১. এককনিদ্দেসৱণ্ণনা

১. ঝানঙ্গানেৱ ৱিমোক্খোতি ইমিনা অধিপ্পাযেনাহ ‘‘ৱিমোক্খসহজাতেন নামকাযেনা’’তি. যেন হি সদ্ধিন্তিআদিনা পঠমং সমঙ্গিভাৱত্থং ৱিৱৰতি. ফস্সেনপি ফুট্ঠাযেৱ নামাতি এতেন ‘‘অপিচেসা’’তিআদিনা ৱুত্তং দুতিযং সম্ফস্সেন ফুসনত্থং, ইতৰেহি ইতৰে কাৰণত্থে. সমঙ্গিভাৱফুসনকাৰণভাৱা হি ফুসনাতি ৱুত্তাতি. পুনপি পঠমত্থমেৱ দুব্বিঞ্ঞেয্যত্তা ৱিৱৰন্তো ‘‘তত্ৰাস্সা’’তিআদিমাহ. ঠপেত্ৱা তানি অঙ্গানি সেসা অতিৰেকপণ্ণাসধম্মাতি এত্থ ৱেদনাসোমনস্সিন্দ্ৰিযানি সঙ্গহিতানীতি আহ ‘‘চত্তাৰো খন্ধা হোন্তী’’তি. এৱং সতি ৱেদনাসোমনস্সিন্দ্ৰিযেহি সুখস্স ফুসিতব্বত্তা তিণ্ণঞ্চ তেসং অনঞ্ঞত্তা তেনেৱ তস্স ফুসনা আপজ্জতীতি? নাপজ্জতি, ৱেদযিতাধিপতিযট্ঠেহি উপনিজ্ঝাযনভাৱপটিলাভস্স ৱুত্তত্তা. অথ ৱা ঠপেত্ৱা তানি অঙ্গানীতি অঙ্গানং বহুত্তা বহুৱচনং. তেসু পন পচ্চেকম্পি যোজনা কাতব্বা ‘‘ৱিতক্কং ঠপেত্ৱা’’তিআদিনা. তত্থ ‘‘সুখং ঠপেত্ৱা’’তি ইমিস্সা যোজনায সেসা তযো খন্ধা হোন্তি, ইতৰাসু চত্তাৰোতি. সব্বযোজনাসু চ তযো অন্তো কত্ৱা ‘‘চত্তাৰো খন্ধা হোন্তী’’তি ৱুত্তং.

২. যো অসমযৱিমোক্খেন একচ্চেহি আসৱেহি ৱিমুত্তো অসমযৱিমোক্খূপনিস্সযলাভেন চ সাতিসযেন সমযৱিমোক্খেন, সো এৱ সমযৱিমুত্তো. সো হি তেন ৱিমুত্তো ঝানলাভী সেক্খো ৰূপাৰূপভৱতো অপুনৰাৱট্টকো কামৰাগাদীহি তথাৱিমুত্তোৱ হোতীতি সমযৱিমুত্তপঞ্ঞত্তিং লদ্ধুং অৰহতি. পুথুজ্জনো পন ঝানলাভী পুনৰাৱট্টকধম্মো পুন কামৰাগাদিসমুদাচাৰভাৱতো ৱিমুত্তো নাম ন হোতীতি সমযৱিমুত্তপঞ্ঞত্তিং নাৰহতি, তেন সো ‘‘সমযৱিমুত্তো’’তি ন ৱুত্তো. অৰহতো পন অপৰিক্খীণা আসৱা নত্থি, যতো ৱিমুচ্চেয্য. দিট্ঠধম্মসুখৱিহাৰমত্তা হি তস্স অট্ঠ ৱিমোক্খাতি. তস্মা তস্স ন অট্ঠ ৱিমোক্খা সমযৱিমুত্তপঞ্ঞত্তিভাৱস্স অসমযৱিমুত্তপঞ্ঞত্তিভাৱস্স ৱা কাৰণং. তদকাৰণভাৱমেৱ দস্সেতুং ‘‘ন হেৱ খো…পে… ৱিহৰতী’’তি ৱুত্তং, ন সুক্খৱিপস্সকস্সেৱ অসমযৱিমুত্তভাৱং দস্সেতুন্তি দট্ঠব্বং. সব্বোপি হি অৰহা অসমযৱিমুত্তোতি. বাহিৰানন্তি লোকুত্তৰতো বহিভূতানং, লোকিযানন্তি অত্থো.

