১. সুত্তন্তভাজনীযং
মাতিকাৱণ্ণনা
৫০৮. পাতিমোক্খসংৱৰাদীতি আদি-সদ্দেন ইন্দ্ৰিযেসু গুত্তদ্ৱাৰতা, ভোজনে মত্তঞ্ঞুতা, সতিসম্পজঞ্ঞং, জাগৰিযানুযোগোতি এৱমাদিকে সঙ্গণ্হাতি. অসুভানুস্সতিযোতি অসুভঝানানি, অনুস্সতিঝানানি চ. সতি সমণভাৱকৰপুব্বভাগকৰণীযসম্পত্তিযং সমণভাৱোপি সিদ্ধোযেৱ হোতীতি আহ ‘‘সুঞ্ঞা…পে… দস্সেতী’’তি. কাৰণে হি সিদ্ধে ফলম্পি সিদ্ধমেৱ হোতীতি. সিক্খাপদানং সৰূপং, সিক্খিতব্বাকাৰং, সঙ্খেপতো ৱিভাগঞ্চ দস্সেতুং ‘‘সিক্খাপদেসূ’’তিআদি ৱুত্তং. তত্থ নামকাযাদিৱসেনাতি নামকাযপদকাযব্যঞ্জনকাযৱসেন ৱুত্তেসু. ইমিনা সিক্খাপদানং সিক্খায অধিগমূপাযভূতপঞ্ঞত্তিসভাৱতং দস্সেতি. তেসু সিক্খিতব্বাকাৰো সত্থুআণানতিক্কমোযেৱাতি আহ ‘‘ৱচ…পে… তব্বেসূ’’তি. সিক্খাকোট্ঠাসেসূতি ৱুত্তপ্পভেদেসু অধিসীলসিক্খাভাগেসু. তেসু সমাদানমেৱ সিক্খিতব্বাকাৰোতি ৱুত্তং ‘‘পৰিপূৰণৱসেন সিক্খিতব্বেসূ’’তি. সিক্খাপদেকদেসভূতাতি সিক্খাপদসমুদাযস্স অৱযৱভূতা. ভিক্খুসিক্খা হি ইধাধিপ্পেতা ‘‘ইধ ভিক্খূ’’তি ৱুত্তত্তা. তথা হি ৱক্খতি ‘‘সেসসিক্খা পন অত্থুদ্ধাৰৱসেন সিক্খাসদ্দস্স অত্থদস্সনত্থং ৱুত্তা’’তি (ৱিভ. অট্ঠ. ৫১৬).
মাতিকাৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
নিদ্দেসৱণ্ণনা
৫০৯. দিট্ঠত্তাতি সযম্ভূঞাণেন সচ্ছিকতত্তা. খন্তিআদীসুপি এসেৱ নযো. সযম্ভূঞাণেন সচ্ছিকৰণৱসেনেৱ হি ভগৱতো খমনৰুচ্চনাদযো, ন অঞ্ঞেসং ৱিয অনুস্সৱাকাৰপৰিৱিতক্কাদিমুখেন. অৱিপৰীতট্ঠো একন্তনিয্যানট্ঠেন ৱেদিতব্বো. সিক্খিযমানোতি সিক্খায পটিপজ্জিযমানো. সিক্খিতব্বানি সিক্খাপদানীতি সিক্খাপদপাড়িং ৱদতি. খন্ধত্তযন্তি সীলাদিক্খন্ধত্তযং. ‘‘সব্বপাপস্স…পে… বুদ্ধান সাসন’’ন্তি (ধ. প. ১৮৩; দী. নি. ১.৯০; নেত্তি. ৩০) ৱচনতো আহ ‘‘অনুসাসনদানভূতং সিক্খত্তয’’ন্তি.
সম্মাদিট্ঠিযা পচ্চযত্তাতি মগ্গসম্মাদিট্ঠিযা একন্তহেতুভাৱতো. এত্থ চ সম্মাদিট্ঠীতি কম্মস্সকতাসম্মাদিট্ঠি, কম্মপথসম্মাদিট্ঠি চ. ফলকাৰণোপচাৰেহীতি ফলূপচাৰেন সম্মাদিট্ঠিপচ্চযত্তা, কাৰণূপচাৰেন সম্মাদিট্ঠিপুব্বঙ্গমত্তা. কুসলধম্মেহি অত্তনো একদেসভূতেহীতি সম্মাদিট্ঠিধম্মে সন্ধাযাহ. কুসলপঞ্ঞাৱিঞ্ঞাণানং ৱা পজাননৱিজাননৱসেন দস্সনং দিট্ঠীতি. তেন অৱযৱধম্মেন সমুদাযস্স উপচৰিততং দস্সেতি. ৱিনযনকিৰিযত্তাতি দেসনাভূতং সিক্খত্তযমাহ. ধম্মেনাতি ধম্মতো অনপেতেন. অৱিসমসভাৱেনাতি অৱিসমেন সভাৱেন, সমেনাতি অত্থো.
৫১০. অনঞ্ঞত্থেনাতি গৰহাদিঅঞ্ঞত্থৰহিতেন সকত্থেন. ভিন্নপটধৰেতি ভিক্খুসাৰুপ্পৱসেন পঞ্চখণ্ডাদিনা ছেদেন ছিন্নচীৱৰধৰে.
