানি তস্স উপ্পাদক্খণে সমুট্ঠিতানি, ঠিতিক্খণে সমুট্ঠিতানি, ভঙ্গক্খণে সমুট্ঠিতানীতি. তেসু উপ্পাদক্খণে সমুট্ঠিতানি সত্তৰসমস্স ভৱঙ্গস্স উপ্পাদক্খণে নিৰুজ্ঝন্তি, ঠিতিক্খণে সমুট্ঠিতানি ঠিতিক্খণে নিৰুজ্ঝন্তি, ভঙ্গক্খণে সমুট্ঠিতানি ভঙ্গক্খণে নিৰুজ্ঝন্তি. তত্থ ‘‘ভঞ্জমানো ধম্মো ভঞ্জমানস্স ধম্মস্স পচ্চযো হোতী’’তি ন সক্কা ৱত্তুং, উপ্পাদে, পন ঠিতিযঞ্চ ন ন সক্কাতি ‘‘সত্তৰসমস্স ভৱঙ্গস্স উপ্পাদক্খণে, ঠিতিক্খণে চ ধৰন্তানং ৱসেন তস্স পচ্চযম্পি দাতুং ন সক্কোন্তী’’তি ৱুত্তং. ৰূপকাযূপত্থম্ভিতস্সেৱ হি নামকাযস্স পঞ্চৱোকাৰে পৱত্তীতি. তেহি ৰূপধম্মেহি তস্স চিত্তস্স বলৱতৰং সন্ধাযাহ ‘‘সত্তৰসমস্স…পে… পৱত্তি পৱত্ততী’’তি. পৱেণী ঘটিযতীতি অট্ঠচত্তালীসকম্মজস্স ৰূপপৱেণী সম্বন্ধা হুত্ৱা পৱত্ততি. পঠমঞ্হি পটিসন্ধিচিত্তং, ততো যাৱ সোড়সমং ভৱঙ্গচিত্তং, তেসু একেকস্স উপ্পাদঠিতিভঙ্গৱসেন তযো তযো খণা. তত্থ একেকস্স চিত্তস্স তীসু তীসু খণেসু সমতিংস সমতিংস কম্মজৰূপানি উপ্পজ্জন্তি. ইতি সোড়সতিকা অট্ঠচত্তালীসং হোন্তি. এস নযো ততো পৰেসুপি. তং সন্ধায ৱুত্তং ‘‘অট্ঠচত্তালীসকম্মজস্স ৰূপপৱেণী সম্বন্ধা হুত্ৱা পৱত্ততী’’তি. সচে পন ন সক্কোন্তীতি পটিসন্ধিচিত্তেন সদ্ধিং সমুট্ঠিতৰূপানি সত্তৰসমস্স ভৱঙ্গস্স পচ্চযং দাতুং সচে ন সক্কোন্তি. যদি হি পটিসন্ধিচিত্ততো সত্তৰসমং চুতিচিত্তং সিযা, পটিসন্ধিচিত্তস্স ঠিতিভঙ্গক্খণেসুপি কম্মজৰূপং ন উপ্পজ্জেয্য, পগেৱ ভৱঙ্গচিত্তক্খণেসু. তথা সতি নত্থেৱ তস্স চিত্তস্স পচ্চযলাভোতি পৱত্তি নপ্পৱত্ততি, পৱেণী ন ঘটিযতেৱ, অঞ্ঞদত্থু ৱিচ্ছিজ্জতি. তেনাহ ‘‘ৱোক্কমতিতিনাম হোতী’’তিআদি.

ইত্থত্তাযাতি ইত্থংপকাৰতায. যাদিসো গব্ভসেয্যকস্স অত্তভাৱো, তং সন্ধাযেতং ৱুত্তং. তস্স চ পঞ্চক্খন্ধা অনূনা এৱ হোন্তীতি আহ ‘‘এৱং পৰিপুণ্ণপঞ্চক্খন্ধভাৱাযা’’তি. উপচ্ছিজ্জিস্সথাতি সন্তানৱিচ্ছেদেন ৱিচ্ছিন্দেয্য. সুদ্ধং নামৰূপমেৱাতি ৱিঞ্ঞাণৱিৰহিতং কেৱলং নামৰূপমেৱ. অৱযৱানং পাৰিপূৰি ৱুড্ঢি. থিৰভাৱপ্পত্তি ৱিৰূড়্হি. মহল্লকভাৱপ্পত্তি ৱেপুল্লং. তানি চ যথাক্কমং পঠমাদিৱযৱসেন হোন্তীতি ৱুত্তং ‘‘পঠমৱযৱসেনা’’তিআদি. ৱা-সদ্দো অনিযমত্থো, তেন ৱস্সসহস্সদ্ৱযাদীনং সঙ্গহো দট্ঠব্বো.

ৱিঞ্ঞাণমেৱাতি নিযমৱচনং, ইতো বাহিৰকপ্পিতস্স অত্তনো, ইস্সৰাদীনঞ্চ পটিক্খেপপদং, ন অৱিজ্জাদিফস্সাদিপটিক্খেপপদং পটিযোগীনিৱত্তনপদত্তা অৱধাৰণস্স. তেনাহ ‘‘এসেৱ হেতূ’’তিআদি. অযঞ্চ নযো হেট্ঠাপি সব্বপদেসু যথাৰহং ৱত্তব্বো. ইদানি ৱিঞ্ঞাণমেৱ নামৰূপস্স পধানকাৰণন্তি ইমমত্থং ওপম্মৱসেন ৱিভাৱেতুং ‘‘যথা হী’’তিআদি ৱুত্তং. পচ্চেকং ৱিয সমুদিতস্সাপি নামৰূপস্স ৱিঞ্ঞাণেন ৱিনা অত্তকিচ্চাসমত্থতং দস্সেতুং ‘‘ত্ৱং নামৰূপং নামা’’তি একজ্ঝং গহণং. পুৰেচাৰিকেতি পুব্বঙ্গমেৱ. ৱিঞ্ঞাণঞ্হি সহজাতধম্মানং পুব্বঙ্গমং. তেনাহ ভগৱা ‘‘মনোপুব্বঙ্গমা ধম্মা’’তি. (ধ. প. ১; নেত্তি. ৯০, ৯২; পেটকো. ১৩, ৮৩) বহুধাতি অনেকপ্পকাৰেন পচ্চযো হোতি.

কথং? ৱিপাকনামস্স হি পটিসন্ধিযং অঞ্ঞং ৱা ৱিঞ্ঞাণং সহজাতঅঞ্ঞমঞ্ঞনিস্সযৱিপাকআহাৰইন্দ্ৰিযসম্পযুত্তঅত্থিঅৱিগতপচ্চযেহি নৱধা পচ্চযো হোতি. ৱত্থুৰূপস্স পটিসন্ধিযং সহজাতঅঞ্ঞমঞ্ঞনিস্সযৱিপাকআহাৰইন্দ্ৰিযৱিপ্পযুত্তঅত্থিঅৱিগতপচ্চযেহি নৱধা পচ্চযো হোতি. ঠপেত্ৱা পন ৱত্থুৰূপং সেসৰূপস্স ইমেসু নৱসু অঞ্ঞমঞ্ঞপচ্চযং অপনেত্ৱা সেসেহি অট্ঠহি পচ্চযেহি পচ্চযো হোতি. অভিসঙ্খাৰৱিঞ্ঞাণং পন অসঞ্ঞসত্তৰূপস্স, পঞ্চৱোকাৰে ৱা কম্মজস্স সুত্তন্তিকপৰিযাযতো উপনিস্সযৱসেন একধাৱ পচ্চযো হোতি. অৱসেসঞ্হি পঠমভৱঙ্গতো পভুতি সব্বম্পি ৱিঞ্ঞাণং তস্স নামৰূপস্স যথাৰহং পচ্চযো হোতীতি ৱেদিতব্বং. অযমেত্থ সঙ্খেপো, ৱিত্থাৰতো পন পচ্চযনযে দস্সিযমানে সব্বাপি মহাপকৰণকথা আনেতব্বা হোতীতি ন ৱিত্থাৰিতা. কথং পনেতং পচ্চেতব্বং ‘‘পটিসন্ধিনামৰূপং ৱিঞ্ঞাণপচ্চযা হোতী’’তি? সুত্ততো, যুত্তিতো চ. পাড়িযঞ্হি ‘‘চিত্তানুপৰিৱত্তিনো ধম্মা’’তিআদিনা (ধ. স. মাতিকা ৬২) নযেন বহুধা ৱেদনাদীনং ৱিঞ্ঞাণপচ্চযতা আগতা. যুত্তিতো পন ইধ চিত্তজেন ৰূপেন দিট্ঠেন অদিট্ঠস্সাপি ৰূপস্স ৱিঞ্ঞাণং পচ্চযো হোতীতি ৱিঞ্ঞাযতি. চিত্তেহি পসন্নে, অপ্পসন্নে ৱা তদনুৰূপানি ৰূপানি উপ্পজ্জমানানি দিট্ঠানি, দিট্ঠেন চ অদিট্ঠস্স অনুমানং হোতীতি. ইমিনা ইধ ‘‘দিট্ঠেন চিত্তজৰূপেন অদিট্ঠস্সাপি পটিসন্ধিৰূপস্স ৱিঞ্ঞাণং পচ্চযো হোতী’’তি পচ্চেতব্বমেতং. কম্মসমুট্ঠানস্সাপি হি ৰূপস্স চিত্তসমুট্ঠানস্স ৱিয ৱিঞ্ঞাণপচ্চযতা পট্ঠানে আগতাতি.

