৭. অনুসযযমকং
পৰিচ্ছেদপৰিচ্ছিন্নুদ্দেসৱাৰৱণ্ণনা
১. পচ্চযপৰিগ্গহপৰিযোসানা ঞাতপৰিঞ্ঞাতি পচ্চযদীপকেন মূলযমকেন ঞাতপৰিঞ্ঞং, খন্ধাদীসু তীৰণবাহুল্লতো খন্ধাদিযমকেহি তীৰণপৰিঞ্ঞঞ্চ ৱিভাৱেত্ৱা অনুসযপহানন্তা পহানপৰিঞ্ঞাতি পহাতব্বমুদ্ধভূতেহি অনুসযেহি পহানপৰিঞ্ঞং ৱিভাৱেতুং অনুসযযমকং আৰদ্ধং. লব্ভমানৱসেনাতি অনুসযভাৱেন লব্ভমানানং ৱসেনাতি অত্থো. তীহাকাৰেহি অনুসযানং গাহাপনং তেসু তথা অগ্গহিতেসু অনুসযৱাৰাদিপাড়িযা দুৰৱবোধত্তা.
অযং পনেত্থ পুৰিমেসূতি এতেসু সানুসযৱাৰাদীসু পুৰিমেসূতি অত্থো. অত্থৱিসেসাভাৱতো ‘‘কামধাতুং ৱা পন উপপজ্জন্তস্স কামধাতুযা চুতস্স, ৰূপধাতুং ৱা পন উপপজ্জন্তস্স কামধাতুযা চুতস্সা’’তি এৱমাদীহি অৱুচ্চমানে কথমযং যমকদেসনা সিযাতি? নাযং যমকদেসনা, পুৰিমৱাৰেহি পন যমকৱসেন দেসিতানং অনুসযানং চুতিউপপত্তিৱসেন অনুসযট্ঠানপৰিচ্ছেদদস্সনং. যমকদেসনাবাহুল্লতো পন সব্বৱাৰসমুদাযস্স অনুসযযমকন্তি নামং দট্ঠব্বং. অথ ৱা পটিলোমপুচ্ছাপি অত্থৱসেন লব্ভন্তি, অত্থৱিসেসাভাৱতো পন ন ৱুত্তাতি লব্ভমানতাৱসেন এতিস্সাপি দেসনায যমকদেসনতা ৱেদিতব্বা.
অনুৰূপং কাৰণং লভিত্ৱা উপ্পজ্জন্তীতি এতেন কাৰণলাভে উপ্পত্তিঅৰহতং দস্সেতি. অপ্পহীনা হি অনুসযা কাৰণলাভে সতি উপ্পজ্জন্তি. যাৱ চ মগ্গেন তেসং অনুপ্পত্তিঅৰহতা ন কতা হোতি, তাৱ তে এৱংপকাৰা এৱাতি ‘‘অনুসযা’’তি ৱুচ্চন্তি. সো এৱংপকাৰো উপ্পজ্জতি-সদ্দেন গহিতো, ন খন্ধযমকাদীসু ৱিয উপ্পজ্জমানতা. তেনেৱ ‘‘যস্স কামৰাগানুসযো উপ্পজ্জতি, তস্স পটিঘানুসযো উপ্পজ্জতীতি? আমন্তা’’তিআদিনা উপ্পজ্জনৱাৰো অনুসযৱাৰেন নিন্নানাকৰণো ৱিভত্তো. অনুৰূপং কাৰণং পন লভিত্ৱা যে উপ্পজ্জিংসু উপ্পজ্জমানা চ, তেপি অপ্পহীনট্ঠেন থামগতা অহেসুং ভৱন্তি চ. উপ্পত্তিঅৰহতায এৱ চ তে উপ্পজ্জিংসু উপ্পজ্জন্তি চ, ন চ অতীতানাগতপচ্চুপ্পন্নতো অঞ্ঞে উপ্পত্তিঅৰহা নাম অত্থি, তস্মা সব্বে অতীতানাগতপচ্চুপ্পন্না কামৰাগাদযো ‘‘অনুসযা’’তি