কথাৱত্থুপকৰণ-মূলটীকা
গন্থাৰম্ভকথাৱণ্ণনা
কথানং ৱত্থুভাৱতোতি কথাসমুদাযস্স পকৰণস্স অত্তনো একদেসানং ওকাসভাৱং ৱদতি. সমুদাযে হি একদেসা অন্তোগধাতি. যেন পকাৰেন সঙ্খেপেন অদেসযি, তং দস্সেন্তো ‘‘মাতিকাঠপনেনেৱ ঠপিতস্সা’’তি আহ.
নিদানকথাৱণ্ণনা
অনুপাদিসেসায নিব্বানধাতুযা পৰিনিব্বাযীতি পৰিনিব্বানমেৱ পৰিনিব্বানস্স পৰিনিব্বানন্তৰতো ৱিসেসনত্থং কৰণভাৱেন ৱুত্তং. যায ৱা নিব্বানধাতুযা অধিগতায পচ্ছিমচিত্তং অপ্পটিসন্ধিকং জাতং, সা তস্স অপ্পটিসন্ধিৱূপসমস্স কৰণভাৱেন ৱুত্তাতি. দুব্বলপক্খন্তি ন কাড়াসোকং ৱিয বলৱন্তং, অথ খো একমণ্ডলিকন্তি ৱদন্তি. ধম্মৱাদীঅধম্মৱাদীৱিসেসজননসমত্থায পন পঞ্ঞায অভাৱতো দুব্বলতা ৱুত্তা. তেসংযেৱাতি বাহুলিযানমেৱ, বহুস্সুতিকাতিপি নামং. ভিন্নকাতি মূলসঙ্গীতিতো মূলনিকাযতো ৱা ভিন্না, লদ্ধিযা সুত্তন্তেহি লিঙ্গাকপ্পেহি চ ৱিসদিসভাৱং গতাতি অত্থো.
মূলসঙ্গহন্তি পঞ্চসতিকসঙ্গীতিং. অঞ্ঞত্ৰ সঙ্গহিতাতিআদীসু দীঘাদীসু অঞ্ঞত্ৰ সঙ্গহিততো সুত্তন্তৰাসিতো তং তং সুত্তং নিক্কড্ঢিত্ৱা অঞ্ঞত্ৰ অকৰিংসূতি ৱুত্তং হোতি. সঙ্গহিততো ৱা অঞ্ঞত্ৰ অসঙ্গহিতং সুত্তং অঞ্ঞত্ৰ কত্থচি অকৰিংসু, অঞ্ঞং ৱা অকৰিংসূতি অত্থো. অত্থং ধম্মঞ্চাতি পাড়িযা অত্থং পাড়িঞ্চ. ৱিনযে নিকাযেসু চ পঞ্চসূতি ৱিনযে চ অৱসেসপঞ্চনিকাযেসু চ.
‘‘দ্ৱেপানন্দ, ৱেদনা ৱুত্তা মযা পৰিযাযেনা’’তিআদি (ম. নি. ২.৮৯) পৰিযাযদেসিতং. উপেক্খাৱেদনা হি সন্তস্মিং পণীতে সুখে ৱুত্তা ভগৱতাতি অযঞ্হেত্থ পৰিযাযো. ‘‘তিস্সো ইমা, ভিক্খৱে, ৱেদনা সুখা দুক্খা উপেক্খা ৱেদনা’’তিআদি (সং. নি. ৪.২৪৯-২৫১) নিপ্পৰিযাযদেসিতং. ৱেদনাসভাৱো হি তিৱিধোতি অযমেত্থ নিপ্পৰিযাযতা. ‘‘সুখাপি ৱেদনা অনিচ্চা সঙ্খতা’’তিআদি (দী. নি. ২.১২৩) নীতত্থং. ‘‘যং কিঞ্চি ৱেদযিতং, সব্বং তং দুক্খ’’ন্তিআদি (সং. নি. ২.৩২) নেয্যত্থং. ‘‘তীহি, ভিক্খৱে, ঠানেহি জম্বুদীপকা মনুস্সা উত্তৰকুৰুকে চ মনুস্সে অধিগ্গণ্হন্তি দেৱে চ তাৱতিংসে’’তিআদিকং (অ. নি. ৯.২১) অঞ্ঞং সন্ধায ভণিতং গহেত্ৱা অঞ্ঞং অত্থং ঠপযিংসু. ‘‘নত্থি দেৱেসু ব্ৰহ্মচৰিযৱাসো’’তিআদিকং (কথা. ২৭০) সুত্তঞ্চ অঞ্ঞং সন্ধায ভণিতং অত্থঞ্চ অঞ্ঞং ঠপযিংসূতি এৱমেত্থ অত্থো দট্ঠব্বো. ‘‘অত্থেকচ্চো পুগ্গলো অত্তহিতায পটিপন্নো’’তিআদি (পু. প. মাতিকা ৪.২৪) ব্যঞ্জনচ্ছাযায সণ্হসুখুমং সুঞ্ঞতাদিঅত্থং বহুং ৱিনাসযুং.
ৱিনযগম্ভীৰন্তি ৱিনযে গম্ভীৰঞ্চ একদেসং ছড্ডেত্ৱাতি অত্থো. কিলেসৱিনযেন ৱা গম্ভীৰং একদেসং সুত্তং ছড্ডেত্ৱাতি অত্থো. পতিৰূপন্তি অত্তনো অধিপ্পাযানুৰূপং সুত্তং, সুত্তপতিৰূপকং ৱা অসুত্তং. একচ্চে অট্ঠকথাকণ্ডমেৱ ৱিস্সজ্জিংসু, একচ্চে সকলং অভিধম্মপিটকন্তি আহ ‘‘অত্থুদ্ধাৰং অভিধম্মং ছপ্পকৰণ’’ন্তি. কথাৱত্থুস্স সৱিৱাদত্তেপি অৱিৱাদানি ছপ্পকৰণানি পঠিতব্বানি সিযুং, তানি নপ্পৱত্তন্তীতি হি দস্সনত্থং ‘‘ছপ্পকৰণ’’ন্তি ৱুত্তন্তি. ততিযসঙ্গীতিতো ৱা পুব্বে পৱত্তমানানং ৱসেন ‘‘ছপ্পকৰণ’’ন্তি ৱুত্তং. অঞ্ঞানীতি অঞ্ঞানি অভিধম্মপকৰণাদীনি. নামন্তি যং বুদ্ধাদিপটিসংযুত্তং ন হোতি মঞ্জুসিৰীতিআদিকং, তং নিকাযনামং. লিঙ্গন্তি নিৱাসনপাৰুপনাদিৱিসেসকতং সণ্ঠানৱিসেসং. সিক্কাদিকং পৰিক্খাৰং. আকপ্পো ঠানাদীসু অঙ্গট্ঠপনৱিসেসো দট্ঠব্বো. কৰণন্তি চীৱৰসিব্বনাদিকিচ্চৱিসেসো.
সঙ্কন্তিকস্সপিকেন নিকাযেন ৱাদেন ৱা ভিন্না সঙ্কন্তিকাতি অত্থো. সঙ্কন্তিকানং ভেদা সুত্তৱাদী অনুপুব্বেন ভিজ্জথ ভিজ্জিংসূতি অত্থো. ভিন্নৱাদেনাতি ভিন্না ৱাদা এতস্মিন্তি ভিন্নৱাদো, তেন অভিন্নেন থেৰৱাদেন সহ অট্ঠাৰস হোন্তীতি ৱুত্তং হোতি. ভিন্নৱাদেনাতি ৱা ভিন্নায লদ্ধিযা অট্ঠাৰস হোন্তি, তে সব্বেপি সহাতি অত্থো. থেৰৱাদানমুত্তমোতি এত্থ থেৰ-ইতি অৱিভত্তিকো নিদ্দেসো. থেৰানং অযন্তি থেৰো. কো সো? ৱাদো. থেৰো ৱাদানমুত্তমোতি অযমেত্থ অত্থো.
উপ্পন্নে ৱাদে সন্ধায ‘‘পৰপ্পৱাদমথন’’ন্তি আহ. আযতিং উপ্পজ্জনকৱাদানং পটিসেধনলক্খণভাৱতো ‘‘আযতিলক্খণ’’ন্তি ৱুত্তং.
নিদানকথাৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
মহাৱগ্গো
১. পুগ্গলকথা
১. সুদ্ধসচ্চিকট্ঠো
১. অনুলোমপচ্চনীকৱণ্ণনা
১. মাযায অমণিআদযো মণিআদিআকাৰেন দিস্সমানা ‘‘মাযা’’তি ৱুত্তা. অভূতেন মণিউদকাদিআকাৰেন গয্হমানা মাযামৰীচিআদযো অভূতঞ্ঞেয্যাকাৰত্তা অসচ্চিকট্ঠা. যো তথা ন হোতি, সো সচ্চিকট্ঠোতি দস্সেন্তো আহ ‘‘মাযা…পে… ভূতত্থো’’তি. অনুস্সৱাদিৱসেন গয্হমানো তথাপি হোতি অঞ্ঞথাপীতি তাদিসো ঞেয্যো ন পৰমত্থো, অত্তপচ্চক্খো পন পৰমত্থোতি দস্সেন্তো আহ ‘‘অনুস্সৱা…পে… উত্তমত্থো’’তি.
ছলৱাদস্সাতি অত্থীতি ৱচনসামঞ্ঞেন অত্থীতি ৱুত্তেহি ৰূপাদীহি সামঞ্ঞৱচনস্সাতি অধিপ্পাযো. ‘‘সো সচ্চি…পে… লদ্ধিং গহেত্ৱা আমন্তাতি পটিজানাতী’’তি ৱচনতো পন ‘‘ছলৱাদস্সা’’তি ন সক্কা ৱত্তুং. ন হি লদ্ধি ছলন্তি. ওকাসং অদদমানোতি পতিট্ঠং পচ্ছিন্দন্তো. যদি সচ্চিকট্ঠেন উপলব্ভতি, ৰূপাদযো ৱিয উপলব্ভেয্য, তথা অনুপলব্ভনীযতো ন তৱ ৱাদো তিট্ঠতীতি নিৱত্তেন্তোতি অধিপ্পাযো. তং সন্ধাযাতি ‘‘যো সচ্চিকট্ঠো’’তি এত্থ ৱুত্তো যো সচ্চিকট্ঠো, সো সপ্পচ্চযাদিভাৱেন দীপিতো ‘‘ৰূপঞ্চ উপলব্ভতী’’তিআদীসু আগতো ধম্মপ্পভেদোতি দস্সেতি.
‘‘তেন সচ্চিকট্ঠপৰমত্থেনা’’তি ৱত্ৱা ‘‘তেনাকাৰেনা’’তি ৱদতো অযমধিপ্পাযো – সচ্চিকট্ঠপৰমত্থাকাৰেন উপলব্ভমানং সচ্চিকট্ঠপৰমত্থেন উপলব্ভমানং নাম হোতীতি. অঞ্ঞথা ততোতি তস্স তেনাকাৰেনাতি ৱত্তব্বং সিযা. কো পনেতিস্সা পুৰিমপুচ্ছায চ ৱিসেসোতি? পুৰিমপুচ্ছায সত্তপঞ্ঞাসৱিধো ধম্মপ্পভেদো যথা ভূতেন সভাৱত্থেন উপলব্ভতি, এৱং পুগ্গলো উপলব্ভতীতি ৱুত্তং. ইধ পন ভূতসভাৱত্থেন উপলব্ভমানো সো ধম্মপ্পভেদো যেন ৰুপ্পনাদিসপ্পচ্চযাদিআকাৰেন উপলব্ভতি, কিং তেনাকাৰেন পুগ্গলোপি উপলব্ভতীতি এস ৱিসেসো. যথা পন ৰূপং ৱিয ভূতসভাৱত্থেন উপলব্ভমানা ৱেদনা ন ৰুপ্পনাকাৰেন উপলব্ভতি, এৱং ধম্মপ্পভেদো ৱিয ভূতসভাৱত্থেন উপলব্ভমানো পুগ্গলো ন ৰুপ্পনাদিসপ্পচ্চযাদিআকাৰেন উপলব্ভতীতি সক্কা পৰৱাদিনা ৱত্তুন্তি অচোদনীযং এতং সিযা. অৱজাননঞ্চ তস্স যুত্তন্তি নিগ্গহো চ ন কাতব্বো. ধম্মপ্পভেদতো পন অঞ্ঞস্স সচ্চিকট্ঠস্স অসিদ্ধত্তা ধম্মপ্পভেদাকাৰেনেৱ চোদেতি. অৱজাননেনেৱ নিগ্গহং দস্সেতি. অনুজাননাৱজাননপক্খা সামঞ্ঞৱিসেসেহি পটিঞ্ঞাপটিক্খেপপক্খা অনুলোমপটিলোমপক্খা পঠমদুতিযনযাতি অযমেতেসং ৱিসেসো ৱেদিতব্বো.
‘‘তেন ৱত ৰে ৱত্তব্বে’’তি ৱদন্তো ৱত্তব্বস্স অৱচনে দোসং পাপেতীতি ইমিনা অধিপ্পাযেন ‘‘নিগ্গহস্স পাপিতত্তা’’তি ৱুত্তন্তি দট্ঠব্বং. ‘‘এৱমেতং নিগ্গহস্স চ অনুলোমপটিলোমতো চতুন্নং পাপনাৰোপনঞ্চ ৱুত্তত্তা উপলব্ভতীতিআদিকং অনুলোমপঞ্চকং নামা’’তি ৱুত্তং, অনুলোমপটিলোমতো পন দ্ৱীহি ঠপনাহি সহ সত্তকেন ভৱিতব্বং, তংৱজ্জনে ৱা কাৰণং ৱত্তব্বং. যং পন ৱক্খতি ‘‘ঠপনা নাম পৰৱাদীপক্খস্স ঠপনতো ‘অযং তৱ দোসো’তি দস্সেতুং ঠপনমত্তমেৱ হোতি, ন নিগ্গহস্স ৱা পটিকম্মস্স ৱা পাকটভাৱকৰণ’’ন্তি (কথা. অট্ঠ. ২). তেনাধিপ্পাযেন ইধাপি ঠপনাদ্ৱযং ৱজ্জেতি. যথা পন তত্থ পটিকম্মপঞ্চকভাৱং অৱত্ৱা পটিকম্মচতুক্কভাৱং ৱক্খতি, এৱমিধাপি নিগ্গহচতুক্কভাৱো ৱত্তব্বো সিযা. সুদ্ধিকনিগ্গহস্স পন নিগ্গহপ্পধানত্তা উদ্দেসভাৱেন ৱুত্তো নিগ্গহোৱ ৱিসুং ৱুত্তোতি দট্ঠব্বো. যে পন ‘‘অযথাভূতনিগ্গহত্তা তত্থ পটিকম্মং ৱিসুং ন ৱুত্ত’’ন্তি ৱদন্তি, তেসং দুতিযে ৱাদমুখে নিগ্গহচতুক্কভাৱো পটিকম্মপঞ্চকভাৱো চ আপজ্জতি.
২. অত্তনা অধিপ্পেতং সচ্চিকট্ঠমেৱাতি সম্মুতিসচ্চং সন্ধাযাতি অধিপ্পাযো. ৱক্খতি হি ‘‘সুদ্ধসম্মুতিসচ্চং ৱা পৰমত্থমিস্সকং ৱা সম্মুতিসচ্চং সন্ধায ‘যো সচ্চিকট্ঠো’তি পুন অনুযোগো পৰৱাদিস্সা’’তি (কথা. অট্ঠ. ৬). তত্থ যদি পৰৱাদিনা অত্তনা অধিপ্পেতসচ্চিকট্ঠো সম্মুতিসচ্চং, সম্মুতিসচ্চাকাৰেন পুগ্গলো উপলব্ভতীতি ৱদন্তেন সমানলদ্ধিকো নপ্পটিসেধিতব্বো, কথা এৱাযং নাৰভিতব্বা. অথ সকৱাদিনা অত্তনা চ অধিপ্পেতসচ্চিকট্ঠংযেৱ সন্ধায পৰৱাদী ‘‘যো সচ্চিকট্ঠো’’তিআদিমাহাতি অযমত্থো. সকৱাদিনা সম্মুতিসচ্চংযেৱ সচ্চিকট্ঠোতি অধিপ্পেতন্তি আপজ্জতি. যদি উভযং অধিপ্পেতং, পুন ‘‘সম্মুতিসচ্চপৰমত্থসচ্চানি ৱা একতো কত্ৱাপি এৱমাহা’’তি ন ৱত্তব্বং সিযাতি. যদি চ দ্ৱেপি সচ্চানি সচ্চিকট্ঠপৰমত্থা, সচ্চিকট্ঠেকদেসেন উপলদ্ধিং ইচ্ছন্তেন ‘‘পুগ্গলো উপলব্ভতি সচ্চিকট্ঠপৰমত্থেনা’’তিআদি অনুযোগো ন কাতব্বো, ন চ সচ্চিকট্ঠেকদেসেন অনুযোগো যুত্তো. ন হি ৱেদযিতাকাৰেন উপলব্ভমানা ৱেদনা ৰুপ্পনাকাৰেন উপলব্ভতীতি অনুযুঞ্জিতব্বা, ন চ পৰৱাদী ৰুপ্পনাদিসভাৱং পুগ্গলং ইচ্ছতি, অথ খো সচ্চিকট্ঠপৰমত্থমেৱাতি. পৰমত্থসচ্চতো অঞ্ঞস্মিং সচ্চিকট্ঠে ৱিজ্জমানে নাস্স পৰমত্থসচ্চতা অনুযুঞ্জিতব্বা. অসচ্চিকট্ঠে সচ্চিকট্ঠৱোহাৰং আৰোপেত্ৱা তং সন্ধায পুচ্ছতীতি ৱদন্তানং ৱোহৰিতসচ্চিকট্ঠস্স অত্তনা অধিপ্পেতসচ্চিকট্ঠতা ন যুত্তা. ৱোহৰিতপৰমত্থসচ্চিকট্ঠানঞ্চ দ্ৱিন্নং সচ্চিকট্ঠভাৱে ৱুত্তনযোৱ দোসো. সম্মুতিসচ্চাকাৰেন উপলব্ভমানঞ্চ ভূতসভাৱত্থেন উপলব্ভেয্য ৱা ন ৱা. যদি ভূতসভাৱত্থেন উপলব্ভতি, পুগ্গলোপি উপলব্ভতি সচ্চিকট্ঠপৰমত্থেনাতি অনুজানন্তো নানুযুঞ্জিতব্বো. অথ ন ভূতসভাৱত্থেন, তংৱিনিমুত্তো সম্মুতিসচ্চস্স সচ্চিকট্ঠপৰমত্থাকাৰো ন ৱত্তব্বো অসিদ্ধত্তা. ৱক্খতি চ ‘‘যথা ৰূপাদযো পচ্চত্তলক্খণসামঞ্ঞলক্খণৱসেন অত্থি, ন এৱং পুগ্গলো’’তি. তস্মা মগ্গিতব্বো এত্থ অধিপ্পাযো.
