৪. সঙ্খাৰক্খন্ধনিদ্দেসৱণ্ণনা
২০. হেট্ঠিমকোটিযাতি এত্থ ভুম্মনিদ্দেসোৱ. তত্থ হি পধানং দস্সিতন্তি. যদি এৱং উপৰিমকোটিযা তং ন দস্সিতন্তি আপজ্জতীতি? নাপজ্জতি, উপৰিমকোটিগতভাৱেন ৱিনা হেট্ঠিমকোটিগতভাৱাভাৱতো. হেট্ঠিমকোটি হি সব্বব্যাপিকাতি. দুতিযে কৰণনিদ্দেসো, হেট্ঠিমকোটিযা আগতাতি সম্বন্ধো. পুৰিমেপি ৱা ‘‘হেট্ঠিমকোটিযা’’তি যং ৱুত্তং, তঞ্চ পধানসঙ্খাৰদস্সনৱসেনাতি সম্বন্ধকৰণেন কৰণনিদ্দেসোৱ. তংসম্পযুত্তা সঙ্খাৰাতি একূনপঞ্ঞাসপ্পভেদে সঙ্খাৰে আহ. গহিতাৱ হোন্তি তপ্পটিবদ্ধত্তা.
সঙ্খাৰক্খন্ধনিদ্দেসৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
পকিণ্ণককথাৱণ্ণনা
সমুগ্গম-সদ্দো সঞ্জাতিযং আদিউপ্পত্তিযং নিৰুড়্হো. তংতংপচ্চযসমাযোগে হি পুৰিমভৱসঙ্খাতা পুৰিমন্ততো উদ্ধঙ্গমনং সমুগ্গমো, সন্ধিযং ৱা পটিসন্ধিযং উগ্গমো সমুগ্গমো. সো পন যত্থ পঞ্চক্খন্ধা পৰিপুণ্ণা সমুগ্গচ্ছন্তি, তত্থেৱ দস্সিতো. এতেন নযেন অপৰিপুণ্ণখন্ধসমুগ্গমো একৱোকাৰচতুৱোকাৰেসু সক্কা ৱিঞ্ঞাতুন্তি. অথ ৱা যথাধিগতানং পঞ্চন্নম্পি খন্ধানং সহ উগ্গমো উপ্পত্তি সমুগ্গমো. এতস্মিং অত্থে ৱিকলুপ্পত্তি অসঙ্গহিতা হোতি. হিমৱন্তপ্পদেসে জাতিমন্তএড়কলোমং জাতিউণ্ণা. সপ্পিমণ্ডবিন্দূতি এৱং এত্থাপি বিন্দু-সদ্দো যোজেতব্বো. এৱংৱণ্ণপ্পটিভাগন্তি এৱংৱণ্ণং এৱংসণ্ঠানঞ্চ. পটিভজনং ৱা পটিভাগো, সদিসতাভজনং সদিসতাপত্তীতি অত্থো. এৱংৱিধো ৱণ্ণপ্পটিভাগো এতস্সাতি এৱংৱণ্ণপ্পটিভাগং.
সন্ততিসীসানীতি সন্ততিমূলানি, সন্ততিকোট্ঠাসা ৱা. অনেকিন্দ্ৰিযসমাহাৰভাৱতো হি পধানঙ্গং ‘‘সীস’’ন্তি ৱুচ্চতি, এৱং ৱত্থুদসকাদিকোট্ঠাসা অনেকৰূপসমুদাযভূতা ‘‘সীসানী’’তি ৱুত্তানীতি.
পঞ্চক্খন্ধা পৰিপুণ্ণা হোন্তীতি গণনাপাৰিপূৰিং সন্ধায ৱুত্তং, ন তস্স তস্স খন্ধস্স পৰিপুণ্ণতং. কম্মসমুট্ঠানপৱেণিযা ৱুত্তত্তা ‘‘উতুচিত্তাহাৰজপৱেণী চ এত্তকং কালং অতিক্কমিত্ৱা হোতী’’তিআদিনা ৱত্তব্বা সিযা, তং পন ‘‘পুব্বাপৰতো’’তি এত্থ ৱক্খতীতি অকথেত্ৱা কম্মজপৱেণী চ ন সব্বা ৱুত্তাতি অৱুত্তং দস্সেতুং ওপপাতিকসমুগ্গমো নাম দস্সিতো. এৱং…পে… পঞ্চক্খন্ধা পৰিপুণ্ণা হোন্তীতি পৰিপুণ্ণাযতনানং ৱসেন নযো দস্সিতো, অপৰিপুণ্ণাযতনানং পন কামাৱচৰানং ৰূপাৱচৰানং পৰিহীনাযতনস্স ৱসেন সন্ততিসীসহানি ৱেদিতব্বা.
পুব্বাপৰতোতি অযং ৱিচাৰণা ন পঞ্চন্নং খন্ধানং উপ্পত্তিযং, অথ খো তেসং ৰূপসমুট্ঠাপনেতি দট্ঠব্বা. তং দস্সেন্তো আহ ‘‘এৱং পনা’’তিআদি. অপচ্ছাঅপুৰে উপ্পন্নেসূতি এতেন সংসযকাৰণং দস্সেতি. সহুপ্পন্নেসু হি ইদমেৱ পঠমং ৰূপং সমুট্ঠাপেতি, ইদং পচ্ছাতি অদস্সিতং ন সক্কা ৱিঞ্ঞাতুং. এত্থ চ ‘‘পুব্বাপৰতো’’তি এতিস্সা ৱিচাৰণায ৱত্থুভাৱেন পটিসন্ধিযং উপ্পন্না পৱত্তা পঞ্চক্খন্ধা গহিতা. তত্থ চ নিদ্ধাৰণে ভুম্মনিদ্দেসোতি ‘‘ৰূপং পঠমং ৰূপং সমুট্ঠাপেতী’’তি আহ. অঞ্ঞথা ভাৱেনভাৱলক্খণত্থে ভুম্মনিদ্দেসে সতি ৰূপস্স ৰূপসমুট্ঠাপনক্খণে কম্মস্সপি ৰূপসমুট্ঠানং ৱদন্তীতি উভযন্তি ৱত্তব্বং সিযাতি. ৰূপাৰূপসন্ততিঞ্চ গহেত্ৱা অযং ৱিচাৰণা পৱত্তাতি ‘‘ৰূপং পঠমং ৰূপং সমুট্ঠাপেতী’’তি ৱুত্তং. অঞ্ঞথা পটিসন্ধিক্খণে এৱ ৱিজ্জমানে গহেত্ৱা ৱিচাৰণায কৰিযমানায অৰূপস্স ৰূপসমুট্ঠাপনমেৱ নত্থীতি পুব্বাপৰসমুট্ঠাপনৱিচাৰণাৱ ইধ ন উপপজ্জতীতি ৱত্তব্বং সিযাতি. ৱত্থু উপ্পাদক্খণে দুব্বলং হোতীতি সব্বৰূপানং উপ্পাদক্খণে দুব্বলতং সন্ধায ৱুত্তং. তদা হি তং পচ্ছাজাতপচ্চযৰহিতং আহাৰাদীহি চ অনুপত্থদ্ধন্তি ‘‘দুব্বল’’ন্তি ৱুত্তং. কম্মৱেগক্খিত্তত্তাতি ইদং সতিপি ভৱঙ্গস্স কম্মজভাৱে সাযং ৱিপাকসন্ততি পটিসন্ধিক্খণে পুৰিমভৱঙ্গসমুট্ঠাপকতো অঞ্ঞেন কম্মুনা খিত্তা ৱিয অপ্পতিট্ঠিতা, ততো পৰঞ্চ সমানসন্ততিযং অনন্তৰপচ্চযং পুৰেজাতপচ্চযঞ্চ লভিত্ৱা পতিট্ঠিতাতি ইমমত্থং সন্ধায ৱুত্তং.