ৱুচ্চন্তি. অপ্পহীনট্ঠেনেৱ হি অনুসযা, অপ্পহীনা চ অতীতাদযো এৱ, মগ্গস্স পন তাদিসানং অনুপ্পত্তিঅৰহতাপাদনেন অনুসযপ্পহানং হোতীতি. অপ্পহীনাকাৰো নাম ধম্মাকাৰো, ন ধম্মো, ধম্মো এৱ চ উপ্পজ্জতীতি ইমিনা অধিপ্পাযেনাহ ‘‘অপ্পহীনাকাৰো চ উপ্পজ্জতীতি ৱত্তুং ন যুজ্জতী’’তি. সত্তানুসযাতি এত্থ যদি অপ্পহীনট্ঠেন সন্তানে অনুসেন্তীতি অনুসযা, অথ কস্মা সত্তেৱ ৱুত্তা, ননু সত্তানুসযতো অঞ্ঞেসম্পি কিলেসানং অপ্পহীনত্তা অনুসযভাৱো আপজ্জতীতি চে? নাপজ্জতি, অপ্পহীনমত্তস্সেৱ অনুসযভাৱস্স অৱুত্তত্তা. ৱুত্তঞ্হি ‘‘অনুসযোতি পন অপ্পহীনট্ঠেন থামগতকিলেসো ৱুচ্চতী’’তি (যম. অট্ঠ. অনুসযযমক ১), তস্মা অপ্পহীনট্ঠেন থামগতো কিলেসোযেৱ অনুসযো নামাতি যুত্তং. থামগতন্তি চ অঞ্ঞেহি অসাধাৰণো সভাৱো দট্ঠব্বো. তথা হি ধম্মসভাৱবোধিনা তথাগতেন ইমেযেৱ ‘‘অনুসযা’’তি ৱুত্তা. থামগতোতি অনুসযসমঙ্গীতি অত্থো.
অনুসযউপ্পজ্জনৱাৰানং সমানগতিকত্তা যথা ‘‘অনুসেতী’’তি ৱচনং অপ্পহীনাকাৰদীপকং, এৱং ‘‘উপ্পজ্জতী’’তি ৱচনং সিযাতি উপ্পজ্জনৱাৰেন ‘‘উপ্পজ্জতী’’তি ৱচনস্স অৱুত্ততা সক্কা ৱত্তুন্তি চে? তং ন, ৱচনত্থৱিসেসেন তংদ্ৱযস্স ৱুত্তত্তা. ‘‘অনুৰূপং কাৰণং লভিত্ৱা উপ্পজ্জতী’’তি হি এতস্মিং অত্থে অৱিসিট্ঠেপি ‘‘অনুসেতী’’তি ৱচনং সন্তানে অনুসযিততং থামগতভাৱং দীপেতি. যদি তমেৱ ‘‘উপ্পজ্জতী’’তি ৱচনং দীপেয্য, কস্সচি ৱিসেসস্স অভাৱা উপ্পজ্জনৱাৰো ন ৱত্তব্বো সিযা, ‘‘উপ্পজ্জতী’’তি ৱচনং পন উপ্পত্তিযোগ্গং দীপেতি. কস্মা? উপ্পজ্জনৱাৰেন উপ্পত্তিযোগ্গস্স দস্সিতত্তা, অনুসযসদ্দস্স সব্বদা ৱিজ্জমানানং অপৰিনিপ্ফন্নসযনত্থতায নিৱাৰণত্থং উপ্পত্তিঅৰহতায থামগতভাৱসঙ্খাতস্স যথাধিপ্পেতসযনত্থস্স দস্সনত্থং ‘‘অনুসেন্তীতি অনুৰূপং কাৰণং লভিত্ৱা উপ্পজ্জন্তী’’তি যং উপ্পত্তিযোগ্গৱচনং ৱুত্তং, তং সুৱুত্তমেৱাতি অধিপ্পাযো. তম্পি সুৱুত্তমেৱ ইমিনা তন্তিপ্পমাণেনাতি সম্বন্ধো. তন্তিত্তযেনপি হি চিত্তসম্পযুত্ততা দীপিতা হোতি.
