পুগ্গলপঞ্ঞত্তিপকৰণ-মূলটীকা
১. মাতিকাৱণ্ণনা
১. ধম্মসঙ্গহে তিকদুকৱসেন সঙ্গহিতানং ধম্মানং ৱিভঙ্গে খন্ধাদিৱিভাগং দস্সেত্ৱা তথাসঙ্গহিতৱিভত্তানং ধাতুকথায সঙ্গহাসঙ্গহাদিপ্পভেদং ৱত্ৱা যায পঞ্ঞত্তিযা তেসং সভাৱতো উপাদায চ পঞ্ঞাপনং হোতি, তং পভেদতো দস্সেতুং ‘‘ছ পঞ্ঞত্তিযো’’তিআদিনা পুগ্গলপঞ্ঞত্তি আৰদ্ধা. তত্থ যে ধম্মে পুব্বাপৰিযভাৱেন পৱত্তমানে অসভাৱসমূহৱসেন উপাদায ‘‘পুগ্গলো, ইত্থী, পুৰিসো, দেৱো, মনুস্সো’’তিআদিকা পুগ্গলপঞ্ঞত্তি হোতি, তেসং অঞ্ঞেসঞ্চ বাহিৰৰূপনিব্বানানং সসভাৱসমূহসসভাৱভেদৱসেন পঞ্ঞাপনা সভাৱপঞ্ঞত্তীতি খন্ধপঞ্ঞত্তিআদিকা পঞ্চৱিধা ৱেদিতব্বা. তায ধম্মসঙ্গহাদীসু ৱিভত্তা সভাৱপঞ্ঞত্তি সব্বাপি সঙ্গহিতা হোতি. পুগ্গলপঞ্ঞত্তি পন অসভাৱপঞ্ঞত্তি. তায চ সমযৱিমুত্তাদিপ্পভেদায সত্তসন্তানগতে পৰিঞ্ঞেয্যাদিসভাৱধম্মে উপাদায পৱত্তিতো পধানায ‘‘ৱিহাৰো মঞ্চো’’তিআদিকা চ সব্বা অসভাৱপঞ্ঞত্তি সঙ্গহিতা হোতি.
এত্তাৱতা চ পঞ্ঞত্তি নাম ৱিজ্জমানপঞ্ঞত্তি অৱিজ্জমানপঞ্ঞত্তি চ. তা এৱ হি ৱোমিস্সা ইতৰা চতস্সোতি. তস্মা তাসং দস্সনেন ইমস্মিং পকৰণে সব্বা পঞ্ঞত্তিযো দস্সিতাতি ৱেদিতব্বা. খন্ধাদিপঞ্ঞত্তীসু পন ছসু অঞ্ঞত্থ অদস্সিতপ্পভেদং ইধেৱ চ দস্সিতপ্পভেদং পুগ্গলপঞ্ঞত্তিং উপাদায ইমস্স পকৰণস্স পুগ্গলপঞ্ঞত্তীতি নামং ৱুত্তন্তি ৱেদিতব্বং. যে ধম্মে ইধ পঞ্ঞপেতুকামোতি পঞ্ঞত্তিযা ৱত্থুভাৱেন দস্সেতুকামোতি অধিপ্পাযো. ন হি এতস্মিং পকৰণে পঞ্ঞাপনং কৰোতি, ৱত্থূহি পন পঞ্ঞত্তিযো দস্সেতীতি.
খন্ধাতি পঞ্ঞাপনাতি ইদং খন্ধাতি ৰূপং পথৱীতিআদিকা সব্বাপি সামঞ্ঞপ্পভেদপঞ্ঞাপনা নাম হোতি, তং সন্ধায ৱুত্তন্তি দট্ঠব্বং. পঞ্ঞাপনাতি এতস্স পন দস্সনা ঠপনাতি এতে দ্ৱে অত্থা, তেসং পকাসনা নিক্খিপনাতি. তত্থ ‘‘ৰূপক্খন্ধো…পে… অঞ্ঞাতাৱিন্দ্ৰিযং সমযৱিমুত্তো’’তিআদিনা ইদমেৱংনামকং ইদমেৱংনামকন্তি তংতংকোট্ঠাসিককৰণং বোধনমেৱ নিক্খিপনা, ন পঞ্ঞপেতব্বানং মঞ্চাদীনং ৱিয ঠানসম্বন্ধকৰণং. যো পনাযং ‘‘নামপঞ্ঞত্তি হি দস্সেতি চ ঠপেতি চা’’তি কত্তুনিদ্দেসো কতো, সো ভাৱভূতায কৰণভূতায ৱা নামপঞ্ঞত্তিযা তেসং তেসং ধম্মানং দিট্ঠতায ঠপিততায চ তংনিমিত্ততং সন্ধায কতোতি ৱেদিতব্বো.