৩. অৰূপক্খন্ধনিব্বানমত্তৱাচকো অৰূপসদ্দো ন হোতীতি দস্সনত্থং ‘‘ৰূপতো অঞ্ঞ’’ন্তিআদি ৱুত্তং. চিত্তমঞ্জূসন্তি সমাধিং. অভিঞ্ঞাদীনঞ্হি ধম্মানং পাদকভাৱেন সমাধি মঞ্জূসাসদিসো হোতি. অদ্ধানং ফৰিতুন্তি দীঘকালং ব্যাপেতুং, পৱত্তেতুন্তি অত্থো. ‘‘সম্মজ্জিতব্ব’’ন্তি চিন্তেত্ৱা তত্থ আদৰস্স অকতত্তা ৱত্তভেদোতি ৱেদিতব্বো. এৱং ৱত্তভেদমত্তেন নট্ঠা পন সমাপত্তি কামচ্ছন্দাদীহি নট্ঠা ৱিয ন কিঞ্চেন পচ্চাহৰিতব্বা হোতি মন্দপাৰিপন্থকত্তা, তস্মা ৱত্তসমিতকৰণমত্তেনেৱ পচ্চাহৰিতব্বত্তা ‘‘অপ্পেন্তোৱ নিসীদী’’তি আহ.

৪. অত্তনো অনুৰূপেন পমাদেন ৱীতিনামেন্তানম্পি সমাপত্তি ন কুপ্পতীতি পৰিহীনো নাম ন হোতি, তস্মিং তস্মিং ব্যাসঙ্গে পটিসংহটমত্তে সমাপজ্জিতুং সমত্থতাযাতি অধিপ্পাযো. ‘‘কিস্স পন, ভন্তে, খীণাসৱস্স ভিক্খুনো লাভসক্কাৰসিলোকো অন্তৰাযাযাতি? যা হিস্স সা, আনন্দ, অকুপ্পা চেতোৱিমুত্তি, নাহং তস্সা লাভসক্কাৰসিলোকং অন্তৰাযায ৱদামি. যে চ খ্ৱস্স, আনন্দ, অপ্পমত্তস্স আতাপিনো পহিতত্তস্স ৱিহৰতো দিট্ঠধম্মসুখৱিহাৰা অধিগতা, তেসাহমস্স লাভসক্কাৰসিলোকং অন্তৰাযায ৱদামী’’তি সুত্তে (সং. নি. ২.১৭৯) পন সমযেন সমযং আপজ্জনেন পৰিহৰিতব্বানং সমাপত্তিসুখৱিহাৰানং তস্মিং তস্মিং ব্যাসঙ্গকালে অনিপ্ফত্তিতো লাভসক্কাৰসিলোকো অন্তৰাযোতি ৱুত্তোতি অধিপ্পাযেনস্স তেন অৱিৰোধো ৱেদিতব্বো.

৫. ধম্মানং…পে… পীতি এত্থ ‘‘ধম্মেহী’’তি ৱত্তব্বং. ইধ হি তাহি সমাপত্তীহি পৰিহাযেয্যাতি ধম্মেহি পুগ্গলস্স পৰিহানম্পি অপৰিহানম্পি ৱুত্তং. তত্থ চ পুগ্গলস্স পমাদমাগম্ম তা সমাপত্তিযো কুপ্পেয্যুন্তি ধম্মানং কুপ্পনং অকুপ্পনঞ্চ ৱুত্তং, পুগ্গলস্স পন পৰিহানধম্মানমেৱ ৱিনাসোতি ৱচননানত্তমত্তেন ৱচনত্থনানত্তমত্তেন ৱা পৰিযাযন্তৰতা ৱুত্তাতি দট্ঠব্বা.

৭-৮. চেতনা সমাপত্তিচেতনা তদাযূহনা চ. অনুৰক্খণা সমাপত্তিউপকাৰানুপকাৰপৰিগ্গাহিকা পঞ্ঞাসহিতা সতি. তাহি চেতিযমানঅনুৰক্খিযমানসমাপত্তীনং ভব্বা চেতনাভব্বা অনুৰক্খণাভব্বা.