ভেদনপৰিযাযৱসেন ৱুত্তং, তস্মা কিলেসানং পহানা কিলেসানং ভেদা ভিক্খূতি ৱুত্তং হোতি.
গুণৱসেনাতি সেক্খধম্মাদিগুণানং ৱসেন. তেন ভাৱত্থতো ভিক্খুসদ্দো দস্সিতো হোতি.
ইদং দ্ৱযন্তি ‘‘এত্থ চা’’তিআদিনা পৰতো সঙ্গহদস্সনৱসেন ৱুত্তং ‘‘সেক্খো’’তিআদিকং ৱচনদ্ৱযং. ইমিনাতি ‘‘সেক্খো ভিক্খু ভিন্নত্তা পাপকান’’ন্তি পদানং অত্থদস্সনেন. ন সমেতি সেক্খঅসেক্খপুথুজ্জনাসেক্খদীপনতো. তদিদন্তি পঠমদ্ৱযং. নিপ্পৰিযাযদস্সনং অৰিযানং, অসেক্খানংযেৱ চ সেক্খভিন্নকিলেসভাৱদীপনতো. ৱুত্তোতি পটিঞ্ঞাৱচনং, সচ্চং ৱুত্তোতি অত্থো. ন পন ইধাধিপ্পেতো অত্থুদ্ধাৰৱসেন দস্সিতত্তা.
ভগৱতো ৱচনন্তি উপসম্পদাকম্মৱাচমাহ. তদনুৰূপন্তি তদনুচ্ছৱিকং, যথাৱুত্তন্তি অত্থো. পৰিসাৱত্থুসীমাসম্পত্তিযো ‘‘সমগ্গেন সঙ্ঘেন অকুপ্পেনা’’তি (ৱিভ. ৫১০) ইমিনা পকাসিতাতি ‘‘ঠানাৰহ’’ন্তি পদস্স ‘‘অনূন…পে… অৱুত্ত’’ন্তি এত্তকমেৱ অত্থমাহ.
৫১১. অৱীতিক্কমনৱিৰতিভাৱতোতি অৱীতিক্কমসমাদানভূতা ৱিৰতীতি কত্ৱা ৱাৰিত্তসীলং পত্ৱা ৱিৰতি এৱ পধানন্তি চেতনাসীলস্সপি পৰিযাযতা ৱুত্তা. ‘‘নগৰৱড্ঢকী ৱত্থুৱিজ্জাচৰিযো’’তি ইদং ইধাধিপ্পেতনগৰৱড্ঢকীদস্সনং. ৱত্থুৱিজ্জা, পাসাদৱিজ্জাতি দুৱিধা হি ৱড্ঢকীৱিজ্জা. লেহিতব্বন্তি সাযিতব্বং. চুবিতব্বন্তি পাতব্বং.
ইন্দ্ৰিযসংৱৰাহাৰত্তাতি ইন্দ্ৰিযসংৱৰহেতুকত্তা. পাতিমোক্খসীলং সিক্খাপদসীলং ন পকতিসীলাদিকেন গয্হতীতি আহ ‘‘পাতিমোক্খতো অঞ্ঞং সীলং কাযিকঅৱীতিক্কমাদিগ্গহণেন গহিত’’ন্তি. তং পন পাতিমোক্খসীলেন ন সঙ্গয্হতীতি ন সক্কা ৱত্তুং, কাযিকৱাচসিকসংৱৰস্স তব্বিনিমুত্তস্স অভাৱতোতি দস্সেন্তো ‘‘ইমিনা অধিপ্পাযেন ৱুত্ত’’ন্তি আহ.
তত্থ পাতিমোক্খসদ্দস্স এৱং অত্থো ৱেদিতব্বো – কিলেসানং বলৱভাৱতো, পাপকিৰিযায সুকৰভাৱতো, পুঞ্ঞকিৰিযায চ দুক্কৰভাৱতো বহুক্খত্তুং অপাযেসু পতনসীলোতি পাতী, পুথুজ্জনো, অনিচ্চতায ৱা ভৱাদীসু কম্মৱেগক্খিত্তো ঘটিযন্তং ৱিয অনৱট্ঠানেন পৰিব্ভমনতো গমনসীলোতি পাতী, মৰণৱসেন ৱা তম্হি তম্হি সত্তনিকাযে অত্তভাৱস্স পাতনসীলোতি পাতী, সত্তসন্তানো, চিত্তমেৱ ৱা. তং পাতিনং সংসাৰদুক্খতো মোক্খেতীতি পাতিমোক্খং. চিত্তস্স হি ৱিমোক্খেন সত্তোপি ‘‘ৱিমুত্তো’’তি ৱুচ্চতি. ৱুত্তঞ্হি ‘‘চিত্তৱোদানা ৱিসুজ্ঝন্তী’’তি (সং. নি. ৩.১০০), ‘‘অনুপাদায আসৱেহি চিত্তং ৱিমুত্ত’’ন্তি (মহাৱ. ২৮) চ. অথ ৱা অৱিজ্জাদিনা হেতুনা সংসাৰে পততি গচ্ছতি পৱত্ততীতি পাতী. ‘‘অৱিজ্জানীৱৰণানং সত্তানং তণ্হাসংযোজনানং সন্ধাৱতং সংসৰত’’ন্তি (সং. নি. ২.১২৪; ৩.৯৯; ৫.৫২০; কথা. ৭৫) হি ৱুত্তং. তস্স পাতিনো সত্তস্স তণ্হাদিসংকিলেসত্তযতো মোক্খো এতেনাতি পাতিমোক্খং. ‘‘কণ্ঠেকাড়ো’’তিআদীনং ৱিয তস্স সমাসসিদ্ধি ৱেদিতব্বা.