পৱেণী ঘটিযতীতি চক্খাদিৱত্থুসন্ততি একস্মিং ৱিজ্জমানে এৱ অঞ্ঞস্স নিৰোধুপ্পত্তিৱসেন ঘটিযতি, ন চুতিপটিসন্ধিনিস্সযৱত্থূনং ৱিয ৱিচ্ছেদপ্পৱত্তীতি অত্থো. অঙ্গতোতি ঝানঙ্গতো. ঝানঙ্গানি হি চিত্তেন সহ ৰূপসমুট্ঠাপকানি, তেসং অনুবলদাযকানি মগ্গঙ্গাদীনি তেসু ৱিজ্জমানেসু ৱিসেসৰূপপ্পৱত্তিদস্সনতো. অথ ৱা যানি চিত্তঙ্গানি চেতনাদীনি চিত্তস্স ৰূপসমুট্ঠাপনে অঙ্গভাৱং সহাযভাৱং গচ্ছন্তি, তেসং বলদাযকেহি ঝানঙ্গাদীহি অপৰিহীনন্তি অত্থো. ততো পৰিহীনত্তা হি চক্খুৱিঞ্ঞাণাদীনি ৰূপং ন সমুট্ঠাপেন্তীতি. যো পন ৱদেয্য ‘‘পটিসন্ধিচিত্তেন সহজাতৱত্থু তস্স ঠিতিক্খণে চ ভঙ্গক্খণে চ পুৰেজাতন্তি কত্ৱা পচ্চযৱেকল্লাভাৱতো তস্মিং খণদ্ৱযে ৰূপং সমুট্ঠাপেতূ’’তি, তং নিৱাৰেন্তো আহ ‘‘যদি হি চিত্ত’’ন্তিআদি. তত্থ ঠিতিভঙ্গক্খণেসুপি তেসং ধম্মানং ৱত্থু পুৰেজাতং ন হোতীতি ন ৱত্তব্বমেৱেতন্তি অনুজানি, তত্থাপি দোসং দস্সেতি. যদি তদা ৰূপং সমুট্ঠাপেয্য, তৱ মতেন পটিসন্ধিচিত্তম্পি সমুট্ঠাপেয্য, তদা পন ৰূপুপ্পাদনমেৱ নত্থি. যদা চ ৰূপুপ্পাদনং, তদা উপ্পাদক্খণে তৱ মতেনপি পচ্চযৱেকল্লমেৱ পটিসন্ধিক্খণে পুৰেজাতনিস্সযাভাৱতো, তস্মা পটিসন্ধিচিত্তং ৰূপং ন সমুট্ঠাপেতীতি অযমেত্থ অধিপ্পাযো. উপ্পাদক্খণে অট্ঠ ৰূপানি গহেত্ৱা উট্ঠহতি. কস্মা? অৰূপধম্মানং অনন্তৰাদিপচ্চযৱসেন সৱেগানং পৰিপুণ্ণবলানমেৱ উপ্পত্তিতো.
অৱিসযতাযাতি অগতপুব্বস্স গামস্স আগন্তুকস্স অৱিসযভাৱতো. অপ্পহুততাযাতি তত্থ তস্স অনিস্সৰভাৱতো. চিত্তসমুট্ঠান…পে… ঠিতানীতি ইদং যেহাকাৰেহি চিত্তসমুট্ঠানৰূপানং চিত্তচেতসিকা পচ্চযা হোন্তি, তেহি সব্বেহি পটিসন্ধিযং চিত্তচেতসিকা সমতিংসকম্মজৰূপানং যথাসম্ভৱং পচ্চযা হোন্তীতি কত্ৱা ৱুত্তং.
ৱট্টমূলন্তি তণ্হা অৱিজ্জা ৱুচ্চতি. চুতিচিত্তেন উপ্পজ্জমানং ৰূপং ততো পুৰিমতৰেহি উপ্পজ্জমানং ৱিয ন ভৱন্তৰে উপ্পজ্জতীতি ৱট্টমূলস্স ৱূপসন্তত্তা অনুপ্পত্তি ৱিচাৰেতব্বা.
ৰূপস্স নত্থিতাযাতি ৰূপানং নিস্সৰণত্তা অৰূপস্স, ৱিৰাগৱসেন পহীনত্তা উপ্পাদেতব্বস্স অভাৱং সন্ধায ৱুত্তং. ৰূপোকাসে ৱা ৰূপং অত্থীতি কত্ৱা ৰূপপচ্চযানং ৰূপুপ্পাদনং হোতি, অৰূপং পন ৰূপস্স ওকাসো ন হোতীতি যস্মিং ৰূপে সতি চিত্তং অঞ্ঞং ৰূপং উপ্পাদেয্য, তদেৱ তত্থ নত্থীতি অত্থো. পুৰিমৰূপস্সপি হি পচ্চযভাৱো অত্থি পুত্তস্স পিতিসদিসতাদস্সনতোতি.