ৱিজ্জমানপঞ্ঞত্তীতিআদিনা ৱচনেন পাড়িযং অনাগততং সন্ধায ‘‘পাড়িমুত্তকেনা’’তিআদিমাহ. কুসলাকুসলস্সেৱাতি কুসলাকুসলস্স ৱিয. ৱিজ্জমানস্সাতি এতস্স অত্থো সতোতি, তস্স অত্থো সম্ভূতস্সাতি. ৱিজ্জমানস্স সতোতি ৱা ৱিজ্জমানভূতস্সাতি অত্থো. তমেৱত্থং দস্সেন্তো আহ ‘‘সম্ভূতস্সা’’তি. তেন অৱিজ্জমানভাৱং পটিক্খিপতি. তথা অৱিজ্জমানস্সাতি যথা কুসলাদীনি অকুসলাদিসভাৱতো, ফস্সাদযো চ ৱেদনাদিসভাৱতো ৱিনিৱত্তসভাৱানি ৱিজ্জন্তি, তথা অৱিজ্জমানস্স যে ধম্মে উপাদায ‘‘ইত্থী, পুৰিসো’’তি উপলদ্ধি হোতি, তে অপনেত্ৱা তেহি ৱিনিৱত্তস্স ইত্থিআদিসভাৱস্স অভাৱতো অসম্ভূতস্সাতি অত্থো. যং পনেতস্স ‘‘তেনাকাৰেন অৱিজ্জমানস্স অঞ্ঞেনাকাৰেন ৱিজ্জমানস্সা’’তি অত্থং কেচি ৱদন্তি, তত্থ যং ৱত্তব্বং, তং পঞ্ঞত্তিদুকে ৱুত্তমেৱ. অৱিজ্জমানেপি সভাৱে লোকনিৰুত্তিং অনুগন্ত্ৱা অনভিনিৱেসেন চিত্তেন ‘‘ইত্থী, পুৰিসো’’তি গহণসব্ভাৱা ‘‘লোকনিৰুত্তিমত্তসিদ্ধস্সা’’তি আহ. সাভিনিৱেসেন পন চিত্তেন গয্হমানং পঞ্চমসচ্চাদিকং ন সভাৱতো, নাপি সঙ্কেতেন সিদ্ধন্তি ‘‘সব্বাকাৰেনপি অনুপলব্ভনেয্য’’ন্তি ৱুত্তং. তাসু ইমস্মিং…পে… লব্ভন্তীতি ইমস্মিং পকৰণে সৰূপতো তিস্সন্নং আগততং সন্ধায ৱুত্তং.
যথাৱুত্তস্স পন অট্ঠকথানযস্স অৱিৰোধেন আচৰিযৱাদা যোজেতব্বা, তস্মা পঞ্ঞপেতব্বট্ঠেন চেসা পঞ্ঞত্তীতি এতস্স সভাৱতো অৱিজ্জমানত্তা পঞ্ঞপেতব্বমত্তট্ঠেন পঞ্ঞত্তীতি অত্থো. পঞ্ঞপেতব্বম্পি হি সসভাৱং তজ্জপৰমত্থনামলাভতো ন পৰতো লভিতব্বং পঞ্ঞত্তিনামং লভতি, নিসভাৱং পন সভাৱাভাৱতো ন অত্তনো সভাৱেন নামং লভতীতি. সত্তোতিআদিকেন নামেন পঞ্ঞপিতব্বমত্তট্ঠেন পঞ্ঞত্তীতি নামং লভতি, নিসভাৱা চ সত্তাদযো. ন হি সসভাৱস্স ৰূপাদীহি একত্তেন অঞ্ঞত্তেন ৱা অনুপলব্ভসভাৱতা অত্থীতি.
কিৰীটং মকুটং, তং অস্স অত্থীতি কিৰীটী. এতস্মিঞ্চ আচৰিযৱাদে অনূনেন লক্খণেন ভৱিতব্বন্তি সব্বসমোৰোধো কাতব্বো. দুতিযং ততিযন্তি এৱংপকাৰা হি উপনিধাপঞ্ঞত্তি উপনিক্খিত্তকপঞ্ঞত্তি চ সঙ্খাতব্বপ্পধানত্তা ছপি পঞ্ঞত্তিযো ভজতীতি যুত্তং ৱত্তুং, ইতৰা চ যথাযোগং তং তং পঞ্ঞত্তিন্তি. দুতিযং ততিযং দ্ৱে তীণীতিআদি পন সঙ্খা নাম কাচি নত্থীতি তাসং উপাদাসন্ততিপঞ্ঞত্তীনং অৱিজ্জমানপঞ্ঞত্তিভাৱং, ইতৰাসঞ্চ উপনিধাপঞ্ঞত্তীনং যথানিদস্সিতানং অৱিজ্জমানেনঅৱিজ্জমানপঞ্ঞত্তিভাৱং মঞ্ঞমানো আহ ‘‘সেসা অৱিজ্জমানপক্খঞ্চেৱ অৱিজ্জমানেনঅৱিজ্জমানপক্খঞ্চ ভজন্তী’’তি. দুতিযং ততিযং দ্ৱে তীণীতিআদীনং উপনিধাউপনিক্খিত্তকপঞ্ঞত্তীনং অৱিজ্জমানেনঅৱিজ্জমানপঞ্ঞত্তিভাৱমেৱ মঞ্ঞতি. যঞ্হি পঠমাদিকং অপেক্খিত্ৱা যস্স চেকাদিকস্স উপনিক্খিপিত্ৱা পঞ্ঞাপীযতি, তঞ্চ সঙ্খানং কিঞ্চি নত্থীতি. তথা সন্ততিপঞ্ঞত্তিযা চ. ন হি অসীতি আসীতিকো চ ৱিজ্জমানোতি.