পৰিচ্ছেদপৰিচ্ছিন্নুদ্দেসৱাৰৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
উপ্পত্তিট্ঠানৱাৰৱণ্ণনা
২. কামধাতুযা দ্ৱীসু ৱেদনাসূতি কামাৱচৰভূমিযং সুখায চ উপেক্খায চাতি অট্ঠকথাযং কামধাতুগ্গহণং দ্ৱিন্নং ৱেদনানং ৱিসেসনভাৱেন ৱুত্তং, এৱং সতি কামধাতুযা কামৰাগানুসযস্স অনুসযট্ঠানতা ন ৱুত্তা হোতি. দ্ৱীসু পন ৰাগেসু ভৱৰাগস্স তীসু ধাতূসু ৰূপাৰূপধাতূনং অনুসযট্ঠানতা ৱুত্তাতি কামধাতুযা কামৰাগস্স অনুসযট্ঠানতা ৱত্তব্বা. ধাতুৱেদনাসব্বসক্কাযপৰিযাপন্নৱসেন হি তিপ্পকাৰং অনুসযানং অনুসযট্ঠানং ৱুত্তন্তি. তস্মা তীসু ধাতূসু কামধাতুযা তীসু ৱেদনাসু দ্ৱীসু ৱেদনাসু এত্থ কামৰাগানুসযো অনুসেতীতি ৱিসুং অনুসযট্ঠানতা ধাতুযা ৱেদনানঞ্চ যোজেতব্বা. দ্ৱীসু ৱেদনাসূতি ইদঞ্চ ৱেদনাসু অনুসযমানো কামৰাগানুসযো দ্ৱীস্ৱেৱ অনুসেতি, ন তীসূতি তিণ্ণম্পি ঠানতানিৱাৰণত্থমেৱ ৱুত্তন্তি ন সব্বাসু দ্ৱীসু অনুসযনপ্পত্তো অত্থি, তেন ৱেদনাৱিসেসনত্থং ন কামধাতুগ্গহণেন কোচি অত্থো. ভৱৰাগানুসযনট্ঠানঞ্হি অট্ঠানঞ্চ অনুসযানং অপৰিযাপন্নং সক্কাযে কামৰাগানুসযস্স অনুসযট্ঠানং ন হোতীতি পাকটমেতং. যথা চ ‘‘দ্ৱীসু ৱেদনাসূ’’তি ৱুত্তে পটিঘানুসযানুসযট্ঠানতো অঞ্ঞা দ্ৱে ৱেদনা গয্হন্তি, এৱং ভৱৰাগানুসযানুসযনট্ঠানতো চ অঞ্ঞা তা গয্হন্তীতি.