১০. পুথুজ্জনগোত্তন্তি পুথুজ্জনসিক্খং, পুথুজ্জনগতা তিস্সো সিক্খা অতিক্কন্তাতি অত্থো. তা হি সংযোজনত্তযানুপচ্ছেদেন ‘‘পুথুজ্জনসিক্খা’’তি ৱুচ্চন্তীতি.

১১. অৰহত্তমগ্গট্ঠো চ ৱট্টভযতো পঞ্ঞুব্বেগেন উব্বিজ্জন্তো উদ্ধম্ভাগিযসংযোজনেহি উপৰতোতি ভযূপৰতো নামাতি আহ ‘‘সত্ত সেক্খা ভযূপৰতা’’তি.

১২. ভৱঙ্গপঞ্ঞাৱিৰহিতা ‘‘ৱিপাকাৱৰণেন সমন্নাগতা’’তি ইমিনা গহিতাতি তিহেতুকপটিসন্ধিকা কেচি ‘‘দুপ্পঞ্ঞা’’তি ইমিনা গয্হন্তীতি দস্সেন্তো আহ ‘‘অপ্পটিলদ্ধমগ্গফলূপনিস্সযা’’তি. পঞ্ঞায হি ৱিনা ন তদুপনিস্সযো অত্থীতি.

১৪. যত্থ নিযতানিযতৱোমিস্সা পৱত্তি অত্থি, তত্থেৱ নিযতধম্মা হোন্তীতি উত্তৰকুৰূসু তদভাৱা নিযতো নাম নত্থীতি দস্সেন্তো ‘‘যা পন উত্তৰকুৰুকান’’ন্তিআদিমাহ.

১৬. তেৰসসু সীসেসু পলিবোধসীসাদীনি পৱত্তসীসঞ্চ পৰিযাদিযিতব্বানি, অধিমোক্খসীসাদীনি পৰিযাদকানি, পৰিযাদকফলং গোচৰসীসং. তঞ্হি ৱিসযজ্ঝত্তফলৱিমোক্খোতি. পৰিযাদকস্স মগ্গস্স ফলস্স চ আৰম্মণং সঙ্খাৰসীসং সঙ্খাৰৱিৱেকভূতো নিৰোধোতি পৰিযাদিযিতব্বানং পৰিযাদকফলাৰম্মণানং সহ ৱিয সংসিদ্ধিদস্সনেন সমসীসিভাৱং দস্সেতুং পটিসম্ভিদাযং (পটি. ম. ১.৮৭) তেৰস সীসানি ৱুত্তানি. ইধ পন ‘‘অপুব্বং অচৰিমং আসৱপৰিযাদানঞ্চ হোতি জীৱিতপৰিযাদানঞ্চা’’তি ৱচনতো তেসু কিলেসপৱত্তসীসানমেৱ ৱসেন যোজনং কৰোন্তো ‘‘তত্থ কিলেসসীস’’ন্তিআদিমাহ. তত্থ পৱত্তসীসম্পি ৱট্টতো ৱুট্ঠহন্তো মগ্গো চুতিতো উদ্ধং অপ্পৱত্তিকৰণৱসেন যদিপি পৰিযাদিযতি, যাৱ পন চুতি, তাৱ পৱত্তিসব্ভাৱতো ‘‘পৱত্তসীসং জীৱিতিন্দ্ৰিযং চুতিচিত্তং পৰিযাদিযতী’’তি আহ. কিলেসপৰিযাদানেন পন অত্তনো অনন্তৰং ৱিয নিপ্ফাদেতব্বা পচ্চৱেক্খণৱাৰা চ কিলেসপৰিযাদানস্সেৱ ৱাৰাতি ৱত্তব্বতং অৰহন্তি. ‘‘ৱিমুত্তস্মিং ৱিমুত্তমিতি ঞাণং হোতী’’তি (ম. নি. ১.৭৮; সং. নি. ৩.১২, ১৪) ৱচনতো হি পচ্চৱেক্খণপৰিসমাপনেন কিলেসপৰিযাদানং সমাপিতং নাম হোতি. তং পন পৰিসমাপনং যদি চুতিচিত্তেন হোতি, তেনেৱ জীৱিতপৰিসমাপনঞ্চ হোতীতি ইমায ৱাৰচুতিসমতায কিলেসপৰিযাদানজীৱিতপৰিযাদানানং অপুব্বাচৰিমতা হোতীতি আহ ‘‘ৱাৰসমতাযা’’তি. ভৱঙ্গং ওতৰিত্ৱা পৰিনিব্বাযতীতি এত্থ পৰিনিব্বানচিত্তমেৱ ভৱঙ্গোতৰণভাৱেন ৱুত্তন্তি দট্ঠব্বং.

