১৮. ধম্মহদযৱিভঙ্গো
১. সব্বসঙ্গাহিকৱাৰৱণ্ণনা
৯৭৮. ‘‘পঞ্চক্খন্ধা’’তিআদিনা খন্ধাদীনং ধাতুসম্ভৱপৰিযাপন্নপাতুভাৱ ভূমন্তৰতীসু ধাতূসুউপ্পাদকদানাদিকুসল কম্মতব্বিপাকঅভিঞ্ঞেয্যাদিআৰম্মণদুকদ্ৱযদিট্ঠাদিকুসলত্তিকাদিতিকপঞ্চকৰূপলোকিযদুকদ্ৱযভেদভিন্নানং নিৰৱসেসতো সঙ্গহিতত্তা দুতিযৱাৰাদীনঞ্চ এত্থ অনুপ্পৱেসতো সব্বসামঞ্ঞেন ৱুত্তো পঠমো সব্বসঙ্গাহিকৱাৰো নাম, দুতিযো উপ্পত্তানুপ্পত্তিদস্সনৱাৰো নামাতি ৱুত্তং. তত্থ পন ‘‘কামধাতুযা কতি খন্ধা কতি আযতনানী’’তিআদিনা (ৱিভ. ৯৯১) তেসং অত্থিতা এৱ ৱুত্তা, কিৰিযাৱিসেসস্স অপ্পযোগো ‘‘অত্থি ভৱতি সংৱিজ্জতী’’তি সামঞ্ঞকিৰিযায ৱিঞ্ঞেয্যভাৱতো, তেনাযং ‘‘সম্ভৱাসম্ভৱদস্সনৱাৰো’’তি ৱত্তুং যুত্তো, চতুত্থো চ উপপত্তিক্খণে উপ্পত্তানুপ্পত্তিদস্সনৱাৰোতি তত্থ পাতুভাৱাপাতুভাৱৱচনতো.
৯৭৯. যথাপুচ্ছন্তি পুচ্ছানুৰূপং অৱিতথব্যাকৰণং পৰেহি কতম্পি সব্বঞ্ঞুৱচনং ৱিঞ্ঞায কতত্তা সব্বঞ্ঞুব্যাকৰণমেৱ নাম হোতি, কো পন ৱাদো সব্বঞ্ঞুনা এৱ কতেতি অধিপ্পাযো.
২. উপ্পত্তানুপ্পত্তিৱাৰৱণ্ণনা
৯৯১. কামধাতুসম্ভূতানঞ্চাতি ইদ্ধিযা ৰূপধাতুগতানং কামাৱচৰসত্তানঞ্চাতি অত্থো. ঘানাযতনাদীনং অভাৱেনাতি এত্থ যদি তদভাৱেন গন্ধাযতনাদীনি আযতনাদিকিচ্চং ন কৰোন্তি, অসঞ্ঞসত্তেসু চক্খাযতনস্স অভাৱেন ৰূপাযতনং আযতনাদিকিচ্চং ন কৰেয্য. ততো ‘‘অসঞ্ঞসত্তানং দেৱানং উপপত্তিক্খণে দ্ৱাযতনানি পাতুভৱন্তী’’তিআদিৱচনং ন ৱত্তব্বং সিযা. কামাৱচৰাদিওকাসা তত্থ উপ্পজ্জমানসত্তানং, তত্থ পৰিযাপন্নধম্মানং ৱা অধিট্ঠানভাৱেন ‘‘ধাতূ’’তি ৱুচ্চন্তি, তথা যেসু কামাৱচৰাদিসত্তনিকাযেসু কামাৱচৰাদিসত্তা উপ্পজ্জন্তি, তেসং সত্তানং উপ্পত্তি এত্থাতি সত্তুপ্পত্তীতি ৱুচ্চমানা তে সত্তনিকাযা চ, ন পনেত্থ অপৰিযাপন্নোকাসো অপৰিযাপন্নসত্তনিকাযো চ অত্থি, যো ‘‘ধাতূ’’তি ৱুচ্চেয্যাতি ইমমত্থং দস্সেন্তো ‘‘ওকাসৱসেন ৱা সত্তুপ্পত্তিৱসেন ৱা অপৰিযাপন্নধাতু নাম নত্থী’’তি আহ. সত্তুপ্পত্তিৱসেনাতি ইমিনা ৱা ওকাসসত্তলোকদ্ৱযং সহ গহেত্ৱা তাদিসায অপৰিযাপন্নধাতুযা অভাৱং দস্সেতি, সত্তভাৱেন ৱা উপ্পত্তি সত্তুপ্পত্তি, সত্তাৱাসৱসেন তংতংভৱৱসেন উপ্পজ্জমানা উপাদিন্নকক্খন্ধা তংতংপৰিযাপন্নানং সদিসাধিট্ঠানভাৱেন ধাতূতি ৱুচ্চন্তীতি এৱং অপৰিযাপন্নধাতু নত্থীতি অত্থো.