দ্ৱিন্নং সচ্চানন্তি এত্থ সচ্চদ্ৱযাকাৰেন অনুপলব্ভনীযতো অনুঞ্ঞেয্যমেতং সিযা, ন ৱা কিঞ্চি ৱত্তব্বং. যথা হি একদেসেন পৰমত্থাকাৰেন অনুপলব্ভনীযতা অনুজাননস্স ন কাৰণং, এৱং একদেসেন সম্মুতিযাকাৰেন উপলব্ভনীযতা পটিক্খেপস্স চাতি মগ্গিতব্বো এত্থাপি অধিপ্পাযো. নুপলব্ভতীতি ৱচনসামঞ্ঞমত্তন্তি নুপলব্ভতীতি ইদমেৱ ৱচনং অনুঞ্ঞাতং পটিক্খিত্তঞ্চাতি এতং ছলৱাদং নিস্সাযাতি অধিপ্পাযো. যথা উপলব্ভতীতি এতস্সেৱ অনুজাননপটিক্খেপেহি অহং নিগ্গহেতব্বো, এৱং নুপলব্ভতীতি এতস্সেৱ অনুজাননপটিক্খেপেহি ত্ৱন্তি এৱং সম্ভৱন্তস্স সামঞ্ঞেন অসম্ভৱন্তস্স কপ্পনং পনেত্থ ছলৱাদো ভৱিতুং অৰহতি. তেন নুপলব্ভতীতি ৱচনসামঞ্ঞমত্তং ছলৱাদস্স কাৰণত্তা ‘‘ছলৱাদো’’তি ৱুত্তন্তি দট্ঠব্বং. ৱচনসামঞ্ঞমত্তঞ্চ ছলৱাদঞ্চ নিস্সাযাতি ৱা অত্থো. ঠপনা নিগ্গহপ্পটিকম্মানং পাকটভাৱকৰণং ন হোতীতি ইদং ৱিচাৰেতব্বং. ন হি পক্খট্ঠপনেন ৱিনা পুৰিমং অনুজানিত্ৱা পচ্ছিমস্স অৱজাননং, পচ্ছিমং ৱা অৱজানন্তস্স পুৰিমানুজাননং মিচ্ছাতি সক্কা আৰোপেতুন্তি.
৩. তৱাতি, পটিজানন্তন্তি চ পচ্চত্তে সামিউপযোগৱচনানীতি অধিপ্পাযেন ‘‘ত্ৱংযেৱ পটিজানন্তো’’তি আহ.
৪-৫. চতূহি পাপনাৰোপনাহি নিগ্গহস্স উপনীতত্তাতি ‘‘দুন্নিগ্গহিতা চ হোম, হঞ্চী’’তিআদিনা তযা মম কতো নিগ্গহো, মযা তৱ কতো নিগ্গহো ৱিয মিচ্ছাতি এৱং তেন অনুলোমপঞ্চকে চতূহি পাপনাৰোপনাহি কতস্স নিগ্গহস্স তেন নিযামেন দুক্কটভাৱস্স অত্তনা কতনিগ্গহেন সহ উপনীতত্তা অনিগ্গহভাৱস্স ৱা উপগমিতত্তাতি অত্থো দট্ঠব্বো. এৱমেৱ তেন হি যং নিগ্গণ্হাসি হঞ্চি…পে… ইদং তে মিচ্ছাতি এতস্স অনিগ্গহভাৱনিগমনস্সেৱ নিগ্গমনচতুক্কতা ৱেদিতব্বা.
অনুলোমপচ্চনীকৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
২. পচ্চনীকানুলোমৱণ্ণনা
৭-১০. ‘‘অত্তনো লদ্ধিং নিস্সায পটিঞ্ঞা পৰৱাদিস্সা’’তি ৱত্ৱা পুন ‘‘পৰমত্থৱসেন পুগ্গলস্স অভাৱতো পটিক্খেপো পৰৱাদিস্সা’’তি ৱুত্তং. তত্ৰাযং পটিক্খেপো অত্তনো লদ্ধিযা যদি কতো, পৰমত্থতো অঞ্ঞেন সচ্চিকট্ঠপৰমত্থেন পুগ্গলো উপলব্ভতীতি অযমস্স লদ্ধীতি আপজ্জতি. তথা চ সতি নাযং সম্মুতিসচ্চৱসেন উপলদ্ধিং ইচ্ছন্তেন নিগ্গহেতব্বো. অথ অত্তনো লদ্ধিং নিগ্গূহিত্ৱা পৰস্স লদ্ধিৱসেন পটিক্খিপতি, পুৰিমপটিঞ্ঞায অৱিৰোধিতত্তা ন নিগ্গহেতব্বো. ন হি অত্তনো চ পৰস্স চ লদ্ধিং ৱদন্তস্স দোসো আপজ্জতীতি. অত্তনো পন লদ্ধিযা পটিজানিত্ৱা পৰলদ্ধিযা পটিক্খিপন্তেন অত্তনো লদ্ধিং ছড্ডেত্ৱা পৰলদ্ধি গহিতা হোতীতি নিগ্গহেতব্বোতি অযমেত্থ অধিপ্পাযো সিযা.
পচ্চনীকানুলোমৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
সুদ্ধসচ্চিকট্ঠৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
২. ওকাসসচ্চিকট্ঠো
১. অনুলোমপচ্চনীকৱণ্ণনা
১১. সব্বত্থাতি সব্বস্মিং সৰীৰেতি অযমত্থোতি দস্সেন্তো আহ ‘‘সৰীৰং সন্ধাযা’’তি. তত্থাতি তস্মিং সংখিত্তপাঠে. যস্মা সৰীৰং সন্ধায ‘‘সব্বত্থ ন উপলব্ভতী’’তি ৱুত্তে সৰীৰতো বহি উপলব্ভতীতি আপজ্জতি, তস্মা পচ্চনীকে পটিক্খেপো সকৱাদিস্সাতি এতেন ন কেনচি সভাৱেন পুগ্গলো উপলব্ভতীতি অযমত্থো ৱুত্তো হোতি. ন হি কেনচি সভাৱেন উপলব্ভমানস্স সৰীৰতদঞ্ঞাৱিমুত্তো উপলদ্ধিওকাসো অত্থীতি.
৩. কালসচ্চিকট্ঠো
১. অনুলোমপচ্চনীকৱণ্ণনা
১২. পুৰিমপচ্ছিমজাতিকালঞ্চাতি মজ্ঝিমজাতিকালে উপলব্ভমানস্স তস্সেৱ পুৰিমপচ্ছিমজাতিকালেসু উপলদ্ধিং সন্ধাযাতি অধিপ্পাযো. সেসং পঠমনযে ৱুত্তসদিসমেৱাতি ইমেসু তীসু পঠমে ‘‘সব্বত্থা’’তি এতস্মিং নযে ৱুত্তসদিসমেৱ, কিং তং? পাঠস্স সংখিত্ততাতি অত্থো. ইধাপি হি যস্মা ‘‘সব্বদা ন উপলব্ভতী’’তি ৱুত্তে একদা উপলব্ভতীতি আপজ্জতি, তস্মা পচ্চনীকে পটিক্খেপো সকৱাদিস্সাতি যোজেতব্বন্তি.