অথ ৱা পাতেতি ৱিনিপাতেতি দুক্খেতি পাতি, চিত্তং. ৱুত্তঞ্হি ‘‘চিত্তেন নীযতি লোকো, চিত্তেন পৰিকস্সতী’’তি (সং. নি. ১.৬২). তস্স পাতিনো মোক্খো এতেনাতি পাতিমোক্খং. পততি ৱা এতেন অপাযদুক্খে ৱা সংসাৰদুক্খে ৱাতি পাতী, তণ্হাদিসংকিলেসো. ৱুত্তঞ্হি ‘‘তণ্হা জনেতি পুৰিসং (সং. নি. ১.৫৫-৫৭), তণ্হাদুতিযো পুৰিসো’’তি (ইতিৱু. ১৫; মহানি. ১৯১; চূড়নি. পাৰাযনানুগীতিগাথা নিদ্দেস ১০৭) চ আদি. ততো মোক্খোতি পাতিমোক্খং.
অথ ৱা পততি এত্থাতি পাতীনি, ছ অজ্ঝত্তিকবাহিৰানি আযতনানি. ৱুত্তঞ্হি ‘‘ছসু লোকো সমুপ্পন্নো, ছসু কুব্বতি সন্থৱ’’ন্তি (সং. নি. ১.৭০; সু. নি. ১৭১). ততো ছঅজ্ঝত্তিকবাহিৰাযতনসঙ্খাততো পাতিতো মোক্খোতি পাতিমোক্খং.
অথ ৱা পাতো ৱিনিপাতো অস্স অত্থীতি পাতী, সংসাৰো, ততো মোক্খোতি পাতিমোক্খং.
অথ ৱা সব্বলোকাধিপতিভাৱতো ধম্মিস্সৰো ভগৱা ‘‘পতী’’তি ৱুচ্চতি, মুচ্চতি এতেনাতি মোক্খো, পতিনো মোক্খো তেন পঞ্ঞত্তত্তাতি পতিমোক্খো, পতিমোক্খো এৱ পাতিমোক্খং. সব্বগুণানং ৱা মূলভাৱতো উত্তমট্ঠেন পতি চ সো যথাৱুত্তেনত্থেন মোক্খো চাতি পতিমোক্খো, পতিমোক্খো এৱ পাতিমোক্খং. তথা হি ৱুত্তং ‘‘পাতিমোক্খন্তি মুখমেতং পমুখমেত’’ন্তি (মহাৱ. ১৩৫) ৱিত্থাৰো.
অথ ৱা প-ইতি পকাৰে, অতীতি অচ্চন্তত্থে নিপাতো, তস্মা পকাৰেহি অচ্চন্তং মোক্খেতীতি পাতিমোক্খং. ইদঞ্হি সীলং সযং তদঙ্গৱসেন, সমাধিসহিতং পঞ্ঞাসহিতঞ্চ ৱিক্খম্ভনৱসেন সমুচ্ছেদৱসেন চ অচ্চন্তং মোক্খেতি মোচেতীতি পাতিমোক্খং. পতি পতি মোক্খোতি ৱা পতিমোক্খো, তম্হা তম্হা ৱীতিক্কমদোসতো পচ্চেকং মোক্খোতি অত্থো, পতিমোক্খোযেৱ পাতিমোক্খং. মোক্খো ৱা নিব্বানং, তস্স মোক্খস্স পটিবিম্বভূতোতি পতিমোক্খং. সীলসংৱৰো হি নিব্বেধভাগিযো সূৰিযস্স অৰুণুগ্গমনং ৱিয নিব্বানস্স উদযভূতো তপ্পটিভাগো ৱিয হোতি যথাৰহং কিলেসনিব্বাপনতোতি পতিমোক্খং, পতিমোক্খংযেৱ পাতিমোক্খং.
অথ ৱা মোক্খং পতি ৱত্ততি, মোক্খাভিমুখন্তি ৱা পতিমোক্খং, পতিমোক্খংযেৱ পাতিমোক্খন্তি. ইদম্পি পাতিমোক্খসদ্দস্স মুখমত্তদস্সনমেৱ. সব্বাকআৰেন পন জিনপাতিমোক্খো ভগৱাৱ অনৱজ্জপতিমোক্খং পাতিমোক্খং সংৱণ্ণেয্য.
৫১৩. গৰুভণ্ডৱিস্সজ্জনকৰণভূতং এতস্স অত্থীতি গৰুভণ্ডৱিস্সজ্জনং. গৰুভণ্ডন্তৰভূতং থাৱৰাদি. ঊনকং ন ৱট্টতীতি ফাতিকম্মং ৱুত্তং. অতিৰেকগ্ঘনকং, তদগ্ঘনকমেৱ ৱা ৱট্টতীতি. যথাৱুত্তন্তি পোক্খৰণিতো পংসুউদ্ধৰণাদিথাৱৰকম্মং.
ধাৰেতি, পোসেতি ৱা পৰেসং দাৰকে.