১৭. মহাপযোগোতি মহাকিৰিযো ৱিপত্তিকৰণমহামেঘুট্ঠানাকাৰৱিনাসো. তিট্ঠেয্যাতি ৱিনাসো নপ্পৱত্তেয্যাতি অত্থো.

১৮. অৰণীযত্তাতি পযিৰুপাসিতব্বত্তা.

২০. যায কতকিচ্চতা হোতি, তায অগ্গৱিজ্জায অধিগতায তেৱিজ্জতাভাৱো নিপ্পৰিযাযতা, সা চ আগমনৱসেন সিদ্ধা সাতিসযা তেৱিজ্জতাতি আহ ‘‘আগমনীযমেৱ ধুৰ’’ন্তি.

২২. তত্থ চাতি নিমিত্তত্থে ভুম্মং, সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণপ্পত্তিযা আধাৰভাৱে ৱা. তত্থেৱ হি সব্বঞ্ঞুতং পত্তো নাম হোতীতি.

২৩. অননুস্সুতেসু ধম্মেসূতি চ অননুস্সুতেসু সচ্চেসূতি অত্থো.

২৪. ‘‘ৰূপী ৰূপানি পস্সতী’’তিআদিকে (ম. নি. ২.২৪৮; ৩.৩১২; পটি. ম. ১.২০৯; ধ. স. ২৪৮) নিৰোধসমাপত্তিঅন্তে অট্ঠ ৱিমোক্খে ৱত্ৱা ‘‘যতো খো, আনন্দ, ভিক্খু ইমে অট্ঠ ৱিমোক্খে কাযেন ফুসিত্ৱা ৱিহৰতি, পঞ্ঞায চস্স দিস্ৱা আসৱা পৰিক্খীণা হোন্তি. অযং ৱুচ্চতি, আনন্দ, ভিক্খু উভতোভাগৱিমুত্তো’’তি যদিপি মহানিদানসুত্তে ৱুত্তং, তং পন উভতোভাগৱিমুত্তসেট্ঠৱসেন ৱুত্তন্তি ইধ কীটাগিৰিসুত্তৱসেন সব্বউভতোভাগৱিমুত্তসঙ্গহত্থং ‘‘অট্ঠ সমাপত্তিযো সহজাতনামকাযেন পটিলভিত্ৱা ৱিহৰতী’’তি আহ. কীটাগিৰিসুত্তে হি ‘‘ইধ, ভিক্খৱে, একচ্চো পুগ্গলো যে তে সন্তা ৱিমোক্খা অতিক্কম্ম ৰূপে আৰুপ্পা, তে কাযেন ফুসিত্ৱা ৱিহৰতি, পঞ্ঞায চস্স দিস্ৱা আসৱা পৰিক্খীণা হোন্তি. অযং ৱুচ্চতি, ভিক্খৱে, পুগ্গলো উভতোভাগৱিমুত্তো’’তি (ম. নি. ২.১৮২) অৰূপসমাপত্তিৱসেন চত্তাৰো উভতোভাগৱিমুত্তা ৱুত্তা, উভতোভাগৱিমুত্তসেট্ঠো চ ৱুত্তলক্খণোপপত্তিতোতি. কাযসক্খিম্হিপি এসেৱ নযো.