১১৬. ইধ সমুদয-সদ্দো সমুদায-সদ্দো ৱিয সমূহপৰিযাযোতি আহ ‘‘দুক্খৰাসিসম্ভৱো’’তি. এককোতি অসহাযো ৰাজপৰিসাৰহিতো. পস্সেয্যাম তে ৰাজভাৱং অম্হেহি ৱিনাতি অধিপ্পাযো. যথাৰহং পৰিসং ৰঞ্জেতীতি হি ৰাজা. অত্থতোতি অত্থসিদ্ধিতো অৱদন্তম্পি ৱদতি ৱিয. ‘‘হদযৱত্থু’’ন্তি ইমিনাৱ তন্নিস্সযোপি গহিতো ৱাতি দট্ঠব্বং. আনন্তৰিযভাৱতো নিস্সযনিস্সযোপি ‘‘নিস্সযো’’ ত্ৱেৱ ৱুচ্চতীতি. পটিসন্ধিৱিঞ্ঞাণং নাম ভৱেয্যাসি, নেতং ঠানং ৱিজ্জতীতি অত্থো. তেনাহ ‘‘পস্সেয্যামা’’তিআদি. বহুধাতি অনেকধা পচ্চযো হোতি. কথং? নামং তাৱ পটিসন্ধিযং সহজাতঅঞ্ঞমঞ্ঞনিস্সযৱিপাকসম্পযুত্তঅত্থিঅৱিগতপচ্চযেহি সত্তধা ৱিঞ্ঞাণস্স পচ্চযো হোতীতি. কিঞ্চি পনেত্থ হেতুপচ্চযেন, কিঞ্চি আহাৰপচ্চযেনাতি এৱং অঞ্ঞথাপি পচ্চযো হোতি. অৱিপাকং পন নামং যথাৱুত্তেসু পচ্চযেসু ঠপেত্ৱা ৱিপাকপচ্চযং ইতৰেহি ছহি পচ্চযেহি পচ্চযো হোতি. কিঞ্চি পনেত্থ হেতুপচ্চযেন, কিঞ্চি আহাৰপচ্চযেনাতি অঞ্ঞথাপি পচ্চযো হোতি, তঞ্চ খো পৱত্তিযংযেৱ, ন পটিসন্ধিযং. ৰূপতো পন হদযৱত্থু পটিসন্ধিযং ৱিঞ্ঞাণস্স সহজাতঅঞ্ঞমঞ্ঞনিস্সযৱিপ্পযুত্তঅত্থি অৱিগতপচ্চযেহি ছধাৱ পচ্চযো হোতি. পৱত্তিযং পন সহজাতঅঞ্ঞমঞ্ঞপচ্চযৱজ্জিতেহি পঞ্চহি পুৰেজাতপচ্চযেন সহ তেহেৱ পচ্চযেহি পচ্চযো হোতি. চক্খাযতনাদিভেদং পন পঞ্চৱিধম্পি ৰূপং যথাক্কমং চক্খুৱিঞ্ঞাণাদিভেদস্স ৱিঞ্ঞাণস্স নিস্সযপুৰেজাতইন্দ্ৰিযৱিপ্পযুত্তঅত্থিঅৱিগতপচ্চযেহি পচ্চযো হোতীতি এৱং নামৰূপং ৱিঞ্ঞাণস্স বহুধা পচ্চযো হোতীতি ৱেদিতব্বং.

য্ৱাযমনুক্কমেন ৱিঞ্ঞাণস্স নামৰূপং, পটিসন্ধিনামৰূপস্স, চ ৱিঞ্ঞাণং পতি পচ্চযভাৱো, সো কদাচি ৱিঞ্ঞাণস্স সাতিসযো, কদাচি নামৰূপস্স, কদাচি উভিন্নং সদিসোতি তিৱিধোপি সো ‘‘এত্তাৱতা’’তি পদেন একজ্ঝং গহিতোতি দস্সেন্তো ‘‘ৱিঞ্ঞাণে…পে… পৱত্তেসূ’’তি ৱত্ৱা পুন যমিদম্পি ৱিঞ্ঞাণং নামৰূপসঞ্ঞিতানং পঞ্চন্নং খন্ধানং অঞ্ঞমঞ্ঞনিস্সযেন পৱত্তানং এত্তকেন সব্বা সংসাৰৱট্টপ্পৱত্তীতি ইমমত্থং দস্সেন্তো ‘‘এত্তকেন…পে… পটিসন্ধিযো’’তি আহ. তত্থ এত্তকেনাতি এত্তকেনেৱ, ন ইতো অঞ্ঞেন কেনচি কাৰকৱেদকসভাৱেন অত্তনা, ইস্সৰাদিনা ৱাতি অত্থো. অন্তোগধাৱধাৰণঞ্হেতং পদং.

ৱচনমত্তমেৱ অধিকিচ্চাতি দাসাদীসু সিৰিৱড্ঢকাদি-সদ্দা ৱিয অতথত্তা ৱচনমত্তমেৱ অধিকাৰং কত্ৱা পৱত্তস্স. তেনাহ ‘‘অত্থং অদিস্ৱা’’তি. ৱোহাৰস্সাতি ৱোহৰণমত্তস্স. পথোতি পৱত্তিমগ্গো পৱত্তিযা ৱিসযো. যস্মা সৰণকিৰিযাৱসেন পুগ্গলো ‘‘সতো’’তি ৱুচ্চতি, সম্পজাননকিৰিযাৱসেন ‘‘সম্পজানো’’তি, তস্মা ৱুত্তং ‘‘কাৰণাপদেসৱসেনা’’তি. কাৰণং নিদ্ধাৰেত্ৱা উত্তি নিৰুত্তীতি. একমেৱ অত্থং ‘‘পণ্ডিতো’’তিআদিনা পকাৰতো ঞাপনতো ‘‘পঞ্ঞত্তী’’তি ৱদন্তি. সো এৱ হি ‘‘পণ্ডিতো’’তি চ ‘‘ব্যত্তো’’তি চ ‘‘মেধাৱী’’তি চ পঞ্ঞাপীযতীতি. পণ্ডিচ্চপ্পকাৰতো পন পণ্ডিতো, ৱেয্যত্তিযপ্পকাৰতো ব্যত্তোতি পঞ্ঞাপীযতীতি এৱং পকাৰতো পঞ্ঞাপনতো পঞ্ঞত্তি. যস্মা ইধ অধিৱচননিৰুত্তিপঞ্ঞত্তিপদানি সমানত্থানি. সব্বঞ্চ ৱচনং অধিৱচনাদিভাৱং ভজতি, তস্মা কেসুচি ৱচনৱিসেসেসু ৱিসেসেন পৱত্তেহি অধিৱচনাদিসদ্দেহি সব্বানি ৱচনানি পঞ্ঞত্তিঅত্থপ্পকাসনসামঞ্ঞেন ৱুত্তানীতি ইমিনা অধিপ্পাযেন অযমত্থযোজনা কতাতি ৱেদিতব্বা.

অথ ৱা অধি-সদ্দো উপৰিভাৱে, উপৰি ৱচনং অধিৱচনং. কস্স উপৰি? পকাসেতব্বস্স অত্থস্সাতি পাকটো যমত্থো. অধীনং ৱা ৱচনং অধিৱচনং. কেন অধীনং? অত্থেন. তথা তংতংঅত্থপ্পকাসেন নিচ্ছিতং, নিযতং ৱা ৱচনং নিৰুত্তি. পথৱীধাতুপুৰিসাদিতংতংপকাৰেন ঞাপনতো পঞ্ঞত্তীতি এৱং অধিৱচনাদিপদানং সব্বৱচনেসু পৱত্তি ৱেদিতব্বা, অঞ্ঞথা সিৰিৱড্ঢকধনৱড্ঢকপ্পকাৰানমেৱ নিৰুত্তিতা, ‘‘পণ্ডিতো ৱিযত্তো’’তি এৱং পকাৰানমেৱ একমেৱ অত্থং তেন তেন পকাৰেন ঞাপেন্তানং পঞ্ঞত্তিতা চ আপজ্জেয্যাতি. এৱং তীহিপি নামেহি ৱুত্তস্স ৱোহাৰস্স পৱত্তিমগ্গোপি সহ ৱিঞ্ঞাণেন নামৰূপন্তি এত্তাৱতাৱ ইচ্ছিতব্বো. তেনাহ ‘‘ইতী’’তিআদি. পঞ্ঞায অৱচৰিতব্বন্তি পঞ্ঞায পৱত্তিতব্বং, ঞেয্যন্তি অত্থো. তেনাহ ‘‘জানিতব্ব’’ন্তি. ৱট্টন্তি কিলেসৱট্টং, কম্মৱট্টং, ৱিপাকৱট্টন্তি তিৱিধম্পি ৱট্টং. ৱত্ততীতি পৱত্ততি. তযিদং ‘‘জাযেথা’’তিআদিনা পঞ্চহি পদেহি ৱুত্তস্স অত্থস্স নিগমনৱসেন ৱুত্তং. আদি-সদ্দেন ইত্থীতিপুৰিসাতিআদীনম্পি সঙ্গহো দট্ঠব্বো. নামপঞ্ঞত্তত্থাযাতি খন্ধাদিফস্সাদিসত্তাদিইত্থাদিনামস্স পঞ্ঞাপনত্থায. ৱত্থুপি এত্তাৱতাৱ. তেনাহ ‘‘খন্ধপঞ্চকম্পি এত্তাৱতাৱ পঞ্ঞাযতী’’তি. এত্তাৱতা এত্তকেন, সহ ৱিঞ্ঞাণেন নামৰূপপ্পৱত্তিযাতি অত্থো.