গিহীনং কৰিযমানং ৱুত্তং, ন সঙ্ঘস্স, গণস্স ৱাতি অত্থো. পিণ্ডপটিপিণ্ডন্তি উত্তৰপদলোপং, পুৰিমপদে উত্তৰপদলোপঞ্চ কত্ৱা নিদ্দেসোতি আহ ‘‘পিণ্ডত্থ’’ন্তিআদি. অযোনিসো ৱিচাৰণং অযাথাৱপটিপত্তি.
৫১৪. গচ্ছন্তি যথাসকং ৱিসযে পৱত্তন্তীতি গাৱো, চক্খাদীনি ইন্দ্ৰিযানি.
ৱিধুননং পপ্ফোটনং, পৱাহনন্তি অত্থো.
৫১৫. যথা কৰণত্থো কৰণীযসদ্দো, এৱং ৱিকিৰণত্থোপি হোতীতি আহ ‘‘ৱিক্খিপিতব্বানী’’তি, ৱিদ্ধংসিতব্বানীতি অত্থো. সংযমনীযানি ৱা সংযমকৰণীযানি, ‘‘ন পুন এৱং কৰোমী’’তি অত্তনো দহনং মনসা অধিট্ঠানং সংযমনং, সংযমনকৰণীযানি সংৱৰকৰণীযানীতি চিত্তমত্তাযত্তা এৱ সংযমসংৱৰা আচৰিযেন অধিপ্পেতাতি আহ ‘‘অনাপত্তিগমনীযানী’’তি. অন্তেৱাসিকত্থেৰো পন দেসনাপি চিত্তুপ্পাদমনসিকাৰেহি ৱিনা ন হোতীতি দেসনাৱিসুদ্ধিং নিস্সৰণং ৱদতি.
৫১৬. ‘‘অলঙ্কতো চেপি…পে… স ভিক্খূ’’তিআদীসু (ধ. প. ১৪২) ৱিয ইধাপি গুণতো ভিক্খু অধিপ্পেতো. তথা চ ৱুত্তং ‘‘ইধ ভিক্খূতি পটিপত্তিযা ভিক্খুভাৱদস্সনতো এৱমাহা’’তি (ৱিভ. অট্ঠ. ৩৫৫). যত্তকং একেন পুগ্গলেন অসেসেত্ৱা সমাদাতুং সক্কা, তং সন্ধাযাহ ‘‘যেন সমাদানেন সব্বাপি সিক্খা সমাদিন্না হোন্তী’’তি যথা উপসম্পদাপাৰিপূৰিযা অসেসং উপসম্পন্নসিক্খাসমাদানং. তন্তি সমাদানং. অনেকেসূতি ৱিসুং ৱিসুং সমাদানেসু. যথা সমাদিন্নায সিক্খায সব্বেন সব্বং অৱীতিক্কমনং সিক্খিতব্বাকাৰো, এৱং সতি ৱীতিক্কমে দেসনাগামিনিযা দেসনা, ৱুট্ঠানগামিনিযা ৱুট্ঠানং তদুপাযভূতং পাৰিৱাসিকৱত্তচৰণাদীতি ৱুত্তং ‘‘অৱীতি…পে… আকাৰেনা’’তি. যং সিক্খাপদং পমাদেন ৱীতিক্কন্তং, তং সিক্খিযমানং ন হোতীতি সেসিতং নাম হোতীতি আহ ‘‘ৱীতিক্কমনৱসেন সেসস্সা’’তি.
৫১৯. চিত্তপৰিসোধনভাৱনাতি চিত্তস্স পৰিসোধনভূতা আৱৰণীযধম্মৱিক্খম্ভিকা সমাধিৱিপস্সনাভাৱনা চিত্তপৰিসোধনভাৱনা. সুপ্পপৰিগ্গাহকন্তি নিদ্দাপৰিগ্গাহকং. ইদন্তি ইদং অব্বোকিণ্ণভৱঙ্গোত্তৰণসঙ্খাতং কিৰিযমযচিত্তানং অপ্পৱত্তনং সুপ্পং নাম. ইতো ভৱঙ্গোত্তৰণতো. পুব্বে ইতো কিৰিযমযচিত্তপ্পৱত্তিতো পৰঞ্চ নত্থি. অযং কাযকিলমথো, থিনমিদ্ধঞ্চ এতস্স সুত্তস্স পচ্চযো.
৫২২. সতিপট্ঠানাদযোতি সতিপট্ঠানসম্মপ্পধানইদ্ধিপাদা, একচ্চে চ মগ্গধম্মা সহ ন পৱত্তন্তি, তস্মা পাড়িযং ন ৱুত্তাতি অধিপ্পাযো. এতে তাৱ একস্মিং আৰম্মণে সহ ন পৱত্তন্তীতি ন গণ্হেয্যুং, ইন্দ্ৰিযবলানি কস্মা ন গহিতানীতি আহ ‘‘পৱত্ত…পে… হোন্তী’’তি. এৱম্পি সদ্ধিন্দ্ৰিযবলানি বোজ্ঝঙ্গেহি ন সঙ্গয্হন্তীতি কথং তেসং তদন্তোগধতাতি চোদনং সন্ধাযাহ ‘‘পীতি…পে… ৱুত্তত্তা’’তি.
৫২৩. সমন্ততোতি সব্বভাগেসু সব্বেসু অভিক্কমাদীসু, সব্বভাগতো ৱা তেসু এৱ অভিক্কমাদীসু অত্থানত্থাদিসব্বভাগতো সব্বাকাৰতো. সম্মাতি অৱিপৰীতং যোনিসো. সমন্তি অৱিসমং, ইট্ঠাদিআৰম্মণে ৰাগাদিৱিসমৰহিতং কত্ৱাতি অত্থো.