পঞ্ঞায চস্স দিস্ৱা আসৱা পৰিক্খীণা হোন্তীতি ন আসৱা পঞ্ঞায পস্সন্তি, দস্সনকাৰণা পন পৰিক্খীণা দিস্ৱা পৰিক্খীণাতি ৱুত্তা. দস্সনাযত্তপৰিক্খযত্তা এৱ হি দস্সনং পুৰিমকিৰিযা হোতীতি. নামনিস্সিতকো এসোতি এসো উভতোভাগৱিমুত্তো ৰূপতো মুচ্চিত্ৱা নামং নিস্সায ঠিতো পুন ততো মুচ্চনতো ‘‘নামনিস্সিতকো’’তি ৱত্ৱা তস্স চ সাধকং সুত্তং ৱত্ৱা ‘‘কাযদ্ৱযতো সুৱিমুত্তত্তা উভতোভাগৱিমুত্তো’’তি আহাতি অত্থো. সুত্তে হি আকিঞ্চঞ্ঞাযতনলাভিনো উপসীৱব্ৰাহ্মণস্স ভগৱতা নামকাযা ৱিমুত্তোতি উভতোভাগৱিমুত্তোতি মুনি অক্খাতোতি.

পঠমত্থেৰৱাদে দ্ৱীহি ভাগেহি ৱিমুত্তো উভতোভাগৱিমুত্তো, দুতিযত্থেৰৱাদে উভতো ভাগতো ৱিমুত্তোতি উভতোভাগৱিমুত্তোতি, ততিযত্থেৰৱাদে দ্ৱীহি ভাগেহি দ্ৱে ৱাৰে ৱিমুত্তোতি অযমেতেসং ৱিসেসো. তত্থ ৱিমুত্তোতি কিলেসেহি ৱিমুত্তো, কিলেসৱিক্খম্ভনসমুচ্ছেদনেহি ৱা কাযদ্ৱযতো ৱিমুত্তোতি অত্থো দট্ঠব্বো. অৰূপাৱচৰং পন নামকাযতো চ ৱিমুত্তন্তি নীৱৰণসঙ্খাতনামকাযতো ৱিমুত্তন্তি ৱুত্তং হোতি. তঞ্হি নীৱৰণদূৰীভাৱেন নামকাযতো ৰূপতণ্হাৱিক্খম্ভনেন ৰূপকাযতো চ ৱিমুত্তত্তা একদেসেন উভতোভাগৱিমুত্তং নাম হোতীতি অৰহত্তমগ্গস্স পাদকভূতং উভতোভাগৱিমুত্তনামলাভস্স কাৰণং ভৱিতুং যুত্তন্তি অধিপ্পাযো.

২৫. এতেসু হি একোপি অট্ঠৱিমোক্খলাভী ন হোতীতি উভতোভাগৱিমুত্তভাৱস্স কাৰণভূতং ৰূপকাযতো ৱিমুত্তং একম্পি ৱিমোক্খং অনধিগতোতি অধিপ্পাযো. অৰূপাৱচৰেসু হি একম্পি অধিগতো উভতোভাগৱিমুত্তভাৱকাৰণপটিলাভতো অট্ঠৱিমোক্খেকদেসেন তেন তংনামদানে সমত্থেন ‘‘অট্ঠৱিমোক্খলাভী’’ত্ৱেৱ ৱুচ্চতি. তেনাহ ‘‘অৰূপাৱচৰজ্ঝানেসু পনা’’তিআদি.

২৬. ফুট্ঠন্তং সচ্ছিকৰোতীতি ফুট্ঠানং অন্তো ফুট্ঠন্তো, ফুট্ঠানং অৰূপাৱচৰজ্ঝানানং অনন্তৰো কালোতি অধিপ্পাযো. অচ্চন্তসংযোগে চেত্থ উপযোগৱচনং দট্ঠব্বং. ফুট্ঠানন্তৰকালমেৱ সচ্ছিকৰোতি সচ্ছিকাতব্বোপাযেনাতি ৱুত্তং হোতি. ‘‘একমন্তং নিসীদী’’তিআদীসু (দী. নি. ১.১৬৫) ৱিয ভাৱনপুংসকং ৱা এতং. যো হি অৰূপজ্ঝানেন ৰূপকাযতো নামকাযেকদেসতো চ ৱিক্খম্ভনৱিমোক্খেন ৱিমুত্তো, তেন নিৰোধসঙ্খাতো ৱিমোক্খো আলোচিতো পকাসিতো ৱিয হোতি, ন পন কাযেন সচ্ছিকতো. নিৰোধং পন আৰম্মণং কত্ৱা একচ্চেসু আসৱেসু খেপিতেসু তেন সো সচ্ছিকতো হোতি, তস্মা সো সচ্ছিকাতব্বং নিৰোধং যথাআলোচিতং নামকাযেন সচ্ছিকৰোতীতি কাযসক্খীতি ৱুচ্চতি, ন তু ৱিমুত্তোতি একচ্চানং আসৱানং অপৰিক্খীণত্তা.