এত্থ চ দ্ৱীহি ৱেদনাহি সম্পযুত্তেসু অঞ্ঞেসু চ পিযৰূপসাতৰূপেসু ইট্ঠৰূপাদীসু উপ্পজ্জমানো কামৰাগানুসযো সাতসন্তসুখগিদ্ধিযা পৱত্ততীতি দ্ৱীসু ৱেদনাসু তস্স অনুসযনং ৱুত্তং. অঞ্ঞত্থ উপ্পজ্জমানোপি হি সো ইমাসু দ্ৱীসু ৱেদনাসু অনুগতো হুত্ৱা সেতি সুখমিচ্চেৱ অভিলভতীতি. এৱং পটিঘানুসযো চ দুক্খৱেদনাসম্পযুত্তেসু অঞ্ঞেসু চ অপ্পিযৰূপাসাতৰূপেসু অনিট্ঠৰূপাদীসু উপ্পজ্জমানো দুক্খপটিকূলতো দুক্খমিচ্চেৱ পটিহঞ্ঞতীতি দুক্খৱেদনমেৱ অনুগতো হুত্ৱা সেতি, তেন পন তস্মিং অনুসযনং ৱুত্তং. এৱং কামৰাগপটিঘানং তীসু ৱেদনাসু অনুসযৱচনেন ইট্ঠইট্ঠমজ্ঝত্তঅনিট্ঠেসু আৰম্মণপকতিযা ৱিপৰীতসঞ্ঞায চ ৱসেন ইট্ঠাদিভাৱেন গহিতেসু কামৰাগপটিঘানং উপ্পত্তি দস্সিতা হোতি. তত্থ উপ্পজ্জমানা হি তে তীসু ৱেদনাসু অনুসেন্তি নাম. ৱেদনাত্তযমুখেন ৱা এত্থ ইট্ঠাদীনং আৰম্মণানং গহণং ৱেদিতব্বং, কামধাতুআদিগ্গহণেন কামস্সাদাদিৱত্থুভূতানং কামভৱাদীনং. তত্থ কামৰাগানুসযো ভৱস্সাদৱসেন অনুসযমানো কামধাতুযা অনুসেতি, কামসুখস্সাদৱসেন অনুসযমানো সুখোপেক্খাৱেদনাসু. পটিঘো দুক্খপটিঘাতৱসেনেৱ পৱত্ততীতি যত্থ তত্থ পটিহঞ্ঞমানোপি দুক্খৱেদনায এৱ অনুসেতি. ৰূপাৰূপভৱেসু পন ৰূপাৰূপাৱচৰধম্মেসু চ কামস্সাদস্স পৱত্তি নত্থীতি তত্থ অনুসযমানো ৰাগো ভৱৰাগোইচ্চেৱ ৱেদিতব্বো. ধাতুত্তযৱেদনাত্তযগ্গহণেন চ সব্বসক্কাযপৰিযাপন্নানং গহিতত্তা ‘‘যত্থ কামৰাগানুসযো নানুসেতি, তত্থ দিট্ঠানুসযো নানুসেতী’’তি (যম. ২.অনুসযযমক.৪৬) এৱমাদীনং ৱিস্সজ্জনেসু ধাতুত্তযৱেদনাত্তযৱিনিমুত্তং দিট্ঠানুসযাদীনং অনুসযট্ঠানং ন ৱুত্তন্তি দট্ঠব্বং. ননু চ অনুত্তৰেসু ৱিমোক্খেসু পিহং উপট্ঠাপযতো পিহপচ্চযা উপ্পন্নদোমনস্সে পটিঘানুসযো নানুসেতি, তথা নেক্খম্মস্সিতসোমনস্সুপেক্খাসু কামৰাগেন নানুসযিতব্বন্তি তদনুসযনট্ঠানতো অঞ্ঞাপি দিট্ঠানুসযানুসযনট্ঠানভূতা কামাৱচৰৱেদনা সন্তীতি? হোন্তু, ন পন ধাতুত্তযৱেদনাত্তযতো অঞ্ঞং তদনুসযনট্ঠানং অত্থি, তস্মা তং ন ৱুত্তং. যস্মা পন ‘‘যত্থ কামৰাগানুসযো চ পটিঘানুসযো চ মানানুসযো চ নানুসেন্তি, তত্থ দিট্ঠানুসযো ৱিচিকিচ্ছানুসযো নানুসেতীতি? আমন্তা’’তি (যম. ২.অনুসযযমক.৫২) ৱুত্তং, তস্মা অৱিসেসেন দুক্খং পটিঘানুসযস্স অনুসযনট্ঠানন্তি সমুদাযৱসেন গহেত্ৱা ৱুত্তন্তি ৱেদিতব্বং. তথা লোকিযসুখোপেক্খা কামৰাগমানানুসযনট্ঠানন্তি.