একচ্চা ভূমিপঞ্ঞত্তীতি কামাৱচৰাদিপঞ্ঞত্তিং সন্ধাযাহ. কামাৱচৰাদী হি সভাৱধম্মাতি অধিপ্পাযো. কামোতি পন ওকাসে গহিতে অৱিজ্জমানেনৱিজ্জমানপঞ্ঞত্তি এসা ভৱিতুং অৰহতি, কম্মনিব্বত্তক্খন্ধেসু গহিতেসু ৱিজ্জমানেনৱিজ্জমানপঞ্ঞত্তি. যথা পন ৱচনসঙ্খাতায ৱচনসমুট্ঠাপকচেতনাসঙ্খাতায ৱা কিৰিযায ভাণকোতি পুগ্গলস্স পঞ্ঞত্তি ৱিজ্জমানেনঅৱিজ্জমানপঞ্ঞত্তিপক্খং ভজতি, এৱং কিসো থূলোতি ৰূপাযতনসঙ্খাতেন সণ্ঠানেন পুগ্গলাদীনং পঞ্ঞাপনা ৱিজ্জমানেনঅৱিজ্জমানপঞ্ঞত্তি ভৱিতুং অৰহতি. সণ্ঠানন্তি ৱা ৰূপাযতনে অগ্গহিতে অৱিজ্জমানেনঅৱিজ্জমানপঞ্ঞত্তি. ৰূপং ফস্সোতিআদিকা পন ৱিজ্জমানপঞ্ঞত্তি ৰুপ্পনাদিকিচ্চৱসেন কিচ্চপঞ্ঞত্তিযং, পচ্চত্তধম্মনামৱসেন পচ্চত্তপঞ্ঞত্তিযং ৱা অৱৰোধেতব্বা. ৱিজ্জমানাৱিজ্জমানপঞ্ঞত্তীসু চ ৱুত্তাসু তাসং ৱোমিস্সতাৱসেন পৱত্তা ইতৰাপি ৱুত্তাযেৱ হোন্তীতি অযম্পি আচৰিযৱাদো সব্বসঙ্গাহকোতি দট্ঠব্বো.
২. ‘‘যাৱতা পঞ্চক্খন্ধা’’তিআদিকস্স অত্থং দস্সেন্তো ‘‘যত্তকেন পঞ্ঞাপনেনা’’তিআদিমাহ. তত্থ যাৱতা পঞ্চক্খন্ধাতি যাৱতা ৰূপক্খন্ধো…পে… ৱিঞ্ঞাণক্খন্ধোতি খন্ধানং খন্ধপঞ্ঞত্তি, এত্তাৱতা খন্ধানং খন্ধপঞ্ঞত্তি, এৱং পাড়িযোজনং কত্ৱা সঙ্খেপপ্পভেদৱসেন অযং অত্থো ৱুত্তোতি ৱেদিতব্বো. ‘‘যাৱতা পঞ্চক্খন্ধা’’তি, ‘‘খন্ধানং খন্ধপঞ্ঞত্তী’’তি হি ইমস্স অত্থো ‘‘যত্তকেন পঞ্ঞাপনেন সঙ্খেপতো পঞ্চক্খন্ধাতি ৱা’’তি এতেন দস্সিতো, ‘‘যাৱতা ৰূপক্খন্ধো’’তিআদিকস্স পন ‘‘পভেদতো ৰূপক্খন্ধো’’তিআদিকেনাতি. তত্থ ৰূপক্খন্ধো…পে… ৱিঞ্ঞাণক্খন্ধোতি পভেদনিদস্সনমত্তমেতং. তেন অৱুত্তোপি সব্বো সঙ্গহিতো হোতীতি ‘‘তত্ৰাপি ৰূপক্খন্ধো কামাৱচৰো’’তিআদি ৱুত্তং. অযং ৱা এত্থ পাড়িযা অত্থযোজনা – ‘‘যাৱতা’’তি ইদং সব্বেহি পদেহি যোজেত্ৱা যত্তকা পঞ্চক্খন্ধা, তত্তকা খন্ধানং খন্ধপঞ্ঞত্তি. যত্তকো পঞ্চন্নং খন্ধানং তপ্পভেদানঞ্চ ৰূপক্খন্ধাদীনং পভেদো, তত্তকো খন্ধানং খন্ধপঞ্ঞত্তিযা পভেদোতি পকৰণন্তৰে ৱুত্তেন ৱত্থুভেদেন খন্ধপঞ্ঞত্তিযা পভেদং দস্সেতি. এস নযো ‘‘যাৱতা আযতনান’’ন্তিআদীসুপি.
৭. একদেসেনেৱাতি উদ্দেসমত্তেনেৱাতি অত্থো.
মাতিকাৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
২. নিদ্দেসৱণ্ণনা
১. এককনিদ্দেসৱণ্ণনা
১. ঝানঙ্গানেৱ ৱিমোক্খোতি ইমিনা অধিপ্পাযেনাহ ‘‘ৱিমোক্খসহজাতেন নামকাযেনা’’তি. যেন হি সদ্ধিন্তিআদিনা পঠমং সমঙ্গিভাৱত্থং ৱিৱৰতি. ফস্সেনপি ফুট্ঠাযেৱ নামাতি এতেন ‘‘অপিচেসা’’তিআদিনা ৱুত্তং দুতিযং সম্ফস্সেন ফুসনত্থং, ইতৰেহি ইতৰে কাৰণত্থে. সমঙ্গিভাৱফুসনকাৰণভাৱা হি ফুসনাতি ৱুত্তাতি. পুনপি পঠমত্থমেৱ দুব্বিঞ্ঞেয্যত্তা ৱিৱৰন্তো ‘‘তত্ৰাস্সা’’তিআদিমাহ. ঠপেত্ৱা তানি অঙ্গানি সেসা অতিৰেকপণ্ণাসধম্মাতি এত্থ ৱেদনাসোমনস্সিন্দ্ৰিযানি সঙ্গহিতানীতি আহ ‘‘চত্তাৰো খন্ধা হোন্তী’’তি. এৱং সতি ৱেদনাসোমনস্সিন্দ্ৰিযেহি সুখস্স ফুসিতব্বত্তা তিণ্ণঞ্চ তেসং অনঞ্ঞত্তা তেনেৱ তস্স ফুসনা আপজ্জতীতি? নাপজ্জতি, ৱেদযিতাধিপতিযট্ঠেহি উপনিজ্ঝাযনভাৱপটিলাভস্স ৱুত্তত্তা. অথ ৱা ঠপেত্ৱা তানি অঙ্গানীতি অঙ্গানং বহুত্তা বহুৱচনং. তেসু পন পচ্চেকম্পি যোজনা কাতব্বা ‘‘ৱিতক্কং ঠপেত্ৱা’’তিআদিনা. তত্থ ‘‘সুখং ঠপেত্ৱা’’তি ইমিস্সা যোজনায সেসা তযো খন্ধা হোন্তি, ইতৰাসু চত্তাৰোতি. সব্বযোজনাসু চ তযো অন্তো কত্ৱা ‘‘চত্তাৰো খন্ধা হোন্তী’’তি ৱুত্তং.