২৭. দিট্ঠত্তা পত্তোতি এতেন চতুসচ্চদস্সনসঙ্খাতায দিট্ঠিযা নিৰোধস্স পত্ততং দীপেতি. ‘‘দিট্ঠন্তং পত্তো’’তি ৱা পাঠো, দস্সনসঙ্খাতস্স সোতাপত্তিমগ্গঞাণস্স অনন্তৰং পত্তোতি ৱুত্তং হোতি. পঠমফলতো পট্ঠায হি যাৱ অগ্গমগ্গা দিট্ঠিপ্পত্তোতি.

২৮. ইমং পন নযং ‘‘নো’’তি পটিক্খিপিত্ৱাতি এত্থ দিট্ঠিপ্পত্তসদ্ধাৱিমুত্তভাৱপ্পত্তানং পঞ্ঞানানত্তং ৱুত্তং, ন পন যেন ৱিসেসেন সো ৱিসেসো পত্তো, সো ৱুত্তোতি ইমং দোসং দিস্ৱা পটিক্খেপো কতোতি দট্ঠব্বো. আগমট্ঠকথাসূতি চ ৱচনেন আগমনীযনানত্তসন্নিট্ঠানমেৱ থিৰং কৰোতীতি ৱেদিতব্বং. সদ্দহন্তো ৱিমুত্তোতি এতেন সব্বথা অৱিমুত্তস্সপি সদ্ধামত্তেন ৱিমুত্তভাৱং দস্সেতি. সদ্ধাৱিমুত্তোতি ৱা সদ্ধায অধিমুত্তোতি অত্থো.

২৯. পঞ্ঞং ৱাহেতীতি পঞ্ঞং সাতিসযং পৱত্তেতীতি অত্থো. পঞ্ঞা ইমং পুগ্গলং ৱহতীতি নিব্বানাভিমুখং গমেতীতি অত্থো.

৩১. এৱং মগ্গক্খণেপীতি অযং অপি-সদ্দো কস্মা ৱুত্তো, ননু অৰিযেন অট্ঠঙ্গিকেন মগ্গেন সমন্নাগতো মগ্গক্খণে এৱ হোতীতি তদা এৱ সোতাপন্নো নামাতি আপন্নন্তি? নাপন্নং. মগ্গেন হি অত্তনা সদিসস্স অট্ঠঙ্গিকস্স ৱা সত্তঙ্গিকস্স ৱা ফলস্স সোতোতি নামং দিন্নন্তি তেনপি সমন্নাগতস্স সোতাপন্নভাৱতো, সোতেন ৱা মগ্গেন পৱত্তেতুং অপৰিহীনেন ফলট্ঠোপি সমন্নাগতো এৱ নাম, ন চ তেন পঠমমগ্গক্খণে ৱিয সোতো সমাপজ্জিযমানো, তস্মা সমাপন্নসোতত্তা পঠমফলতো পট্ঠায ‘‘সোতাপন্নো’’তি ৱত্তুং যুত্তো. ৱুত্তঞ্হি ‘‘যে কেচি, ভিক্খৱে, মযি অৱেচ্চপ্পসন্না, সব্বে তে সোতাপন্না. তেসং সোতাপন্নানং পঞ্চন্নং ইধ নিট্ঠা, পঞ্চন্নং ইধ ৱিহায নিট্ঠা’’তি (অ. নি. ১০.৬৪). তত্থ দুতিযফলট্ঠাদীনং ৱিসুং নামং অত্থীতি পঠমফলট্ঠো এৱ ইতৰেহি ৱিসেসিযমানো ‘‘সোতাপন্নো’’তি ৱত্তুং যুত্তোতি সো এৱ ইধাধিপ্পেতো. পটিলদ্ধমগ্গেন বুজ্ঝতীতি এতেন পটিলদ্ধমগ্গস্স চতুসচ্চপচ্চৱেক্খণাদীনং উপনিস্সযভাৱং দস্সেতি. সম্বোধি পৰং অযনং নিস্সযো এতস্সাতি হি সম্বোধিপৰাযণোতি. দুতিযেনত্থেন সম্বোধি পৰং অযনং গতি এতস্সাতি সম্বোধিপৰাযণো.

