১. সুত্তন্তভাজনীযৱণ্ণনা
৪৩১. পঠমো কত্তুঅত্থো ‘‘ইজ্ঝতীতি ইদ্ধী’’তি. দুতিযো কৰণত্থো ‘‘ইজ্ঝন্তি এতাযা’’তি. পজ্জিতব্বা ইদ্ধি ৱুত্তা ‘‘ইদ্ধিং পজ্জন্তি পাপুণন্তী’’তি কত্তুসাধনস্স ইদ্ধিসদ্দস্স কৰণসাধনেন পাদসদ্দেন সমানাধিকৰণতায অসম্ভৱতো, ইজ্ঝনকস্স চ অত্থস্স কৰণভূতেন পাদেন পজ্জিতব্বত্তা ‘‘ইদ্ধি এৱ পাদো’’তি সদ্দযোজনা ন সম্ভৱতীতি ইমমত্থমাহ ‘‘ন চ…পে… ৱত্তু’’ন্তি. ইদ্ধিকিৰিযাকৰণেনাতি ইজ্ঝনকিৰিযায কৰণভূতেন অত্থেন সাধেতব্বা চ ইদ্ধি পজ্জিতব্বাতি যোজনা. দ্ৱিন্নং কৰণানন্তি ইজ্ঝনপজ্জনকিৰিযাকৰণানং ইদ্ধিপাদত্থানং. ন অসমানাধিকৰণতা সম্ভৱতি পটিসেধদ্ৱযং পকতিযং ঠপেতীতি. তস্মাতি যস্মা পঠমেনত্থেন সমানাধিকৰণসমাসো, দুতিযেন সামিৱচনসমাসো ইদ্ধিপাদসদ্দানং ন যুজ্জতি, তস্মা. যথাৱুত্তা ৱা পঠমেনত্থেন সমানাধিকৰণসমাসৱসেনেৱ যোজনা যুজ্জতি পাদস্স পজ্জমানকোট্ঠাসভাৱতো. দুতিযেনত্থেন ইতৰসমাসেনেৱ যোজনা যুজ্জতি পাদস্স ইজ্ঝনকৰণূপাযভাৱতো.
কেচীতি ধম্মসিৰিত্থেৰং সন্ধায ৱদতি. দুৱিধত্থাযাতি নিব্বত্তিঅত্থায, ৱুদ্ধিঅত্থায চ. ৱিসুন্তি ‘‘ইদ্ধি এৱ পাদো ইদ্ধিপাদো’’তি ইমস্মা ৱিসুং. সমাসযোজনাৱসেনাতি ‘‘ইদ্ধিযা পাদো ইদ্ধিপাদো’’তি এৱং সমাসযোজনাৱসেন. যথাযুত্তোতি কত্তুকৰণত্থেসু যো যো যুত্তো. পটিলাভপুব্বভাগানন্তি ৱিসেসাধিগমতংপুব্বভাগানং যথাক্কমং কত্তিদ্ধিকৰণিদ্ধিভাৱং সন্ধায ৱুত্তোতি যোজনা. উত্তৰচূড়ভাজনীযে ‘‘ছন্দোযেৱ ছন্দিদ্ধিপাদো, চিত্তমেৱ, ৱীৰিযমেৱ, ৱীমংসাৱ ৱীমংসিদ্ধিপাদো’’তি ৱুত্তত্তা আহ ‘‘উত্তৰচূড়ভাজনীযে ৱা ৱুত্তেহি ছন্দাদীহি ইদ্ধিপাদেহী’’তিআদি.