ভিক্খা চৰীযতি এত্থাতি ভিক্খাচাৰো, ভিক্খায চৰণট্ঠানং, সো এৱ গোচৰো, ভিক্খায চৰণমেৱ ৱা সম্পজঞ্ঞস্স ৱিসযভাৱতো গোচৰো, তস্মিং ভিক্খাচাৰগোচৰে. সো পন অভিক্কমাদিভেদভিন্নন্তি ৱিসেসনৱসেন ৱুত্তং ‘‘অভিক্কমাদীসু পনা’’তি. কম্মট্ঠানসঙ্খাতেতি যোগকম্মস্স ভাৱনায পৱত্তিট্ঠানসঙ্খাতে আৰম্মণে, ভাৱনাকম্মেযেৱ ৱা, যোগিনো সুখৱিসেসহেতুতায ৱা কম্মট্ঠানসঙ্খাতে সম্পজঞ্ঞস্স ৱিসযভাৱেন গোচৰে. অভিক্কমাদীসূতি অভিক্কমপটিক্কমাদীসু চেৱ চীৱৰপাৰুপনাদীসু চ. অসম্মুয্হনং চিত্তকিৰিযাৱাযোধাতুৱিপ্ফাৰৱসেনেৱ তেসং পৱত্তি, ন অঞ্ঞথাতি যাথাৱতো জাননং.
কম্মট্ঠানং পধানং কত্ৱাতি চীৱৰপাৰুপনাদিসৰীৰপৰিহৰণকিচ্চকালেপি কম্মট্ঠানমনসিকাৰমেৱ পধানং কত্ৱা.
তস্মাতি যস্মা উস্সুক্কজাতো হুত্ৱা অতিৱিয মং যাচসি, যস্মা চ জীৱিতন্তৰাযানং দুজ্জানতং ৱদসি, ইন্দ্ৰিযানি চ তে পৰিপাকং গতানি, তস্মা. তিহাতি নিপাতমত্তং. তে তযা. এৱন্তি ইদানি ৱত্তব্বাকাৰং ৱদতি. সিক্খিতব্বন্তি অধিসীলসিক্খাদীনং তিস্সন্নম্পি সিক্খানং ৱসেন সিক্খনং কাতব্বং. যথা পন সিক্খিতব্বং, তং দস্সেন্তো ‘‘দিট্ঠে দিট্ঠমত্তং ভৱিস্সতী’’তিআদিমাহ.
তত্থ দিট্ঠে দিট্ঠমত্তন্তি ৰূপাযতনে চক্খুৱিঞ্ঞাণেন দিট্ঠমত্তং. যথা হি চক্খুৱিঞ্ঞাণং ৰূপে ৰূপমত্তমেৱ পস্সতি, ন নিচ্চাদিসভাৱং, এৱং সেসতংদ্ৱাৰিকৱিঞ্ঞাণেহিপি মে এত্থ দিট্ঠমত্তমেৱ ভৱিস্সতীতি সিক্খিতব্বন্তি অত্থো. অথ ৱা দিট্ঠে দিট্ঠং নাম চক্খুৱিঞ্ঞাণং, ৰূপে ৰূপৱিজাননন্তি অত্থো. মত্তাতি পমাণং. দিট্ঠং মত্তা এতস্সাতি দিট্ঠমত্তং, চক্খুৱিঞ্ঞাণমত্তমেৱ মে চিত্তং ভৱিস্সতীতি অত্থো. ইদং ৱুত্তং হোতি – যথা আপাথগতে ৰূপে চক্খুৱিঞ্ঞাণং ন ৰজ্জতি ন দুস্সতি ন মুয্হতি, এৱং ৰাগাদিৱিৰহেন চক্খুৱিঞ্ঞাণমত্তমেৱ মে জৱনং ভৱিস্সতি, চক্খুৱিঞ্ঞাণপ্পমাণেনেৱ নং ঠপেস্সামীতি. অথ ৱা দিট্ঠং নাম চক্খুৱিঞ্ঞাণেন দিট্ঠৰূপং. দিট্ঠে দিট্ঠং নাম তত্থেৱ উপ্পন্নং সম্পটিচ্ছনসন্তীৰণৱোট্ঠব্বনসঙ্খাতং চিত্তত্তযং. যথা তং ন ৰজ্জতি ন দুস্সতি ন মুয্হতি, এৱং আপাথগতে ৰূপে তেনেৱ সম্পটিচ্ছনাদিপ্পমাণেন জৱনং উপ্পাদেস্সামি, নাস্স তং পমাণং অতিক্কমিত্ৱা ৰজ্জনাদিৱসেন উপ্পজ্জিতুং দস্সামীতি এৱমেত্থ অত্থো দট্ঠব্বো. এস নযো সুতমুতেসু. মুতন্তি চ তদাৰম্মণৱিঞ্ঞাণেহি সদ্ধিং গন্ধৰসফোট্ঠব্বাযতনং ৱেদিতব্বং. ৱিঞ্ঞাতে ৱিঞ্ঞাতমত্তন্তি এত্থ পন ৱিঞ্ঞাতং নাম মনোদ্ৱাৰাৱজ্জনেন ৱিঞ্ঞাতাৰম্মণং, তস্মিং ৱিঞ্ঞাতে. ৱিঞ্ঞাতমত্তন্তি আৱজ্জনপ্পমাণং. যথা আৱজ্জনং ন ৰজ্জতি ন দুস্সতি ন মুয্হতি, এৱং ৰজ্জনাদিৱসেন উপ্পজ্জিতুং অদত্ৱা আৱজ্জনপ্পমাণেনেৱ চিত্তং ঠপেস্সামীতি অযমেত্থ অত্থো. এৱঞ্হি তে বাহিয সিক্খিতব্বন্তি এৱং ইমায পটিপদায তযা বাহিয তিস্সন্নং সিক্খানং অনুপৱত্তনৱসেন সিক্খিতব্বং. ইতি ভগৱা বাহিযস্স সংখিত্তৰুচিতায ছহি ৱিঞ্ঞাণকাযেহি সদ্ধিং ছড়াৰম্মণভেদভিন্নং ৱিপস্সনাৱিসযং দিট্ঠাদীহি চতূহি কোট্ঠাসেহি ৱিভজিত্ৱা তত্থস্স ঞাততীৰণপৰিঞ্ঞং দস্সেতি.