অপিচ সুত্তে ‘‘ইধাৱুসো ৱিসাখ, ভিক্খু ইতি পটিসঞ্চিক্খতি ‘কুদাস্সু নামাহং দোমনস্সং পজহেয্য’ন্তি, সো ইতি পটিসঞ্চিক্খিত্ৱা পটিঘং তেন পজহতি, ন তত্থ পটিঘানুসযো অনুসেতী’’তি নেক্খম্মস্সিতং দোমনস্সং উপ্পাদেত্ৱা তং ৱিক্খম্ভেত্ৱা ৱীৰিযং কত্ৱা অনাগামিমগ্গেন পটিঘস্স সমুগ্ঘাতনং সন্ধায ৱুত্তং. ন হি পটিঘেনেৱ পটিঘপ্পহানং, দোমনস্সেন ৱা দোমনস্সপ্পহানং অত্থীতি. পটিঘুপ্পত্তিৰহট্ঠানতায পন ইধ সব্বং দুক্খং ‘‘পটিঘানুসযস্স অনুসযনট্ঠান’’ন্তি ৱুত্তন্তি দট্ঠব্বং. নিপ্পৰিযাযদেসনা হেসা, সা পন পৰিযাযদেসনা. এৱঞ্চ কত্ৱা পঠমজ্ঝানৱিক্খম্ভিতং কামৰাগানুসযং তথা ৱিক্খম্ভিতমেৱ কত্ৱা অনাগামিমগ্গেন সমুগ্ঘাতনং সন্ধায ‘‘ৱিৱিচ্চেৱ…পে… পঠমং ঝানং উপসম্পজ্জ ৱিহৰতি, ৰাগং তেন পজহতি, ন তত্থ ৰাগানুসযো অনুসেতী’’তি ৱুত্তং. এৱং চতুত্থজ্ঝানৱিক্খম্ভিতং অৱিজ্জানুসযং তথা ৱিক্খম্ভিতমেৱ কত্ৱা অৰহত্তমগ্গেন সমুগ্ঘাতনং সন্ধায ‘‘সুখস্স চ পহানা…পে… চতুত্থং ঝানং উপসম্পজ্জ ৱিহৰতি, অৱিজ্জং তেন পজহতি, ন তত্থ অৱিজ্জানুসযো অনুসেতী’’তি (ম. নি. ১.৪৬৫) ৱুত্তং. ন হি লোকিযচতুত্থজ্ঝানুপেক্খায অৱিজ্জানুসযো সব্বথা নানুসেতীতি সক্কা ৱত্তুং ‘‘সব্বসক্কাযপৰিযাপন্নেসু ধম্মেসু এত্থ অৱিজ্জানুসযো অনুসেতী’’তি (যম. অট্ঠ. অনুসযযমক ২) ৱুত্তত্তা, তস্মা অৱিজ্জানুসযস্সেৱ ৱত্থু চতুত্থজ্ঝানুপেক্খা, নেক্খম্মস্সিতদোমনস্সঞ্চ পটিঘানুসযস্স ৱত্থু ন ন হোতীতি তত্থাপি তস্স অনুসযনং ৱেদিতব্বং. অৱত্থুভাৱতো হি ইধ অনুসযনং ন ৱুচ্চতি, ন সুত্তন্তেসু ৱিয ৱুত্তনযেন তংপটিপক্খভাৱতো তংসমুগ্ঘাতকমগ্গস্স বলৱূপনিস্সযভাৱতো চাতি.