উতু পন পঠমং ৰূপং সমুট্ঠাপেতি পটিসন্ধিচিত্তস্স ঠিতিক্খণে সমুট্ঠাপনতোতি অধিপ্পাযো. উতু নাম চেস দন্ধনিৰোধোতিআদি উতুস্স ঠানক্খণে উপ্পাদনে কাৰণদস্সনত্থং অৰূপানং উপ্পাদকালদস্সনত্থঞ্চ ৱুত্তং. দন্ধনিৰোধত্তা হি সো ঠিতিক্খণে বলৱাতি তদা ৰূপং সমুট্ঠাপেতি, তস্মিং ধৰন্তে এৱ খিপ্পনিৰোধত্তা সোড়সসু চিত্তেসু উপ্পন্নেসু পটিসন্ধিঅনন্তৰং চিত্তং উতুনা সমুট্ঠিতে ৰূপে পুন সমুট্ঠাপেতীতি অধিপ্পাযো. তস্মিং ধৰন্তে এৱ সোড়স চিত্তানি উপ্পজ্জিত্ৱা নিৰুজ্ঝন্তীতি এতেন পন ৱচনেন যদি উপ্পাদনিৰোধক্খণা ধৰমানক্খণে এৱ গহিতা, ‘‘সোড়সচিত্তক্খণাযুকং ৰূপ’’ন্তি ৱুত্তং হোতি, অথুপ্পাদক্খণং অগ্গহেত্ৱা নিৰোধক্খণোৱ গহিতো, ‘‘সত্তৰসচিত্তক্খণাযুক’’ন্তি, সচে নিৰোধক্খণং অগ্গহেত্ৱা উপ্পাদক্খণো গহিতো, ‘‘অধিকসোড়সচিত্তক্খণাযুক’’ন্তি, যদি পন উপ্পাদনিৰোধক্খণা ধৰমানক্খণে ন গহিতা, ‘‘অধিকসত্তৰসচিত্তক্খণাযুক’’ন্তি. যস্মা পন ‘‘তেসু পটিসন্ধিঅনন্তৰ’’ন্তি পটিসন্ধিপি তস্স ধৰমানক্খণে উপ্পন্নেসু গহিতা, তস্মা উপ্পাদক্খণো ধৰমানক্খণে গহিতোতি নিৰোধক্খণে অগ্গহিতে অধিকসোড়সচিত্তক্খণাযুকতা ৱক্খমানা, গহিতে ৱা সোড়সচিত্তক্খণাযুকতা অধিপ্পেতাতি ৱেদিতব্বা.
ওজা খৰাতি সৱত্থুকং ওজং সন্ধাযাহ. সভাৱতো সুখুমায হি ওজায ৱত্থুৱসেন অত্থি ওড়াৰিকসুখুমতাতি.
চিত্তঞ্চেৱাতি চিত্তস্স পুব্বঙ্গমতায ৱুত্তং, তংসম্পযুত্তকাপি পন ৰূপসমুট্ঠাপকা হোন্তীতি. যথাহ ‘‘হেতূ হেতুসম্পযুত্তকানং ধম্মানং তংসমুট্ঠানানঞ্চ ৰূপানং হেতুপচ্চযেন পচ্চযো’’তিআদি (পট্ঠা. ১.১.১). চিত্তন্তি ৱা চিত্তুপ্পাদং গণ্হাতি, ন কম্মচেতনং ৱিয একধম্মমেৱ অৱিজ্জমানং. কম্মসমুট্ঠানঞ্চ তংসম্পযুত্তেহিপি সমুট্ঠিতং হোতূতি চে? ন, তেহি সমুট্ঠিতভাৱস্স অৱুত্তত্তা, অৱচনঞ্চ তেসং কেনচি পচ্চযেন পচ্চযভাৱাভাৱতো.
অদ্ধানপৰিচ্ছেদতোতি কালপৰিচ্ছেদতো. তত্থ ‘‘সত্তৰস চিত্তক্খণা ৰূপস্স অদ্ধা, ৰূপস্স সত্তৰসমো ভাগো অৰূপস্সা’’তি এসো অদ্ধানপৰিচ্ছেদো অধিপ্পেতো. পটিসন্ধিক্খণেতি ইদং নযদস্সনমত্তং দট্ঠব্বং ততো পৰম্পি ৰূপাৰূপানং সহুপ্পত্তিসব্ভাৱতো, ন পনেতং পটিসন্ধিক্খণে অসহুপ্পত্তিঅভাৱং সন্ধায ৱুত্তন্তি দট্ঠব্বং, পটিসন্ধিচিত্তস্স ঠিতিভঙ্গক্খণেসুপি ৰূপুপ্পত্তিং সযমেৱ ৱক্খতীতি. ফলপ্পত্তনিদস্সনেন চ ৰূপাৰূপানং অসমানকালতং নিদস্সেতি, ন সহুপ্পাদং তদত্থং অনাৰদ্ধত্তা. সহুপ্পাদেন পন অসমানকালতা সুখদীপনা হোতীতি তংদীপনত্থমেৱ সহুপ্পাদগ্গহণং.
যদি এৱং ৰূপাৰূপানং অসমানদ্ধত্তা অৰূপং ওহায ৰূপস্স পৱত্তি আপজ্জতীতি এতস্সা নিৱাৰণত্থমাহ ‘‘তত্থ কিঞ্চাপী’’তিআদি. একপ্পমাণাৱাতি নিৰন্তৰং পৱত্তমানেসু ৰূপাৰূপধম্মেসু নিচ্ছিদ্দেসু অৰূপৰহিতং ৰূপং, ৰূপৰহিতং ৱা অৰূপং নত্থীতি কত্ৱা ৱুত্তং. অযঞ্চ কথা পঞ্চৱোকাৰে কম্মজৰূপপ্পৱত্তিং নিব্বানপটিভাগনিৰোধসমাপত্তিৰহিতং সন্ধায কতাতি দট্ঠব্বা. পদে পদন্তি অত্তনো পদে এৱ পদং নিক্খিপন্তো ৱিয লহুং লহুং অক্কমিত্ৱাতি অত্থো. অনোহাযাতি যাৱ চুতি, তাৱ অৱিজহিত্ৱা, চুতিক্খণে পন সহেৱ নিৰুজ্ঝন্তীতি. যস্মিঞ্চদ্ধানে অঞ্ঞমঞ্ঞং অনোহায পৱত্তি, সো চ পটিসন্ধিচুতিপৰিচ্ছিন্নো উক্কংসতো এতেসং অদ্ধাতি. এৱন্তি এতেন পুব্বে ৱুত্তং অৱকংসতো অদ্ধাপকাৰং ইমঞ্চ সঙ্গণ্হাতীতি দট্ঠব্বং.