কথং? এত্থ হি ৰূপাযতনং পস্সিতব্বট্ঠেন দিট্ঠং নাম, চক্খুৱিঞ্ঞাণং পন সদ্ধিং তংদ্ৱাৰিকৱিঞ্ঞাণেহি দস্সনট্ঠেন, তদুভযম্পি যথাপচ্চযং পৱত্তমানং ধম্মমত্তমেৱ, ন এত্থ কোচি কত্তা ৱা কাৰেতা ৱা. যতো তং হুত্ৱা অভাৱট্ঠেন অনিচ্চং, উদযব্বযপটিপীড়নট্ঠেন দুক্খং, অৱসৱত্তনট্ঠেন অনত্তাতি কুতো তত্থ পণ্ডিতস্স ৰজ্জনাদীনং ওকাসোতি অযঞ্হেত্থ অধিপ্পাযো. এস নযো সুতাদীসুপি.
ইদানি ঞাততীৰণপৰিঞ্ঞাসু পতিট্ঠিতস্স উপৰি সহ ফলেন পহানপৰিঞ্ঞং দস্সেতুং ‘‘যতো খো তে বাহিযা’’তিআদি আৰদ্ধং. তত্থ যতোতি যদা, যস্মা ৱা. তেতি তৱ. ততোতি তদা, তস্মা ৱা. তেনাতি তেন দিট্ঠাদিনা, দিট্ঠাদিপটিবদ্ধেন ৱা ৰাগাদিনা. ইদং ৱুত্তং হোতি – বাহিয, তৱ যস্মিং কালে, যেন ৱা কাৰণেন দিট্ঠাদীসু মযা ৱুত্তৱিধিং পটিপজ্জন্তস্স অৱিপৰীতসভাৱাৱবোধেন দিট্ঠাদিমত্তং ভৱিস্সতি, তস্মিং কালে, তেন ৱা কাৰণেন ত্ৱং তেন দিট্ঠাদিপটিবদ্ধেন ৰাগাদিনা সহ ন ভৱিস্সসি, ৰত্তো ৱা দুট্ঠো ৱা মূড়্হো ৱা ন ভৱিস্সসি পহীনৰাগাদিকত্তা, তেন ৱা দিট্ঠাদিনা সহ পটিবদ্ধো ন ভৱিস্সসীতি. ততো ত্ৱং, বাহিয, ন তত্থাতি যদা, যস্মা ৱা ত্ৱং তেন ৰাগেন ৱা ৰত্তো, দোসেন ৱা দুট্ঠো, মোহেন ৱা মূড়্হো ন ভৱিস্সসি, তদা, তস্মা ৱা ত্ৱং তত্থ দিট্ঠাদিকে ন ভৱিস্সসি, তস্মিং দিট্ঠে ৱা সুতমুতৱিঞ্ঞাতে ৱা ‘‘এতং মম, এসোহমস্মি, এসো মে অত্তা’’তি (মহাৱ. ২১) তণ্হামানদিট্ঠীহি অল্লীনো পতিট্ঠিতো ন ভৱিস্সসি. এত্তাৱতা পহানপৰিঞ্ঞং মত্থকং পাপেত্ৱা খীণাসৱভূমি দস্সিতা. ততো ত্ৱং, বাহিয, নেৱিধ, ন হুৰং, ন উভযমন্তৰেনাতি যদা ত্ৱং, বাহিয, তেন ৰাগাদিনা তত্থ দিট্ঠাদীসু পটিবদ্ধো ন ভৱিস্সসি, তদা ত্ৱং নেৱ ইধ লোকে, ন পৰলোকে, ন উভযত্থ হোসি. এসেৱন্তো দুক্খস্সাতি কিলেসদুক্খস্স, ৱট্টদুক্খস্স চ অযমেৱ অন্তো অযং পৰিচ্ছেদো পৰিৱটুমভাৱোতি অযমেৱ হি এত্থ অত্থো. যে পন ‘‘উভযমন্তৰেনা’’তি পদং গহেত্ৱা অন্তৰাভৱং নাম ইচ্ছন্তি, তেসং তং মিচ্ছা. তত্থ যং ৱত্তব্বং, তং পৰতো অন্তৰাভৱকথাযং (কথা. ৫০৫ আদযো ) আৱি ভৱিস্সতি.
