১. উপ্পাদৱাৰৱণ্ণনা
১৮-২১. পৱত্তিৱাৰে চক্খাযতনমূলকানি একাদসাতি পটিসন্ধিচুতিৱসেন উপাদিন্নপৱত্তস্স উপ্পাদনিৰোধৱচনে এতস্মিং অলব্ভমানৱিস্সজ্জনম্পি সদ্দাযতনেন সদ্ধিং যমকং পুচ্ছামত্তলাভেন সঙ্গণ্হিত্ৱা ৱদতীতি দট্ঠব্বং. ছসট্ঠি যমকানীতি এত্থ চক্খুসোতঘানজিৱ্হাকাযৰূপাযতনমূলকেসু একেকং সদ্দাযতনমূলকানি পঞ্চাতি একাদস যমকানি ৱিস্সজ্জনৱসেন হাপেতব্বানি. ৱক্খতি হি ‘‘সদ্দাযতনস্স পটিসন্ধিক্খণে অনুপ্পত্তিতো তেন সদ্ধিং যমকস্স ৱিস্সজ্জনমেৱ নত্থী’’তি (যম. অট্ঠ. আযতনযমক ১৮-২১).
দুতিযং কিঞ্চাপি পঠমেন সদিসৱিস্সজ্জনন্তিআদি পুগ্গলৱাৰমেৱ সন্ধায ৱুত্তন্তি দট্ঠব্বং. ওকাসৱাৰে পন অসদিসৱিস্সজ্জনত্তা ৱুত্তং, ন তং সব্বত্থ সদিসৱিস্সজ্জনন্তি ঞাপেতুং পুগ্গলৱাৰেপি ৱিস্সজ্জিতন্তি. গন্ধৰসফোট্ঠব্বাযতনেহি সদ্ধিং তীণি যমকানি সদিসৱিস্সজ্জনানীতি ৰূপাৱচৰসত্তে সন্ধায ‘‘সচক্খুকানং অগন্ধকান’’ন্তিআদিনা ৱিস্সজ্জিতব্বত্তা ৱুত্তং. তেসঞ্হি ৱিৰত্তকামকম্মনিব্বত্তস্স পটিসন্ধিবীজস্স এৱংসভাৱত্তা ঘানাদীনি গন্ধাদযো চ ন সন্তীতি. ঘানাযতনযমকেন সদিসৱিস্সজ্জনত্তাতি চক্খাযতনমূলকেসু ঘানাযতনযমকেন সদ্ধিং সদিসৱিস্সজ্জনত্তাতি অত্থো. ননু তত্থ ‘‘সচক্খুকানং অঘানকানং উপপজ্জন্তান’’ন্তিআদিনা ৱিস্সজ্জনং পৱত্তং, ইধ পন ঘানাযতনমূলকেসু ‘‘যস্স ঘানাযতনং উপ্পজ্জতি, তস্স জিৱ্হাযতনং উপ্পজ্জতীতি? আমন্তা’’তি ৱিস্সজ্জনেন ভৱিতব্বন্তি নত্থি সদিসৱিস্সজ্জনতাতি? সচ্চং, যথা পন তত্থ ঘানাযতনযমকেন জিৱ্হাকাযাযতনযমকানি সদিসৱিস্সজ্জনানি, এৱমিধাপি জিৱ্হাকআযাযতনযমকানি সদিসৱিস্সজ্জনানি, তস্মা তত্থ তত্থেৱ সদিসৱিস্সজ্জনতা পাড়িযং অনাৰুড়্হতায কাৰণন্তি. নিদস্সনভাৱেন পন গহিতং চক্খাযতনমূলকানং সদিসৱিস্সজ্জনকানং সদিসৱিস্সজ্জনং নিদস্সনভাৱেনেৱ কাৰণন্তি দস্সেন্তো ‘‘ঘানাযতনযমকেন সদিসৱিস্সজ্জনত্তা’’তি আহ. সদিসৱিস্সজ্জনতা চেত্থ ঘানাযতনমূলকেসু যেভুয্যতায দট্ঠব্বা. তেসু হি জিৱ্হাকাযাযতনযমকেসু তিণ্ণং পুচ্ছানং ‘‘আমন্তা’’তি ৱিস্সজ্জনেন ভৱিতব্বং, পচ্ছিমপুচ্ছায ‘‘সকাযকানং অঘানকানং উপপজ্জন্তান’’ন্তিআদিনাতি.