৩. পৰিযাপন্নাপৰিযাপন্নৱাৰৱণ্ণনা
৯৯৯. ভৱৱসেন ওকাসৱসেন চ পৰিচ্ছিন্নাতি তত্থ অঞ্ঞত্থ চ উপ্পজ্জমানা উপাদিন্নকক্খন্ধা তংতংপৰিযাপন্না সব্বে দট্ঠব্বা.
৬. উপ্পাদককম্মআযুপ্পমাণৱাৰো
(১.) উপ্পাদককম্মৱণ্ণনা
১০২১. খন্ধাদীনং ধাতুসম্ভৱাদিৱসেন পভেদং ৱত্ৱা যে সত্তা ধাতুপ্পভেদৱন্তো, যঞ্চ তেসং উপ্পাদককম্মং, যো চ তস্স ৱিপাকো, তেসং ৱসেন পভেদং দস্সেতুং ‘‘তযো দেৱা’’তিআদিকো ছট্ঠৱাৰো আৰদ্ধো. খন্ধাদযো এৱ হি ধাতুত্তযভূতদেৱৱসেন দানাদিকম্মৱসেন তংতংআযুপ্পমাণপৰিচ্ছিন্নউপাদিন্নকক্খন্ধৱসেন চ ভিন্নাতি. চতুদোণং অম্বণং, ছদোণন্তি একে.
উপ্পাদককম্মৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
(২.) আযুপ্পমাণৱণ্ণনা
১০২৪. তযোপি জনাতি তযো জনসমূহাতি অধিপ্পাযো.
১০২৫. আভাতি সোভনা পভা.
১০২৬. কঞ্চনপিণ্ডো ৱিয সস্সিৰিকা কঞ্চনপিণ্ডসস্সিৰিকা. তত্থ পন সোভনপভায কিণ্ণা সুভাকিণ্ণাতি ৱত্তব্বে আ-কাৰস্স ৰস্সত্তং অন্তিমণ-কাৰস্স হ-কাৰঞ্চ কত্ৱা ‘‘সুভকিণ্হা’’তি ৱুত্তা, অথ পন সুভেন কিণ্ণা সুভকিণ্ণা. পুৰিমপদেসুপি পৰিত্তং সুভং এতেসন্তি পৰিত্তসুভা, অপ্পমাণং সুভং এতেসন্তি অপ্পমাণসুভাতি সুভ-সদ্দেন সমাসো যোজেতব্বো হোতি.