অত্তপঞ্ঞত্তিৱণ্ণনা

১১৭. অনুসন্ধিযতি এতেনাতি অনুসন্ধি, হেট্ঠা আগতদেসনায অনুসন্ধানৱসেন পৱত্তা উপৰিদেসনা, সা পঠমপদস্স দস্সিতা, ইদানি দুতিযপদস্স দস্সেতব্বাতি তমত্থং দস্সেন্তো ‘‘ইতি ভগৱা’’তিআদিমাহ. ৰূপিন্তি ৰূপৱন্তং. পৰিত্তন্তি ন ৱিপুলং, অপ্পকন্তি অত্থো. যস্মা অত্তা নাম কোচি পৰমত্থতো নত্থি. কেৱলং পন দিট্ঠিগতিকানং পৰিকপ্পিতমত্তং, তস্মা যত্থ নেসং অত্তসঞ্ঞা, যথা চস্স ৰূপিভাৱাদিপৰিকপ্পনা হোতি, তং দস্সেন্তো ‘‘যো’’তিআদিমাহ. ৰূপিং পৰিত্তন্তি অত্তনো উপট্ঠিতকসিণৰূপৱসেন ৰূপিং, তস্স অৱড্ঢিতভাৱেন পৰিত্তং. পঞ্ঞপেতি নীলকসিণাদিৱসেন নানাকসিণলাভী. তন্তি অত্তানং. অনন্তন্তি কসিণনিমিত্তস্স অপ্পমাণতায পৰিচ্ছেদস্স অনুপট্ঠানতো অন্তৰহিতং. উগ্ঘাটেত্ৱাতি ভাৱনায অপনেত্ৱা. নিমিত্তফুট্ঠোকাসন্তি তেন কসিণনিমিত্তেন ফুট্ঠপ্পদেসং. তেসূতি চতূসু অৰূপক্খন্ধেসু. ৱিঞ্ঞাণমত্তমেৱাতি ‘‘ৱিঞ্ঞাণমযো অত্তা’’তি এৱংৱাদী.

১১৮. ‘‘এতৰহী’’তি সাৱধাৰণমিদং পদন্তি তদত্থং দস্সেন্তো ‘‘ইদানেৱা’’তি ৱত্ৱা অৱধাৰণেন নিৱত্তিতমত্থং আহ ‘‘ন ইতো পৰ’’ন্তি. তত্থ তত্থেৱ সত্তা উচ্ছিজ্জন্তীতি উচ্ছেদৱাদী, তেনাহ ‘‘উচ্ছেদৱসেনেতং ৱুত্ত’’ন্তি. ভাৱিন্তি সব্বং সদা ভাৱিং অৱিনস্সনকং. তেনাহ ‘‘সস্সতৱসেনেতং ৱুত্ত’’ন্তি. অতথাসভাৱন্তি যথা পৰৱাদী ৱদন্তি, ন তথা সভাৱং. তথভাৱাযাতি উচ্ছেদভাৱায ৱা সস্সতভাৱায ৱা. অনিযমৱচনঞ্হেতং ৱুত্তং সামঞ্ঞজোতনাৱসেন. সম্পাদেস্সামীতি তথভাৱং অস্স সম্পন্নং কত্ৱা দস্সযিস্সামি, পতিট্ঠাপেস্সামীতি অত্থো. তথা হি ৱক্খতি ‘‘সস্সতৱাদঞ্চ জানাপেত্ৱা’’তিআদি. (দী. নি. অট্ঠ. ২.১১৮) ইমিনাতি ‘‘অতথং ৱা পনা’’তিআদি ৱচনেন, অনুচ্ছেদসভাৱম্পি সমানং সস্সতৱাদিনো মতিৱসেনাতি অধিপ্পাযো. উপকপ্পেস্সামীতি উপেচ্চ সমত্থযিস্সামি.

এৱং সমানন্তি এৱং ভূতং সমানং. ৰূপকসিণজ্ঝানং ৰূপং উত্তৰপদলোপেন, অধিগমনৱসেন তং এতস্স অত্থীতি ৰূপীতি আহ ‘‘ৰূপিন্তি ৰূপকসিণলাভি’’ন্তি. পৰিত্তত্তানুদিট্ঠীতি এত্থ ৰূপী-সদ্দোপিআৱুত্তিআদিনযেন আনেত্ৱা ৱত্তব্বো, ৰূপীভাৱম্পি হি সো দিট্ঠিগতিকো পৰিত্তভাৱং ৱিয অত্তনো অভিনিৱিস্স ঠিতোতি. অৰূপিন্তি এত্থাপি এসেৱ নযো. ‘‘পত্তপলাসবহুলগচ্ছসঙ্খেপেন ঘনগহনজটাৱিতানা নাতিদীঘসন্তানা ৱল্লি, তব্বিপৰীতা লতা’’তি ৱদন্তি. অপ্পহীনট্ঠেনাতি মগ্গেন অসমুচ্ছিন্নভাৱেন. কাৰণলাভে সতি উপ্পজ্জনাৰহতা অনুসযনট্ঠো.

অৰূপকসিণং নাম কসিণুগ্ঘাটিং আকাসং, ন পৰিচ্ছিন্নাকাসকসিণং. ‘‘উভযম্পি অৰূপকসিণমেৱা’’তি কেচি. অৰূপক্খন্ধগোচৰং ৱাতি ৱেদনাদযো অৰূপক্খন্ধা ‘‘অত্তা’’তি অভিনিৱেসস্স গোচৰো এতস্সাতি অৰূপক্খন্ধগোচৰো, দিট্ঠিগতিকো, তং অৰূপক্খন্ধগোচৰং. ৱা-সদ্দো ৱুত্তৱিকপ্পত্থো. সদ্দযোজনা পন অৰূপং অৰূপক্খন্ধা গোচৰভূতা এতস্স অত্থীতি অৰূপী, তং অৰূপিং. লাভিনো চত্তাৰোতি ৰূপকসিণাদিলাভৱসেন তং তং দিট্ঠিৱাদং সযমেৱ পৰিকপ্পেত্ৱা তং আদায পগ্গয্হ পঞ্ঞাপনকা চত্তাৰো দিট্ঠিগতিকা. তেসং অন্তেৱাসিকাতি তেসং লাভীনং ৱাদং পচ্চক্খতো, পৰম্পৰায চ উগ্গহেত্ৱা তথেৱ নং খমিত্ৱা ৰোচেত্ৱা পঞ্ঞাপনকা চত্তাৰো. তক্কিকা চত্তাৰোতি কসিণজ্ঝানস্স অলাভিনো কেৱলং তক্কনৱসেনেৱ যথাৱুত্তে চত্তাৰো দিট্ঠিৱাদে সযমেৱ অভিনিৱিস্স পগ্গয্হ ঠিতা চত্তাৰো. তেসং অন্তেৱাসিকা পুব্বে ৱুত্তনযেন ৱেদিতব্বা.

নঅত্তপঞ্ঞত্তিৱণ্ণনা

১১৯. আৰদ্ধৱিপস্সকোপীতি সম্পৰাযিকৱিপস্সকোপি, তেন বলৱৱিপস্সনায ঠিতং পুগ্গলং দস্সেতি. ন পঞ্ঞপেতি এৱ অবহুস্সুতো পীতি অধিপ্পাযো. তাদিসো হি ৱিপস্সনায আনুভাৱো. সাসনিকোপি ঝানাভিঞ্ঞালাভী ‘‘ন পঞ্ঞপেতী’’তি ন ৱত্তব্বোতি সো ইধ ন উদ্ধটো. ইদানি নেসং অপঞ্ঞাপনে কাৰণং দস্সেতি ‘‘এতেসঞ্হী’’তিআদিনা. ইচ্চেৱ ঞাণং হোতি, ন ৱিপৰীতগ্গাহো তস্স কাৰণস্স দূৰসমুস্সাৰিতত্তা. অৰূপক্খন্ধা ইচ্চেৱ ঞাণং হোতীতি যোজনা.

অত্তসমনুপস্সনাৱণ্ণনা

১২১. দিট্ঠিৱসেন সমনুপস্সিত্ৱা, ন ঞাণৱসেন. সা চ সমনুপস্সনা অত্থতো দিট্ঠিদস্সনৱসেন.

‘‘ৱেদনং অত্ততো সমনুপস্সতী’’তি এৱং আগতা ৱেদনাক্খন্ধৱত্থুকা সক্কাযদিট্ঠি. ইট্ঠাদিভেদং আৰম্মণং ন পটিসংৱেদেতীতি অপ্পটিসংৱেদনোতি ৱেদকভাৱপটিক্খেপমুখেন সঞ্জাননাদিভাৱোপি পটিক্খিত্তো হোতি তদৱিনাভাৱতোতি আহ ‘‘ইমিনা ৰূপক্খন্ধৱত্থুকা সক্কাযদিট্ঠি কথিতা’’তি. ‘‘অত্তা মে ৱেদিযতী’’তি ইমিনা অপ্পটিসংৱেদনত্তং পটিক্খিপতি. তেনাহ ‘‘নোপি অপ্পটিসংৱেদনো’’তি. ‘‘ৱেদনাধম্মো’’তি পন ইমিনা ‘‘ৱেদনা মে অত্তা’’তি ইমং ৱাদং পটিক্খিপতি. ৱেদনাসঙ্খাতো ধম্মো এতস্স অত্থীতি হি ৱেদনাধম্মোতি ৱেদনায সমন্নাগতভাৱং তস্স পটিজানাতি. তেনাহ ‘‘এতস্স চ ৱেদনাধম্মো অৱিপ্পযুত্তসভাৱো’’তি. সঞ্ঞাসঙ্খাৰৱিঞ্ঞাণক্খন্ধৱত্থুকা সক্কাযদিট্ঠি কথিতাতি আনেত্ৱা সম্বন্ধো. ‘‘ৱেদনাসম্পযুত্তত্তা ৱেদিযতী’’তি তংসম্পযোগতো তংকিচ্চকতমাহ যথা চেতনাযোগতো চেতনো পুৰিসোতি. সব্বেসম্পি তং সাৰম্মণধম্মানং আৰম্মণানুভৱনং লব্ভতেৱ, তঞ্চ খো একদেসতো ফুট্ঠতামত্ততো, ৱেদনায পন ৱিস্সৱিতায সামিভাৱেন আৰম্মণৰসানুভৱনন্তি. তস্সা ৱসেন সঞ্ঞাদযোপি তংসম্পযুত্তত্তা ‘‘ৱেদিযতী’’তি ৱুচ্চন্তি. তথা হি ৱুত্তং অট্ঠসালিনিযং ‘‘আৰম্মণৰসানুভৱনট্ঠানং পত্ৱা সেসসম্পযুত্তধম্মা একদেসমত্তকমেৱ অনুভৱন্তী’’তি, (ধ. স. অট্ঠ. ১ ধম্মুদ্দেসকথা) ৰাজসূদনিদস্সনেন ৱাযমত্থো তত্থ ৱিভাৱিতো এৱ. এতস্সাতি সঞ্ঞাদিক্খন্ধত্তযস্স. ‘‘অৱিপ্পযুত্তসভাৱো’’তি ইমিনা অৱিসংযোগজনিতং কঞ্চি ৱিসেসং ঠানং দীপেতি.