অথ ৱা যথা ৱেদনাক্খন্ধাদিমূলকানং সঞ্ঞাক্খন্ধাদিযমকানং অমিস্সককালভেদেসু তীসু ‘‘আমন্তা’’তি পটিৱচনৱিস্সজ্জনেন যথাৱুত্তৱচনস্স ৱিস্সজ্জনভাৱানুজাননং কত্তব্বন্তি অপুব্বস্স ৱত্তব্বস্স অভাৱা ৱিস্সজ্জনং ন কতং, এৱমিধাপি ঘানাযতনমূলকং জিৱ্হাযতনযমকং অপুব্বস্স ৱত্তব্বস্স অভাৱা পাড়িং অনাৰুড়্হন্তি পাকটোযমত্থো. কাযাযতনযমকং পন দুতিযপুচ্ছায ৱসেন ৱিস্সজ্জিতব্বং সিযা, সা চ চক্খাযতনমূলকেসু ঘানাযতনযমকেন সদিসৱিস্সজ্জনা, তস্মা যস্সা পুচ্ছায ৱিস্সজ্জনা কাতব্বা, তস্সা ঘানাযতনযমকেন সদিসৱিস্সজ্জনত্তা তংসেসানি পাড়িং অনাৰুড়্হানীতি এৱমেত্থ অত্থো দট্ঠব্বো. তথাতি ইদং পাড়িঅনাৰুড়্হতাসামঞ্ঞেনেৱ ৱুত্তং, ন কাৰণসামঞ্ঞেন. ঘানজিৱ্হাকাযাযতনানং পন অগব্ভসেয্যকেসু পৱত্তমানানং গব্ভসেয্যকেসু চ আযতনপাৰিপূৰিকালে সহচাৰিতায অৱিসেসত্তা চ অপ্পৱিসেসত্তা চ একস্মিং ঘানাযতনযমকে ৱিস্সজ্জিতে ইতৰানি দ্ৱে, ঘানাযতনমূলকেসু চ ৱিস্সজ্জিতেসু ইতৰদ্ৱযমূলকানি ন ৱিস্সজ্জীযন্তীতি ৱেদিতব্বানি. ৰূপাযতনমনাযতনেহি সদ্ধিন্তি ‘‘যস্স ৰূপাযতনং উপ্পজ্জতি, তস্স মনাযতনং উপ্পজ্জতী’’তি এতিস্সা পুচ্ছায ৱুত্তেহি ৰূপাযতনমনাযতনেহি সদ্ধিন্তি অধিপ্পাযো. ৰূপাযতনমূলকেসু হি মনাযতনযমকে আদিপুচ্ছায গন্ধৰসফোট্ঠব্বযমকেসু আদিপুচ্ছানং সদিসৱিস্সজ্জনতা যমকানং অৱিস্সজ্জনে কাৰণভাৱেন ৱুত্তা. দুতিযপুচ্ছানঞ্হি পটিৱচনৱিস্সজ্জনেন ভৱিতব্বন্তি পুব্বে ৱুত্তনযেন ৱিস্সজ্জনং ন কাতব্বং, আদিপুচ্ছানঞ্চ ন কাতব্বন্তি.
হেট্ঠিমেহি সদিসৱিস্সজ্জনত্তাতি এত্থ গন্ধাযতনমূলকানং ৰসফোট্ঠব্বযমকানং ৰসাযতনমূলকস্স চ ফোট্ঠব্বযমকস্স পটিৱচনৱিস্সজ্জনেনেৱ ভৱিতব্বন্তি পুব্বে ৱুত্তনযেনেৱ ৱিস্সজ্জনং ন কাতব্বন্তি যেসং কাতব্বং, তেসং গন্ধৰসফোট্ঠব্বমূলকানং মনাযতনধম্মাযতনযমকানং চক্খাদিপঞ্চাযতনমূলকেহি মনাযতনধম্মাযতনযমকেহি সদিসৱিস্সজ্জনত্তাতি অত্থো. চক্খাযতনাদিমূলকানি সদ্দাযতনযমকানি সদ্দাযতনমূলকানি সব্বানি অৱিস্সজ্জনেনেৱ অলব্ভমানৱিস্সজ্জনতাদস্সনেন ৱিস্সজ্জিতানি নাম হোন্তীতি আহ ‘‘ছসট্ঠি যমকানি ৱিস্সজ্জিতানি নাম হোন্তী’’তি.