২. যো অসমযৱিমোক্খেন একচ্চেহি আসৱেহি ৱিমুত্তো অসমযৱিমোক্খূপনিস্সযলাভেন চ সাতিসযেন সমযৱিমোক্খেন, সো এৱ সমযৱিমুত্তো. সো হি তেন ৱিমুত্তো ঝানলাভী সেক্খো ৰূপাৰূপভৱতো অপুনৰাৱট্টকো কামৰাগাদীহি তথাৱিমুত্তোৱ হোতীতি সমযৱিমুত্তপঞ্ঞত্তিং লদ্ধুং অৰহতি. পুথুজ্জনো পন ঝানলাভী পুনৰাৱট্টকধম্মো পুন কামৰাগাদিসমুদাচাৰভাৱতো ৱিমুত্তো নাম ন হোতীতি সমযৱিমুত্তপঞ্ঞত্তিং নাৰহতি, তেন সো ‘‘সমযৱিমুত্তো’’তি ন ৱুত্তো. অৰহতো পন অপৰিক্খীণা আসৱা নত্থি, যতো ৱিমুচ্চেয্য. দিট্ঠধম্মসুখৱিহাৰমত্তা হি তস্স অট্ঠ ৱিমোক্খাতি. তস্মা তস্স ন অট্ঠ ৱিমোক্খা সমযৱিমুত্তপঞ্ঞত্তিভাৱস্স অসমযৱিমুত্তপঞ্ঞত্তিভাৱস্স ৱা কাৰণং. তদকাৰণভাৱমেৱ দস্সেতুং ‘‘ন হেৱ খো…পে… ৱিহৰতী’’তি ৱুত্তং, ন সুক্খৱিপস্সকস্সেৱ অসমযৱিমুত্তভাৱং দস্সেতুন্তি দট্ঠব্বং. সব্বোপি হি অৰহা অসমযৱিমুত্তোতি. বাহিৰানন্তি লোকুত্তৰতো বহিভূতানং, লোকিযানন্তি অত্থো.
৩. অৰূপক্খন্ধনিব্বানমত্তৱাচকো অৰূপসদ্দো ন হোতীতি দস্সনত্থং ‘‘ৰূপতো অঞ্ঞ’’ন্তিআদি ৱুত্তং. চিত্তমঞ্জূসন্তি সমাধিং. অভিঞ্ঞাদীনঞ্হি ধম্মানং পাদকভাৱেন সমাধি মঞ্জূসাসদিসো হোতি. অদ্ধানং ফৰিতুন্তি দীঘকালং ব্যাপেতুং, পৱত্তেতুন্তি অত্থো. ‘‘সম্মজ্জিতব্ব’’ন্তি চিন্তেত্ৱা তত্থ আদৰস্স অকতত্তা ৱত্তভেদোতি ৱেদিতব্বো. এৱং ৱত্তভেদমত্তেন নট্ঠা পন সমাপত্তি কামচ্ছন্দাদীহি নট্ঠা ৱিয ন কিঞ্চেন পচ্চাহৰিতব্বা হোতি মন্দপাৰিপন্থকত্তা, তস্মা ৱত্তসমিতকৰণমত্তেনেৱ পচ্চাহৰিতব্বত্তা ‘‘অপ্পেন্তোৱ নিসীদী’’তি আহ.
৪. অত্তনো অনুৰূপেন পমাদেন ৱীতিনামেন্তানম্পি সমাপত্তি ন কুপ্পতীতি পৰিহীনো নাম ন হোতি, তস্মিং তস্মিং ব্যাসঙ্গে পটিসংহটমত্তে সমাপজ্জিতুং সমত্থতাযাতি অধিপ্পাযো. ‘‘কিস্স পন, ভন্তে, খীণাসৱস্স ভিক্খুনো লাভসক্কাৰসিলোকো অন্তৰাযাযাতি? যা হিস্স সা, আনন্দ, অকুপ্পা চেতোৱিমুত্তি, নাহং তস্সা লাভসক্কাৰসিলোকং অন্তৰাযায ৱদামি. যে চ খ্ৱস্স, আনন্দ, অপ্পমত্তস্স আতাপিনো পহিতত্তস্স ৱিহৰতো দিট্ঠধম্মসুখৱিহাৰা অধিগতা, তেসাহমস্স লাভসক্কাৰসিলোকং অন্তৰাযায ৱদামী’’তি সুত্তে (সং. নি. ২.১৭৯) পন সমযেন সমযং আপজ্জনেন পৰিহৰিতব্বানং সমাপত্তিসুখৱিহাৰানং তস্মিং তস্মিং ব্যাসঙ্গকালে অনিপ্ফত্তিতো লাভসক্কাৰসিলোকো অন্তৰাযোতি ৱুত্তোতি অধিপ্পাযেনস্স তেন অৱিৰোধো ৱেদিতব্বো.