১২২. তত্থাতি তেসু ৱাৰেসু. তীসু দিট্ঠিগতিকেসূতি ‘‘ৱেদনা মে অত্তা’’তি, ‘‘অপ্পটিসংৱেদনো মে অত্তা’’তি, ‘‘ৱেদনাধম্মো মে অত্তা’’তি চ এৱংৱাদেসু তীসু দিট্ঠিগতিকেসু. তিস্সন্নং ৱেদনানং ভিন্নসভাৱত্তা সুখং ৱেদনং ‘‘অত্তা’’তি সমনুপস্সতো দুক্খং, অদুক্খমসুখং ৱা ৱেদনং ‘‘অত্তা’’তি সমনুপস্সনা ন যুত্তা. এৱং সেসদ্ৱযে পীতি আহ ‘‘যো যো যং যং ৱেদনং অত্তাতি সমনুপস্সতী’’তি.

১২৩. ‘‘হুত্ৱা অভাৱতো’’তি ইমিনা উদযব্বযৱন্ততায অনিচ্চাতি দস্সেতি, ‘‘তেহি তেহী’’তিআদিনা অনেককাৰণসঙ্খতত্তা সঙ্খতাতি. তং তং পচ্চযন্তি ‘‘ইন্দ্ৰিযং, আৰম্মণং, ৱিঞ্ঞাণং, সুখ, ৱেদনীযো ফস্সো’’তি এৱং আদিকং তং তং অত্তনো কাৰণং পটিচ্চ নিস্সায সম্মা সস্সতাদিভাৱস্স, উচ্ছেদাদিভাৱস্স চ অভাৱেন ঞাযেন সমকাৰণেন সদিসকাৰণেন অনুৰূপকাৰণেন উপ্পন্না. খযসভাৱাতি খযধম্মা, ৱযসভাৱাতি ৱযধম্মা ৱিৰজ্জনসভাৱাতি ৱিৰাগধম্মা, নিৰুজ্ঝনসভাৱাতি নিৰোধধম্মা, চতূহিপি পদেহি ৱেদনায ভঙ্গভাৱমেৱ দস্সেতি. তেনাহ ‘‘খযোতি…পে… খযধম্মাতিআদি ৱুত্ত’’ন্তি.

ৱিগতোতি সভাৱৱিগমেন ৱিগতো. একস্সেৱাতি একস্সেৱ দিট্ঠিগতিকস্স. তীসুপি কালেসূতি তিস্সন্নং ৱেদনানং পৱত্তিকালেসু. এসো মে অত্তাতি ‘‘এসো সুখৱেদনাসভাৱো, দুক্খঅদুক্খমসুখৱেদনাসভাৱো মে অত্তা’’তি কিং পন হোতী, একস্সেৱ ভিন্নসভাৱতং অনুম্মত্তকো কথং পচ্চেতীতি অধিপ্পাযেন পুচ্ছতি. ইতৰো এৱম্পি তস্স ন হোতি যেৱাতি দস্সেন্তো ‘‘কিং পন ন ভৱিস্সতী’’তিআদিমাহ. ৱিসেসেনাতি সুখাদিৱিভাগেন. সুখঞ্চ দুক্খঞ্চাতি এত্থ চ-সদ্দেন অদুক্খমসুখং সঙ্গণ্হাতি, সুখসঙ্গহমেৱ ৱা তেন কতং সন্তসুখুমভাৱতো. অৱিসেসেনাতি অৱিভাগেন ৱেদনাসামঞ্ঞেন. ৱোকিণ্ণন্তি সুখাদিভেদেন ৱোমিস্সকং. তং তিৱিধম্পি ৱেদনং এস দিট্ঠিগতিকো একজ্ঝং গহেত্ৱা অত্তাতি সমনুপস্সতি. একক্খণে চ বহূনং ৱেদনানং উপ্পাদো আপজ্জতি অৱিসেসেন ৱেদনাসভাৱত্তা. অত্তনো হি তস্মিং সতি সদা সব্বৱেদনাপৱত্তিপ্পসঙ্গতো দিট্ঠিগতিকো অগতিযা একক্খণেপি বহূনম্পি ৱেদনানং উপ্পত্তিং পটিজানেয্যাতি তস্স অৱসৰং অদেন্তো ‘‘ন একক্খণে বহূনং ৱেদনানং উপ্পত্তি অত্থী’’তি আহ, পচ্চক্খৱিৰুদ্ধমেতন্তি অধিপ্পাযো. এতেন পেতং নক্খমতীতি এতেন ৱিৰুদ্ধত্তসাধনেনপি সব্বেন সব্বং অত্তনো অভাৱেনপি পণ্ডিতানং ন ৰুচ্চতি, এতং দস্সনং ধীৰা নক্খমন্তীতি অত্থো.

১২৪. ইন্দ্ৰিযবদ্ধেপি ৰূপপ্পবন্ধে ৱাযোধাতুৱিপ্ফাৰৱসেন কাচি কিৰিযা নাম লব্ভতীতি সুদ্ধৰূপক্খন্ধেপি যত্থ কদাচি ৱাযোধাতুৱিপ্ফাৰো লব্ভতি, তমেৱ নিদস্সনভাৱেন গণ্হন্তো ‘‘তালৱণ্টে ৱা ৱাতপানে ৱা’’তি আহ. ৱেদনাধম্মেসূতি ৱেদনাধম্মৱন্তেসু. ‘‘অহমস্মী’’তি ইমিনা তযোপি খন্ধে একজ্ঝং গহেত্ৱা অহংকাৰস্স উপ্পজ্জনাকাৰো ৱুত্তোতি. ‘‘অযমহমস্মী’’তি পন ইমিনা তত্থ একং একং গহেত্ৱা অহংকাৰস্স উপ্পজ্জনাকাৰো ৱুত্তো. তেনাহ ‘‘একধম্মোপী’’তিআদি. তন্তি ‘‘অহমস্মী’’তি অহংকাৰুপ্পত্তিং. সা হি চতুক্খন্ধনিৰোধেন অনুপলব্ভমানসন্নিস্সযা সসৱিসাণতিখিণতা ৱিয ন ভৱেয্যাৱাতি.

এত্তাৱতাতি ‘‘কিত্তাৱতা চ আনন্দা’’তিআদিনা ‘‘তন্তাকুলকজাতা’’তি পদস্স অনুসন্ধিদস্সনৱসেন পৱত্তেন এত্তকেন দেসনাধম্মেন. কামং হেট্ঠাপি ৱট্টকথাৱ কথিতা, ইধ পন দিট্ঠিগতিকস্স ৱট্টতো সীসুক্খিপনাসমত্থতাৱিভাৱনৱসেন মিচ্ছাদিট্ঠিযা মহাসাৱজ্জভাৱদীপনিযকথা পকাসিতাতি তং দস্সেন্তো ‘‘ৱট্টকথা কথিতা’’তি আহ. ননু ৱট্টমূলং অৱিজ্জা তণ্হা, তা অনামসিত্ৱা ততো অঞ্ঞথা কস্মা ইধ ৱট্টকথা কথিতাতি আহ ‘‘ভগৱা হী’’তিআদি. অৱিজ্জাসীসেনাতি অৱিজ্জং উত্তমঙ্গং কত্ৱা, অৱিজ্জামুখেনাতি অত্থো. কোটি ন পঞ্ঞাযতীতি ‘‘অসুকস্স নাম সম্মাসম্বুদ্ধস্স, চক্কৱত্তিনো ৱা কালে অৱিজ্জা উপ্পন্না, ন ততো পুব্বে অত্থী’’তি অৱিজ্জায আদি মৰিযাদা অপ্পটিহতস্স মম সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণস্সাপি ন পঞ্ঞাযতি অৱিজ্জমানত্তা এৱাতি অত্থো. অযং পচ্চযো ইদপ্পচ্চযো, তস্মা ইদপ্পচ্চযা, ইমস্মা আসৱাদিকাৰণাতি অত্থো. ভৱতণ্হাযাতি ভৱসংযোজনভূতায তণ্হায. ভৱদিট্ঠিযাতি সস্সতদিট্ঠিযা. ‘‘তত্থ তত্থ উপপজ্জন্তো’’তি ইমিনা ‘‘ইতো এত্থ এত্তো ইধা’’তি এৱং অপৰিযন্তং অপৰাপৰুপ্পত্তিং দস্সেতি. তেনাহ ‘‘মহাসমুদ্দে’’তিআদি.