জচ্চন্ধম্পি জচ্চবধিৰম্পীতি এত্থ চ জচ্চবধিৰগ্গহণেন জচ্চন্ধবধিৰো গহিতোতি ৱেদিতব্বো. সঘানকানং সচক্খুকানন্তি পৰিপুণ্ণাযতনমেৱ ওপপাতিকং সন্ধায ৱুত্তন্তি এত্থ এৱ-সদ্দং ৱুত্তন্তি-এতস্স পৰতো যোজেত্ৱা যথা ‘‘সঘানকানং অচক্খুকান’’ন্তি ইদং অপৰিপুণ্ণাযতনং সন্ধায ৱুত্তং, ন এৱং ‘‘সঘানকানং সচক্খুকান’’ন্তি এতং. এতং পন পৰিপুণ্ণাযতনং সন্ধায ৱুত্তমেৱাতি অত্থো দট্ঠব্বো. তেন জচ্চবধিৰম্পি সন্ধায ৱুত্ততা ন ৱাৰিতা হোতীতি.
২২-২৫৪. যত্থ চক্খাযতনন্তি ৰূপীব্ৰহ্মলোকং পুচ্ছতীতি নিযমতো তত্থ চক্খুসোতানং সহুপ্পত্তিমত্তং পস্সন্তো ৱদতি, ওকাসৱাৰে পন তস্মিং পুগ্গলস্স অনামট্ঠত্তা যত্থ কামধাতুযং ৰূপধাতুযঞ্চ চক্খাযতনং উপ্পজ্জতি, তত্থ সোতাযতনম্পি একন্তেন উপ্পজ্জতীতি ‘‘আমন্তা’’তি (যম. ১.আযতনযমক.২২) ৱুত্তং.
‘‘যস্স ৱা পন ৰূপাযতনং উপ্পজ্জিস্সতি, তস্স চক্খাযতনং উপ্পজ্জিস্সতীতি? আমন্তা’’তি কস্মা পটিঞ্ঞাতং, ননু যো গব্ভসেয্যকভাৱং গন্ত্ৱা পৰিনিব্বাযিস্সতি, তস্স ৰূপাযতনং পটিসন্ধিযং উপ্পজ্জিস্সতি, ন পন চক্খাযতনন্তি? যস্স ৰূপাযতনং উপ্পজ্জিস্সতি, তস্স তদৱত্থস্স পুগ্গলস্স ৰূপাযতনুপ্পাদতো উদ্ধং চক্খাযতনসন্তানুপ্পাদস্স পৱত্তিযম্পি ভৱিস্সন্তস্স পটিঞ্ঞাতব্বত্তা. অথ কস্মা ‘‘যস্স ৱা পন ৰূপাযতনং নুপ্পজ্জিস্সতি, তস্স চক্খাযতনং নুপ্পজ্জিস্সতীতি? আমন্তা’’তি পটিঞ্ঞাতং, ননু গব্ভসেয্যকস্স পচ্ছিমভৱিকস্স উপপজ্জন্তস্স একাদসমসত্তাহা ওৰতো ঠিতস্স ৰূপাযতনং নুপ্পজ্জিস্সতি নো চ চক্খাযতনং নুপ্পজ্জিস্সতীতি? তস্মিং ভৱে ভৱিস্সন্তস্স উপ্পাদস্স অনাগতভাৱেন অৱচনতো. ভৱন্তৰে হি তস্স তস্স আযতনসন্তানস্স যো আদিউপ্পাদো পটিসন্ধিযং পৱত্তে চ ভৱিস্সতি, সো অনাগতুপ্পাদো তব্ভাৱেন ৱুচ্চতি অদ্ধাপচ্চুপ্পন্নানন্তোগধত্তা. ন পন যো তস্মিংযেৱ ভৱে পৱত্তে ভৱিস্সতি, সো অনাগতুপ্পাদভাৱেন ৱুচ্চতি অদ্ধাপচ্চুপ্পন্নন্তোগধত্তা. অদ্ধাৱসেন হেত্থ কম্মজপৱত্তস্স পচ্চুপ্পন্নাদিকালভেদো অধিপ্পেতো. এৱঞ্চ কত্ৱা ইন্দ্ৰিযযমকে (যম. ৩.