৫. ধম্মানং…পে… পীতি এত্থ ‘‘ধম্মেহী’’তি ৱত্তব্বং. ইধ হি তাহি সমাপত্তীহি পৰিহাযেয্যাতি ধম্মেহি পুগ্গলস্স পৰিহানম্পি অপৰিহানম্পি ৱুত্তং. তত্থ চ পুগ্গলস্স পমাদমাগম্ম তা সমাপত্তিযো কুপ্পেয্যুন্তি ধম্মানং কুপ্পনং অকুপ্পনঞ্চ ৱুত্তং, পুগ্গলস্স পন পৰিহানধম্মানমেৱ ৱিনাসোতি ৱচননানত্তমত্তেন ৱচনত্থনানত্তমত্তেন ৱা পৰিযাযন্তৰতা ৱুত্তাতি দট্ঠব্বা.
৭-৮. চেতনা সমাপত্তিচেতনা তদাযূহনা চ. অনুৰক্খণা সমাপত্তিউপকাৰানুপকাৰপৰিগ্গাহিকা পঞ্ঞাসহিতা সতি. তাহি চেতিযমানঅনুৰক্খিযমানসমাপত্তীনং ভব্বা চেতনাভব্বা অনুৰক্খণাভব্বা.
১০. পুথুজ্জনগোত্তন্তি পুথুজ্জনসিক্খং, পুথুজ্জনগতা তিস্সো সিক্খা অতিক্কন্তাতি অত্থো. তা হি সংযোজনত্তযানুপচ্ছেদেন ‘‘পুথুজ্জনসিক্খা’’তি ৱুচ্চন্তীতি.
১১. অৰহত্তমগ্গট্ঠো চ ৱট্টভযতো পঞ্ঞুব্বেগেন উব্বিজ্জন্তো উদ্ধম্ভাগিযসংযোজনেহি উপৰতোতি ভযূপৰতো নামাতি আহ ‘‘সত্ত সেক্খা ভযূপৰতা’’তি.
১২. ভৱঙ্গপঞ্ঞাৱিৰহিতা ‘‘ৱিপাকাৱৰণেন সমন্নাগতা’’তি ইমিনা গহিতাতি তিহেতুকপটিসন্ধিকা কেচি ‘‘দুপ্পঞ্ঞা’’তি ইমিনা গয্হন্তীতি দস্সেন্তো আহ ‘‘অপ্পটিলদ্ধমগ্গফলূপনিস্সযা’’তি. পঞ্ঞায হি ৱিনা ন তদুপনিস্সযো অত্থীতি.
১৪. যত্থ নিযতানিযতৱোমিস্সা পৱত্তি অত্থি, তত্থেৱ নিযতধম্মা হোন্তীতি উত্তৰকুৰূসু তদভাৱা নিযতো নাম নত্থীতি দস্সেন্তো ‘‘যা পন উত্তৰকুৰুকান’’ন্তিআদিমাহ.
১৬. তেৰসসু সীসেসু পলিবোধসীসাদীনি পৱত্তসীসঞ্চ পৰিযাদিযিতব্বানি, অধিমোক্খসীসাদীনি পৰিযাদকানি, পৰিযাদকফলং গোচৰসীসং. তঞ্হি ৱিসযজ্ঝত্তফলৱিমোক্খোতি. পৰিযাদকস্স মগ্গস্স ফলস্স চ আৰম্মণং সঙ্খাৰসীসং সঙ্খাৰৱিৱেকভূতো নিৰোধোতি পৰিযাদিযিতব্বানং পৰিযাদকফলাৰম্মণানং সহ ৱিয সংসিদ্ধিদস্সনেন সমসীসিভাৱং দস্সেতুং পটিসম্ভিদাযং (পটি. ম. ১.৮৭) তেৰস সীসানি ৱুত্তানি. ইধ পন ‘‘অপুব্বং অচৰিমং আসৱপৰিযাদানঞ্চ হোতি জীৱিতপৰিযাদানঞ্চা’’তি ৱচনতো তেসু কিলেসপৱত্তসীসানমেৱ ৱসেন যোজনং কৰোন্তো ‘‘তত্থ কিলেসসীস’’ন্তিআদিমাহ. তত্থ পৱত্তসীসম্পি ৱট্টতো ৱুট্ঠহন্তো মগ্গো চুতিতো উদ্ধং অপ্পৱত্তিকৰণৱসেন যদিপি পৰিযাদিযতি, যাৱ পন চুতি, তাৱ পৱত্তিসব্ভাৱতো ‘‘পৱত্তসীসং জীৱিতিন্দ্ৰিযং চুতিচিত্তং পৰিযাদিযতী’’তি আহ. কিলেসপৰিযাদানেন পন অত্তনো অনন্তৰং ৱিয নিপ্ফাদেতব্বা পচ্চৱেক্খণৱাৰা চ কিলেসপৰিযাদানস্সেৱ ৱাৰাতি ৱত্তব্বতং অৰহন্তি. ‘‘ৱিমুত্তস্মিং ৱিমুত্তমিতি ঞাণং হোতী’’তি (ম. নি. ১.৭৮; সং. নি. ৩.১২, ১৪) ৱচনতো হি পচ্চৱেক্খণপৰিসমাপনেন কিলেসপৰিযাদানং সমাপিতং নাম হোতি. তং পন পৰিসমাপনং যদি চুতিচিত্তেন হোতি, তেনেৱ জীৱিতপৰিসমাপনঞ্চ হোতীতি ইমায ৱাৰচুতিসমতায কিলেসপৰিযাদানজীৱিতপৰিযাদানানং অপুব্বাচৰিমতা হোতীতি আহ ‘‘ৱাৰসমতাযা’’তি. ভৱঙ্গং ওতৰিত্ৱা পৰিনিব্বাযতীতি এত্থ পৰিনিব্বানচিত্তমেৱ ভৱঙ্গোতৰণভাৱেন ৱুত্তন্তি দট্ঠব্বং.