৪. অৱযৱসচ্চিকট্ঠো
১. অনুলোমপচ্চনীকৱণ্ণনা
১৩. ততিযনযে চ যস্মা ‘‘সব্বেসু ন উপলব্ভতী’’তি ৱুত্তে একস্মিং উপলব্ভতীতি আপজ্জতি, তস্মা পচ্চনীকে পটিক্খেপো সকৱাদিস্সাতি যোজেতব্বং. তেনাহ ‘‘তাদিসমেৱা’’তি.
ওকাসাদিসচ্চিকট্ঠো
২. পচ্চনীকানুলোমৱণ্ণনা
১৪. তত্থ অনুলোমপঞ্চকস্সাতিআদিম্হি অনুলোমপঞ্চকন্তি নিগ্গহপঞ্চকং, পচ্চনীকন্তি চ পটিকম্মং ৱুত্তন্তি দট্ঠব্বং. তত্থ অনুলোমপঞ্চকস্স ‘‘সব্বত্থ পুগ্গলো নুপলব্ভতী’’তিআদিকস্স অত্থো ‘‘সব্বত্থ পুগ্গলো নুপলব্ভতী’’তিআদিপাড়িং সংখিপিত্ৱা আগতে সৰূপেন অৱুত্তে ‘‘যস্মা সৰীৰং সন্ধাযা’’তিআদিনা (কথা. অট্ঠ. ১১) ৱুত্তনযেন ৱেদিতব্বো, পচ্চনীকস্স চ ‘‘সব্বত্থ পুগ্গলো উপলব্ভতী’’তিআদিকস্স পটিকম্মকৰণৱসেন ৱুত্তস্স অত্থো পটিকম্মাদিপাড়িং সংখিপিত্ৱা আদিমত্তদস্সনেন আগতে ‘‘পুগ্গলো উপলব্ভতী’’তিআদিম্হি অনুলোমে ‘‘সব্বত্থাতি সৰীৰং সন্ধায অনুযোগো সকৱাদিস্সা’’তিআদিনা (কথা. অট্ঠ. ১১) ৱুত্তনযেন ৱেদিতব্বোতি এৱমত্থো দট্ঠব্বো. অথ ৱা তত্থাতি যং আৰদ্ধং, তস্মিন্তি এৱং অত্থং অগ্গহেত্ৱা তত্থ তেসু তীসু মুখেসূতি অত্থো গহেতব্বো. অনুলোমপঞ্চকমূলকা চেত্থ সব্বানুলোমপচ্চনীকপঞ্চকপাড়ি অনুলোমপঞ্চকস্স পাড়ীতি ৱুত্তা, তথা পচ্চনীকানুলোমপঞ্চকপাড়ি চ পচ্চনীকস্স পাড়ীতি. তং সংখিপিত্ৱা পটিকম্মৱসেন আগতে সৰূপেন অৱুত্তে ‘‘পুগ্গলো নুপলব্ভতী’’তিআদিকে পচ্চনীকে ‘‘উপলব্ভতী’’তিআদিকে অনুলোমে চ অত্থো হেট্ঠা সুদ্ধিকসচ্চিকট্ঠে ৱুত্তনযেনেৱ ৱেদিতব্বোতি ৱুত্তং হোতি.
সচ্চিকট্ঠৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৫. সুদ্ধিকসংসন্দনৱণ্ণনা
১৭-২৭. ৰূপাদীহি সদ্ধিং সচ্চিকট্ঠসংসন্দনন্তি সচ্চিকট্ঠস্স পুগ্গলস্স ৰূপাদীহি সদ্ধিং সংসন্দনং, সচ্চিকট্ঠে ৱা ৰূপাদীহি সদ্ধিং পুগ্গলস্স সংসন্দনন্তি অধিপ্পাযো. পুগ্গলো ৰূপঞ্চাতি চ-কাৰস্স সমুচ্চযত্থত্তা যথা ৰূপন্তি এৱং নিদস্সনৱসেন ৱুত্তো অত্থো ৱিচাৰেতব্বো. ৰূপাদীহি অঞ্ঞো অনঞ্ঞো চ পুগ্গলো ন ৱত্তব্বোতি লদ্ধি সমযো. ‘‘অঞ্ঞং জীৱং অঞ্ঞং সৰীৰন্তি অব্যাকতমেতং ভগৱতা’’তিআদিকং (সং. নি. ৪.৪১৬) সুত্তং. অনুঞ্ঞাযমানে তদুভযৱিৰোধো আপজ্জতীতি ইমমত্থং সন্ধাযাহ ‘‘সমযসুত্তৱিৰোধং দিস্ৱা’’তি.
ধম্মতোতি পাড়িতো. ‘‘পটিকম্মচতুক্কাদীনি সংখিত্তানি. পৰৱাদী…পে… দস্সিতানী’’তি ৱদন্তেহি পুগ্গলো নুপলব্ভতি…পে… আজানাহি পটিকম্মন্তি এত্থ আজানাহি নিগ্গহন্তি পাঠো দিট্ঠো ভৱিস্সতি. অঞ্ঞত্তং পটিজানাপনত্থন্তি যথা মযা অঞ্ঞত্তং ৱত্তব্বং, তথা চ তযাপি তং ৱত্তব্বন্তি অঞ্ঞত্তপটিঞ্ঞায চোদনত্থন্তি অত্থো. সম্মুতিপৰমত্থানং একত্তনানত্তপঞ্হস্স ঠপনীযত্তাতি অব্যাকতত্তাতি অত্থো. যদি ঠপনীযত্তা পটিক্খিপিতব্বং, পৰেনপি ঠপনীযত্তা লদ্ধিমেৱ নিস্সায পটিক্খেপো কতোতি সোপি ন নিগ্গহেতব্বো সিযা. পৰো পন পুগ্গলোতি কঞ্চি সভাৱং গহেত্ৱা তস্স ঠপনীযত্তং ইচ্ছতি, সতি চ সভাৱে ঠপনীযতা ন যুত্তাতি নিগ্গহেতব্বো. সম্মুতি পন কোচি সভাৱো নত্থি. তেনেৱস্স একত্তনানত্তপঞ্হস্স ঠপনীযতং ৱদন্তো ন নিগ্গহেতব্বোতি সকৱাদিনা পটিক্খেপো কতোতি অযমেত্থ অধিপ্পাযো যুত্তো.
সুদ্ধিকসংসন্দনৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৬. ওপম্মসংসন্দনৱণ্ণনা
২৮-৩৬. উপলদ্ধিসামঞ্ঞেন অঞ্ঞত্তপুচ্ছা চাতি ইদঞ্চ দ্ৱিন্নং সমানতা নো অঞ্ঞত্তস্স কাৰণং যুত্তং, অথ খো ৱিসুং অত্তনো সভাৱেন সচ্চিকট্ঠপৰমত্থেন উপলব্ভনীযতাতি ৱিচাৰেতব্বং. ‘‘একৱীসাধিকানী’’তি পুৰিমপাঠো, ৱীসাধিকানীতি পন পঠিতব্বং.
৩৭-৪৫. ‘‘অত্থি পুগ্গলো’’তি সুত্তং অনুজানাপেন্তেন উপলদ্ধি অনুজানিতা হোতীতি মঞ্ঞমানো আহ ‘‘উপলদ্ধিসামঞ্ঞং আৰোপেত্ৱা’’তি. ৱীসাধিকানি নৱ পটিকম্মপঞ্চকসতানি দস্সিতানীতি এতেন সুদ্ধিকসংসন্দনেপি ‘‘আজানাহি পটিকম্ম’’মিচ্চেৱ পাঠোতি ৱিঞ্ঞাযতি. যঞ্চ ৱাদমুখেসু সুদ্ধিকসচ্চিকট্ঠে ‘‘পটিকম্মচতুক্ক’’ন্তি ৱুত্তং, তম্পি ‘‘পটিকম্মপঞ্চক’’ন্তি.