একুপ্পাদনানানিৰোধতোতি এতং দ্ৱযমপি সহ গহেত্ৱা ৰূপাৰূপানং ‘‘একুপ্পাদনানানিৰোধতো’’তি একো দট্ঠব্বাকাৰো ৱুত্তোতি দট্ঠব্বো. এৱং ইতো পৰেসুপি. পচ্ছিমকম্মজং ঠপেত্ৱাতি তস্স চুতিচিত্তেন সহ নিৰুজ্ঝনতো নানানিৰোধো নত্থীতি কত্ৱা ৱুত্তন্তি ৱদন্তি. তস্স পন একুপ্পাদোপি নত্থি হেট্ঠা সোড়সকে পচ্ছিমস্স ভঙ্গক্খণে উপ্পত্তিৱচনতো. যদি পন যস্স একুপ্পাদনানানিৰোধা দ্ৱেপি ন সন্তি, তং ঠপেতব্বং. সব্বম্পি চিত্তস্স ভঙ্গক্খণে উপ্পন্নং ঠপেতব্বং সিযা, পচ্ছিমকম্মজস্স পন উপ্পত্তিতো পৰতো চিত্তেসু পৱত্তমানেসু কম্মজৰূপস্স অনুপ্পত্তিতো ৱজ্জেতব্বং গহেতব্বঞ্চ তদা নত্থীতি ‘‘পচ্ছিমকম্মজং ঠপেত্ৱা’’তি ৱুত্তন্তি ৱেদিতব্বং. ততো পুব্বে পন অট্ঠচত্তালীসকম্মজৰূপপৱেণী অত্থীতি তত্থ যং চিত্তস্স উপ্পাদক্খণে উপ্পন্নং, তং অঞ্ঞস্স উপ্পাদক্খণে নিৰুজ্ঝতীতি ‘‘একুপ্পাদনানানিৰোধ’’ন্তি গহেত্ৱা ঠিতিভঙ্গক্খণেসু উপ্পন্নৰূপানি ৱজ্জেত্ৱা এৱং একুপ্পাদনানানিৰোধতো ৱেদিতব্বাতি যোজনা কতাতি দট্ঠব্বা. তঞ্হি ৰূপং অৰূপেন, অৰূপঞ্চ তেন একুপ্পাদনানানিৰোধন্তি. তত্থ সঙ্খলিকস্স ৱিয সম্বন্ধো পৱেণীতি কত্ৱা অট্ঠচত্তালীসকম্মজিযৱচনং কতং, অঞ্ঞথা একূনপঞ্ঞাসকম্মজিযৱচনং কত্তব্বং সিযা.
নানুপ্পাদ…পে… পচ্ছিমকম্মজেন দীপেতব্বাতি তেন সুদীপনত্তা ৱুত্তং. এতেন হি নযেন সক্কা ততো পুব্বেপি একস্স চিত্তস্স ভঙ্গক্খণে উপ্পন্নৰূপং অঞ্ঞস্সপি ভঙ্গক্খণে এৱ নিৰুজ্ঝতীতি তং অৰূপেন, অৰূপঞ্চ তেন নানুপ্পাদং একনিৰোধন্তি ৱিঞ্ঞাতুন্তি. উভযত্থাপি পন অঞ্ঞস্স চিত্তস্স ঠিতিক্খণে উপ্পন্নং ৰূপং অঞ্ঞস্স ঠিতিক্খণে, তস্স ঠিতিক্খণে উপ্পজ্জিত্ৱা ঠিতিক্খণে এৱ নিৰুজ্ঝনকং অৰূপঞ্চ ন সঙ্গহিতং, তং ‘‘নানুপ্পাদতো নানানিৰোধতো’’তি এত্থেৱ সঙ্গহং গচ্ছতীতি ৱেদিতব্বং. চতুসন্ততিকৰূপেন হি নানুপ্পাদনানানিৰোধতাদীপনা এত্থ ঠিতিক্খণে উপ্পন্নস্স দস্সিতত্তা অদস্সিতস্স ৱসেন নযদস্সনং হোতীতি. সমতিংসকম্মজৰূপেসু এৱ ঠিতস্সপি গব্ভে গতস্স মৰণং অত্থীতি তেসং এৱ ৱসেন পচ্ছিমকম্পি যোজিতং. অমৰা নাম ভৱেয্যুং, কস্মা? যথা ছন্নং ৱত্থূনং পৱত্তি, এৱং তদুপ্পাদককম্মেনেৱ ভৱঙ্গাদীনঞ্চ তব্বত্থুকানং পৱত্তিযা ভৱিতব্বন্তি. ন হি তং কাৰণং অত্থি, যেন তং কম্মজেসু একচ্চং পৱত্তেয্য, একচ্চং ন পৱত্তেয্যাতি. তস্মা আযুউস্মাৱিঞ্ঞাণাদীনং জীৱিতসঙ্খাৰানং অনূনত্তা ৱুত্তং ‘‘অমৰা নাম ভৱেয্যু’’ন্তি.
‘‘উপ্পাদক্খণে উপ্পন্নং অঞ্ঞস্স উপ্পাদক্খণে নিৰুজ্ঝতি, ঠিতিক্খণে উপ্পন্নং অঞ্ঞস্স ঠিতিক্খণে, ভঙ্গক্খণে উপ্পন্নং অঞ্ঞস্স ভঙ্গক্খণে নিৰুজ্ঝতী’’তি ইদং অট্ঠকথাযং আগতত্তা ৱুত্তন্তি অধিপ্পাযো. অত্তনো পনাধিপ্পাযং উপ্পাদক্খণে উপ্পন্নং নিৰোধক্খণে, ঠিতিক্খণে উপ্পন্নঞ্চ উপ্পাদক্খণে, ভঙ্গক্খণে উপ্পন্নং ঠিতিক্খণে নিৰুজ্ঝতীতি দীপেতিযেৱ. এৱঞ্চ কত্ৱা অদ্ধানপৰিচ্ছেদে ‘‘তং পন সত্তৰসমেন চিত্তেন সদ্ধিং নিৰুজ্ঝতী’’তি (ৱিভ. অট্ঠ. ২৬ পকিণ্ণককথা) ৱুত্তং. ইমায পাড়িযা ৱিৰুজ্ঝতি, কস্মা? চতুসমুট্ঠানিকৰূপস্সপি সমানাযুকতায ভৱিতব্বত্তাতি অধিপ্পাযো. যথা পন এতেহি যোজিতং, তথা ৰূপস্স একুপ্পাদনানানিৰোধতা নানুপ্পাদেকনিৰোধতা চ নত্থিযেৱ.