ছন্দচিত্তৱীমংসিদ্ধিপাদেসু তাৱ যুত্তং পধানসঙ্খাৰগ্গহণং অপুব্বত্তা, ৱীৰিযিদ্ধিপাদে পন কথন্তি চোদনং সন্ধাযাহ ‘‘ৱীৰিযিদ্ধিপাদনিদ্দেসে’’তিআদি. যদি দ্ৱেযেৱ সমন্নাগমঙ্গানি, ছন্দাদযো কিমত্থিযাতি আহ ‘‘সমাধিৱিসেসনানী’’তি. ন ইধ…পে… ৱুত্তা হোতি অতব্বিসেসনত্তা. যদিপি সমাধিৱিসেসনসমন্নাগমঙ্গদস্সনত্থং দ্ৱিক্খত্তুং ৱীৰিযং আগতন্তি ৱুত্তং, তং পন ‘‘ৱীৰিযসমাধিসমন্নাগত’’ন্তি এত্তাৱতাপি সিদ্ধং হোতি. এৱং সিদ্ধে সতি পুন ৱচনং ৱীৰিযন্তৰসব্ভাৱং নু খো দীপেতীতি কদাচি আসঙ্কেয্যাতি তদাসঙ্কানিৱত্তনত্থং ‘‘ৱীৰিযঞ্চা’’তিআদিমাহ. ছন্দাদীহি ৱিসিট্ঠোতি ছন্দাদীনং অধিপতিপচ্চযতাৱিসেসেন ৱিসিট্ঠো. তেনেৱ হি ছন্দাদিমুখেনেৱ ইদ্ধিপাদা দেসিতা. তথা চ ৱুত্তং ‘‘ছন্দং চে ভিক্খু অধিপতিং কৰিত্ৱা লভতি সমাধি’’ন্তিআদি. তংতংঅৱস্সযনৱসেনাতি তস্স তস্স ছন্দস্স সমাধিনো অৱস্সযতাৱসেন, পচ্চযৱিসেসতাযাতি অত্থো. উপাযত্থেন…পে… ৱুত্তা হোতি অধিগমূপাযতাপি নিস্সযভাৱোযেৱাতি. ‘‘তেনেৱা’’তিআদিনা যথাৱুত্তং ছন্দাদীনং ইদ্ধিপাদতং পাড়িযাযেৱ ৱিভাৱেতি. তত্থ তেনেৱাতি ছন্দাদীনংযেৱ উপাযত্থভাৱেনেৱ ইদ্ধিপাদভাৱস্স অধিপ্পেতত্তা. উপাযিদ্ধিপাদদস্সনত্থমেৱাতি ছন্দাদিকে ধুৰে জেট্ঠকে পুব্বঙ্গমে কত্ৱা নিব্বত্তিতসমাধি ছন্দাদীনং ইদ্ধিযা অধিগমূপাযতাদস্সনং উপাযিদ্ধিপাদদস্সনং, তদত্থমেৱ ‘‘তথাভূতস্স ৱেদনাক্খন্ধো…পে… ৱিঞ্ঞাণক্খন্ধো’’তি তত্থ তত্থ পাড়িযং নিস্সযিদ্ধিপাদদস্সনং কতং ছন্দাদিৱিসিট্ঠানংযেৱ ৱেদনাক্খন্ধাদীনং অধিপ্পেতত্তা. এৱঞ্চেতং সম্পটিচ্ছিতব্বং. অঞ্ঞথা কেৱলং ইদ্ধিসম্পযুত্তানংযেৱ খন্ধানং ৱসেন ইদ্ধিপাদভাৱে গয্হমানে চতুব্বিধতা ন হোতি ৱিসেসকাৰণাভাৱতোতি অধিপ্পাযো.
৪৩৩. তোসনং সত্থু আৰাধনং, সিক্খায ৱা. থামভাৱতোতি থিৰভাৱতো. কুলাপদেসে জাতিমা পুৰিস্সৰো হোতীতি ‘‘পুব্বঙ্গমত্তা চিত্তস্স ৱিসিট্ঠজাতিসদিসতা’’তি ৱুত্তং. ৱিচাৰণাপঞ্ঞাহেতুকত্তা মন্তস্স ৱীমংসাসদিসতা সুৱিঞ্ঞেয্যাৱাতি ন উদ্ধটা.
ছন্দাদিকেতি ছন্দসমাধিপধানসঙ্খাৰা, ৱীৰিযচিত্তৱীমংসাসমাধিপধানসঙ্খাৰাতি ইমে তযো তযো ধম্মে. অভেদতো ভেদং অকত্ৱা অভিন্দিত্ৱা ইদ্ধিভাৱসামঞ্ঞেন, ইদ্ধিপাদভাৱসামঞ্ঞেন চ সঙ্গণ্হিত্ৱা. তেনাহ ‘‘সম্পিণ্ডেত্ৱা’’তি. ভেদনং ৱা সম্ভেদনং মিস্সীকৰণন্তি আহ ‘‘অমিস্সেত্ৱা’’তি. তথা হি ‘‘সেসা পন সম্পযুত্তকা চত্তাৰো খন্ধা ইদ্ধিপাদাযেৱা’’তি (ৱিভ. অট্ঠ. ৪৩৩) ইদ্ধিইদ্ধিপাদে অমিস্সেত্ৱাপি কথিতং. ৱিসেসেনাতি ভেদেন চতূসু ইদ্ধিপাদেসু অসম্মিস্সভাৱেন আৱেণিকত্তা. আৱেণিকা হি ছন্দাদযো তস্স তস্স ইদ্ধিপাদস্স. অৱিসেসেনাতি অভেদেন, চতুৰিদ্ধিপাদসাধাৰণভাৱেনাতি অত্থো.