৩২. কেৱলেন কুলসদ্দেন মহাকুলমেৱ ৱুচ্চতীতি আহ ‘‘মহাভোগকুলেসুযেৱ নিব্বত্ততীতি অত্থো’’তি.

৩৩. খন্ধবীজং নাম পটিসন্ধিৱিঞ্ঞাণং. ইহট্ঠকনিজ্ঝানিকৱসেনেৱ ইমস্মিং ঠানে কথিতাতি সজ্ঝানকো অজ্ঝত্তসংযোজনসমুচ্ছেদে অকতেপি অনাগামিসভাগো অনাৱত্তিধম্মো ইধ গণনূপগো ন হোতি, হেট্ঠা উপৰি চ সংসৰণকো কামভৱগতো হীনজ্ঝানকো ইধ গণনূপগোতি অধিপ্পাযো.

৩৪. যং ৱত্তব্বন্তি ‘‘দ্ৱীহি কাৰণেহি তনুভাৱো ৱেদিতব্বো’’তিআদি যং ৱত্তব্বং সিযাতি অত্থো.

৩৬. উপপন্নং ৱা সমনন্তৰাতি উপপন্নং ৱা এতেন পুগ্গলেন হোতি, অথ সমনন্তৰা অৰিযমগ্গং সঞ্জনেতি. অপ্পত্তং ৱা ৱেমজ্ঝং আযুপ্পমাণন্তি আযুপ্পমাণং তস্স পুগ্গলস্স ৱেমজ্ঝং অপ্পত্তং হোতি, এত্থন্তৰে অৰিযমগ্গং সঞ্জনেতীতি অযমেত্থ পাড়িঅত্থো. অট্ঠকথাযং পন ‘‘অপ্পত্ৱা পব্বতং নদী’’তি ৱিয আযুপ্পমাণং ৱেমজ্ঝং অপ্পত্তং ৱা হুত্ৱাতি পৰসদ্দযোগে পৰতো ভূতো হুত্ৱা সদ্দো ৱচনসেসভূতো পযুত্তোতি ৱেদিতব্বো.

৩৭. উপহচ্চাতি এতস্স উপগন্ত্ৱাতি অত্থো, তেন ৱেমজ্ঝাতিক্কমো কালকিৰিযোপগমনঞ্চ সঙ্গহিতং হোতি. তেন ৱুত্তং ‘‘অতিক্কমিত্ৱা ৱেমজ্ঝ’’ন্তিআদি.

৪০. উদ্ধংৱাহিভাৱেনাতি উদ্ধং ৱহতীতি উদ্ধংৱাহী, তণ্হাসোতং ৱট্টসোতং ৱা, তস্স ভাৱো, তেন উদ্ধংৱাহিভাৱেনাতি ৱুত্তং হোতি. অৱিহেসু উদ্ধংসোতো যদিপি তত্থ পৰিনিব্বাযী ন হোতি, যত্থ ৱা তত্থ ৱা গন্ত্ৱা পৰিনিব্বাযতু, পৰিনিব্বাযিনো পন তস্স অসঙ্খাৰপৰিনিব্বাযিতা সসঙ্খাৰপৰিনিব্বাযিতা চ অত্থীতি তত্থ দস অনাগামিনো ৱুত্তা, এৱং অতপ্পাদীসুপি. অনুপহচ্চতলাতি অপ্পত্ততলা. অসঙ্খাৰসসঙ্খাৰপৰিনিব্বাযীনং লহুসালহুসগতিকা এৱ পৰিত্তৱিপুলতিণকট্ঠঝাপকপপ্পটিকাসদিসতা ৱেদিতব্বা, ন উপ্পজ্জিত্ৱাৱ নিব্বাযনকাদীহি অধিমত্ততা ৱিয সমুদ্দং পত্ৱা নিব্বাযনকতো অনধিমত্ততা ৱিয চ অন্তৰা উপহচ্চপৰিনিব্বাযীহি উদ্ধংসোততো চ অধিমত্তানধিমত্ততা. তে এৱ হি অসঙ্খাৰসসঙ্খাৰপৰিনিব্বাযিনোতি. ততো মহন্ততৰেতি ৱচনং তিণকট্ঠঝাপনসমত্থপপ্পটিকাদস্সনত্থং, ন অধিমত্ত নাধিমত্তদস্সনত্থন্তি.