যা পন এতেহি ৰূপস্স সত্তৰসচিত্তক্খণাযুকতা ৱুত্তা, যা চ অট্ঠকথাযং ততিযভাগাধিকসোড়সচিত্তক্খণাযুকতা, সা পটিচ্চসমুপ্পাদৱিভঙ্গট্ঠকথাযং (ৱিভ. অট্ঠ. ২২৭) অতীতাৰম্মণায চুতিযা অনন্তৰা পচ্চুপ্পন্নাৰম্মণং পটিসন্ধিং দস্সেতুং ‘‘এত্তাৱতা একাদস চিত্তক্খণা অতীতা হোন্তি, তথা পঞ্চদস চিত্তক্খণা অতীতা হোন্তি, অথাৱসেসপঞ্চচিত্তএকচিত্তক্খণাযুকে তস্মিং যেৱাৰম্মণে পটিসন্ধিচিত্তং উপ্পজ্জতী’’তি দস্সিতেন সোড়সচিত্তক্খণাযুকভাৱেন ৱিৰুজ্ঝতি. ন হি সক্কা ‘‘ঠিতিক্খণে এৱ ৰূপং আপাথমাগচ্ছতী’’তি ৱত্তুং. তথা হি সতি ন ৰূপস্স একাদস ৱা পঞ্চদসেৱ ৱা চিত্তক্খণা অতীতা, অথ খো অতিৰেকএকাদসপঞ্চদসচিত্তক্খণা. তস্মা যদিপি পঞ্চদ্ৱাৰে ঠিতিপ্পত্তমেৱ ৰূপং পসাদং ঘট্টেতীতি যুজ্জেয্য, মনোদ্ৱাৰে পন উপ্পাদক্খণেপি আপাথমাগচ্ছতীতি ইচ্ছিতব্বমেতং. ন হি মনোদ্ৱাৰে অতীতাদীসু কিঞ্চি আপাথং নাগচ্ছতীতি. মনোদ্ৱাৰে চ এৱং ৱুত্তং ‘‘একাদস চিত্তক্খণা অতীতা, অথাৱসেসপঞ্চচিত্তক্খণাযুকে’’তি (ৱিভ. অট্ঠ. ২২৭).
যো চেত্থ চিত্তস্স ঠিতিক্খণো ৱুত্তো, সো চ অত্থি নত্থীতি ৱিচাৰেতব্বো. চিত্তযমকে (যম. ২.চিত্তযমক.১০২) হি ‘‘উপ্পন্নং উপ্পজ্জমানন্তি? ভঙ্গক্খণে উপ্পন্নং, নো চ উপ্পজ্জমান’’ন্তি এত্তকমেৱ ৱুত্তং, ন ৱুত্তং ‘‘ঠিতিক্খণে ভঙ্গক্খণে চা’’তি. তথা ‘‘নুপ্পজ্জমানং নুপ্পন্নন্তি? ভঙ্গক্খণে নুপ্পজ্জমানং, নো চ নুপ্পন্ন’’ন্তি এত্তকমেৱ ৱুত্তং, ন ৱুত্তং ‘‘ঠিতিক্খণে ভঙ্গক্খণে চা’’তি. এৱং ‘‘ন নিৰুদ্ধং ন নিৰুজ্ঝমানং, ন নিৰুজ্ঝমানং ন নিৰুদ্ধ’’ন্তি এতেসং পৰিপুণ্ণৱিস্সজ্জনে ‘‘উপ্পাদক্খণে অনাগতঞ্চা’’তি ৱত্ৱা ‘‘ঠিতিক্খণে’’তি অৱচনং, অতিক্কন্তকালৱাৰে চ ‘‘ভঙ্গক্খণে চিত্তং উপ্পাদক্খণং ৱীতিক্কন্ত’’ন্তি ৱত্ৱা ‘‘ঠিতিক্খণে’’তি অৱচনং ঠিতিক্খণাভাৱং চিত্তস্স দীপেতি. সুত্তেসুপি হি ‘‘ঠিতস্স অঞ্ঞথত্তং পঞ্ঞাযতী’’তি তস্সেৱ (সং. নি. ৩.৩৮; অ. নি. ৩.৪৭) একস্স অঞ্ঞথত্তাভাৱতো ‘‘যস্সা অঞ্ঞথত্তং পঞ্ঞাযতি, সা সন্ততিঠিতী’’তি ন ন সক্কা ৱত্তুন্তি, ৱিজ্জমানং ৱা খণদ্ৱযসমঙ্গিং ঠিতন্তি.
যো চেত্থ চিত্তনিৰোধক্খণে ৰূপুপ্পাদো ৱুত্তো, সো চ ৱিচাৰেতব্বো ‘‘যস্স ৱা পন সমুদযসচ্চং নিৰুজ্ঝতি, তস্স দুক্খসচ্চং উপ্পজ্জতীতি? নোতি ৱুত্ত’’ন্তি (যম. ১.সচ্চযমক.১৩৬). যো চ চিত্তস্স উপ্পাদক্খণে ৰূপনিৰোধো ৱুত্তো, সো চ ৱিচাৰেতব্বো ‘‘যস্স কুসলা ধম্মা উপ্পজ্জন্তি, তস্স অব্যাকতা ধম্মা নিৰুজ্ঝন্তীতি? নোতিআদি (যম. ৩.ধম্মযমক.১৬৩) ৱুত্ত’’ন্তি. ন চ চিত্তসমুট্ঠানৰূপমেৱ সন্ধায পটিক্খেপো কতোতি সক্কা ৱত্তুং চিত্তসমুট্ঠানৰূপাধিকাৰস্স অভাৱা, অব্যাকতসদ্দস্স চ চিত্তসমুট্ঠানৰূপেস্ৱেৱ অপ্পৱত্তিতো. যদি সঙ্খাৰযমকে কাযসঙ্খাৰস্স চিত্তসঙ্খাৰেন সহুপ্পাদেকনিৰোধৱচনতো অব্যাকত-সদ্দেন চিত্তসমুট্ঠানমেৱেত্থ গহিতন্তি কাৰণং ৱদেয্য, তম্পি অকাৰণং. ন হি তেন ৱচনেন অঞ্ঞৰূপানং চিত্তেন সহুপ্পাদসহনিৰোধপটিক্খেপো কতো, নাপি নানুপ্পাদনানানিৰোধানুজাননং, নেৱ চিত্তসমুট্ঠানতো অঞ্ঞস্স অব্যাকতভাৱনিৱাৰণঞ্চ কতং, তস্মা তথা অপ্পটিক্খিত্তানানুঞ্ঞাতানিৱাৰিতাব্যাকতভাৱানং সহুপ্পাদসহনিৰোধাদিকানং কম্মজাদীনং এতেন চিত্তস্স উপ্পাদক্খণে নিৰোধো পটিক্খিত্তোতি ন সক্কা কম্মজাদীনং চিত্তস্স উপ্পাদক্খণে নিৰোধং ৱত্তুং. যমকপাড়িঅনুস্সৰণে চ সতি উপ্পাদানন্তৰং চিত্তস্স ভিজ্জমানতাতি তস্মিং খণে চিত্তং ন চ ৰূপং সমুট্ঠাপেতি ৱিনস্সমানত্তা, নাপি চ অঞ্ঞস্স ৰূপসমুট্ঠাপকস্স সহাযভাৱং গচ্ছতীতি পটিসন্ধিচিত্তেন সহুপ্পন্নো উতু তদনন্তৰস্স চিত্তস্স উপ্পাদক্খণে ৰূপং সমুট্ঠাপেয্য. এৱঞ্চ সতি ৰূপাৰূপানং আদিম্হি সহ ৰূপসমুট্ঠাপনতো পুব্বাপৰতোতি ইদম্পি নত্থি, অতিলহুপৰিৱত্তঞ্চ চিত্তন্তি যেন সহুপ্পজ্জতি, তং চিত্তক্খণে ৰূপং উপ্পজ্জমানমেৱাতি সক্কা ৱত্তুং. তেনেৱ হি তং পটিসন্ধিতো উদ্ধং অচিত্তসমুট্ঠানানং অত্তনা সহ উপ্পজ্জমানানং ন কেনচি পচ্চযেন পচ্চযো হোতি, তদনন্তৰঞ্চ তং ঠিতিপ্পত্তন্তি তদনন্তৰং চিত্তং তস্স পচ্ছাজাতপচ্চযো হোতি, ন সহজাতপচ্চযোতি. যদি এৱং ‘‘যস্স কাযসঙ্খাৰো উপ্পজ্জতি, তস্স ৱচীসঙ্খাৰো নিৰুজ্ঝতীতি? নো’’তি (যম. ২.সঙ্খাৰযমক.১২৮), ৱত্তব্বন্তি চে? ন, চিত্তনিৰোধক্খণে ৰূপুপ্পাদাৰম্ভাভাৱতোতি. নিপ্পৰিযাযেন হি চিত্তস্স উপ্পাদক্খণে এৱ ৰূপং উপ্পজ্জমানং হোতি, চিত্তক্খণে পন অৱীতিৱত্তে তং অত্তনো ৰূপসমুট্ঠাপনপুৰেজাতপচ্চযকিচ্চং ন কৰোতি, অৰূপঞ্চ তস্স পচ্ছাজাতপচ্চযো ন হোতীতি ঠিতিপ্পত্তিৱিসেসালাভং সন্ধায পৰিযাযেন ইদং ৱুত্তন্তি.
