২. অভিধম্মভাজনীযৱণ্ণনা

৩৪. এৱং যা একৱিধাদিনা ৱুত্তৱেদনানং ভূমিৱসেন জানিতব্বতা, তং ৱত্ৱা পুন সম্পযুত্ততো দস্সিততাদিজানিতব্বপ্পকাৰং ৱত্তুমাহ ‘‘অপিচা’’তিআদি. অট্ঠৱিধেন তত্থাতি তত্থ-সদ্দস্স সত্তৱিধভেদেনেৱ যোজনা ছব্বিধভেদেন যোজনায সতি অট্ঠৱিধত্তাভাৱতো.

পূৰণত্থমেৱ ৱুত্তোতি দসৱিধতাপূৰণত্থমেৱ ৱুত্তো, ন নৱৱিধভেদে ৱিয নযদানত্থং. কস্মা? তত্থ নযস্স দিন্নত্তা. ভিন্দিতব্বস্স হি ভেদনং নযদানং, তঞ্চ তত্থ কতন্তি. যথা চ কুসলত্তিকো, এৱং ‘‘কাযসম্ফস্সজা ৱেদনা অত্থি সুখা, অত্থি দুক্খা’’তি ইদম্পি পূৰণত্থমেৱাতি দীপিতং হোতি অট্ঠৱিধভেদে নযস্স দিন্নত্তা.

পুব্বে গহিততো অঞ্ঞস্স গহণং ৱড্ঢনং গহণৱড্ঢনৱসেন, ন পুৰিমগহিতে ঠিতে অঞ্ঞুপচযৱসেন. ৱড্ঢন-সদ্দো ৱা ছেদনত্থো কেসৱড্ঢনাদীসু ৱিযাতি পুব্বে গহিতস্স অগ্গহণং ছিন্দনং ৱড্ঢনং, দুকতিকানং উভযেসং ৱড্ঢনং উভযৱড্ঢনং, উভযতো ৱা পৱত্তং ৱড্ঢনং উভযৱড্ঢনং, তদেৱ উভতোৱড্ঢনকং, তেন নযনীহৰণং উভতোৱড্ঢনকনীহাৰো. ৱড্ঢনকনযো ৱা ৱড্ঢনকনীহাৰো, উভযতো পৱত্তো ৱড্ঢনকনীহাৰো উভতোৱড্ঢনকনীহাৰো. তত্থ দুকমূলকতিকমূলকউভতোৱড্ঢনকেসু দুৱিধতিৱিধভেদানংযেৱ হি ৱিসেসো. অঞ্ঞে ভেদা অৱিসিট্ঠা, তথাপি পঞ্ঞাপ্পভেদজননত্থং ধম্মৱিতক্কেন ঞাতিৱিতক্কাদিনিৰত্থকৱিতক্কনিৱাৰণত্থং ইমঞ্চ পাড়িং ৱিতক্কেন্তস্স ধম্মুপসংহিতপামোজ্জজননত্থং একেকস্স ৱাৰস্স গহিতস্স নিয্যানমুখভাৱতো চ দুৱিধতিৱিধভেদনানত্তৱসেন ইতৰেপি ভেদা ৱুত্তাতি ৱেদিতব্বা অঞ্ঞমঞ্ঞাপেক্খেসু একস্স ৱিসেসেন ইতৰেসম্পি ৱিসিট্ঠভাৱতো. ন কেৱলং একৱিধোৱ, অথ খো দুৱিধো চ. ন চ একদুৱিধোৱ, অথ খো তিৱিধোপি. নাপি এক…পে… নৱৱিধোৱ, অথ খো দসৱিধোপীতি হি এৱঞ্চ তে ভেদা অঞ্ঞমঞ্ঞাপেক্খা, তস্মা একো ভেদো ৱিসিট্ঠো অত্তনা অপেক্খিযমানে, অত্তানঞ্চ অপেক্খমানে অঞ্ঞভেদে ৱিসেসেতীতি তস্স ৱসেন তেপি ৱত্তব্বতং অৰহন্তীতি ৱুত্তাতি দট্ঠব্বা.