ইন্দ্ৰিযযমক.৩৬৮) ‘‘যস্স ইত্থিন্দ্ৰিযং উপ্পজ্জতি, তস্স পুৰিসিন্দ্ৰিযং উপ্পজ্জিস্সতীতি? পচ্ছিমভৱিকানং ইত্থীনং উপপজ্জন্তীনং, যা চ ইত্থিযো ৰূপাৱচৰং অৰূপাৱচৰং উপপজ্জিত্ৱা পৰিনিব্বাযিস্সন্তি, যা চ ইত্থিযো এতেনেৱ ভাৱেন কতিচি ভৱে দস্সেত্ৱা পৰিনিব্বাযিস্সন্তি, তাসং উপপজ্জন্তীনং তাসং ইত্থিন্দ্ৰিযং উপ্পজ্জতি, নো চ তাসং পুৰিসিন্দ্ৰিযং উপ্পজ্জিস্সতী’’তি ৱুত্তং. ন হি তাসং সব্বাসং তস্মিং ভৱে পৱত্তে পুৰিসিন্দ্ৰিযং ন উপ্পজ্জিস্সতি লিঙ্গপৰিৱত্তনসব্ভাৱা, ভৱন্তৰে পন আদিউপ্পাদস্স অভাৱং সন্ধায ‘‘নো চ তাসং পুৰিসিন্দ্ৰিযং উপ্পজ্জিস্সতী’’তি ৱুত্তং. ভৱন্তৰে হি আদিউপ্পাদস্স অনাগতত্তং অধিপ্পেতন্তি. এৱঞ্চ কত্ৱা ‘‘কতিচি ভৱে দস্সেত্ৱা’’তি ভৱগ্গহণং কতন্তি.
‘‘আযতনানং পটিলাভো জাতী’’তি (দী. নি. ২.৩৮৮; ৱিভ. ২৩৫) ৱচনতো তংতংআযতননিব্বত্তককম্মেন গহিতপটিসন্ধিকস্স অৱস্সংভাৱীআযতনস্স যাৱ আযতনপাৰিপূৰি, তাৱ উপ্পজ্জতীতি পন অত্থে গয্হমানে পুচ্ছাদ্ৱযৱিস্সজ্জনং সূপপন্নং হোতি. এৱঞ্চ সতি ‘‘যস্স ৱা পন সোতাযতনং নুপ্পজ্জিস্সতি, তস্স চক্খাযতনং নুপ্পজ্জতীতি? পচ্ছিমভৱিকানং পঞ্চৱোকাৰং উপপজ্জন্তানং, যে চ অৰূপং উপপজ্জিত্ৱা পৰিনিব্বাযিস্সন্তি, তেসং উপপজ্জন্তানং তেসং সোতাযতনং নুপ্পজ্জিস্সতি, নো চ তেসং চক্খাযতনং নুপ্পজ্জতী’’তি এৱমাদীসু (যম. ১.আযতনযমক.৯৫) গব্ভসেয্যকাপি পচ্ছিমভৱিকাদযো উপপজ্জন্তা গহিতা হোন্তি. এৱঞ্চ কত্ৱা ইন্দ্ৰিযযমকে (যম. ৩.ইন্দ্ৰিযযমক.১৮৬) ‘‘যস্স ৱা পন সোমনস্সিন্দ্ৰিযং উপ্পজ্জতি, তস্স চক্খুন্দ্ৰিযং উপ্পজ্জতীতি? আমন্তা’’তি ইদম্পি উপপন্নং হোতি. সোমনস্সিন্দ্ৰিযুপ্পাদকস্স কম্মস্স একন্তেন চক্খুন্দ্ৰিযুপ্পাদনতো গব্ভেপি যাৱ চক্খুন্দ্ৰিযুপ্পত্তি, তাৱ উপ্পজ্জমানতায তস্সা অভিনন্দিতব্বত্তা.