এতেসন্তি অতিহৰণৱীতিহৰণানং.
‘‘তত্থ হী’’তিআদিনা পঞ্চৱিঞ্ঞাণৱীথিযং পুৰেতৰং পৱত্তঅযোনিসোমনসিকাৰৱসেন আৱজ্জনাদীনং অযোনিসো আৱজ্জনাদিনা ইট্ঠাদিআৰম্মণে লোভাদিপ্পৱত্তিমত্তং হোতি, ন পন ইত্থিপুৰিসাদিৱিকপ্পগাহো, মনোদ্ৱাৰেযেৱ পন সো হোতীতি দস্সেতি. তস্সাতি ‘‘ইত্থী, পুৰিসো’’তি ৰজ্জনাদিকস্স. ভৱঙ্গাদীতি ভৱঙ্গআৱজ্জনদস্সনানি, সম্পটিচ্ছনসন্তীৰণৱোট্ঠব্বনপঞ্চদ্ৱাৰিকজৱনঞ্চ. অপুব্বতিত্তৰতাৱসেনাতি অপুব্বতাইত্তৰভাৱানং ৱসেন.
অতিহৰতীতি মুখদ্ৱাৰং অতিক্কমিত্ৱা হৰতি. তংতংৱিজানননিপ্ফাদকোতি তস্স তস্স পৰিযেসনাদিৱিসযস্স, ৱিজাননস্স চ নিপ্ফাদকো. যেন হি পযোগেন পৰিযেসনাদি নিপ্ফজ্জতি, সো তব্বিসযং ৱিজাননম্পি নিপ্ফাদেতি নাম হোতি. সম্মাপটিপত্তিন্তি ধম্মেসু অৱিপৰীতপটিপত্তিং যথাভূতাৱবোধং.
গমনেপীতি গমনপযোগেপি. অতিহৰণং যথাঠিতস্সেৱ কাযস্স ইচ্ছিতদেসাভিমুখকৰণং. গমনং দেসন্তৰুপ্পত্তি. ৱক্খমানোতি ‘‘অভিক্কন্তে পটিক্কন্তেতি…পে… অদ্ধাগমনৱসেন কথিতো. গতে ঠিতে নিসিন্নেতি এত্থ ৱিহাৰে চুণ্ণিকপাদুদ্ধাৰইৰিযাপথৱসেন কথিতো’’তি (ৱিভ. অট্ঠ. ৫২৩) ৱক্খমানো ৱিসেসো.
পৱত্তেতি চঙ্কমাদীসু পৱত্তে ৰূপাৰূপধম্মে. পৰিগ্গণ্হন্তস্স অনিচ্চাদিতো.
কাযিককিৰিযাদিনিব্বত্তকজৱনং ফলূপচাৰেন ‘‘কাযাদিকিৰিযাময’’ন্তি ৱুত্তং. কিৰিযাসমুট্ঠিতত্তাতি পন কাৰণূপচাৰেন.
৫২৬. কম্মট্ঠানউপাসনস্সাতি কম্মট্ঠানভাৱনায. যোগপথন্তি ভাৱনাযোগ্গকিৰিযায পৱত্তনমগ্গং.
৫৩৭. কাযাদীসূতি কাযৱেদনাচিত্তধম্মেসু. সুট্ঠু পৱত্তিযাতি অসুভানুপস্সনাদিৱসেন পৱত্তিযা. নিয্যানসভাৱো সম্মাসতিতা এৱ. উপট্ঠানন্তি সতিং কিচ্চতো দস্সেতি. এত্থ চ যথাৱুত্তো পৰিগ্গহো জাতো এতিস্সাতি পৰিগ্গহিতা, তং পৰিগ্গহিতং নিয্যানভূতং সতিং কত্ৱাতি অত্থো ৱেদিতব্বো.
৫৪২-৩. পকুপ্পনং ইধ ৱিকাৰাপত্তিভাৱো.
৫৫০. তপ্পটিপক্খসঞ্ঞাতি থিনমিদ্ধপটিপক্খসঞ্ঞা. সা অত্থতো তদঙ্গাদিৱসেন থিনমিদ্ধৱিনোদনাকাৰপ্পৱত্তা কুসলৱিতক্কসম্পযুত্তসঞ্ঞা, তথাভূতো ৱা চিত্তুপ্পাদো সঞ্ঞাসীসেন ৱুত্তোতি ৱেদিতব্বো.
৫৫৩. সাৰম্ভন্তি আৰম্ভৱন্তং, সহাৰম্ভন্তি অত্থো. নিৰাৱৰণাভোগা থিনমিদ্ধন্ধকাৰৱিগমেন নিৰাৱৰণসমন্নাহাৰসঞ্ঞা. ৱিৱটা অপ্পটিচ্ছাদনা.
৫৬৪. তত্থ তত্থাতি ‘‘ইমিনা পাতিমোক্খসংৱৰেন উপেতো হোতী’’তিআদীসু (ৱিভ. ৫১১).
৫৮৮. যথা কেনচি নিক্কুজ্জিতং ‘‘ইদং নামেত’’ন্তি পকতিঞাণেন ন ঞাযতি, এৱং সব্বপ্পকাৰেন অৱিদিতং নিক্কুজ্জিতং ৱিয হোতীতি আহ ‘‘সব্বথা অঞ্ঞাততা নিক্কুজ্জিতভাৱো’’তি. নিৰৱসেসপৰিচ্ছিন্দনাভাৱোতি দুৱিঞ্ঞেয্যতায নিৰৱসেসতো পৰিচ্ছিন্দিতব্বতাভাৱো, পৰিচ্ছিন্দিকাভাৱো ৱা. একদেসেনেৱ হি গম্ভীৰং ঞাযতি.