ততো পৰং পনাতি এতস্স ‘‘এত্থ পন যদেত’’ন্তিআদিকাযপি সঙ্গহকথায নিট্ঠিতায পুৰিমকথায সন্নিট্ঠানতো ‘‘ততো পট্ঠায কম্মজৰূপপৱেণী ন পৱত্ততী’’তি এতেন সহ সম্বন্ধোতি চুতিতো পৰন্তি অত্থো.
ৰূপং পন ৰূপেন সহাতিআদিনা যথা অট্ঠকথাযং ৱুত্তং, তথা একুপ্পাদেকনিৰোধতা ৰূপানং অৰূপেহি, অৰূপানং ৰূপেহি চ নত্থীতি কত্ৱা ৰূপানং ৰূপেহেৱ, অৰূপানঞ্চ অৰূপেহি যোজিতা.
সৰীৰস্স ৰূপং অৱযৱভূতন্তি অত্থো, ঘনভূতো পুঞ্জভাৱো ঘনপুঞ্জভাৱো, ন তিলমুগ্গাদিপুঞ্জা ৱিয সিথিলসম্বন্ধনানং পুঞ্জোতি অত্থো. একুপ্পাদাদিতাতি যথাৱুত্তে তযো পকাৰে আহ.
হেট্ঠাতি ৰূপকণ্ডৱণ্ণনাযং. পৰিনিপ্ফন্নাৱ হোন্তীতি ৱিকাৰৰূপাদীনঞ্চ ৰূপকণ্ডৱণ্ণনাযং পৰিনিপ্ফন্নতাপৰিযাযো ৱুত্তোতি কত্ৱা ৱুত্তং. পৰিনিপ্ফন্ননিপ্ফন্নানং কো ৱিসেসোতি? পুব্বন্তাপৰন্তপৰিচ্ছিন্নো পচ্চযেহি নিপ্ফাদিতো তিলক্খণাহতো সভাৱধম্মো পৰিনিপ্ফন্নো, নিপ্ফন্নো পন অসভাৱধম্মোপি হোতি নামগ্গহণসমাপজ্জনাদিৱসেন নিপ্ফাদিযমানোতি. নিৰোধসমাপত্তি পনাতি এতেন সব্বম্পি উপাদাপঞ্ঞত্তিং তদেকদেসেন দস্সেতীতি ৱেদিতব্বং.
পকিণ্ণককথাৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
কমাদিৱিনিচ্ছযকথাৱণ্ণনা
দস্সনেন পহাতব্বাতিআদিনা পঠমং পহাতব্বা পঠমং ৱুত্তা, দুতিযং পহাতব্বা দুতিযন্তি অযং পহানক্কমো. অনুপুব্বপণীতা ভূমিযো অনুপুব্বেন ৱৱত্থিতাতি তাসং ৱসেন দেসনায ভূমিক্কমো. ‘‘চত্তাৰো সতিপট্ঠানা’’তিআদিকো (সং. নি. ৫.৩৭২, ৩৮২, ৩৮৩; ৱিভ. ৩৫৫) একক্খণেপি সতিপট্ঠানাদিসম্ভৱতো দেসনাক্কমোৱ. দানকথাদযো অনুপুব্বুক্কংসতো কথিতা, উপ্পত্তিআদিৱৱত্থানাভাৱতো পন দানাদীনং ইধ দেসনাক্কমৱচনং. দেসনাক্কমোতি চ যথাৱুত্তৱৱত্থানাভাৱতো অনেকেসং ৱচনানং সহ পৱত্তিযা অসম্ভৱতো যেন কেনচি পুব্বাপৰিযেন দেসেতব্বত্তা তেন তেনাধিপ্পাযেন দেসনামত্তস্সেৱ কমো ৱুচ্চতি. অভেদেন হীতি ৰূপাদীনং ভেদং অকত্ৱা পিণ্ডগ্গহণেনাতি অত্থো. চক্খুআদীনম্পি ৱিসযভূতন্তি একদেসেন ৰূপক্খন্ধং সমুদাযভূতং ৱদতি. এৱন্তি এত্থ ৱুত্তনযেনাতি অধিপ্পাযো. ‘‘ছদ্ৱাৰাধিপতি ৰাজা’’তি (ধ. প. অট্ঠ. ২.এৰকপত্তনাগৰাজৱত্থু) ‘‘মনোপুব্বঙ্গমা ধম্মা’’তি (ধ. প. ১-২) চ ৱচনতো ৱিঞ্ঞাণং অধিপতি.
ৰূপক্খন্ধে ‘‘সাসৱং উপাদানিয’’ন্তি ৱচনং অনাসৱানং ধম্মানং সব্ভাৱতো ৰূপক্খন্ধস্স তংসভাৱতানিৱত্তনত্থং, ন অনাসৱৰূপনিৱত্তনত্থন্তি. অনাসৱাৱ খন্ধেসু ৱুত্তাতি এত্থ অট্ঠানপ্পযুত্তো এৱ-সদ্দো দট্ঠব্বো, অনাসৱা খন্ধেস্ৱেৱ ৱুত্তাতি অত্থো.