ওপম্মসংসন্দনৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৭. চতুক্কনযসংসন্দনৱণ্ণনা
৪৬-৫২. একধম্মতোপি অঞ্ঞত্তং অনিচ্ছন্তো ৰূপাদিএকেকধম্মৱসেন নানুযুঞ্জিতব্বো. সমুদাযতো হি অযং অঞ্ঞত্তং অনিচ্ছন্তো একদেসতো অনঞ্ঞত্তং পটিক্খিপন্তো ন নিগ্গহাৰহো সিযাতি এতং ৱচনোকাসং নিৱত্তেতুং ‘‘অযঞ্চ অনুযোগো’’তিআদিমাহ. সকলন্তি সত্তপঞ্ঞাসৱিধো ধম্মপ্পভেদো পুগ্গলোতি ৱা পৰমত্থসচ্চং পুগ্গলোতি ৱা এৱং সকলং সন্ধাযাতি অত্থো. এৱং সকলং পৰমত্থং চিন্তেত্ৱা তন্তিৱসেন অনুযোগলক্খণস্স ঠপিতত্তা সকলপৰমত্থতো চ অঞ্ঞস্স সচ্চিকট্ঠস্স অভাৱা সচ্চিকট্ঠেন পুগ্গলেন ততো অঞ্ঞেন ন ভৱিতব্বন্তি ‘‘ৰূপং পুগ্গলো’’তি ইমং পঞ্হং পটিক্খিপন্তস্স নিগ্গহাৰোপনং যুত্তন্তি অত্থো.
সভাগৱিনিব্ভোগতোতি ৰূপতো অঞ্ঞসভাগত্তাতি ৱুত্তং হোতি. সব্বধম্মাতি ৰূপৱজ্জে সব্বধম্মে ৱদতি. ‘‘ৰূপস্মিং পুগ্গলো’’তি এত্থ নিস্সযৱিনাসে ৱিনাসাপত্তিভযেন পটিক্খিপতীতি অধিপ্পাযেনাহ ‘‘উচ্ছেদদিট্ঠিভযেন চেৱা’’তি. তীসু পন সমযৱিৰোধেন পটিক্খেপো অধিপ্পেতো. ন হি সো সক্কাযদিট্ঠিং ইচ্ছতি, অপিচ সস্সতদিট্ঠিভযেন পটিক্খিপতীতি যুত্তং ৱত্তুং. সক্কাযদিট্ঠীসু হি পঞ্চেৱ উচ্ছেদদিট্ঠিযো, সেসাসস্সতদিট্ঠিযোতি. অঞ্ঞত্ৰ ৰূপাতি এত্থ চ ৰূপৱা পুগ্গলোতি অযমত্থো সঙ্গহিতোতি ৱেদিতব্বো.
চতুক্কনযসংসন্দনৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
নিট্ঠিতা চ সংসন্দনকথাৱণ্ণনা.
৮. লক্খণযুত্তিৱণ্ণনা
৫৪. পচ্চনীকানুলোমেতি ইদং যং ৱক্খতি ‘‘ছলৱসেন পন ৱত্তব্বং ‘আজানাহি পটিকম্ম’ন্তিআদী’’তি (কথা. অট্ঠ. ৫৪), তেন পন ন সমেতি. পচ্চনীকানুলোমে হি পচ্চনীকে ‘‘আজানাহি নিগ্গহ’’ন্তি ৱত্তব্বং, ন পন ‘‘পটিকম্ম’’ন্তি.
লক্খণযুত্তিৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৯. ৱচনসোধনৱণ্ণনা
৫৫-৫৯. পুগ্গলো উপলব্ভতীতি পদদ্ৱযস্স অত্থতো একত্তেতি এত্থ তদেৱ একত্তং পৰেন সম্পটিচ্ছিতং অসম্পটিচ্ছিতন্তি ৱিচাৰেতব্বমেতং. পুগ্গলস্স হি অৱিভজিতব্বতং, উপলব্ভতীতি এতস্স ৱিভজিতব্বতং ৱদন্তো ৱিভজিতব্বাৱিভজিতব্বত্থানং উপলব্ভতিপুগ্গল-সদ্দানং কথং অত্থতো একত্তং সম্পটিচ্ছেয্যাতি? যথা চ ৱিভজিতব্বাৱিভজিতব্বত্থানং উপলব্ভতি-ৰূপ-সদ্দানং তং ৱিভাগং ৱদতো ৰূপং কিঞ্চি উপলব্ভতি, কিঞ্চি ন উপলব্ভতীতি অযং পসঙ্গো নাপজ্জতি, এৱং এতস্সপি যথাৱুত্তৱিভাগং ৱদতো যথাআপাদিতেন পসঙ্গেন ন ভৱিতব্বন্তি মগ্গিতব্বো এত্থ অধিপ্পাযো.
৬০. ‘‘সুঞ্ঞতো লোকং অৱেক্খস্সূ’’তি (সু. নি. ১১২৫) এতেন অত্থতো পুগ্গলো নত্থীতি ৱুত্তং হোতীতি আহ ‘‘নত্থীতিপি ৱুত্ত’’ন্তি.
ৱচনসোধনৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
১০. পঞ্ঞত্তানুযোগৱণ্ণনা
৬১-৬৬. ৰূপকাযাৱিৰহং সন্ধায ‘‘ৰূপকাযসব্ভাৱতো’’তি আহ. ‘‘ৰূপিনো ৱা অৰূপিনো ৱা’’তি (ইতিৱু. ৯০) সুত্তে আগতপঞ্ঞত্তিং সন্ধায ‘‘তথাৰূপায চ পঞ্ঞত্তিযা অত্থিতাযা’’তি. ৱীতৰাগসব্ভাৱতোতি কামীভাৱস্স অনেকন্তিকত্তা কামধাতুযা আযত্তত্তাভাৱতো চ ‘‘কামী’’তি ন ৱত্তব্বোতি পটিক্খিপতীতি অধিপ্পাযো.
৬৭. কাযানুপস্সনাযাতি কাৰণৱচনমেতং, কাযানুপস্সনায কাৰণভূতায এৱংলদ্ধিকত্তাতি অত্থো. আহচ্চ ভাসিতন্তি ‘‘অঞ্ঞং জীৱং অঞ্ঞং সৰীৰন্তি অব্যাকতমেতং মযা’’তি (ম. নি. ২.১২৮) আহচ্চ ভাসিতং.
পঞ্ঞত্তানুযোগৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
১১. গতিঅনুযোগৱণ্ণনা
৬৯-৭২. ‘‘দস্সেন্তো ‘তেন হি পুগ্গলো সন্ধাৱতী’তিআদিমাহা’’তি ৱুত্তং, ‘‘দস্সেন্তো ‘ন ৱত্তব্বং পুগ্গলো সন্ধাৱতী’তিআদিমাহা’’তি পন ভৱিতব্বং, দস্সেত্ৱাতি ৱা ৱত্তব্বং.
৯১. যেন ৰূপসঙ্খাতেন সৰীৰেন সদ্ধিং গচ্ছতীতি এত্থ ‘‘ৰূপেন সদ্ধিং গচ্ছতী’’তি ৱদন্তেন ‘‘ৰূপং পুগ্গলো’’তি অননুঞ্ঞাতত্তা যেনাকাৰেন তং জীৱং তং সৰীৰন্তি ইদং আপজ্জতি, সো ৱত্তব্বো. অসঞ্ঞূপপত্তিং সন্ধাযাতি নিৰযূপগস্স পুগ্গলস্স অসঞ্ঞূপগস্স অৰূপূপগস্স চ অন্তৰাভৱং ন ইচ্ছতীতি চুতিতো অনন্তৰং উপপত্তিং সন্ধাযাতি অত্থো দট্ঠব্বো. যে পন চুতিকালে উপপত্তিকালে চ অসঞ্ঞূপপত্তিকালে চ অসঞ্ঞসত্তেসু সঞ্ঞা অত্থীতি গহেত্ৱা অসঞ্ঞূপগস্স চ অন্তৰাভৱং ইচ্ছেয্যুং, তেসং অন্তৰাভৱভাৱতো ‘‘অসঞ্ঞূপপত্তি অৱেদনা’’তি ন সক্কা ৱত্তুন্তি.
৯২. অৱেদনোতিআদীসু তদঞ্ঞন্তি সঞ্ঞভৱতো অঞ্ঞং অসঞ্ঞানেৱসঞ্ঞানাসঞ্ঞাযতনুপপত্তিং. নেৱসঞ্ঞানাসঞ্ঞাযতনেপি হি ন ৱত্তব্বং সঞ্ঞা অত্থীতি ইচ্ছন্তি.
৯৩. যস্মা ৰূপাদিধম্মে ৱিনা পুগ্গলো নত্থীতি ইন্ধনুপাদানো অগ্গি ৱিয ইন্ধনেন ৰূপাদিউপাদানো পুগ্গলো ৰূপাদিনা ৱিনা নত্থীতি লদ্ধিৱসেন ৱদতি.
গতিঅনুযোগৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
১২. উপাদাপঞ্ঞত্তানুযোগৱণ্ণনা
৯৭. নীলং ৰূপং উপাদায নীলোতিআদীসূতি ‘‘নীলং ৰূপং উপাদায নীলকস্স পুগ্গলস্স পঞ্ঞত্তী’’তি এত্থ যো পুট্ঠো নীলং উপাদায নীলোতি, তদাদীসূতি অত্থো.
৯৮. ছেকট্ঠং সন্ধাযাতি ছেকট্ঠং সন্ধায ৱুত্তং, ন কুসলপঞ্ঞত্তিং. ‘‘কুসলং ৱেদনং উপাদাযা’’তি মঞ্ঞমানো পটিজানাতীতি অত্থো দট্ঠব্বো.
১১২. ইদানি …পে… দস্সেতুং ‘‘যথা ৰুক্খ’’ন্তিআদিমাহাতি পুব্বপক্খং দস্সেত্ৱা উত্তৰমাহাতি ৱুত্তং হোতি.
১১৫. ‘‘যস্স ৰূপং সো ৰূপৱা’’তি উত্তৰপক্খে ৱুত্তং ৱচনং উদ্ধৰিত্ৱা ‘‘যস্মা’’তিআদিমাহ.
১১৬. চিত্তানুপস্সনাৱসেনাতি চিত্তানুপস্সনাৱসেন পৰিদীপিতস্স সৰাগাদিচিত্তযোগস্স ৱসেনাতি অধিপ্পাযো.
১১৮. যেনাতি চক্খুন্তি ‘‘যেনা’’তি ৱুত্তং কৰণং চক্খুন্তি অত্থো. চক্খুমেৱ ৰূপং পস্সতীতি ৱিঞ্ঞাণনিস্সযভাৱূপগমনমেৱ চক্খুস্স দস্সনং নাম হোতীতি সন্ধায ৱদতি.
উপাদাপঞ্ঞত্তানুযোগৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
১৩. পুৰিসকাৰানুযোগৱণ্ণনা
১২৩. কৰণমত্তন্তি কম্মানং নিপ্ফাদকপ্পযোজকভাৱেন পৱত্তা খন্ধা.
১২৪. পুৰিমকম্মেন ৱিনা পুগ্গলস্স জাতি, জাতস্স চ ৱিজ্জট্ঠানাদীসু সম্মা মিচ্ছা ৱা পৱত্তি নত্থীতি সন্ধায ‘‘পুৰিমকম্মমেৱ তস্সা’’তিআদিমাহ.
১২৫. কম্মৱট্টস্সাতি এত্থ কম্মকাৰকস্স যো কাৰকো, তেনপি অঞ্ঞং কম্মং কাতব্বং, তস্স কাৰকেনপি অঞ্ঞন্তি এৱং কম্মৱট্টস্স অনুপচ্ছেদং ৱদন্তি. পুগ্গলস্স কাৰকো কম্মস্স কাৰকো আপজ্জতীতি ৱিচাৰেতব্বমেতং. মাতাপিতূহি জনিততাদিনা তস্স কাৰকং ইচ্ছন্তস্স কম্মকাৰকানং কাৰকপৰম্পৰা আপজ্জতীতি ইদঞ্চ ৱিচাৰেতব্বং.
১৭০. সুত্তৱিৰোধভযেনাতি ‘‘সো কৰোতি সো পটিসংৱেদযতীতি খো, ব্ৰাহ্মণ, অযমেকো অন্তো’’তিআদীহি (সং. নি. ২.৪৬) ৱিৰোধভযা.
১৭১. ‘‘ইধ নন্দতি পেচ্চ নন্দতী’’তি (ধ. প. ১৮) ৱচনতো কম্মকৰণকালে ৱিপাকপটিসংৱেদনকালে চ সোযেৱাতি পটিজানাতীতি অধিপ্পাযো. সযংকতং সুখদুক্খন্তি চ পুট্ঠো ‘‘কিং নু খো, ভো গোতম, সযংকতং সুখং দুক্খন্তি? মা হেৱং কস্সপা’’তিআদিসুত্তৱিৰোধা (সং. নি. ২.১৮) পটিক্খিপতি.
১৭৬. লদ্ধিমত্তমেৱেতন্তি সোযেৱেকো নেৱ সো হোতি ন অঞ্ঞোতি ইদং পন নত্থেৱ, তস্মা এৱংৱাদিনো অসযংকাৰন্তিআদি আপজ্জতীতি অধিপ্পাযো. অপিচাতিআদিনা ইদং দস্সেতি – ন পৰস্স ইচ্ছাৱসেনেৱ ‘‘সো কৰোতী’’তিআদি অনুযোগো ৱুত্তো, অথ খো ‘‘সো কৰোতী’’তিআদীসু একং অনিচ্ছন্তস্স ইতৰং, তঞ্চ অনিচ্ছন্তস্স অঞ্ঞং আপন্নন্তি এৱং কাৰকৱেদকিচ্ছায ঠত্ৱা ‘‘সো কৰোতী’’তিআদীসু তং তং অনিচ্ছায আপন্নৱসেনাপীতি. অথ ৱা ন কেৱলং ‘‘সো কৰোতী’’তিআদীনং সব্বেসং আপন্নত্তা, অথ খো একেকস্সেৱ চ আপন্নত্তা অযং অনুযোগো কতোতি দস্সেতি. পুৰিমনযেনেৱাতি এতেন ‘‘ইধ নন্দতী’’তিআদি সব্বং পটিজাননাদিকাৰণং একতো যোজেতব্বন্তি দস্সেতি.
পুৰিসকাৰানুযোগৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
কল্যাণৱগ্গো নিট্ঠিতো.
১৪. অভিঞ্ঞানুযোগৱণ্ণনা
১৯৩. অভিঞ্ঞানুযোগাদিৱসেন অৰহত্তসাধনাতি এত্থ ‘‘ননু অত্থি কোচি ইদ্ধিং ৱিকুব্বতী’’তি অভিঞ্ঞাঅনুযোগো চ ‘‘হঞ্চি অত্থি কোচি ইদ্ধিং ৱিকুব্বতী’’তি ঠপনা চ ‘‘তেন ৱত ৰে’’তিআদি পাপনা চ আদিসদ্দসঙ্গহিতো অত্থোৱ দট্ঠব্বো. আসৱক্খযঞাণং পনেত্থ অভিঞ্ঞা ৱুত্তাতি তদভিঞ্ঞাৱতো অৰহতো সাধনং ‘‘অৰহত্তসাধনা’’তি আহ. অৰহতো হি সাধনা তব্ভাৱস্স চ সাধনা হোতিযেৱাতি.
অভিঞ্ঞানুযোগৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
১৫-১৮. ঞাতকানুযোগাদিৱণ্ণনা
২০৯. তথাৰূপস্সাতি ততিযকোটিভূতস্স সচ্চিকট্ঠস্স অভাৱাতি অধিপ্পাযো. এৱং পন পটিক্খিপন্তো অসচ্চিকট্ঠং ততিযকোটিভূতং পুগ্গলং ৱদেয্যাতি তাদিসং পুগ্গলং ইচ্ছন্তো হি সুত্তেন নিগ্গহেতব্বো সিযা. কস্মা? তথাৰূপস্স সচ্চিকট্ঠস্স অভাৱতোতি, তথাৰূপস্স কস্সচি সভাৱস্স অভাৱতো পটিক্খেপাৰহত্তা অত্তনো লদ্ধিং নিগূহিত্ৱা পটিক্খেপো পৰৱাদিস্সাতি অযমত্থো দট্ঠব্বো.
ঞাতকানুযোগাদিৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
১৯. পটিৱেধানুযোগাদিৱণ্ণনা
২১৮. পৰিগ্গহিতৱেদনোতি ৱচনেন অপৰিগ্গহিতৱেদনস্স ‘‘সুখিতোস্মি, দুক্খিতোস্মী’’তি জাননং পজাননং নাম ন হোতীতি দস্সেতি যোগাৱচৰস্স সুখুমানম্পি ৱেদনানং পৰিচ্ছেদনসমত্থতঞ্চ.
২২৮. লক্খণৱচনন্তি ৰূপব্ভন্তৰগমনং সহৰূপভাৱো, বহিদ্ধা নিক্খমনং ৱিনাৰূপভাৱোতি অধিপ্পাযো.