আচিক্খন্তীতিআদিতো পৰিব্যত্তং কথেন্তি. দেসেন্তীতি উপদিসনৱসেন ৱদন্তি, পবোধেন্তি ৱা. পঞ্ঞাপেন্তীতি পজানাপেন্তি, সংপকাসেন্তীতি অত্থো. পট্ঠপেন্তীতি পকাৰেহি অসঙ্কৰতো ঠপেন্তি. ৱিৱৰন্তীতি ৱিৱটং কৰোন্তি. ৱিভজন্তীতি ৱিভত্তং কৰোন্তি. উত্তানীকৰোন্তীতি অনুত্তানং গম্ভীৰং উত্তানং পাকটং কৰোন্তি. এত্থ চ ‘‘পঞ্ঞাপেন্তী’’তিআদীহি ছহি পদেহি অত্থপদানি দস্সিতানি. ‘‘আচিক্খন্তি দেসেন্তী’’তি পন দ্ৱীহি পদেহি ব্যঞ্জনপদানীতি এৱং অত্থব্যঞ্জনপদসম্পন্নায উড়াৰায পসংসায পসংসনং দস্সেতি. যং পনেতেসু অত্থব্যঞ্জনপদেসু ৱত্তব্বং, তং নেত্তিঅট্ঠকথাযং (নেত্তি. অট্ঠ. ২৩ আদযো) ৱিত্থাৰতো ৱুত্তমেৱ, তস্মা তত্থ ৱুত্তনযেনেৱ ৱেদিতব্বং.
৬০২. এত্থেৱ যোজেতব্বং তস্স হেট্ঠাভূমিসমতিক্কমনমুখেন ভূমিৱিসেসাধিগমুপাযদীপনতো. সব্বত্থাপীতি ‘‘ৰূপসঞ্ঞানং সমতিক্কমা, আকাসানঞ্চাযতনং সমতিক্কম্মা’’তি সব্বেসুপি সমতিক্কমৱচনেসু.
৬১০. তংযেৱ আকাসং ফুটং ৱিঞ্ঞাণন্তি তংযেৱ কসিণুগ্ঘাটিমাকাসং ‘‘অনন্ত’’ন্তি মনসিকাৰেন ফুটং ফৰিত্ৱা ঠিতং পঠমাৰুপ্পৱিঞ্ঞাণং ‘‘অনন্তং ৱিঞ্ঞাণ’’ন্তি মনসি কৰোতীতি অত্থো. দুতিযৱিকপ্পে পন সামঞ্ঞজোতনা ৱিসেসে তিট্ঠতীতি ‘‘ফুট’’ন্তি ইমিনা ৱিঞ্ঞাণমেৱ ৱুত্তন্তি ফুটং ৱিঞ্ঞাণন্তি পঠমাৰুপ্পৱিঞ্ঞাণমাহ. তঞ্হি আকাসস্স সফৰণকৱিঞ্ঞাণং. ৱিঞ্ঞাণেনাতি চ কৰণত্থে কৰণৱচনং, তঞ্চ দুতিযাৰুপ্পৱিঞ্ঞাণং ৱদতীতি আহ ‘‘ৱিঞ্ঞাণঞ্চাযতনৱিঞ্ঞাণেন মনসি কৰোতী’’তি. তেনাতি পঠমাৰুপ্পৱিঞ্ঞাণেন. গহিতাকাৰন্তি অনন্তফৰণৱসেন গহিতাকাৰং. মনসি কৰোতীতি দুতিযাৰুপ্পপৰিকম্মমনসিকাৰেন মনসি কৰোতি. এৱন্তি যথাৱুত্তাকাৰং কসিণুগ্ঘাটিমাকাসে পঠমাৰুপ্পৱিঞ্ঞাণেন অনন্তফৰণৱসেন যো গহিতাকাৰো, তং মনসি কৰোন্তংযেৱ. তং ৱিঞ্ঞাণন্তি তং দুতিযাৰুপ্পৱিঞ্ঞাণং. অনন্তং ফৰতীতি ‘‘অনন্ত’’ন্তি ফৰতি, তস্মা দুতিযোযেৱত্থো যুত্তোতি. ‘‘যঞ্হী’’তিআদিনা যথাৱুত্তমত্থং পাকটং কৰোতি. তংফৰণাকাৰসহিতন্তি তস্মিং আকাসে ফৰণাকাৰসহিতং. ৱিঞ্ঞাণন্তি পঠমাৰুপ্পৱিঞ্ঞাণং.
৬১৫. পুব্বেতি দুতিযাৰুপ্পপৰিকম্মকালে. যং ‘‘অনন্তং ৱিঞ্ঞাণ’’ন্তি মনসি কতং, তংযেৱ পঠমাৰুপ্পৱিঞ্ঞাণমেৱ. তংযেৱ হি অভাৱেতি. আৰম্মণাতিক্কমৱসেন হি এতা সমাপত্তিযো লদ্ধব্বাতি.
নিদ্দেসৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
সুত্তন্তভাজনীযৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.