১৭. মহাপযোগোতি মহাকিৰিযো ৱিপত্তিকৰণমহামেঘুট্ঠানাকাৰৱিনাসো. তিট্ঠেয্যাতি ৱিনাসো নপ্পৱত্তেয্যাতি অত্থো.
১৮. অৰণীযত্তাতি পযিৰুপাসিতব্বত্তা.
২০. যায কতকিচ্চতা হোতি, তায অগ্গৱিজ্জায অধিগতায তেৱিজ্জতাভাৱো নিপ্পৰিযাযতা, সা চ আগমনৱসেন সিদ্ধা সাতিসযা তেৱিজ্জতাতি আহ ‘‘আগমনীযমেৱ ধুৰ’’ন্তি.
২২. তত্থ চাতি নিমিত্তত্থে ভুম্মং, সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণপ্পত্তিযা আধাৰভাৱে ৱা. তত্থেৱ হি সব্বঞ্ঞুতং পত্তো নাম হোতীতি.
২৩. অননুস্সুতেসু ধম্মেসূতি চ অননুস্সুতেসু সচ্চেসূতি অত্থো.
২৪. ‘‘ৰূপী ৰূপানি পস্সতী’’তিআদিকে (ম. নি. ২.২৪৮; ৩.৩১২; পটি. ম. ১.২০৯; ধ. স. ২৪৮) নিৰোধসমাপত্তিঅন্তে অট্ঠ ৱিমোক্খে ৱত্ৱা ‘‘যতো খো, আনন্দ, ভিক্খু ইমে অট্ঠ ৱিমোক্খে কাযেন ফুসিত্ৱা ৱিহৰতি, পঞ্ঞায চস্স দিস্ৱা আসৱা পৰিক্খীণা হোন্তি. অযং ৱুচ্চতি, আনন্দ, ভিক্খু উভতোভাগৱিমুত্তো’’তি যদিপি মহানিদানসুত্তে ৱুত্তং, তং পন উভতোভাগৱিমুত্তসেট্ঠৱসেন ৱুত্তন্তি ইধ কীটাগিৰিসুত্তৱসেন সব্বউভতোভাগৱিমুত্তসঙ্গহত্থং ‘‘অট্ঠ সমাপত্তিযো সহজাতনামকাযেন পটিলভিত্ৱা ৱিহৰতী’’তি আহ. কীটাগিৰিসুত্তে হি ‘‘ইধ, ভিক্খৱে, একচ্চো পুগ্গলো যে তে সন্তা ৱিমোক্খা অতিক্কম্ম ৰূপে আৰুপ্পা, তে কাযেন ফুসিত্ৱা ৱিহৰতি, পঞ্ঞায চস্স দিস্ৱা আসৱা পৰিক্খীণা হোন্তি. অযং ৱুচ্চতি, ভিক্খৱে, পুগ্গলো উভতোভাগৱিমুত্তো’’তি (ম. নি. ২.১৮২) অৰূপসমাপত্তিৱসেন চত্তাৰো উভতোভাগৱিমুত্তা ৱুত্তা, উভতোভাগৱিমুত্তসেট্ঠো চ ৱুত্তলক্খণোপপত্তিতোতি. কাযসক্খিম্হিপি এসেৱ নযো.
পঞ্ঞায চস্স দিস্ৱা আসৱা পৰিক্খীণা হোন্তীতি ন আসৱা পঞ্ঞায পস্সন্তি, দস্সনকাৰণা পন পৰিক্খীণা দিস্ৱা পৰিক্খীণাতি ৱুত্তা. দস্সনাযত্তপৰিক্খযত্তা এৱ হি দস্সনং পুৰিমকিৰিযা হোতীতি. নামনিস্সিতকো এসোতি এসো উভতোভাগৱিমুত্তো ৰূপতো মুচ্চিত্ৱা নামং নিস্সায ঠিতো পুন ততো মুচ্চনতো ‘‘নামনিস্সিতকো’’তি ৱত্ৱা তস্স চ সাধকং সুত্তং ৱত্ৱা ‘‘কাযদ্ৱযতো সুৱিমুত্তত্তা উভতোভাগৱিমুত্তো’’তি আহাতি অত্থো. সুত্তে হি আকিঞ্চঞ্ঞাযতনলাভিনো উপসীৱব্ৰাহ্মণস্স ভগৱতা নামকাযা ৱিমুত্তোতি উভতোভাগৱিমুত্তোতি মুনি অক্খাতোতি.