২৩৭. ইমা খোতি ওড়াৰিকো অত্তপটিলাভো মনোমযো অত্তপটিলাভো অৰূপো অত্তপটিলাভোতি ইমা লোকস্স সমঞ্ঞা, যাহি তথাগতো ৱোহৰতি অপৰামসং, যো সচ্চো মোঘো ৱা সিযা, তস্মিং অনুপলব্ভমানেপি অত্তনি তদনুপলব্ভতোযেৱ পৰামাসং অত্তদিট্ঠিং অনুপ্পাদেন্তো লোকে অত্তপটিলাভোতি পৱত্তৱোহাৰৱসেনেৱ ৱোহৰতীতি অযমেত্থ অত্থো. এত্থ চ পচ্চত্তসামঞ্ঞলক্খণৱসেন পুগ্গলস্স অত্থিতং পটিক্খিপিত্ৱা লোকৱোহাৰেন অত্থিতং ৱদন্তেন পুগ্গলোতি কোচি সভাৱো নত্থীতি ৱুত্তং হোতি. সতি হি তস্মিং অত্তনো সভাৱেনেৱ অত্থিতা ৱত্তব্বা সিযা, ন লোকৱোহাৰেনাতি. ইমিনা পন যথা সমেতি, যথা চ পৰামাসো ন হোতি, এৱং ইতো পুৰিমা চ অত্থৱণ্ণনা যোজেতব্বা.
লোকসম্মুতিকাৰণন্তি যস্মা লোকসম্মুতিৱসেন পৱত্তং, তস্মা সচ্চন্তি ৱুত্তং হোতি. তথলক্খণন্তি তথকাৰণং. যস্মা ধম্মানং তথতায পৱত্তং, তস্মা সচ্চন্তি দস্সেতি.
পটিৱেধানুযোগাদিৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
পুগ্গলকথাৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
২. পৰিহানিকথা
১. ৱাদযুত্তিপৰিহানিকথাৱণ্ণনা
২৩৯. ‘‘দ্ৱেমে, ভিক্খৱে, ধম্মা সেক্খস্স ভিক্খুনো পৰিহানায সংৱত্তন্তী’’তি (অ. নি. ২.১৮৫) ইদং সুত্তং অৰহতো পৰিহানিলদ্ধিযা ন নিস্সযো, অথ খো অনাগামিআদীনং পৰিহানিলদ্ধিযা, তস্মা অৰহতোপি পৰিহানিং ইচ্ছন্তীতি এত্থ পি-সদ্দেন অনাগামিস্সপি সকদাগামিস্সপীতি যোজেতব্বং.
‘‘ততিযস্মিম্পি মুদিন্দ্ৰিযাৱ অধিপ্পেতা. তেসঞ্হি সব্বেসম্পি পৰিহানি ন হোতীতি তস্স লদ্ধী’’তি পুৰিমপাঠো, মুদিন্দ্ৰিযেস্ৱেৱ পন অধিপ্পেতেসু পৰিক্খেপো ন কাতব্বো সিযা, কতো চ, তস্মা ‘‘ততিযস্মিম্পি তিক্খিন্দ্ৰিযাৱ অধিপ্পেতা. তেসঞ্হি সব্বেসম্পি পৰিহানি ন হোতীতি তস্স লদ্ধী’’তি পঠন্তি.
অযোনিসো অত্থং গহেত্ৱাতি সোতাপন্নোযেৱ নিযতোতি ৱুত্তোতি সোযেৱ ন পৰিহাযতি, ন ইতৰেতি অত্থং গহেত্ৱা. ‘‘উপৰিমগ্গত্থাযা’’তি ৱুত্তং অত্থং অগ্গহেত্ৱা নিযতোতি সোতাপত্তিফলা ন পৰিহাযতীতি এতমত্থং গণ্হীতি পন ৱদন্তি.
ৱাদযুত্তিপৰিহানিকথাৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
২. অৰিযপুগ্গলসংসন্দনপৰিহানিৱণ্ণনা
২৪১. যং পনেত্থাতিআদিম্হি দস্সনমগ্গফলে ঠিতস্স অনন্তৰং অৰহত্তপ্পত্তিং, ততো পৰিহাযিত্ৱা তত্থ চ ঠানং ইচ্ছন্তো পুন ৱাযামেন তদনন্তৰং অৰহত্তপ্পত্তিং ন ইচ্ছতীতি ৱিচাৰেতব্বমেতং.
২৬২. অৱসিপ্পত্তো ঝানলাভীতি সেক্খো ৱুত্তোতি দট্ঠব্বো. পুথুজ্জনো পন ৱসিপ্পত্তো অৱসিপ্পত্তো চ সমযৱিমুত্তঅসমযৱিমুত্ততন্তিযা অগ্গহিতো, ভজাপিযমানো পন সমাপত্তিৱিক্খম্ভিতানং কিলেসানং ৱসেন সমযৱিমুত্তভাৱং ভজেয্যাতি ৱুত্তোতি.
অৰিযপুগ্গলসংসন্দনপৰিহানিৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৩. সুত্তসাধনপৰিহানিৱণ্ণনা
২৬৫. উত্তমহীনভেদো ‘‘তত্ৰ যাযং পটিপদা সুখা খিপ্পাভিঞ্ঞা, সা উভযেনেৱ পণীতা অক্খাযতী’’তিআদিসুত্তৱসেন (দী. নি. ৩.১৫২) ৱুত্তো. ‘‘দিট্ঠং সুতং মুত’’ন্তি এত্থ ৱিয মুতসদ্দো পত্তব্বং ৱদতীতি আহ ‘‘ফুসনাৰহ’’ন্তি.
২৬৭. অপ্পত্তপৰিহানায চেৱ সংৱত্তন্তি যথাকতসন্নিট্ঠানস্স সমযৱিমুত্তস্সাতি অধিপ্পাযো.
সুত্তসাধনপৰিহানিৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
পৰিহানিকথাৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৩. ব্ৰহ্মচৰিযকথা
১. সুদ্ধব্ৰহ্মচৰিযকথাৱণ্ণনা
২৬৯. ‘‘পৰনিম্মিতৱসৱত্তিদেৱে উপাদায তদুপৰী’’তি ৱুত্তং, ‘‘তীহি, ভিক্খৱে, ঠানেহী’’তি (অ. নি. ৯.২১) পন সুত্তস্স ৱচনেন হেট্ঠাপি মগ্গভাৱনম্পি ন ইচ্ছন্তীতি ৱিঞ্ঞাযতি.
২৭০. ‘‘গিহীনঞ্চেৱ একচ্চানঞ্চ দেৱানং মগ্গপটিলাভং সন্ধায পটিক্খেপো তস্সেৱা’’তি ৱুত্তং, ‘‘যত্থ নত্থী’’তি পন ওকাসৱসেন পুট্ঠো পুগ্গলৱসেন তস্স পটিক্খেপো ন যুত্তো. যদি চ তস্সাযং অধিপ্পাযো, সকৱাদিনা সমানাধিপ্পাযত্তা ন নিগ্গহেতব্বো.
২৭১. একন্তৰিকপঞ্হাতি পৰৱাদীসকৱাদীনং অঞ্ঞমঞ্ঞং পঞ্হন্তৰিকা পঞ্হা.
সুদ্ধব্ৰহ্মচৰিযকথাৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
২. সংসন্দনব্ৰহ্মচৰিযকথাৱণ্ণনা
২৭৩. ৰূপাৱচৰমগ্গেন হি সো ইধৱিহাযনিট্ঠো নাম জাতোতি ইদং ‘‘ইধ ভাৱিতমগ্গো হি অনাগামী ইধৱিহাযনিট্ঠো নাম হোতী’’তিআদিকেন লদ্ধিকিত্তনেন কথং সমেতীতি ৱিচাৰেতব্বং. পুব্বে পন অনাগামী এৱ অনাগামীতি ৱুত্তো, ইধ ঝানানাগামিসোতাপন্নাদিকোতি অধিপ্পাযো. ইধ অৰহত্তমগ্গং ভাৱেত্ৱা ইধেৱ ফলং সচ্ছিকৰোন্তং ‘‘ইধপৰিনিব্বাযী’’তি ৱদতি, ইধ পন মগ্গং ভাৱেত্ৱা তত্থ ফলং সচ্ছিকৰোন্তং ‘‘তত্থপৰিনিব্বাযী অৰহা’’তি.
সংসন্দনব্ৰহ্মচৰিযকথাৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
ব্ৰহ্মচৰিযকথাৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৪. ওধিসোকথাৱণ্ণনা
২৭৪. ওধিসো ওধিসোতি এতস্স অত্থং দস্সেন্তো ‘‘একদেসেন একদেসেনা’’তি আহ.
ওধিসোকথাৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৪. জহতিকথাৱণ্ণনা
১. নসুত্তাহৰণকথাৱণ্ণনা
২৮০. কিচ্চসব্ভাৱন্তি তীহি পহাতব্বস্স পহীনতং. তং পন কিচ্চং যদি তেনেৱ মগ্গেন সিজ্ঝতীতি লদ্ধি, পুথুজ্জনকালে এৱ কামৰাগব্যাপাদা পহীনাতি লদ্ধীতি এতং ন সমেতি, তস্মা পুথুজ্জনকালে পহীনানম্পি দস্সনমগ্গে উপ্পন্নে পুন কদাচি অনুপ্পত্তিতো তিণ্ণং মগ্গানং কিচ্চং সম্ভৱতীতি অধিপ্পাযো.