১০২৭. আৰম্মণমনসিকাৰা পুব্বভাগেন কথিতাতি ঝানক্খণে ততো পচ্ছা ৱা পৰিত্তাদিকসিণাৰম্মণভাৱনায আৱজ্জনেন চ ঝানস্স আৰম্মণমনসিকাৰনানত্ততা ন হোতি, পুব্বভাগভাৱনায পন পুব্বভাগাৱজ্জনেন চ হোতীতি অত্থো. পুব্বভাগভাৱনায ৱসেন হি ঝানং পৰিত্তপথৱীকসিণাদীসু তংতদাৰম্মণং হোতি, পুব্বভাগেন তংতংকসিণাৱজ্জনেন তংতংমনসিকাৰন্তি. ছন্দাদযো পন অপ্পনাক্খণেপি ৱিজ্জন্তি. তত্থ পণিধীতি ন তণ্হাপত্থনা, অথ খো ছন্দপত্থনাৱ দট্ঠব্বা. অধিমোক্খো নিচ্ছযো. অভিনীহাৰো চিত্তপ্পৱত্তিযেৱ. যদি পন ভৱছন্দভৱপত্থনাদযো তংতংভৱৱিসেসনিযামকা অধিপ্পেতা. ‘‘অপ্পনাযপি ৱট্টন্তী’’তি এতস্স অপ্পনায পৱত্তায ততো পচ্ছাপি ৱট্টন্তীতি অত্থো দট্ঠব্বো. সঞ্ঞাৱিৰাগাদীহি পন ৱিসেসিযমানং আৰম্মণং তথা তথা তত্থ পৱত্তো মনসিকাৰো চ ভৱৱিসেসনিযামকো পুব্বভাগোৱ ৱট্টতীতি ‘‘আৰম্মণমনসিকাৰা পুব্বভাগেন কথিতা’’তি ৱুত্তং.
ৱিপুলা ফলাতি ৱিপুলসন্তসুখাযুৱণ্ণাদিফলা. সুট্ঠু পস্সন্তি পঞ্ঞাচক্খুনা মংসদিব্বচক্খূহি চ.
১০২৮. ‘‘যাৱ ন তং পাপকম্মং ব্যন্তী হোতী’’তি (ম. নি. ৩.২৫০) ৱচনতো ‘‘কম্মমেৱ পমাণ’’ন্তি আহ, অব্বুদাদিআযুপ্পমাণপৰিচ্ছেদো পন কম্মৱসেনেৱ কতোতি অধিপ্পাযো.
নিলীযনোকাসস্স অভাৱাতি সমানজাতিকেন অচ্ছৰাগণেন সব্বদা পৰিৱাৰিযমানস্স কামগুণাকিণ্ণস্স তব্বিৰহিতট্ঠানস্স অভাৱাতি অত্থো.
কিং নিযমেতীতি কিং ঝানং উপপত্তিং নিযমেতীতি অত্থো. নৱ ব্ৰহ্মলোকেতি ব্ৰহ্মপাৰিসজ্জাদযো নৱপি সোধেত্ৱা. মত্থকেতি ৱেহপ্ফলেসূতি অত্থো. সেট্ঠভৱা নামাতি ততো পৰং অগমনতো উত্তমভৱাতি অধিপ্পাযো. তেনেৱ ভৱসীসানীতি গহিতা. ইমেসু তীসু ঠানেসূতি ৱেহপ্ফলাদিট্ঠানানি এৱ সন্ধায ৱুত্তং. ৱেহপ্ফলতো পন পুৰিমেসু নৱসু নিব্বত্তঅনাগামী অৰূপধাতুং উপপজ্জতীতি কত্ৱা ‘‘ৰূপধাতুযা চুতস্স অৰূপধাতুং উপপজ্জন্তস্স কস্সচি সত্ত অনুসযা অনুসেন্তি, কস্সচি পঞ্চ, কস্সচি তযো অনুসেন্তী’’তি (যম. ২.অনুসযযমক.৩১১) ইদং ৱুত্তং, ন ৱেহপ্ফলাদীসু উপপন্নং সন্ধাযাতি অযমেত্থ অধিপ্পাযো সিযা. যং পন ৱুত্তং ‘‘নৱসু ব্ৰহ্মলোকেসু নিব্বত্তঅৰিযসাৱকানং তত্ৰূপপত্তিযেৱ হোতি, ন হেট্ঠূপপত্তী’’তি, এতেন হেট্ঠূপপত্তি এৱ নিৱাৰিতা, ন তেস্ৱেৱ উপৰূপৰি ৱেহপ্ফলে চ উপপত্তি অৰূপধাতূপপত্তি চ. ‘‘পঠমজ্ঝানভূমিযং নিব্বত্তো অনাগামী নৱ ব্ৰহ্মলোকে সোধেত্ৱা মত্থকে ঠিতো পৰিনিব্বাতী’’তি ইদম্পি অনুপুব্বেন আৰোহন্তং সন্ধায ৱুত্তন্তি ন তেন তস্স মত্থকং অপ্পত্তস্স অৰূপধাতুং উপপত্তি নিৱাৰিতাতি দট্ঠব্বা.