পঠমত্থেৰৱাদে দ্ৱীহি ভাগেহি ৱিমুত্তো উভতোভাগৱিমুত্তো, দুতিযত্থেৰৱাদে উভতো ভাগতো ৱিমুত্তোতি উভতোভাগৱিমুত্তোতি, ততিযত্থেৰৱাদে দ্ৱীহি ভাগেহি দ্ৱে ৱাৰে ৱিমুত্তোতি অযমেতেসং ৱিসেসো. তত্থ ৱিমুত্তোতি কিলেসেহি ৱিমুত্তো, কিলেসৱিক্খম্ভনসমুচ্ছেদনেহি ৱা কাযদ্ৱযতো ৱিমুত্তোতি অত্থো দট্ঠব্বো. অৰূপাৱচৰং পন নামকাযতো চ ৱিমুত্তন্তি নীৱৰণসঙ্খাতনামকাযতো ৱিমুত্তন্তি ৱুত্তং হোতি. তঞ্হি নীৱৰণদূৰীভাৱেন নামকাযতো ৰূপতণ্হাৱিক্খম্ভনেন ৰূপকাযতো চ ৱিমুত্তত্তা একদেসেন উভতোভাগৱিমুত্তং নাম হোতীতি অৰহত্তমগ্গস্স পাদকভূতং উভতোভাগৱিমুত্তনামলাভস্স কাৰণং ভৱিতুং যুত্তন্তি অধিপ্পাযো.
২৫. এতেসু হি একোপি অট্ঠৱিমোক্খলাভী ন হোতীতি উভতোভাগৱিমুত্তভাৱস্স কাৰণভূতং ৰূপকাযতো ৱিমুত্তং একম্পি ৱিমোক্খং অনধিগতোতি অধিপ্পাযো. অৰূপাৱচৰেসু হি একম্পি অধিগতো উভতোভাগৱিমুত্তভাৱকাৰণপটিলাভতো অট্ঠৱিমোক্খেকদেসেন তেন তংনামদানে সমত্থেন ‘‘অট্ঠৱিমোক্খলাভী’’ত্ৱেৱ ৱুচ্চতি. তেনাহ ‘‘অৰূপাৱচৰজ্ঝানেসু পনা’’তিআদি.
২৬. ফুট্ঠন্তং সচ্ছিকৰোতীতি ফুট্ঠানং অন্তো ফুট্ঠন্তো, ফুট্ঠানং অৰূপাৱচৰজ্ঝানানং অনন্তৰো কালোতি অধিপ্পাযো. অচ্চন্তসংযোগে চেত্থ উপযোগৱচনং দট্ঠব্বং. ফুট্ঠানন্তৰকালমেৱ সচ্ছিকৰোতি সচ্ছিকাতব্বোপাযেনাতি ৱুত্তং হোতি. ‘‘একমন্তং নিসীদী’’তিআদীসু (দী. নি. ১.১৬৫) ৱিয ভাৱনপুংসকং ৱা এতং. যো হি অৰূপজ্ঝানেন ৰূপকাযতো নামকাযেকদেসতো চ ৱিক্খম্ভনৱিমোক্খেন ৱিমুত্তো, তেন নিৰোধসঙ্খাতো ৱিমোক্খো আলোচিতো পকাসিতো ৱিয হোতি, ন পন কাযেন সচ্ছিকতো. নিৰোধং পন আৰম্মণং কত্ৱা একচ্চেসু আসৱেসু খেপিতেসু তেন সো সচ্ছিকতো হোতি, তস্মা সো সচ্ছিকাতব্বং নিৰোধং যথাআলোচিতং নামকাযেন সচ্ছিকৰোতীতি কাযসক্খীতি ৱুচ্চতি, ন তু ৱিমুত্তোতি একচ্চানং আসৱানং অপৰিক্খীণত্তা.
২৭. দিট্ঠত্তা পত্তোতি এতেন চতুসচ্চদস্সনসঙ্খাতায দিট্ঠিযা নিৰোধস্স পত্ততং দীপেতি. ‘‘দিট্ঠন্তং পত্তো’’তি ৱা পাঠো, দস্সনসঙ্খাতস্স সোতাপত্তিমগ্গঞাণস্স অনন্তৰং পত্তোতি ৱুত্তং হোতি. পঠমফলতো পট্ঠায হি যাৱ অগ্গমগ্গা দিট্ঠিপ্পত্তোতি.
২৮. ইমং পন নযং ‘‘নো’’তি পটিক্খিপিত্ৱাতি এত্থ দিট্ঠিপ্পত্তসদ্ধাৱিমুত্তভাৱপ্পত্তানং পঞ্ঞানানত্তং ৱুত্তং, ন পন যেন ৱিসেসেন সো ৱিসেসো পত্তো, সো ৱুত্তোতি ইমং দোসং দিস্ৱা পটিক্খেপো কতোতি দট্ঠব্বো. আগমট্ঠকথাসূতি চ ৱচনেন আগমনীযনানত্তসন্নিট্ঠানমেৱ থিৰং কৰোতীতি ৱেদিতব্বং. সদ্দহন্তো ৱিমুত্তোতি এতেন সব্বথা অৱিমুত্তস্সপি সদ্ধামত্তেন ৱিমুত্তভাৱং দস্সেতি. সদ্ধাৱিমুত্তোতি ৱা সদ্ধায অধিমুত্তোতি অত্থো.
২৯. পঞ্ঞং ৱাহেতীতি পঞ্ঞং সাতিসযং পৱত্তেতীতি অত্থো. পঞ্ঞা ইমং পুগ্গলং ৱহতীতি নিব্বানাভিমুখং গমেতীতি অত্থো.