১২৬. পচ্চযাকাৰমূড়্হস্সাতি ভূতকথনমেতং, ন ৱিসেসনং. সব্বোপি হি দিট্ঠিগতিকো পচ্চযাকাৰমূড়্হো এৱাতি. ৱিৱট্টং কথেন্তোতি ৱট্টতো ৱিনিমুত্তত্তা ৱিৱট্টং, ৱিমোক্খো, তং কথেন্তো. কাৰকস্সাতি সত্থুওৱাদকাৰকস্স, সম্মাপটিপজ্জন্তস্সাতি অত্থো. তেনাহ ‘‘সতিপট্ঠানৱিহাৰিনো’’তি. সো হি ৱেদনানুপস্সনায, ধম্মানুপস্সনায চ সম্মাপটিপত্তিযা ‘‘নেৱ ৱেদনং অত্তানং সমনুপস্সতী’’তিআদিনা ৱত্তব্বতং অৰহতি. তেনাহ ‘‘এৱৰূপো হী’’তিআদি. সব্বধম্মেসূতি সব্বেসু তেভূমকধম্মেসু. তে হি সম্মসনীযা. ন অঞ্ঞন্তি ৱেদনায অঞ্ঞং সঞ্ঞাদিধম্মং অত্তানং ন সমনুপস্সতীতি. ‘‘খন্ধলোকাদযো’’তি ৰূপাদিধম্মা এৱ ৱুচ্চন্তি, তেসং সমূহোতি দস্সেতুং ‘‘ৰূপাদীসু ধম্মেসূ’’তি ৱুত্তং. ন উপাদিযতি দিট্ঠিতণ্হাগাহৱসেন. ‘‘সেয্যোহমস্মী’’তিআদিনা (সং. নি. ৪.১০৮; মহানি. ২১, ১৭৮; ধ. স. ১১২১; ৱিভ. ৮৩২, ৮৬৬) পৱত্তমানমঞ্ঞনাপি তণ্হাদিট্ঠিমঞ্ঞনা ৱিয পৰিতস্সনৰূপা এৱাতি আহ ‘‘তণ্হাদিট্ঠিমানপৰিতস্সনাযপী’’তি.

সা এৱং দিট্ঠীতি সা অৰহতো এৱংপকাৰা দিট্ঠীতি যো ৱদেয্য, তদকল্লং, তং ন যুত্তন্তি অত্থো. এৱমস্স দিট্ঠীতি এত্থাপি এৱংপকাৰা অস্স অৰহতো দিট্ঠীতিআদিনা যোজেতব্বং. এৱঞ্হি সতীতি যো ৱদেয্য ‘‘হোতি তথাগতো পৰং মৰণা ইতিস্স দিট্ঠী’’তি, তস্স চে ৱচনং তথেৱাতি অত্থো. ‘‘অৰহা ন কিঞ্চি জানাতী’’তি ৱুত্তং ভৱেয্য জানতো তথা দিট্ঠিযা অভাৱতো. তেনেৱাতি তথা ৱত্তুমযুত্তত্তা এৱ. চতুন্নম্পি নযানন্তি ‘‘হোতি তথাগতো’’তিআদিনা আগতানং চতুন্নং ৱাৰানং. আদিতো তীসু ৱাৰেসু সঙ্খিপিত্ৱা পৰিযোসানৱাৰে ৱিত্থাৰিতত্তা ‘‘অৱসানে ‘তং কিস্স হেতূ’তিআদিমাহা’’তি ৱুত্তং. ‘‘আদিতো তীসু ৱাৰেসু তথেৱ দেসনা পৱত্তা, যথা পৰিযোসানৱাৰে, পাড়ি পন সঙ্খিত্তা’’তি কেচি.

ৱোহাৰোতি ‘‘সত্তো ইত্থী পুৰিসো’’তিআদিনা, ‘‘খন্ধাআযতনানী’’তিআদিনা, ‘‘ফস্সো ৱেদনা’’তিআদিনা চ ৱোহাৰিতব্বৱোহাৰো. তস্স পন ৱোহাৰস্স পৱত্তিট্ঠানং নাম সঙ্খেপতো ইমে এৱাতি আহ ‘‘খন্ধা আযতনানি ধাতুযো’’তি. যস্মা নিব্বানং পুব্বভাগে সঙ্খাৰানং নিৰোধভাৱেনেৱ পঞ্ঞাপিযতি চ, তস্মা তস্সাপি খন্ধমুখেন অৱচৰিতব্বতা লব্ভতীতি ‘‘পঞ্ঞায অৱচৰিতব্বং খন্ধপঞ্চক’’ন্তি ৱুত্তং. তেনাহ ভগৱা ‘‘ইমস্মিংযেৱ ব্যামমত্তে কড়েৱৰে সসঞ্ঞিম্হি সমনকে লোকঞ্চ পঞ্ঞপেমি লোকসমুদযঞ্চ লোকনিৰোধঞ্চ লোকনিৰোধগামিনিঞ্চ পটিপদ’’ন্তি. (সং. নি. ১.১০৭; অ. নি. ৪.৪৫) পঞ্ঞাৱচৰন্তি ৱা তেভূমকধম্মানমেতং গহণন্তি ‘‘খন্ধপঞ্চক’’ন্ত্ৱেৱ ৱুত্তং, তস্মা ‘‘যাৱতা পঞ্ঞা’’তি এত্থাপি লোকিযপঞ্ঞায এৱ গহণং দট্ঠব্বং. ৱট্টকথা হেসাতি. তথা হি ‘‘যাৱতা ৱট্টং ৱট্টতি’’ ইচ্চেৱ ৱুত্তং. তেনেৱাহ ‘‘তন্তাকুলকপদস্সেৱ অনুসন্ধি দস্সিতো’’তি. যস্মা ভগৱা দিট্ঠিসীসেনেত্থ ৱট্টকথং কথেত্ৱা যথানুসন্ধিনাপি ৱট্টকথং কথেসি, তস্মা ‘‘তন্তাকুলকপদস্সেৱ অনুসন্ধি দস্সিতো’’তি সাৱধাৰণং কত্ৱা ৱুত্তং. পটিচ্চসমুপ্পাদকথা পনেত্থ যাৱদেৱ তস্স গম্ভীৰভাৱৱিভাৱনত্থায ৱিত্থাৰিতা, ৱিৱট্টকথাপি সমানা ইধ পচ্চামট্ঠাতি দট্ঠব্বং.

সত্তৱিঞ্ঞাণট্ঠিতিৱণ্ণনা

১২৭. গচ্ছন্তো গচ্ছন্তোতি সমথপটিপত্তিযং সুপ্পতিট্ঠিতো হুত্ৱা ৱিপস্সনাগমনেন, মগ্গগমনেন চ গচ্ছন্তো গচ্ছন্তো. উভোহি ভাগেহি মুচ্চনতো উভতোভাগৱিমুত্তো নাম হোতি. সো ‘‘এৱং অসমনুপস্সন্তো’’তি ৱুত্তো ৱিপস্সনাযানিকোতি কত্ৱা ‘‘যো চ ন সমনুপস্সতীতি ৱুত্তো সো যস্মা গচ্ছন্তো গচ্ছন্তো পঞ্ঞাৱিমুত্তো নাম হোতী’’তি ৱুত্তং. হেট্ঠা ৱুত্তানন্তি ‘‘কিত্তাৱতা চ, আনন্দ, অত্তানং ন পঞ্ঞপেন্তো ন পঞ্ঞাপেতী’’তিআদিনা (দী. নি. ২.১১৯), ‘‘যতো খো, আনন্দ, ভিক্খু নেৱ ৱেদনং অত্তানং সমনুপস্সতী’’তিআদিনা (দী. নি. ২.১২৫ আদযো) চ হেট্ঠা পাড়িযং আগতানং দ্ৱিন্নং পুথুজ্জনভিক্খূনং. নিগমনন্তি নিস্সৰণং. নামন্তি পঞ্ঞাৱিমুত্তাদিনামং.

পটিসন্ধিৱসেন ৱুত্তাতি নানত্তকাযনানত্তসঞ্ঞিতাৱিসেসৱিসিট্ঠপটিসন্ধিৱসেন ৱুত্তা সত্ত ৱিঞ্ঞাণট্ঠিতিযো. তংতংসত্তনিকাযং পতি নিস্সযতো হি নানত্তকাযাদিতা তংপৰিযাপন্নপটিসন্ধিসমুদাগতাতি দট্ঠব্বা তদভিনিব্বত্তককম্মভৱস্স তথা আযূহিতত্তা. চতস্সো আগমিস্সন্তীতি ৰূপৱেদনাসঞ্ঞাসঙ্খাৰক্খন্ধৱসেন চতস্সো ৱিঞ্ঞাণট্ঠিতিযো আগমিস্সন্তি ‘‘ৰূপুপাযং ৱা আৱুসো ৱিঞ্ঞাণং তিট্ঠমানং তিট্ঠতী’’তিআদিনা (দী. নি. ৩.৩১১). ৱিঞ্ঞাণপতিট্ঠানস্সাতি পটিসন্ধিৱিঞ্ঞাণস্স এতৰহি পতিট্ঠানকাৰণস্স. অত্থতো ৱুত্তৱিসেসৱিসিট্ঠা পঞ্চৱোকাৰে ৰূপৱেদনাসঞ্ঞাসঙ্খাৰক্খন্ধা, চতুৱোকাৰে ৱেদনাদযো তযো খন্ধা ৱেদিতব্বা. সত্তাৱাসভাৱং উপাদায ‘‘দ্ৱে চ আযতনানীতি দ্ৱে নিৱাসট্ঠানানী’’তি ৱুত্তং. নিৱাসট্ঠানপৰিযাযোপি আযতনসদ্দো হোতি যথা ‘‘দেৱাযতনদ্ৱয’’ন্তি. সব্বন্তি ৱিঞ্ঞাণট্ঠিতি আযতনদ্ৱযন্তি সকলং. তস্মা গহিতং তত্থ একমেৱ অগ্গহেত্ৱাতি অধিপ্পাযো. পৰিযাদানং অনৱসেসগ্গহণং ন গচ্ছতি ৱট্টং ৱিঞ্ঞাণট্ঠিতিআযতনদ্ৱযানং অঞ্ঞমঞ্ঞঅন্তোগধত্তা.