যো ৱা অঞ্ঞত্থ তত্থ ৱা মগ্গং ভাৱেত্ৱা চৱিত্ৱা তত্থ উপপন্নো অৱিক্খম্ভিতৰূপৰাগো অৰিযসাৱকো, তং সন্ধায অযং অট্ঠকথা ৱুত্তা. তেনেৱ ‘‘নৱসু ব্ৰহ্মলোকেসু নিব্বত্তঅৰিযসাৱকান’’ন্তি, ‘‘পঠমজ্ঝানভূমিযং নিব্বত্তো অনাগামী’’তি, ‘‘ইমেসু তীসু ঠানেসু নিব্বত্তঅনাগামিনো’’তি চ সব্বত্থ নিব্বত্তগ্গহণং কতং. তস্স পন যেন তত্থ উপপন্নো, তস্মিং ৰূপৰাগে ৱিক্খম্ভিতে পুন ভৱাভিলাসো ন ভৱিস্সতীতি অৰূপৰাগুপচ্ছেদো চ ভৱিস্সতিযেৱ. যো পন পুথুজ্জনো তত্থ নিব্বত্তো অৰিযমগ্গং ভাৱেত্ৱা অৰূপেহি ৱিক্খম্ভিতৰূপৰাগো উপ্পন্নে মগ্গে নিব্বত্তভৱাদীনৱদস্সনৱসেন অনিৱত্তিতভৱাভিলাসো, তস্স ৱসেন যমকপাড়ি পৱত্তাতি ৱা অযমত্থো অধিপ্পেতো সিযা.
আযুপ্পমাণৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৭. অভিঞ্ঞেয্যাদিৱাৰৱণ্ণনা
১০৩০. ‘‘ৰুপ্পনলক্খণং ৰূপং, ফুসনলক্খণো ফস্সো’’তিআদিনা সামঞ্ঞৱিসেসলক্খণপৰিগ্গাহিকা সলক্খণপৰিগ্গাহিকা দিট্ঠিকঙ্খাৱিতৰণৱিসুদ্ধিযো ঞাতপৰিঞ্ঞা, ততো পৰং যাৱ অনুলোমা তীৰণপৰিঞ্ঞা, উদযব্বযানুপস্সনতো পট্ঠায যাৱ মগ্গা পহানপৰিঞ্ঞা.
তত্থ তত্থাতি খন্ধাদীনং তাৱ খন্ধৱিভঙ্গাদীসু পঞ্হপুচ্ছকৱাৰে ৱত্তব্বং ৱুত্তং, হেতুআদীনঞ্চ খন্ধাদীসু অন্তোগধত্তা তত্থ তত্থ পঞ্হপুচ্ছকৱাৰে ৱত্তব্বং ৱুত্তমেৱাতি দট্ঠব্বং.
অভিঞ্ঞেয্যাদিৱাৰৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
ধম্মহদযৱিভঙ্গৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
ইতি সম্মোহৱিনোদনিযা লীনত্থপদৱণ্ণনা
ৱিভঙ্গ-মূলটীকা সমত্তা.
নমো তস্স ভগৱতো অৰহতো সম্মাসম্বুদ্ধস্স