যং পন ‘‘যস্স ৱা পন যত্থ ৰূপাযতনং উপ্পজ্জিত্থ, তস্স তত্থ ঘানাযতনং উপ্পজ্জতীতি? কামাৱচৰা চৱন্তানং, অঘানকানং কামাৱচৰং উপপজ্জন্তানং, ৰূপাৱচৰানং তেসং তত্থ ৰূপাযতনং উপ্পজ্জিত্থ, নো চ তেসং তত্থ ঘানাযতনং উপ্পজ্জতী’’তি এত্থ ‘‘অঘানকানং কামাৱচৰং উপপজ্জন্তান’’ন্তি (যম. ১.আযতনযমক.৭৬) ৱুত্তং, তং যে একাদসমসত্তাহা ওৰতো কালং কৰিস্সন্তি, তেসং ঘানাযতনানিব্বত্তককম্মেন গহিতপটিসন্ধিকানং ৱসেন ৱুত্তন্তি ৱেদিতব্বং. ‘‘যস্স যত্থ ঘানাযতনং ন নিৰুজ্ঝতি, তস্স তত্থ ৰূপাযতনং ন নিৰুজ্ঝিস্সতীতি? কামাৱচৰং উপপজ্জন্তানং, অঘানকানং কামাৱচৰা চৱন্তানং, ৰূপাৱচৰানং তেসং তত্থ ঘানাযতনং ন নিৰুজ্ঝতি, নো চ তেসং তত্থ ৰূপাযতনং ন নিৰুজ্ঝিস্সতী’’তি হি এত্থ ‘‘অঘানকানং কামাৱচৰা চৱন্তান’’ন্তি (যম. ১.আযতনযমক.১৮১) ৱচনং অনুপ্পন্নেযেৱ ঘানাযতনে গব্ভসেয্যকানং চুতি অত্থীতি দীপেতি. ন হি কামাৱচৰে গব্ভসেয্যকতো অঞ্ঞো অঘানকো অত্থি ধম্মহদযৱিভঙ্গে (ৱিভ. ৯৭৮ আদযো) ‘‘কামধাতুযা উপপত্তিক্খণে কস্সচি অট্ঠাযতনানি পাতুভৱন্তী’’তি অৱুত্তত্তাতি. অথ কস্মা ওপপাতিকে এৱ সন্ধায ইধ, ইন্দ্ৰিযযমকে চ যথাদস্সিতাসু পুচ্ছাসু ‘‘আমন্তা’’তি ৱুত্তন্তি ন ৱিঞ্ঞাযতীতি? যমকে সন্নিট্ঠানেন গহিতত্থস্স একদেসে সংসযত্থসম্ভৱেন পটিৱচনস্স অকৰণতো. ভিন্দিতব্বে হি ন পটিৱচনৱিস্সজ্জনং হোতি. যদি সিযা, পৰিপুণ্ণৱিস্সজ্জনমেৱ ন সিযাতি. অথ কস্মা ‘‘যস্স ৱা পন সোমনস্সিন্দ্ৰিযং উপ্পজ্জতি, তস্স চক্খুন্দ্ৰিযং উপ্পজ্জতীতি? আমন্তা’’তি (যম. ৩.ইন্দ্ৰিযযমক.১৮৬) ইমিনা ‘‘গব্ভসেয্যকানং সোমনস্সপটিসন্ধি নত্থী’’তি ন ৱিঞ্ঞাযতীতি? ‘‘কামধাতুযা উপপত্তিক্খণে কস্স দসিন্দ্ৰিযানি পাতুভৱন্তি? গব্ভসেয্যকানং সত্তানং সহেতুকানং ঞাণসম্পযুত্তানং উপপত্তিক্খণে দসিন্দ্ৰিযানি পাতুভৱন্তি কাযিন্দ্ৰিযং মনিন্দ্ৰিযং ইত্থিন্দ্ৰিযং ৱা পুৰিসিন্দ্ৰিযং ৱা জীৱিতিন্দ্ৰিযং সোমনস্সিন্দ্ৰিযং ৱা উপেক্খিন্দ্ৰিযং ৱা সদ্ধিন্দ্ৰিয’’ন্তিআদিৱচনতো (ৱিভ. ১০১২).