নো চস্স নো চ মে সিযাতি অৱিজ্জাসঙ্খাৰাদিকং হেতুপঞ্চকং নো চ অস্স, ৱিঞ্ঞাণাদিকং ইদং ফলপঞ্চকং ৱত্তমানং নো চ মে সিযাতি অত্থো. তেন অতীতভৱসংসিদ্ধিতো দুক্খসমুদযতো ইমস্স দুক্খস্স পৱত্তিদস্সনতো পচ্চযসমুদযট্ঠেন খন্ধানং উদযদস্সনপটিপত্তি ৱুত্তা হোতি. ন ভৱিস্সতি, ন মে ভৱিস্সতীতি যদি এতৰহি হেতুপঞ্চকং ন ভৱিস্সতি, অনাগতে ফলপঞ্চকং ন মে ভৱিস্সতীতি অত্থো. এতেন পচ্চযনিৰোধট্ঠেন ৱযদস্সনপটিপত্তি ৱুত্তা হোতি, এতৰহি অনাগতে চ অত্তত্তনিযনিৱাৰণৱসেন সুঞ্ঞতাপটিপত্তি ৱা চতূহিপি ৱুত্তা. যদত্থীতি যং অত্থি. ভূতন্তি সসভাৱং নিব্বত্তং ৱা যথাদিট্ঠউদযব্বযং যথাদিট্ঠসুঞ্ঞতং ৱা খন্ধপঞ্চকং পৰিকপ্পিতইত্থিপুৰিসসত্তাদিভাৱৰহিতং নামৰূপমত্তন্তি অত্থো. ৱিৱট্টানুপস্সনায ৱিৱট্টমানসো তং ভূতং পজহামীতি উপেক্খং পটিলভতি, সঙ্খাৰুপেক্খাঞাণেন উপেক্খকো হোতীতি ৱুত্তং হোতি.

ভৱে ন ৰজ্জতি, সম্ভৱে ন ৰজ্জতীতি অৱিসিট্ঠে ৱিসিট্ঠে চ ভৱে ন ৰজ্জতীতি কেচি ৱদন্তি. পচ্চুপ্পন্নো পন ভৱো ভৱো, অনাগতো জাতিযা গহণেন গহিতো সম্ভৱোতি ৱেদিতব্বো. অথ ৱা ভৱোতি ভূতমেৱ ৱুচ্চতি, সম্ভৱো তদাহাৰো, তস্মিং দ্ৱযে ন ৰজ্জতীতি সেক্খপটিপত্তিং দস্সেতি. ভূতে হি সসম্ভৱে চ ৱিৰাগো সেক্খপটিপত্তি. যথাহ ‘‘ভূতমিদন্তি, ভন্তে, যথাভূতং সম্মপ্পঞ্ঞায পস্সতি, ভূতমিদন্তি যথাভূতং সম্মপ্পঞ্ঞায দিস্ৱা ভূতস্স নিব্বিদায ৱিৰাগায নিৰোধায পটিপন্নো হোতি. তদাহাৰসম্ভৱন্তি যথাভূতং…পে… দিস্ৱা তদাহাৰসম্ভৱস্স নিব্বিদায…পে… পটিপন্নো হোতি. তদাহাৰনিৰোধায যং ভূতং, তং নিৰোধধম্মন্তি যথাভূতং…পে… দিস্ৱা নিৰোধধম্মস্স নিব্বিদায ৱিৰাগায নিৰোধায পটিপন্নো হোতি. এৱং খো, ভন্তে, সেক্খো হোতী’’তি (সং. নি. ২.৩১). অথুত্তৰীতি অথ এৱং অৰজ্জমানো উত্তৰি সন্তং পদং নিব্বানং অনুক্কমেন মগ্গপঞ্ঞায সম্মা পস্সতি, তঞ্চ খ্ৱস্স পদং ন সব্বেন সব্বং সচ্ছিকতং চতুত্থমগ্গেনেৱ সচ্ছিকাতব্বস্স তস্স তেন অসচ্ছিকতত্তা.

এককনিদ্দেসৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.