সত্তৱিধেনাতিআদযো অঞ্ঞপ্পভেদনিৰপেক্খা কেৱলং বহুপ্পকাৰতাদস্সনত্থং ৱুত্তাতি সব্বেহি তেহি পকাৰেহি ‘‘বহুৱিধেন ৱেদনাক্খন্ধং দস্সেসী’’তি ৱুত্তং. মহাৱিসযো ৰাজা ৱিয সৱিসযে ভগৱাপি মহাৱিসযতায অপ্পটিহতো যথা যথা ইচ্ছতি, তথা তথা দেসেতুং সক্কোতি সব্বঞ্ঞুতানাৱৰণঞাণযোগতোতি অত্থো. দুকে ৱত্ৱা তিকা ৱুত্তাতি তিকা দুকেসু পক্খিত্তাতি যুত্তং, দুকা পন কথং তিকেসু পক্খিত্তাতি? পৰতো ৱুত্তেপি তস্মিং তস্মিং তিকে অপেক্খকাপেক্খিতব্বৱসেন দুকানং যোজিতত্তা.

কিৰিযমনোধাতু আৱজ্জনৱসেন লব্ভতীতি ৱুত্তং, আৱজ্জনা পন চক্খুসম্ফস্সপচ্চযা ন হোতি. ন হি সমানৱীথিযং পচ্ছিমো ধম্মো পুৰিমস্স কোচি পচ্চযো হোতি. যে চ ৱদন্তি ‘‘আৱজ্জনৱেদনাৱ চক্খুসঙ্ঘট্টনায উপ্পন্নত্তা এৱং ৱুত্তা’’তি, তঞ্চ ন যুত্তং. ন হি ‘‘চক্খুৰূপপটিঘাতো চক্খুসম্ফস্সো’’তি কত্থচি সুত্তে ৱা অট্ঠকথাযং ৱা ৱুত্তং. যদি সো চ চক্খুসম্ফস্সো সিযা, চক্খুৱিঞ্ঞাণসহজাতাপি ৱেদনা চক্খুসম্ফস্সপচ্চযাতি সা ইধ অট্ঠকথাযং ন ৱজ্জেতব্বা সিযা. পাড়িযঞ্চ ‘‘চক্খুসম্ফস্সপচ্চযা ৱেদনা অত্থি অব্যাকতা’’তি এত্থ সঙ্গহিতত্তা পুন ‘‘চক্খুসম্ফস্সজা ৱেদনা’’তি ন ৱত্তব্বং সিযাতি. অযং পনেত্থাধিপ্পাযো – আৱজ্জনৱেদনং ৱিনা চক্খুসম্ফস্সস্স উপ্পত্তি নত্থীতি তদুপ্পাদিকা সা তপ্পযোজনত্তা পৰিযাযেন চক্খুসম্ফস্সপচ্চযাতি ৱত্তুং যুত্তাতি, নিপ্পৰিযাযেন পন চক্খুসম্ফস্সস্স পৰতোৱ ৱেদনা লব্ভন্তি.

চতুত্তিংসচিত্তুপ্পাদৱসেনাতি এত্থ ৰূপাৰূপাৱচৰানং অগ্গহণং তেসং সযমেৱ মনোদ্ৱাৰভূতত্তা. সব্বভৱঙ্গমনো হি মনোদ্ৱাৰং, চুতিপটিসন্ধিযো চ ততো অনঞ্ঞাতি. ইমস্মিং পন চতুৱীসতিৱিধভেদে চক্খুসম্ফস্সপচ্চযাদিকুসলাদীনং সমানৱীথিযং লব্ভমানতা অট্ঠকথাযং ৱুত্তা, পাড়িযং পন একূনৱীসতিচতুৱীসতিকা সঙ্খিপিত্ৱা আগতাতি ‘‘চক্খুসম্ফস্সপচ্চযা ৱেদনাক্খন্ধো অত্থি অনুপাদিন্নঅনুপাদানিযো অসংকিলিট্ঠঅসংকিলেসিকো অৱিতক্কঅৱিচাৰো’’তিআদিনা নানাৱীথিগতানং লব্ভমানতায ৱুত্তত্তা কুসলত্তিকস্সপি নানাৱীথিযং লব্ভমানতা যোজেতব্বা. অট্ঠকথাযং পন সমানৱীথিযং চক্খুসম্ফস্সপচ্চযাদিকতা একন্তিকাতি কত্ৱা এত্থ লব্ভমানতা দস্সিতা, ন পন অসমানৱীথিযং লব্ভমানতা পটিক্খিত্তা. তেনেৱ ‘‘তানি সত্তৱিধাদীসু যত্থ কত্থচি ঠত্ৱা কথেতুং ৱট্টন্তী’’তি আহ. ন হি সমানৱীথিযংযেৱ উপনিস্সযকোটিসমতিক্কমভাৱনাহি লব্ভমানতা হোতি. তিধাপি চ লব্ভমানতং সন্ধায ‘‘যত্থ কত্থচি ঠত্ৱা কথেতুং ৱট্টন্তী’’তি ৱুচ্চতি.