নিদস্সনত্থে নিপাতো, তস্মা সেয্যথাপি মনুস্সাতি যথা মনুস্সাতি ৱুত্তং হোতি. ৱিসেসো হোতিযেৱ সতিপি বাহিৰস্স কাৰকস্স অভেদে অজ্ঝত্তিকস্স ভিন্নত্তা. নানত্তং কাযে এতেসং, নানত্তো ৱা কাযো এতেসন্তি নানত্তকাযা, ইমিনা নযেন সেসপদেসুপি অত্থো ৱেদিতব্বো. নেসন্তি মনুস্সানং. নানত্তা সঞ্ঞা এতেসং অত্থীতি নানত্তসঞ্ঞিনো. সুখসমুস্সযতো ৱিনিপাতো এতেসং অত্থীতি ৱিনিপাতিকা সতিপি দেৱভাৱে দিব্বসম্পত্তিযা অভাৱতো, অপাযেসু ৱা গতো নত্থি নিপাতো এতেসন্তি ৱিনিপাতিকা. তেনাহ ‘‘চতুঅপাযৱিনিমুত্তা’’তি. ধম্মপদন্তি সতিপট্ঠানাদিধম্মকোট্ঠাসং. ৱিজানিযাতি সুতমযেন তাৱ ঞাণেন ৱিজানিত্ৱা. তদনুসাৰেন যোনিসোমনসিকাৰং পৰিব্ৰূহন্তো সীলৱিসুদ্ধিআদিকং সম্মাপটিপত্তিং অপি পটিপজ্জেম. সা চ পটিপত্তি হিতায দিট্ঠধম্মিকাদিসকলহিতায অম্হাকং সিযা. ইদানি তত্থ সীলপটিপত্তিং তাৱ ৱিভাগেন দস্সেন্তো ‘‘পাণেসু চা’’তি গাথমাহ.

ব্ৰহ্মকাযে পঠমজ্ঝাননিব্বত্তে ব্ৰহ্মসমূহে, ব্ৰহ্মনিকাযে ৱা ভৱাতি ব্ৰহ্মকাযিকা. মহাব্ৰহ্মুনো পৰিসায ভৱাতি ব্ৰহ্মপাৰিসজ্জা তস্স পৰিচাৰকট্ঠানে ঠিতত্তা. মহাব্ৰহ্মুনো পুৰোহিতট্ঠানে ঠিতাতি ব্ৰহ্মপুৰোহিতা. আযুৱণ্ণাদীহি মহন্তো ব্ৰহ্মানোতি মহাব্ৰহ্মুনো. সতিপি তেসং তিৱিধানম্পি পঠমেন ঝানেন অভিনিব্বত্তভাৱে ঝানস্স পন পৱত্তিভেদেন অযং ৱিসেসোতি দস্সেতুং ‘‘ব্ৰহ্মপাৰিসজ্জা পনা’’তিআদি ৱুত্তং. পৰিত্তেনাতি হীনেন, সা চস্স হীনতা ছন্দাদীনং হীনতায ৱেদিতব্বা, পটিলদ্ধমত্তং ৱা হীনং. কপ্পস্সাতি অসঙ্খ্যেয্যকপ্পস্স. হীনপণীতানং মজ্ঝে ভৱত্তা মজ্ঝিমেন, সা চস্স মজ্ঝিমতা ছন্দাদীনং মজ্ঝিমতায ৱেদিতব্বা, পটিলভিত্ৱা নাতিসুভাৱিতং ৱা মজ্ঝিমং. উপড্ঢকপ্পোতি অসঙ্খ্যেয্যকপ্পস্স উপড্ঢকপ্পো. ৱিপ্ফাৰিকতৰোতি ব্ৰহ্মপাৰিসজ্জেহি পমাণতো ৱিপুলতৰো, সভাৱতো উড়াৰতৰো চ হোতি. সভাৱেনপি হি উড়াৰতৰোৱ, তং পনেত্থ অপ্পমাণং. তথা হি পৰিত্তাভাদীনং, পৰিত্তসুভাদীনঞ্চ কাযে সতিপি সভাৱৱেমত্তে একত্তৱসেনেৱ ৱৱত্থাপীযতীতি ‘‘একত্তকাযা’’ ত্ৱেৱ ৱুচ্চন্তি. পণীতেনাতি উক্কট্ঠেন, সা চস্স উক্কট্ঠতা ছন্দাদীনং উক্কট্ঠতায ৱেদিতব্বা, সুভাৱিতং ৱা সম্মদেৱ ৱসিভাৱং পাপিতং পণীতং পধানভাৱং নীতন্তি কত্ৱা, ইধাপি কপ্পো অসঙ্খ্যেয্যকপ্পৱসেনেৱ ৱেদিতব্বো পৰিপুণ্ণস্স মহাকপ্পস্স অসম্ভৱতো. ইতীতি এৱং ৱুত্তপ্পকাৰেন. তেতি ‘‘ব্ৰহ্মকাযিকা’’তি ৱুত্তা তিৱিধাপি ব্ৰহ্মানো. সঞ্ঞায একত্তাতি তিহেতুকভাৱেন সঞ্ঞায একত্তসভাৱত্তা. ন হি তস্সা সম্পযুত্তধম্মৱসেন অঞ্ঞোপি কোচি ভেদো অত্থি.

এৱন্তি ইমিনা নানত্তকাযএকত্তসঞ্ঞিনোতি দস্সেতি.

দণ্ডউক্কাযাতি দণ্ডদীপিকায. সৰতীতি ধাৱতি ৱিয. ৱিস্সৰতীতি ৱিপ্পকিণ্ণা ৱিয ধাৱতি. দ্ৱে কপ্পাতি দ্ৱে মহাকপ্পা. ইতো পৰেসুপি এসেৱ নযো. ইধাতি ইমস্মিং সুত্তে. উক্কট্ঠপৰিচ্ছেদৱসেন আভস্সৰগ্গহণেনেৱ সব্বেপি তে পৰিত্তাভা, অপ্পমাণাভাপি গহিতা.

সোভনা পভা সুভা, সুভায কিণ্ণা সুভাকিণ্ণাতি ৱত্তব্বে আ-কাৰস্স ৰস্সত্তং, অন্তিম-ণ-কাৰস্স হ-কাৰঞ্চ কত্ৱা ‘‘সুভকিণ্হা’’তি ৱুত্তা, অট্ঠকথাযংপন নিচ্চলায একগ্ঘনায পভায সুভোতি পৰিযাযৱচনন্তি ‘‘সুভেন ওকিণ্ণা ৱিকিণ্ণা’’তি অত্থো ৱুত্তো, এত্থাপি অন্তিম-ণ-কাৰস্স হ-কাৰকৰণং ইচ্ছিতব্বমেৱ. ন ছিজ্জিত্ৱা ছিজ্জিত্ৱা পভা গচ্ছতি একগ্ঘনত্তা. চতুত্থৱিঞ্ঞাণট্ঠিতিমেৱ ভজন্তি কাযস্স, সঞ্ঞায চ একৰূপত্তা. ৱিপুলসন্তসুখাযুৱণ্ণাদিফলত্তা ৱেহপ্ফলা. এত্থাতি ৱিঞ্ঞাণট্ঠিতিযং.

ৱিৱট্টপক্খে ঠিতা নপুনৰাৱত্তনতো. ‘‘ন সব্বকালিকা’’তি ৱত্ৱা তমেৱ অসব্বকালিকত্তং ৱিভাৱেতুং ‘‘কপ্পসতসহস্সম্পী’’তিআদি ৱুত্তং. সোড়সকপ্পসহস্সচ্চযেন উপ্পন্নানং সুদ্ধাৱাসব্ৰহ্মানং পৰিনিব্বাযনতো, অঞ্ঞেসঞ্চ তত্থ অনুপ্পজ্জনতো বুদ্ধসুঞ্ঞেলোকে সুঞ্ঞং তং ঠানং হোতি, তস্মা সুদ্ধাৱাসা ন সব্বকালিকা, খন্ধাৱাৰট্ঠানসদিসা হোন্তি সুদ্ধাৱাসভূমিযো. ইমিনা সুত্তেন সুদ্ধাৱাসানং সত্তাৱাসভাৱদীপনেনেৱ ৱিঞ্ঞাণট্ঠিতিভাৱো দীপিতো, তস্মা সুদ্ধাৱাসাপি সত্তসু ৱিঞ্ঞাণট্ঠিতীসু চতুত্থৱিঞ্ঞাণট্ঠিতিং নৱসু সত্তাৱাসেসু চতুত্থসত্তাৱাসংযেৱ ভজন্তি.

সুখুমত্তাতি সঙ্খাৰাৱসেসসুখুমভাৱপ্পত্তত্তা. পৰিব্যত্তৱিঞ্ঞাণকিচ্চাভাৱতো নেৱ ৱিঞ্ঞাণং, সব্বসো অৱিঞ্ঞাণং ন হোতীতি নাৱিঞ্ঞাণং, তস্মা পৰিপ্ফুটৱিঞ্ঞাণকিচ্চৱন্তীসু ৱিঞ্ঞাণট্ঠিতীসু অৱত্ৱা.