ছন্দিদ্ধিপাদসমাধিদ্ধিপাদাদযোতি আদি-সদ্দেন পধানসঙ্খাৰং, ৱীৰিযচিত্তৱীমংসা চ সঙ্গণ্হাতি. পাদোতি তেহি সম্পযুত্তং চতুক্খন্ধমাহ. ‘‘ছন্দিদ্ধিপাদে পৱিসন্তী’’তিআদিনা ৱিসিট্ঠেস্ৱেৱ পৱেসং অৱত্ৱা. চতূসূতি ছন্দো, সমাধি, পধানসঙ্খাৰা, তংসম্পযুত্তা খন্ধাতি এৱং চতূসু. ছন্দহেতুকো, ছন্দাধিকো ৱা সমাধি অধিপ্পেতোতি আহ ‘‘ছন্দৱতো কো সমাধি ন ইজ্ঝিস্সতী’’তি. ইতীতি এৱং অনেন পকাৰেন, যং সমাধিভাৱনামুখং. সমাধিভাৱনানুযোগেন ভাৱিতা খন্ধা সমাধিভাৱিতা.
‘‘যে হী’’তিআদিনা ‘‘অভিনৱং নত্থী’’তি সঙ্খেপতো ৱুত্তং ৱিৱৰতি. তিণ্ণন্তি ছন্দসমাধিপধানসঙ্খাৰানং. ইদন্তি ‘‘ইমে হি তযো’’তিআদিৱচনং. পুৰিমস্সাতি ‘‘ছন্দো সমাধী’’তিআদিৱচনস্স. কাৰণভাৱেনাতি সাধনভাৱেন. তেনাতি ‘‘ইমে হি তযো ধম্মা’’তিআদিৱচনেন. যস্মা ছন্দাদযো তযো ধম্মা অঞ্ঞমঞ্ঞং, সম্পযুত্তকানঞ্চ নিস্সযভাৱেন পৱত্তন্তি, তস্মা তেসম্পি ইদ্ধিপাদভাৱো ৱুত্তো. সো পন নিস্সযভাৱো সম্পযোগাৱিনাভাৱীতি আহ ‘‘তদন্তোগধত্তা’’তি, সম্পযুত্তকন্তোগধত্তাতি অত্থো. ছন্দাদীনং ৱিয সম্পযুত্তক্খন্ধানং সভাৱতো ইদ্ধিভাৱো নত্থীতি আহ ‘‘ইদ্ধিভাৱপৰিযাযো অত্থী’’তি. তেন ৱুত্তং ‘‘সেসা সম্পযুত্তকা…পে… ন অত্তনো সভাৱেনা’’তি. একদেসস্সাতি ছন্দাদীনং. চতুন্নম্পি খন্ধানং, ছন্দাদীনং ৱা চতুন্নং. পুনপীতি ‘‘সম্পযুত্তকা পনা’’তিআদিং সন্ধাযাহ. ইমিনা চতুক্খন্ধতদেকদেসানং ইদ্ধিভাৱদীপনেন.
পুব্বে ৱুত্ততো ৱচনক্কমেন অঞ্ঞন্তি আহ ‘‘অপুব্বন্তি কত্ৱা’’তি. কেনট্ঠেন ইদ্ধি পটিলাভো, কেনট্ঠেন পাদো পুব্বভাগোতি যথাক্কমং যোজনা. যদি পতিট্ঠানট্ঠেন পাদো, নিস্সযিদ্ধিপাদোযেৱ ৱুত্তো সিযা, ন উপাযিদ্ধিপাদোতি আহ ‘‘উপাযো চা’’তিআদি. সব্বত্থাতি সুত্তন্তভাজনীযে, অভিধম্মভাজনীযে চ. তেনাহ ‘‘সুত্তন্তভাজনীযে হী’’তিআদি. সমাধিৱিসেসনভাৱেনাতি ‘‘ছন্দাধিপতি, ছন্দহেতুকো, ছন্দাধিকো ৱা সমাধি ছন্দসমাধী’’তিআদিনা সমাধিস্স ৱিসেসনভাৱেন. ‘‘সমাধিসেৱনৱসেনা’’তি চ পাঠো. তত্থ সমাধিসেৱনৱসেনাতি ছন্দাধিকে অধিপতিং কৰিত্ৱা সমাধিস্স আসেৱনৱসেন. উপাযভূতানন্তি ‘‘ছন্দৱতো চে সমাধি ইজ্ঝতি, ময্হেৱ ইজ্ঝতী’’তি সমাধিআসেৱনায উপাযভূতানং.
সুত্তন্তভাজনীযৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.