এতানীতি যথাদস্সিতানি কুসলাদীনি চিত্তানি ৱদতি, ৱেদনানিদ্দেসেপি চ এতস্মিং পুব্বঙ্গমস্স চিত্তস্স ৱসেন কথেতুং সুখন্তি চিত্তসম্বন্ধো কতো. তেনেৱ পন চিত্তানি সত্তৱিধভেদে তিকভূমিৱসেন, চতুৱীসতিৱিধভেদে দ্ৱাৰতিকৱসেন, তিংসৱিধভেদে দ্ৱাৰভূমিৱসেন, বহুৱিধভেদে দ্ৱাৰতিকভূমিৱসেন দীপিতানীতি ‘‘তেসু যত্থ কত্থচি ঠত্ৱা কথেতুং ৱট্টন্তী’’তি ৱুত্তং. কুসলাদীনং দীপনা কামাৱচৰাদিভূমিৱসেন কাতব্বা, তা চ ভূমিযো তিংসৱিধভেদে সযমেৱাগতা, ন চ সত্তৱিধভেদে ৱিয দ্ৱাৰং অনামট্ঠং, অতিব্যত্তা চ এত্থ সমানাসমানৱীথীসু লব্ভমানতাতি তিংসৱিধে…পে… সুখদীপনানি হোন্তী’’তি ৱুত্তং. কস্মা পন তিংসৱিধস্মিংযেৱ ঠত্ৱা দীপযিংসু, ননু দ্ৱাৰতিকভূমীনং আমট্ঠত্তা বহুৱিধভেদে ঠত্ৱা দীপেতব্বানীতি? ন, দীপেতব্বট্ঠানাতিক্কমতো. সত্তৱিধভেদো হি দ্ৱাৰস্স অনামট্ঠত্তা দীপনায অট্ঠানং, চতুৱীসতিৱিধভেদে আমট্ঠদ্ৱাৰতিকা ন ভূমিযো অপেক্খিত্ৱা ঠপিতা, তিংসৱিধভেদে আমট্ঠদ্ৱাৰভূমিযো ৱুত্তা. যে চ ঠপিতা, তে চেত্থ তিকা অপেক্খিতব্বৰহিতা কেৱলং ভূমীহি সহ দীপেতব্বাৱ. তেনেদং দীপনায ঠানং, তদতিক্কমে পন ঠানাতিক্কমো হোতীতি.