১২৮. তঞ্চ ৱিঞ্ঞাণট্ঠিতিন্তি পঠমং ৱিঞ্ঞাণট্ঠিতিং. হেট্ঠা ৱুত্তনযেন সৰূপতো, মনুস্সাদিৱিভাগতো, সঙ্খেপতো, ‘‘নামঞ্চ ৰূপঞ্চা’’তি ভেদতো চ পজানাতি. তস্সা সমুদযঞ্চাতি তস্সা পঠমায ৱিঞ্ঞাণট্ঠিতিযা পঞ্চৱীসতিৱিধং সমুদযঞ্চ পজানাতি. অত্থঙ্গমেপি এসেৱ নযো. অস্সাদেতব্বতো, অস্সাদতো চ অস্সাদং. অযং অনিচ্চাদিভাৱো আদীনৱো. ছন্দৰাগো ৱিনীযতি এতেন, এত্থ ৱাতি ছন্দৰাগৱিনযো, সহ মগ্গেন নিব্বানং. ছন্দৰাগপ্পহানন্তি এত্থাপি এসেৱ নযো. মানদিট্ঠীনং ৱসেনাহন্তি ৱা, তণ্হাৱসেন মমন্তি ৱা অভিনন্দনাপি মানস্স পৰিতস্সনা ৱিয দট্ঠব্বা. সব্বত্থাতি সব্বেসু সেসেসু অট্ঠসুপি ৱাৰেসু. তত্থাতি উপৰি তীসু ৱিঞ্ঞাণট্ঠিতীসু দুতিযাযতনেসু. তত্থ হি ৰূপং নত্থি. পুন তত্থাতি পঠমাযতনে. তত্থ হি একো ৰূপক্খন্ধোৱ. এত্থাতি চ তমেৱ সন্ধায ৱুত্তং. তত্থ হি ৰূপস্স কম্মসমুট্ঠানত্তা আহাৰৱসেন যোজনা ন সম্ভৱতি.

যতো খোতি এত্থ তো-সদ্দো দা-সদ্দো ৱিয কালৱচনো ‘‘যতো খো, সাৰিপুত্ত, ভিক্খুসঙ্ঘো’’তিআদীসু (পাৰা. ২১) ৱিযাতি ৱুত্তং ‘‘যদা খো’’তি. অগ্গহেত্ৱাতি কঞ্চিপি সঙ্খাৰং ‘‘এতং মমা’’তিআদিনা অগ্গহেত্ৱা. পঞ্ঞাৱিমুত্তোতি অট্ঠন্নং ৱিমোক্খানং অনধিগতত্তা সাতিসযস্স সমাধিবলস্স অভাৱতো পঞ্ঞাবলেনেৱ ৱিমুত্তো. তেনাহ ‘‘অট্ঠ ৱিমোক্খে অসচ্ছিকত্ৱা পঞ্ঞাবলেনেৱা’’তিআদি. অপ্পৱত্তিন্তি আযতিং অপ্পৱত্তিং কত্ৱা. পজানন্তো ৱিমুত্তোতি ৱা পঞ্ঞাৱিমুত্তো, পঠমজ্ঝানফস্সেন ৱিনা পৰিজাননাদিপ্পকাৰেহি চত্তাৰি সচ্চানি জানন্তো পটিৱিজ্ঝন্তো তেসং কিচ্চানং মত্থকপ্পত্তিযা নিট্ঠিতকিচ্চতায ৱিসেসেন মুত্তোতি ৱিমুত্তো. সো পঞ্ঞাৱিমুত্তো. সুক্খৱিপস্সকোতি সমথভাৱনাসিনেহাভাৱেন সুক্খা লূখা, অসিনিদ্ধা ৱা ৱিপস্সনা এতস্সাতি সুক্খৱিপস্সকো. ঠত্ৱাতি পাদককৰণৱসেন ঠত্ৱা. অঞ্ঞতৰস্মিন্তি চ অঞ্ঞতৰঅঞ্ঞতৰস্মিং, একেকস্মিন্তি অত্থো. এৱঞ্হিস্স পঞ্চৱিধতা সিযা. ‘‘ন হেৱ খো অট্ঠ ৱিমোক্খে কাযেন ফুসিত্ৱা ৱিহৰতী’’তি ইমিনা সাতিসযস্স সমাধিবলস্স অভাৱো দীপিতো. ‘‘পঞ্ঞায চস্স দিস্ৱা’’তিআদিনা সাতিসযস্স পঞ্ঞাবলস্স ভাৱো. পঞ্ঞায চস্স দিস্ৱা আসৱা পৰিক্খীণা হোন্তীতি ন আসৱা পঞ্ঞায পস্সন্তি, দস্সনকাৰণা পন পৰিক্খীণা ‘‘দিস্ৱা পৰিক্খীণা’’তি ৱুত্তা. দস্সনাযত্তপৰিক্খযত্তা এৱ হি দস্সনং আসৱানং খযস্স পুৰিমকিৰিযা হোতি.

অট্ঠৱিমোক্খৱণ্ণনা

১২৯. একস্স ভিক্খুনোতি সত্তসু অৰিযপুগ্গলেসু একস্স ভিক্খুনো. ৱিঞ্ঞাণট্ঠিতিআদিনা পৰিজাননাদিৱসপ্প ৱত্তনিগ্গমনঞ্চ পঞ্ঞাৱিমুত্তনামঞ্চ. ইতৰস্সাতি উভতোভাগৱিমুত্তস্স. ইমে সন্ধায হি পুব্বে ‘‘দ্ৱিন্নং ভিক্খূন’’ন্তি ৱুত্তং. কেনট্ঠেনাতি কেন সভাৱেন. সভাৱো হি ঞাণেন যাথাৱতো অৰণীযতো ঞাতব্বতো ‘‘অত্থো’’তি ৱুচ্চতি, সো এৱ ত্থ-কাৰস্স ট্ঠ-কাৰং কত্ৱা ‘‘অট্ঠো’’তি ৱুত্তো. অধিমুচ্চনট্ঠেনাতি অধিকং সৱিসেসং মুচ্চনট্ঠেন, এতেন সতিপি সব্বস্সাপি ৰূপাৱচৰজ্ঝানস্স ৱিক্খম্ভনৱসেন পটিপক্খতো ৱিমুত্তভাৱে যেন ভাৱনাৱিসেসেন তং ঝানং সাতিসযং পটিপক্খতো ৱিমুচ্চিত্ৱা পৱত্ততি, সো ভাৱনাৱিসেসো দীপিতো. ভৱতি হি সমানজাতিযুত্তোপি ভাৱনাৱিসেসেন পৱত্তিআকাৰৱিসেসো, যথা তং সদ্ধাৱিমুত্ততা দিট্ঠিপ্পত্তস্স. তথা পচ্চনীকধম্মেহি সুট্ঠু ৱিমুত্ততায, এৱং অনিগ্গহিতভাৱেন নিৰাসঙ্কতায অভিৰতিৱসেন সুট্ঠু অধিমুচ্চনট্ঠেনপি ৱিমোক্খো. তেনাহ ‘‘আৰম্মণে চা’’তিআদি. অযং পনত্থোতি অযং অধিমুচ্চনট্ঠো পচ্ছিমে ৱিমোক্খে নিৰোধে নত্থি, কেৱলো ৱিমুত্তট্ঠো এৱ তত্থ লব্ভতি, তং সযমেৱ পৰতো ৱক্খতি.

ৰূপীতি যেনাযং সসন্ততিপৰিযাপন্নেন ৰূপেন সমন্নাগতো, তং যস্স ঝানস্স হেতুভাৱেন ৱিসিট্ঠং ৰূপং হোতি, যেন ৱিসিট্ঠেন ৰূপেন ‘‘ৰূপী’’তি ৱুচ্চেয্য ৰূপী-সদ্দস্স অতিসযত্থদীপনতো, তদেৱ সসন্ততিপৰিযাপন্নৰূপৱসেন পটিলদ্ধং ঝানং ইধ পৰমত্থতো ৰূপীভাৱসাধকন্তি দট্ঠব্বং. তেনাহ ‘‘অজ্ঝত্ত’’ন্তিআদি. ৰূপজ্ঝানং ৰূপং উত্তৰপদলোপেন. ৰূপানীতি পনেত্থ পুৰিমপদলোপো দট্ঠব্বো. তেন ৱুত্তং ‘‘নীলকসিণাদিৰূপানী’’তি. ৰূপে কসিণৰূপে সঞ্ঞা ৰূপসঞ্ঞা, সা এতস্স অত্থীতি ৰূপসঞ্ঞী, সঞ্ঞাসীসেন ঝানং ৱদতি. তপ্পটিক্খেপেন অৰূপসঞ্ঞী. তেনাহ ‘‘অজ্ঝত্তং ন ৰূপসঞ্ঞী’’তিআদি.

‘‘অন্তো অপ্পনাযং সুভন্তি আভোগো নত্থী’’তি ইমিনা পুব্বাভোগৱসেন তথা অধিমুত্তি সিযাতি দস্সেতি. এৱঞ্হেত্থ তথাৱত্তব্বতাপত্তিচোদনা সমত্থিতা হোতি. যস্মা সুৱিসুদ্ধেসু নীলাদীসু ৱণ্ণকসিণেসু তত্থ কতাধিকাৰানং অভিৰতিৱসেন সুট্ঠু অধিমুচ্চনট্ঠো সম্ভৱতি, তস্মা অট্ঠকথাযং তথা ততিযো ৱিমোক্খো সংৱণ্ণিতো, যস্মা পন মেত্তাৱসেন পৱত্তমানা ভাৱনা সত্তে অপ্পটিকূলতো দহন্তি তেসু ততো অধিমুচ্চিত্ৱাৱ পৱত্ততি, তস্মা পটিসম্ভিদামগ্গে (পটি. ম. ২১২) ‘‘ব্ৰহ্মৱিহাৰভাৱনা সুভৱিমোক্খো’’তি ৱুত্তা, তযিদং উভযম্পি তেন তেন পৰিযাযেন ৱুত্তত্তা ন ৱিৰুজ্ঝতীতি দট্ঠব্বং.