নিৰোধৱাৰে অনাগতকালভেদে যথা তস্সেৱ চিত্তস্স নিৰোধো অনাগতভাৱেন তস্স উপ্পত্তিক্খণে ৱুত্তো, এৱং তস্সেৱ কম্মজসন্তানস্স নিৰোধো অনাগতভাৱেন তস্স উপ্পাদে ৱত্তব্বোতি সব্বত্থ উপপজ্জন্তানং এৱ সো তথা ৱুত্তো, ন উপ্পন্নানং. উপ্পন্নানং পন অঞ্ঞস্স অনাগতস্স সন্তানস্স নিৰোধো অনাগতভাৱেন ৱত্তব্বো, ন তস্সেৱ. তস্স হি উপ্পাদানন্তৰং নিৰোধো আৰদ্ধো নাম হোতীতি. তস্মা অৰহতং পৱত্তে সোতস্স চক্খুস্স চ ভেদে সতিপি অনাগতকালামসনৱসেনেৱ ‘‘যস্স চক্খাযতনং নিৰুজ্ঝিস্সতি, তস্স সোতাযতনং নিৰুজ্ঝিস্সতীতি? আমন্তা. যস্স ৱা পন সোতাযতনং নিৰুজ্ঝিস্সতি, তস্স চক্খাযতনং নিৰুজ্ঝিস্সতীতি? আমন্তা’’তি ৱিস্সজ্জনদ্ৱযং উপপন্নমেৱ হোতীতি. যস্মা চ উপপত্তিঅনন্তৰং নিৰোধো আৰদ্ধো নাম হোতি, তংনিট্ঠানভাৱতো পন চুতিযা নিৰোধৱচনং, তস্মা পৱত্তে নিৰুদ্ধেপি সন্তানেকদেসে অনিৰুদ্ধং উপাদায অনিট্ঠিতনিৰোধোতি চুতিযাৱ তস্স নিৰোধোতি ৱুচ্চতি. ৱক্খতি হি ‘‘যস্স ৱা পন সোমনস্সিন্দ্ৰিযং নিৰুজ্ঝতি, তস্স চক্খুন্দ্ৰিযং নিৰুজ্ঝতীতি? আমন্তা’’তি, তেনেত্থাপি চুতিনিৰোধে এৱ চ অধিপ্পেতে যঞ্চ পৱত্তে নিৰুজ্ঝিস্সতি, তঞ্চ নিট্ঠানৱসেন চুতিযা এৱ নিৰুজ্ঝিস্সতীতি ৱুত্তন্তি ‘‘আমন্তা’’তি যুত্তং পটিৱচনং. ‘‘সচক্খুকান’’ন্তিআদীসু চ ‘‘পটিলদ্ধচক্খুকান’’ন্তিআদিনা অত্থো ৱিঞ্ঞাযতীতি.
‘‘যস্স চক্খাযতনং ন নিৰুজ্ঝতি, তস্স সোতাযতনং ন নিৰুজ্ঝিস্সতীতি? সব্বেসং উপপজ্জন্তানং, অচক্খুকানং চৱন্তানং তেসং চক্খাযতনং ন নিৰুজ্ঝতি, নো চ তেসং সোতাযতনং ন নিৰুজ্ঝিস্সতী’’তি এত্থ আৰুপ্পে পচ্ছিমভৱিকে ঠপেত্ৱা সব্বে উপপজ্জন্তা, অচক্খুকা চৱন্তা চ গহিতাতি দট্ঠব্বা. তে হি দুতিযকোট্ঠাসেন সঙ্গয্হন্তীতি তদপেক্খত্তা সাৱসেসমিদং সব্বৱচনং অচক্খুকৱচনঞ্চাতি. ‘‘আৰুপ্পে পচ্ছিমভৱিকান’’ন্তি এত্থ চ অৰূপতো পঞ্চৱোকাৰং অগচ্ছন্তা অনঞ্ঞূপপত্তিকাপি ‘‘অৰূপে পচ্ছিমভৱিকা’’ইচ্চেৱ সঙ্গয্হন্তীতি ৱেদিতব্বা. এস নযো অঞ্ঞেসুপি এৱৰূপেসূতি.
পৱত্তিৱাৰৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
আযতনযমকৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.