নসুত্তাহৰণকথাৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
জহতিকথাৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৫. সব্বমত্থীতিকথা
১. ৱাদযুত্তিৱণ্ণনা
২৮২. সব্বস্মিং সৰীৰে সব্বন্তি সিৰসি পাদা পচ্ছতো চক্খূনীতি এৱং সব্বং সব্বত্থ অত্থীতি অত্থো. সব্বস্মিং কালেতি বালকালে যুৱতা, ৱুড্ঢকালে বালতা, এৱং সব্বস্মিং কালে সব্বং. সব্বেনাকাৰেনাতি নীলাকাৰেন পীতং, পীতাকাৰেন লোহিতন্তি এৱং. সব্বেসু ধম্মেসূতি চক্খুস্মিং সোতং, সোতস্মিং ঘানন্তি এৱং. অযুত্তন্তি যোগৰহিতং ৱদতি, তং পন একসভাৱং. কথং পন একসভাৱস্স যোগৰহিততাতি তং দস্সেন্তো ‘‘নানাসভাৱানঞ্হী’’তিআদিমাহ. দ্ৱিন্নঞ্হি নানাসভাৱানং অঙ্গুলীনং মেণ্ডকানং ৱা অঞ্ঞমঞ্ঞযোগো হোতি, ন একস্সেৱ সতো, তস্মা যো নানাসভাৱেসু হোতি যোগো, তেন ৰহিতং একসভাৱং অযোগন্তি ৱুত্তং. ইদং পুচ্ছতীতি পৰৱাদীদিট্ঠিযা মিচ্ছাদিট্ঠিভাৱং গহেত্ৱা উপ্পন্নায অত্তনো দিট্ঠিযা সম্মাদিট্ঠিভাৱো অত্থীতি ৱুত্তং হোতি.
ৱাদযুত্তিৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
২. কালসংসন্দনৱণ্ণনা
২৮৫. অতীতানাগতং পহায পচ্চুপ্পন্নৰূপমেৱ অপ্পিযং অৱিভজিতব্বং কৰিত্ৱাতি পচ্চুপ্পন্নসদ্দেন ৰূপসদ্দেন চাতি উভোহিপি পচ্চুপ্পন্নৰূপমেৱ ৱত্তব্বং কত্ৱাতি ৱুত্তং হোতি. পঞ্ঞত্তিযা অৱিগতত্তাতি এতেন ইদং ৱিঞ্ঞাযতি ‘‘ন ৰূপপঞ্ঞত্তি ৱিয ৱত্থপঞ্ঞত্তি সভাৱপৰিচ্ছিন্নে পৱত্তা ৱিজ্জমানপঞ্ঞত্তি, অথ খো পুব্বাপৰিযৱসেন পৱত্তমানং ৰূপসমূহং উপাদায পৱত্তা অৱিজ্জমানপঞ্ঞত্তি, তস্মা ৱত্থভাৱস্স ওদাতভাৱৱিগমে ৱিগমাৱত্তব্বতা যুত্তা, ন পন ৰূপভাৱস্স পচ্চুপ্পন্নভাৱৱিগমে’’তি.
কালসংসন্দনৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
ৱচনসোধনৱণ্ণনা
২৮৮. অনাগতং ৱা পচ্চুপ্পন্নং ৱা হুত্ৱা হোতীতি ৱুত্তন্তি এত্থ অনাগতং অনাগতং হুত্ৱা পুন পচ্চুপ্পন্নং হোন্তং হুত্ৱা হোতীতি, তথা পচ্চুপ্পন্নং পচ্চুপ্পন্নং হোন্তং পুব্বে অনাগতং হুত্ৱা পচ্চুপ্পন্নং হোতীতি হুত্ৱা হোতীতি ৱুত্তন্তি দট্ঠব্বং. কিং তে তম্পি হুত্ৱা হোতীতি তব্ভাৱাৱিগমতো হুত্ৱাহোতিভাৱানুপৰমং অনুপচ্ছেদং পুচ্ছতীতি অধিপ্পাযো যুত্তো. হুত্ৱা ভূতস্স পুন হুত্ৱা অভাৱতোতি অনাগতং হুত্ৱা পচ্চুপ্পন্নভূতস্স পুন অনাগতং হুত্ৱা পচ্চুপ্পন্নাভাৱতো.
যস্মা তন্তি তং হুত্ৱা ভূতং পচ্চুপ্পন্নং যস্মা অনাগতং হুত্ৱা পচ্চুপ্পন্নং হোন্তং ‘‘হুত্ৱা হোতী’’তি সঙ্খ্যং গতং, তস্মা দুতিযম্পি ‘‘হুত্ৱা হোতী’’তি ৱচনং অৰহতীতি পটিজানাতীতি অধিপ্পাযো. এৱং পন ধম্মে হুত্ৱাহোতিভাৱানুপৰমং ৱদন্তস্স অধম্মে সসৱিসাণে নহুত্ৱান হোতিভাৱানুপৰমো আপজ্জতীতি অধিপ্পাযেন ‘‘অথ ন’’ন্তিআদিমাহ.
পটিক্খিত্তনযেনাতি কালনানত্তেন. পটিঞ্ঞাতনযেনাতি অত্থানানত্তেন. অত্থানানত্তং ইচ্ছন্তোপি পন অনাগতস্স পচ্চুপ্পন্নে ৱুত্তং হোতিভাৱং, পচ্চুপ্পন্নস্স চ অনাগতে ৱুত্তং হুত্ৱাভাৱং কথং পটিজানাতীতি ৱিচাৰেতব্বং. অত্থানানত্তমেৱ হি তেন অনুঞ্ঞাযতি, ন অনাগতে পচ্চুপ্পন্নভাৱো, পচ্চুপ্পন্নে ৱা অনাগতভাৱোতি. পুৰিমং পটিক্খিত্তপঞ্হং পৰিৱত্তিত্ৱাতি অনুঞ্ঞাতপঞ্হস্স হুত্ৱা হোতি হুত্ৱা হোতীতি দোসো ৱুত্তোতি অৱুত্তদোসং অতিক্কম্ম পটিক্খিত্তপঞ্হং পুন গহেত্ৱা তেন চোদেতীতি অত্থো. এত্থ চ অত্থানানত্তেন হুত্ৱাহোতীতি অনুজানন্তস্স দোসো কালনানত্তাযেৱ অনাগতং পচ্চুপ্পন্নন্তি পটিক্খেপেন কথং হোতীতি? তস্সেৱ অনুজাননপটিক্খেপতোতি অধিপ্পাযো.
একেকন্তি অনাগতম্পি ন হুত্ৱা ন হোতি পচ্চুপ্পন্নম্পীতি তদুভযং গহেত্ৱা ‘‘একেকং ন হুত্ৱা ন হোতি ন হুত্ৱা ন হোতী’’তি ৱুত্তং, ন একেকমেৱ ন হুত্ৱা ন হোতি ন হুত্ৱা ন হোতীতি. এস নযো পুৰিমস্মিং ‘‘একেকং হুত্ৱা হোতি হুত্ৱা হোতী’’তি ৱচনেপি. অনাগতস্স হি ‘‘হুত্ৱা হোতী’’তি নামং পচ্চুপ্পন্নস্স চাতি দ্ৱেপি নামানি সঙ্গহেত্ৱা ‘‘হুত্ৱা হোতি হুত্ৱা হোতী’’তি চোদিতং, তথা ‘‘ন হুত্ৱা ন হোতি ন হুত্ৱা ন হোতী’’তি চাতি অধিপ্পাযো. সব্বতো অন্ধকাৰেন পৰিযোনদ্ধো ৱিযাতি এতেন অপৰিযোনদ্ধেন পটিজানিতব্বং সিযাতি দস্সেতি. এত্থ চ পুৰিমনযে হুত্ৱা ভূতস্স পুন হুত্ৱাহোতিভাৱো চোদিতো, দুতিযনযে অনাগতাদীসু একেকস্স হুত্ৱাহোতিনামতাতি অযং ৱিসেসো.
ৱচনসোধনৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
অতীতঞাণাদিকথাৱণ্ণনা
২৯০. পুন পুট্ঠো…পে… অত্থিতায পটিজানাতীতি এত্থ পচ্চুপ্পন্নং ঞাণং তেনাতি এতেন অনুৱত্তমানাপেক্খনৱচনেন কথং ৱুচ্চতীতি ৱিচাৰেতব্বং.
অতীতঞাণাদিকথাৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.