সব্বসোতি অনৱসেসতো. ন হি চতুন্নং অৰূপক্খন্ধানং একদেসোপি তত্থ অৱস্সিস্সতি. ৱিসুদ্ধত্তাতি যথাপৰিচ্ছিন্নকালে নিৰোধিতত্তা. উত্তমো ৱিমোক্খো নাম অৰিযেহেৱ সমাপজ্জিতব্বতো, অৰিযফলপৰিযোসানত্তা দিট্ঠেৱ ধম্মে নিব্বানপ্পত্তিভাৱতো চ.

১৩০. আদিতো পট্ঠাযাতি পঠমসমাপত্তিতো পট্ঠায. যাৱ পৰিযোসানা সমাপত্তি, তাৱ. অট্ঠত্ৱাতি কত্থচি সমাপত্তিযং অট্ঠিতো এৱ, নিৰন্তৰমেৱ পটিপাটিযা, উপ্পটিপাটিযা চ সমাপজ্জতেৱাতি অত্থো. তেনাহ ‘‘ইতো চিতো চ সঞ্চৰণৱসেন ৱুত্ত’’ন্তি. ইচ্ছতি সমাপজ্জিতুং. তত্থ ‘‘সমাপজ্জতি পৱিসতী’’তি সমাপত্তিসমঙ্গীপুগ্গলো তং তং পৱিট্ঠো ৱিয হোতীতি কত্ৱা ৱুত্তং.

দ্ৱীহি ভাগেহি ৱিমুত্তোতি অৰূপজ্ঝানেন ৱিক্খম্ভনৱিমোক্খেন, মগ্গেন সমুচ্ছেদৱিমোক্খেনাতি দ্ৱীহি ৱিমুচ্চনভাগেহি, অৰূপসমাপত্তিযা ৰূপকাযতো, মগ্গেন নামকাযতোতি দ্ৱীহি ৱিমুচ্চিতব্বভাগেহি চ ৱিমুত্তো. তেনাহ ‘‘অৰূপসমাপত্তিযা’’তিআদি. ৱিমুত্তোতি হি কিলেসেহি ৱিমুত্তো, ৱিমুচ্চন্তো চ কিলেসানং ৱিক্খম্ভনসমুচ্ছিন্দনেহি কাযদ্ৱযতো ৱিমুত্তোতি অযমেত্থ অত্থো. গাথায চ আকিঞ্চঞ্ঞাযতনলাভিনো উপসিৱব্ৰাহ্মণস্স ভগৱতা ‘‘নামকাযা ৱিমুত্তো’’তি উভতোভাগৱিমুত্তো মুনি অক্খাতো. তত্থ অত্থং পলেতীতি অত্থং গচ্ছতি. ন উপেতি সঙ্খন্তি ‘‘অসুকং নাম দিসং গতো’’তি ৱোহাৰং ন গচ্ছতি. এৱং মুনি নামকাযা ৱিমুত্তোতি এৱং অৰূপং উপপন্নো সেক্খমুনি পকতিযা পুব্বেৱ ৰূপকাযা ৱিমুত্তো, তত্থ চ চতুত্থমগ্গং নিব্বত্তেত্ৱা নামকাযস্স পৰিঞ্ঞাতত্তা পুন নামকাযাপি ৱিমুত্তো. উভতোভাগৱিমুত্তো খীণাসৱো হুত্ৱা অনুপাদায পৰিনিব্বানসঙ্খাতং অত্থং পলেতি ন উপেতি সঙ্খং, ‘‘খত্তিযো ব্ৰাহ্মণো’’তি এৱং আদিকং সমঞ্ঞং ন গচ্ছতীতি অত্থো.

‘‘অঞ্ঞতৰতো ৱুট্ঠাযা’’তি ইদং কিং আকাসানঞ্চাযতনাদীসু অঞ্ঞতৰলাভীৱসেন ৱুত্তং, উদাহু সব্বাৰুপ্পলাভীৱসেনাতি যথিচ্ছসি, তথা হোতু, যদি সব্বাৰুপ্পলাভীৱসেন ৱুত্তং, ন কোচি ৱিৰোধো. অথ তত্থ অঞ্ঞতৰলাভীৱসেন ৱুত্তং, ‘‘যতো খো, আনন্দ, ভিক্খু ইমে অট্ঠ ৱিমোক্খে অনুলোমম্পি সমাপজ্জতী’’তিআদিৱচনেন ৱিৰুজ্ঝেয্যাতি? যস্মা অৰূপাৱচৰজ্ঝানেসু একস্সাপি লাভী ‘‘অট্ঠৱিমোক্খলাভী’’ ত্ৱেৱ ৱুচ্চতি অট্ঠৱিমোক্খে একদেসস্সাপি তংনামদানসমত্থতাসম্ভৱতো. অযঞ্হি অট্ঠৱিমোক্খসমঞ্ঞা সমুদাযে ৱিয তদেকদেসেপি নিৰুড়্হাপত্তিসমঞ্ঞা ৱিযাতি. তেন ৱুত্তং ‘‘আকাসানঞ্চাযতনাদীসু অঞ্ঞতৰতো ৱুট্ঠাযা’’তি. ‘‘পঞ্চৱিধো হোতী’’তি ৱত্ৱা ছব্বিধতংপিস্স কেচি পৰিকপ্পেন্তি, তং তেসং মতিমত্তং, নিচ্ছিতোৱাযং পঞ্হো পুব্বাচৰিযেহীতি দস্সেতুং ‘‘কেচি পনা’’তিআদি ৱুত্তং. তত্থ কেচীতি উত্তৰৱিহাৰৱাসিনো, সাৰসমাসাচৰিযা চ. তে হি ‘‘উভতোভাগৱিমুত্তোতি উভযভাগৱিমুত্তো সমাধিৱিপস্সনাতো’’তি ৱত্ৱা ৰূপাৱচৰসমাধিনাপি সমাধিপৰিপন্থতো ৱিমুত্তিং মঞ্ঞন্তি. এৱং ৰূপজ্ঝানভাগেন, অৰূপজ্ঝানভাগেন চ উভতো ৱিমুত্তোতি পাযসমানো. ‘‘তাদিসমেৱা’’তি ইমিনা যাদিসং অৰূপাৱচৰজ্ঝানং কিলেসৱিক্খম্ভনে, তাদিসং ৰূপাৱচৰচতুত্থজ্ঝানং পীতি ইমমত্থং উল্লঙ্গেতি. তেনাহ ‘‘তস্মা’’তিআদি.

উভতোভাগৱিমুত্তপঞ্হোতি উভতোভাগৱিমুত্তস্স ছব্বিধতং নিস্সায উপ্পন্নপঞ্হো. ৱণ্ণনং নিস্সাযাতি তস্স পদস্স অত্থৱচনং নিস্সায. চিৰেনাতি থেৰস্স অপৰভাগে চিৰেন কালেন. ৱিনিচ্ছযন্তি সংসযছেদকং সন্নিট্ঠানং পত্তো.তং পঞ্হন্তি তমত্থং. ঞাতুং ইচ্ছিতো হি অত্থো পঞ্হো. ন কেনচি সুতপুব্বন্তি কেনচি কিঞ্চি ন সুতপুব্বং, ইদং অত্থজাতন্তি অধিপ্পাযো. কিঞ্চাপি উপেক্খাসহগতং, কিঞ্চাপি কিলেসে ৱিক্খম্ভেতীতি পচ্চেকং কিঞ্চাপি-সদ্দো যোজেতব্বো. সমুদাচৰতীতি পৱত্ততি. তত্থ কাৰণমাহ ‘‘ইমে হী’’তিআদিনা, তেন ৰূপাৱচৰভাৱনতো আৰুপ্পভাৱনা সৱিসেসং কিলেসে ৱিক্খম্ভেতি ৰূপৱিৰাগভাৱনাভাৱতো, উপৰিভাৱনাভাৱতো চাতি দস্সেতীতি. এৱঞ্চ কত্ৱা অট্ঠকথাযং আৰুপ্পভাৱনানিদ্দেসে যং ৱুত্তং ‘‘তস্সেৱং তস্মিং নিমিত্তে পুনপ্পুনং চিত্তং চাৰেন্তস্স নীৱৰণানি ৱিক্খম্ভন্তি সতি সন্তিট্ঠতী’’তিআদি, (ৱিসুদ্ধি. ১.২৮১) তং সমত্থতং হোতীতি. ইদং সুত্তন্তি পুগ্গলপঞ্ঞত্তিপাঠমাহ (পু. প. নিদ্দেস ২৭). সব্বঞ্হি বুদ্ধৱচনং অত্থসূচনাদিঅত্থেন সুত্তন্তি ৱুত্তো ৱাযমত্থো. যং পন তত্থ ৱত্তব্বং, তং হেট্ঠা ৱুত্তমেৱ. অট্ঠন্নং ৱিমোক্খানং অনুলোমাদিতো সমাপজ্জনেন সাতিসযং সন্তানস্স অভিসঙ্খতত্তা, অট্ঠমঞ্চ উত্তমং ৱিমোক্খং পদট্ঠানং কত্ৱা ৱিপস্সনং ৱড্ঢেত্ৱা অগ্গমগ্গাধিগমেন উভতোভাগৱিমুচ্চনতো চ ইমায উভতোভাগৱিমুত্তিযা সব্বসেট্ঠতা ৱেদিতাতি দট্ঠব্বা.

মহানিদানসুত্তৱণ্ণনায লীনত্থপ্পকাসনা.