সব্বসঙ্খতানং সভাগেন একজ্ঝং সঙ্গহো সব্বসঙ্খতসভাগেকসঙ্গহো. সভাগসভাগেন হি সঙ্গয্হমানা সব্বসঙ্খতা ফস্সাদযো পঞ্চক্খন্ধা হোন্তি. তত্থ ৰুপ্পনাদিসামঞ্ঞেন সমানকোট্ঠাসা ‘‘সভাগা’’তি ৱেদিতব্বা. তেসু সঙ্খতাভিসঙ্খৰণকিচ্চং আযূহনৰসায চেতনায বলৱন্তি সা ‘‘সঙ্খাৰক্খন্ধো’’তি ৱুত্তা, অঞ্ঞে চ ৰুপ্পনাদিৱিসেসলক্খণৰহিতা ফস্সাদযো সঙ্খতাভিসঙ্খৰণসামঞ্ঞেনাতি দট্ঠব্বা. ফুসনাদযো পন সভাৱা ৱিসুং খন্ধ-সদ্দৱচনীযা ন হোন্তীতি ধম্মসভাৱৱিঞ্ঞুনা তথাগতেন ফস্সখন্ধাদযো ন ৱুত্তাতি দট্ঠব্বাতি. ‘‘যে কেচি, ভিক্খৱে, সমণা ৱা ব্ৰাহ্মণা ৱা সস্সতৱাদা সস্সতং লোকঞ্চ পঞ্ঞপেন্তি অত্তানঞ্চ, সব্বে তে ইমেযেৱ পঞ্চুপাদানক্খন্ধে নিস্সায পটিচ্চ, এতেসং ৱা অঞ্ঞতৰ’’ন্তিআদীনঞ্চ সুত্তানং ৱসেন অত্তত্তনিযগাহৱত্থুস্স এতপৰমতা দট্ঠব্বা, এতেন চ ৱক্খমানসুত্তৱসেন চ খন্ধে এৱ নিস্সায পৰিত্তাৰম্মণাদিৱসেন ন ৱত্তব্বা চ দিট্ঠি উপ্পজ্জতি, খন্ধনিব্বানৱজ্জস্স সভাৱধম্মস্স অভাৱতোতি ৱুত্তং হোতি. অঞ্ঞেসঞ্চ খন্ধ-সদ্দৱচনীযানং সীলক্খন্ধাদীনং সব্ভাৱতো ন পঞ্চেৱাতি এতং চোদনং নিৱত্তেতুমাহ ‘‘অঞ্ঞেসঞ্চ তদৱৰোধতো’’তি.
দুক্খদুক্খৱিপৰিণামদুক্খসঙ্খাৰদুক্খতাৱসেন ৱেদনায আবাধকত্তং দট্ঠব্বং. ৰাগাদিসম্পযুত্তস্স ৱিপৰিণামাদিদুক্খস্স ইত্থিপুৰিসাদিআকাৰগ্গাহিকা তংতংসঙ্কপ্পমূলভূতা সঞ্ঞা সমুট্ঠানং. ৰোগস্স পিত্তাদীনি ৱিয আসন্নকাৰণং সমুট্ঠানং, উতুভোজনৱেসমাদীনি ৱিয মূলকাৰণং নিদানং. ‘‘চিত্তস্সঙ্গভূতা চেতসিকা’’তি চিত্তং গিলানূপমং ৱুত্তং, সুখসঞ্ঞাদিৱসেন ৱেদনাকাৰণায হেতুভাৱতো ৱেদনাভোজনস্স ছাদাপনতো চ সঞ্ঞা অপৰাধূপমা ব্যঞ্জনূপমা চ, ‘‘পঞ্চ ৱধকা পচ্চত্থিকাতি খো, ভিক্খৱে, পঞ্চন্নেতং উপাদানক্খন্ধানং অধিৱচন’’ন্তি আসিৱিসূপমে (সং. নি. ৪.২৩৮) ৱধকাতি ৱুত্তা, ‘‘ভাৰোতি খো, ভিক্খৱে, পঞ্চন্নেতং উপাদানক্খন্ধানং অধিৱচন’’ন্তি ভাৰসুত্তে (সং. নি. ৩.২২) ভাৰাতি, ‘‘অতীতংপাহং অদ্ধানং ৰূপেন খজ্জিং, সেয্যথাপাহং এতৰহি পচ্চুপ্পন্নেন ৰূপেন খজ্জামি, অহঞ্চেৱ খো পন অনাগতং ৰূপং অভিনন্দেয্যং, অনাগতেনপাহং ৰূপেন খজ্জেয্যং. সেয্যথাপেতৰহি খজ্জামী’’তিআদিনা খজ্জনীযপৰিযাযেন (সং. নি. ৩.৭৯) খাদকাতি, ‘‘সো অনিচ্চং ৰূপং ‘অনিচ্চং ৰূপ’ন্তি যথাভূতং নপ্পজানাতী’’তিআদিনা যমকসুত্তে (সং. নি. ৩.৮৫) অনিচ্চাদিকাতি. যদিপি ইমস্মিং ৱিভঙ্গে অৱিসেসেন খন্ধা ৱুত্তা, বাহুল্লেন পন উপাদানক্খন্ধানং তদন্তোগধানং দট্ঠব্বতা ৱুত্তাতি ৱেদিতব্বাতি.
দেসিতাদিচ্চবন্ধুনাতি দেসিতং আদিচ্চবন্ধুনা, দেসিতানি ৱা. গাথাসুখত্থং অনুনাসিকলোপো, নিকাৰলোপো ৱা কতো.
গহেতুং ন সক্কাতি নিচ্চাদিৱসেন গহেতুং ন যুত্তন্তি অত্থো.