এত্থ চ আৰম্মণে অনুসযট্ঠানে সতি ভৱৰাগৱজ্জো সব্বো লোভো কামৰাগানুসযোতি ন সক্কা ৱত্তুং. দুক্খায হি ৱেদনায ৰূপাৰূপধাতূসু চ অনুসযমানেন দিট্ঠানুসযেন সম্পযুত্তোপি লোভো লোভো এৱ, ন কামৰাগানুসযো. যদি সিযা, দিট্ঠানুসযস্স ৱিয এতস্সপি ঠানং ৱত্তব্বং সিযাতি. অথ পন অজ্ঝাসযৱসেন তন্নিন্নতায অনুসযনট্ঠানং ৱুত্তং. যথা ইট্ঠানং ৰূপাদীনং সুখায চ ৱেদনায অপ্পটিলদ্ধং ৱা অপ্পটিলাভতো সমনুপস্সতো, পটিলদ্ধপুব্বং ৱা অতীতং নিৰুদ্ধং ৱিগতং পৰিণতং সমনুপস্সতো উপ্পজ্জমানো পটিঘো দুক্খে পটিহঞ্ঞনৱসেনেৱ পৱত্ততীতি দুক্খমেৱ তস্স অনুসযনট্ঠানং ৱুত্তং, নালম্বিতং, এৱং দুক্খাদীসু অভিনিৱেসনৱসেন উপ্পজ্জমানেন দিট্ঠানুসযেন সম্পযুত্তোপি লোভো সুখাভিসঙ্গৱসেনেৱ পৱত্ততীতি সাতসন্তসুখদ্ৱযমেৱস্স অনুসযট্ঠানং ৱুত্তন্তি ভৱৰাগৱজ্জস্স সব্বলোভস্স কামৰাগানুসযতা ন ৱিৰুজ্ঝতি, একস্মিংযেৱ চ আৰম্মণে ৰজ্জন্তি দুস্সন্তি চ. তত্থ ৰাগো সুখজ্ঝাসযো পটিঘো দুক্খজ্ঝাসযোতি তেসং নানানুসযট্ঠানতা হোতি.
এৱঞ্চ কত্ৱা ‘‘যত্থ কামৰাগানুসযো অনুসেতি, তত্থ পটিঘানুসযো অনুসেতীতি? নো’’তি (যম. ২.অনুসযযমক.১৪) ৱুত্তন্তি. অট্ঠকথাযং পন দ্ৱীসু ৱেদনাসু ইট্ঠাৰম্মণে চ দোমনস্সুপ্পত্তিং ৱত্ৱা ‘‘দোমনস্সমত্তমেৱ পন তং হোতি, ন পটিঘানুসযো’’তি (যম. অট্ঠ. অনুসযযমক ২) ৱুত্তত্তা যথা তত্থ পটিঘো পটিঘানুসযো ন হোতি, এৱং দুক্খাদীসু উপ্পজ্জমানেন দিট্ঠানুসযেন সহজাতো লোভো কামৰাগানুসযো ন হোতিচ্চেৱ ৱিঞ্ঞাযতীতি. যং পনেতং ৱুত্তং ‘‘দোমনস্সমত্তমেৱ পন তং হোতি, ন পটিঘানুসযো’’তি, এত্থ ন পটিঘানুসযোতি নত্থি পটিঘানুসযোতি অত্থো দট্ঠব্বো. ন হি দোমনস্সস্স পটিঘানুসযভাৱাসঙ্কা অত্থীতি.
দেসনা সংকিণ্ণা ৱিয ভৱেয্যাতি ভৱৰাগস্সপি কামধাতুযা দ্ৱীসু ৱেদনাসু আৰম্মণকৰণৱসেনেৱ উপ্পত্তি ৱুত্তা ৱিয ভৱেয্য, তস্মা আৰম্মণৱিসেসেন ৱিসেসদস্সনত্থং এৱং দেসনা কতা সহজাতৱেদনাৱিসেসাভাৱতোতি অধিপ্পাযো.
উপ্পত্তিট্ঠানৱাৰৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.