উপনিস্সযকোটিযাতি এত্থ ‘‘সদ্ধং উপনিস্সায দানং দেতী’’তিআদিনা (পট্ঠা. ১.১.৪২৩) নানাৱীথিযং পকতূপনিস্সযো ৱুত্তোতি একৱীথিযং কুসলাদীনং চক্খুসম্ফস্সাদযো তদভাৱে অভাৱতো জাতি ৱিয জৰামৰণস্স উপনিস্সযলেসেন পচ্চযোতি ৱত্তুং যুজ্জেয্য, ইধ পন ‘‘কসিণৰূপদস্সনহেতুউপ্পন্না পৰিকম্মাদিৱেদনা চক্খুসম্ফস্সপচ্চযা’’তি ৱক্খতি, তস্মা নানাৱীথিযং গতানি এতানি চিত্তানি চক্খুসম্ফস্সপচ্চযা লব্ভমানানীতি ন উপনিস্সযলেসো উপনিস্সযকোটি, বলৱবলৱানং পন পৰিকম্মাদীনং উপনিস্সযানং সব্বেসং আদিভূতো উপনিস্সযো উপনিস্সযকোটি. ‘‘ৱালকোটি ন পঞ্ঞাযতী’’তিআদীসু ৱিয হি আদি, অৱযৱো ৱা কোটি. কসিণৰূপদস্সনতো পভুতি চ কামাৱচৰকুসলাদীনং ৱেদনানং উপনিস্সযো পৱত্তোতি তং দস্সনং উপনিস্সযকোটি. পৰিকম্মাদীনি ৱিয ৱা ন বলৱউপনিস্সযো দস্সনন্তি তস্স উপনিস্সযন্তভাৱেন উপনিস্সযকোটিতা ৱুত্তা. ঘানাদিদ্ৱাৰেসু তীসু উপনিস্সযকোটিযা লব্ভমানত্তাভাৱং ৱদন্তো ইধ সমানৱীথি ন গহিতাতি দীপেতি. দস্সনসৱনানি ৱিয হি কসিণপৰিকম্মাদীনং ঘাযনাদীনি উপনিস্সযা ন হোন্তীতি তদলাভো দীপিতোতি. যদিপি ৱাযোকসিণং ফুসিত্ৱাপি গহেতব্বং, পুৰিমেন পন সৱনেন ৱিনা তং ফুসনং সযমেৱ মূলুপনিস্সযো যেভুয্যেন ন হোতীতি তস্স উপনিস্সযকোটিতা ন ৱুত্তা.

অজ্ঝাসযেন সম্পত্তিগতো অজ্ঝাসযসম্পন্নো, সম্পন্নজ্ঝাসযোতি ৱুত্তং হোতি. ৱত্তপ্পটিৱত্তন্তি খুদ্দকঞ্চেৱ মহন্তঞ্চ ৱত্তং, পুব্বে ৱা কতং ৱত্তং, পচ্ছা কতং পটিৱত্তং. এৱং চক্খুৱিঞ্ঞাণন্তি আদিম্হি উপ্পন্নং আহ, ততো পৰং উপ্পন্নানিপি পন কসিণৰূপদস্সনকল্যাণমিত্তদস্সনসংৱেগৱত্থুদস্সনাদীনি উপনিস্সযপচ্চযা হোন্তিযেৱাতি. তেন তদুপনিস্সযং চক্খুৱিঞ্ঞাণং দস্সেতীতি ৱেদিতব্বং.

যথাভূতসভাৱাদস্সনং অসমপেক্খনা. ‘‘অস্মী’’তি ৰূপাদীসু ৱিনিবন্ধস্স. সভাৱন্তৰামসনৱসেন পৰামট্ঠস্স, পৰামট্ঠৱতোতি অত্থো. আৰম্মণাধিগহণৱসেন অনু অনু উপ্পজ্জনধম্মতায থিৰভাৱকিলেসস্স থামগতস্স, অপ্পহীনকামৰাগাদিকস্স ৱা. পৰিগ্গহে ঠিতোতি ৱীমংসায ঠিতো. এত্থ চ অসমপেক্খনাযাতিআদিনা মোহাদীনং কিচ্চেন পাকটেন তেসং উপ্পত্তিৱসেন ৱিচাৰণা দট্ঠব্বা. ৰূপদস্সনেন উপ্পন্নকিলেসসমতিক্কমৱসেন পৱত্তা ৰূপদস্সনহেতুকা হোতীতি ‘‘চক্খুসম্ফস্সপচ্চযা নাম জাতা’’তি আহ. এত্থ চ চক্খুসম্ফস্সস্স চতুভূমিকৱেদনায উপনিস্সযভাৱো এৱ পকাৰন্তৰেন কথিতো, তথা ‘‘ভাৱনাৱসেনা’’তি এত্থ চ.