ৰূপেন সণ্ঠানেন ফলকসদিসো দিস্সমানো খৰভাৱাভাৱা ফলককিচ্চং ন কৰোতীতি ‘‘ন সক্কা তং গহেত্ৱা ফলকং ৱা আসনং ৱা কাতু’’ন্তি আহ. ন তথা তিট্ঠতীতি নিচ্চাদিকা ন হোতীতি অত্থো, তণ্হাদিট্ঠীহি ৱা নিচ্চাদিগ্গহণৱসেন উপ্পাদাদিঅনন্তৰং ভিজ্জনতো গহিতাকাৰা হুত্ৱা ন তিট্ঠতীতি অত্থো. কোটিসতসহস্সসঙ্খ্যাতি ইদং ন গণনপৰিচ্ছেদদস্সনং, বহুভাৱদস্সনমেৱ পনেতং দট্ঠব্বং. উদকজল্লকন্তি উদকলসিকং. যথা উদকতলে বিন্দুনিপাতজনিতো ৱাতো উদকজল্লকং সঙ্কড্ঢিত্ৱা পুটং কত্ৱা পুপ্ফুড়ং নাম কৰোতি, এৱং ৱত্থুম্হি আৰম্মণাপাথগমনজনিতো ফস্সো অনুপচ্ছিন্নং কিলেসজল্লং সহকাৰীপচ্চযন্তৰভাৱেন সঙ্কড্ঢিত্ৱা ৱেদনং নাম কৰোতি. ইদঞ্চ কিলেসেহি মূলকাৰণভূতেহি আৰম্মণস্সাদনভূতেহি চ নিব্বত্তং ৱট্টগতৱেদনং সন্ধায ৱুত্তন্তি ৱেদিতব্বং. উক্কট্ঠপৰিচ্ছেদেন ৱা চত্তাৰো পচ্চযা ৱুত্তা, ঊনেহিপি পন উপ্পজ্জতেৱ.
নানালক্খণোতি ৱণ্ণগন্ধৰসফস্সাদীহি নানাসভাৱো. মাযায দস্সিতং ৰূপং ‘‘মাযা’’তি আহ. পঞ্চপি উপাদানক্খন্ধা অসুভাদিসভাৱা এৱ কিলেসাসুচিৱত্থুভাৱাদিতোতি অসুভাদিতো দট্ঠব্বা এৱ. তথাপি কত্থচি কোচি ৱিসেসো সুখগ্গহণীযো হোতীতি আহ ‘‘ৱিসেসতো চা’’তিআদি. তত্থ চত্তাৰো সতিপট্ঠানা চতুৱিপল্লাসপ্পহানকৰাতি তেসং গোচৰভাৱেন ৰূপক্খন্ধাদীসু অসুভাদিৱসেন দট্ঠব্বতা ৱুত্তা.
খন্ধেহি ন ৱিহঞ্ঞতি পৰিৱিদিতসভাৱত্তা. ৱিপস্সকোপি হি তেসং ৱিপত্তিযং ন দুক্খমাপজ্জতি, খীণাসৱেসু পন ৱত্তব্বমেৱ নত্থি. তে হি আযতিম্পি খন্ধেহি ন বাধীযন্তীতি. কবড়ীকাৰাহাৰং পৰিজানাতীতি ‘‘আহাৰসমুদযা ৰূপসমুদযো’’তি (সং. নি. ৩.৫৬-৫৭) ৱুত্তত্তা অজ্ঝত্তিকৰূপে ছন্দৰাগং পজহন্তো তস্স সমুদযভূতে কবড়ীকাৰাহাৰেপি ছন্দৰাগং পজহতীতি অত্থো, অযং পহানপৰিঞ্ঞা. অজ্ঝত্তিকৰূপং পন পৰিগ্গণ্হন্তো তস্স পচ্চযভূতং কবড়ীকাৰাহাৰম্পি পৰিগ্গণ্হাতীতি ঞাতপৰিঞ্ঞা. তস্স চ উদযৱযানুপস্সী হোতীতি তীৰণপৰিঞ্ঞা চ যোজেতব্বা. কামৰাগভূতং অভিজ্ঝং সন্ধায ‘‘অভিজ্ঝাকাযগন্থ’’ন্তি আহ. অসুভানুপস্সনায হি কামৰাগপ্পহানং হোতীতি. কামৰাগমুখেন ৱা সব্বলোভপ্পহানং ৱদতি. ‘‘ফস্সপচ্চযা ৱেদনা’’তি ৱুত্তত্তা আহাৰপৰিজাননে ৱুত্তনযেন ফস্সপৰিজাননঞ্চ যোজেতব্বং.
সুখত্থমেৱ ভৱপত্থনা হোতীতি ৱেদনায তণ্হং পজহন্তো ভৱোঘং উত্তৰতি. সব্বং ৱেদনং দুক্খতো পস্সন্তো অত্তনো পৰেন অপুব্বং দুক্খং উপ্পাদিতং, সুখং ৱা ৱিনাসিতং ন পস্সতি, ততো ‘‘অনত্থং মে অচৰী’’তিআদিআঘাতৱত্থুপ্পহানতো ব্যাপাদকাযগন্থং ভিন্দতি. ‘‘সুখবহুলে সুগতিভৱে সুদ্ধী’’তি গহেত্ৱা গোসীলগোৱতাদীহি সুদ্ধিং পৰামসন্তো সুখপত্থনাৱসেনেৱ পৰামসতীতি ৱেদনায তণ্হং পজহন্তো সীলব্বতুপাদানং ন উপাদিযতি. মনোসঞ্চেতনা সঙ্খাৰক্খন্ধোৱ, সঞ্ঞা পন তংসম্পযুত্তাতি সঞ্ঞাসঙ্খাৰে অনত্ততো পস্সন্তো মনোসঞ্চেতনায ছন্দৰাগং পজহতি এৱ, তঞ্চ পৰিগ্গণ্হাতি তীৰেতি চাতি ‘‘সঞ্ঞং সঙ্খাৰে…পে… পৰিজানাতী’’তি ৱুত্তং.
অৱিজ্জায ৱিঞ্ঞাণে ঘনগ্গহণং হোতীতি ঘনৱিনিব্ভোগং কত্ৱা তং অনিচ্চতো পস্সন্তো অৱিজ্জোঘং উত্তৰতি. মোহবলেনেৱ সীলব্বতপৰামাসং হোতীতি তং পজহন্তো সীলব্বতপৰামাসকাযগন্থং ভিন্দতি.
‘‘যঞ্চ খো এতং, ভিক্খৱে, ৱুচ্চতি চিত্তং ইতিপি মনো ইতিপি ৱিঞ্ঞাণং ইতিপি, তত্ৰাস্সুতৱা পুথুজ্জনো নালং নিব্বিন্দিতুং, নালং ৱিৰজ্জিতুং, নালং ৱিমুচ্চিতুং. তং কিস্স হেতু? দীঘৰত্তংহেতং, ভিক্খৱে, অস্সুতৱতো পুথুজ্জনস্স অজ্ঝোসিতং মমাযিতং পৰামট্ঠং ‘এতং মম, এসোহমস্মি, এসো মে অত্তা’’তি (সং. নি. ২.৬১) –
ৱচনতো ৱিঞ্ঞাণং নিচ্চতো পস্সন্তো দিট্ঠুপাদানং উপাদিযতীতি অনিচ্চতো পস্সন্তো তং ন উপাদিযতীতি.
কমাদিৱিনিচ্ছযকথাৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
সুত্তন্তভাজনীযৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.