কলাপসম্মসনেন তীণি লক্খণানি আৰোপেত্ৱা উদযব্বযানুপস্সনাদিকায ৱিপস্সনাপটিপাটিযা আদিম্হি ৰূপাৰম্মণপৰিগ্গহেন ৰূপাৰম্মণং সম্মসিত্ৱা, তংমূলকং ৱা সব্বং সম্মসনং আদিভূতে ৰূপাৰম্মণে পৱত্ততীতি কত্ৱা আহ ‘‘ৰূপাৰম্মণং সম্মসিত্ৱা’’তি. এত্থ চ নামৰূপপৰিগ্গহাদি সব্বং সম্মসনং ভাৱনাতি ৱেদিতব্বা. ৰূপাৰম্মণং সম্মসিত্ৱাতি চ যথাৱুত্তচক্খুৱিঞ্ঞাণস্স আৰম্মণভূতং ৰূপাৰম্মণং ৱুত্তং, ন যং কিঞ্চি. আৰম্মণেন হি চক্খুসম্ফস্সং দস্সেতীতি. এৱং ‘‘ৰূপাৰম্মণে উপ্পন্নং কিলেস’’ন্তি এত্থাপি ৱেদিতব্বং.

ইদং ফোট্ঠব্বং কিংনিস্সিতন্তি চক্খুদ্ৱাৰে ৱিয যোজনায যথাসম্ভৱং আপোধাতুযা অঞ্ঞমঞ্ঞস্স চ ৱসেন মহাভূতনিস্সিততা যোজেতব্বা.

জাতি…পে… বলৱপচ্চযো হোতীতি যথাৱুত্তানং ভযতো দিস্সমানানং জাতিআদীনং বলৱপচ্চযভাৱেন তেসং ভযতো দস্সনেন সহজাতস্স মনোসম্ফস্সস্স, তস্স ৱা দস্সনস্স দ্ৱাৰভূতস্স ভৱঙ্গমনোসম্ফস্সস্স বলৱপচ্চযভাৱং দস্সেতি.

ধম্মাৰম্মণেতি ন পুব্বে ৱুত্তে জাতিআদিআৰম্মণেৱ, অথ খো সব্বস্মিং ৰাগাদিৱত্থুভূতে ধম্মাৰম্মণে. ৱত্থুনিস্সিতন্তি এত্থ ৱেদনাদিসঙ্খাতস্স ধম্মাৰম্মণেকদেসস্স পৰিগ্গহমুখেন ধম্মাৰম্মণপৰিগ্গহং দস্সেতি.

মনোসম্ফস্সোতি ৱিঞ্ঞাণং সম্ফস্সস্স কাৰণভাৱেন গহিতং, তদেৱ অত্তনো ফলস্সেৱ ফলভাৱেন ৱত্তুং ন যুত্তং কাৰণফলসঙ্কৰভাৱেন সোতূনং সম্মোহজনকত্তাতি আহ ‘‘ন হি সক্কা ৱিঞ্ঞাণং মনোসম্ফস্সজন্তি নিদ্দিসিতু’’ন্তি, ন পন ৱিঞ্ঞাণস্স মনোসম্ফস্সেন সহজাতভাৱস্স অভাৱা. যস্মা ৱা যথা ‘‘তিণ্ণং সঙ্গতি ফস্সো’’তি (ম. নি. ১.২০৪; ৩.৪২০, ৪২৫-৪২৬; সং. নি. ৪.৬০) ৱচনতো ইন্দ্ৰিযৱিসযা ৱিয ৱিঞ্ঞাণম্পি ফস্সস্স ৱিসেসপচ্চযো, ন তথা ফস্সো ৱিঞ্ঞাণস্স, তস্মা ইন্দ্ৰিযৱিসযা ৱিয ৱিঞ্ঞাণম্পি চক্খুসম্ফস্সজাদিৱচনং ন অৰহতীতি চক্খুসম্ফস্সজাদিভাৱো ন কতোতি ৱেদিতব্বো.

অভিধম্মভাজনীযৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.