৩১. এৱং মগ্গক্খণেপীতি অযং অপি-সদ্দো কস্মা ৱুত্তো, ননু অৰিযেন অট্ঠঙ্গিকেন মগ্গেন সমন্নাগতো মগ্গক্খণে এৱ হোতীতি তদা এৱ সোতাপন্নো নামাতি আপন্নন্তি? নাপন্নং. মগ্গেন হি অত্তনা সদিসস্স অট্ঠঙ্গিকস্স ৱা সত্তঙ্গিকস্স ৱা ফলস্স সোতোতি নামং দিন্নন্তি তেনপি সমন্নাগতস্স সোতাপন্নভাৱতো, সোতেন ৱা মগ্গেন পৱত্তেতুং অপৰিহীনেন ফলট্ঠোপি সমন্নাগতো এৱ নাম, ন চ তেন পঠমমগ্গক্খণে ৱিয সোতো সমাপজ্জিযমানো, তস্মা সমাপন্নসোতত্তা পঠমফলতো পট্ঠায ‘‘সোতাপন্নো’’তি ৱত্তুং যুত্তো. ৱুত্তঞ্হি ‘‘যে কেচি, ভিক্খৱে, মযি অৱেচ্চপ্পসন্না, সব্বে তে সোতাপন্না. তেসং সোতাপন্নানং পঞ্চন্নং ইধ নিট্ঠা, পঞ্চন্নং ইধ ৱিহায নিট্ঠা’’তি (অ. নি. ১০.৬৪). তত্থ দুতিযফলট্ঠাদীনং ৱিসুং নামং অত্থীতি পঠমফলট্ঠো এৱ ইতৰেহি ৱিসেসিযমানো ‘‘সোতাপন্নো’’তি ৱত্তুং যুত্তোতি সো এৱ ইধাধিপ্পেতো. পটিলদ্ধমগ্গেন বুজ্ঝতীতি এতেন পটিলদ্ধমগ্গস্স চতুসচ্চপচ্চৱেক্খণাদীনং উপনিস্সযভাৱং দস্সেতি. সম্বোধি পৰং অযনং নিস্সযো এতস্সাতি হি সম্বোধিপৰাযণোতি. দুতিযেনত্থেন সম্বোধি পৰং অযনং গতি এতস্সাতি সম্বোধিপৰাযণো.
৩২. কেৱলেন কুলসদ্দেন মহাকুলমেৱ ৱুচ্চতীতি আহ ‘‘মহাভোগকুলেসুযেৱ নিব্বত্ততীতি অত্থো’’তি.
৩৩. খন্ধবীজং নাম পটিসন্ধিৱিঞ্ঞাণং. ইহট্ঠকনিজ্ঝানিকৱসেনেৱ ইমস্মিং ঠানে কথিতাতি সজ্ঝানকো অজ্ঝত্তসংযোজনসমুচ্ছেদে অকতেপি অনাগামিসভাগো অনাৱত্তিধম্মো ইধ গণনূপগো ন হোতি, হেট্ঠা উপৰি চ সংসৰণকো কামভৱগতো হীনজ্ঝানকো ইধ গণনূপগোতি অধিপ্পাযো.
৩৪. যং ৱত্তব্বন্তি ‘‘দ্ৱীহি কাৰণেহি তনুভাৱো ৱেদিতব্বো’’তিআদি যং ৱত্তব্বং সিযাতি অত্থো.
৩৬. উপপন্নং ৱা সমনন্তৰাতি উপপন্নং ৱা এতেন পুগ্গলেন হোতি, অথ সমনন্তৰা অৰিযমগ্গং সঞ্জনেতি. অপ্পত্তং ৱা ৱেমজ্ঝং আযুপ্পমাণন্তি আযুপ্পমাণং তস্স পুগ্গলস্স ৱেমজ্ঝং অপ্পত্তং হোতি, এত্থন্তৰে অৰিযমগ্গং সঞ্জনেতীতি অযমেত্থ পাড়িঅত্থো. অট্ঠকথাযং পন ‘‘অপ্পত্ৱা পব্বতং নদী’’তি ৱিয আযুপ্পমাণং ৱেমজ্ঝং অপ্পত্তং ৱা হুত্ৱাতি পৰসদ্দযোগে পৰতো ভূতো হুত্ৱা সদ্দো ৱচনসেসভূতো পযুত্তোতি ৱেদিতব্বো.
৩৭. উপহচ্চাতি এতস্স উপগন্ত্ৱাতি অত্থো, তেন ৱেমজ্ঝাতিক্কমো কালকিৰিযোপগমনঞ্চ সঙ্গহিতং হোতি. তেন ৱুত্তং ‘‘অতিক্কমিত্ৱা ৱেমজ্ঝ’’ন্তিআদি.
৪০. উদ্ধংৱাহিভাৱেনাতি উদ্ধং ৱহতীতি উদ্ধংৱাহী, তণ্হাসোতং ৱট্টসোতং ৱা, তস্স ভাৱো, তেন উদ্ধংৱাহিভাৱেনাতি ৱুত্তং হোতি. অৱিহেসু উদ্ধংসোতো যদিপি তত্থ পৰিনিব্বাযী ন হোতি, যত্থ ৱা তত্থ ৱা গন্ত্ৱা পৰিনিব্বাযতু, পৰিনিব্বাযিনো পন তস্স অসঙ্খাৰপৰিনিব্বাযিতা সসঙ্খাৰপৰিনিব্বাযিতা চ অত্থীতি তত্থ দস অনাগামিনো ৱুত্তা, এৱং অতপ্পাদীসুপি. অনুপহচ্চতলাতি অপ্পত্ততলা. অসঙ্খাৰসসঙ্খাৰপৰিনিব্বাযীনং লহুসালহুসগতিকা এৱ পৰিত্তৱিপুলতিণকট্ঠঝাপকপপ্পটিকাসদিসতা ৱেদিতব্বা, ন উপ্পজ্জিত্ৱাৱ নিব্বাযনকাদীহি অধিমত্ততা ৱিয সমুদ্দং পত্ৱা নিব্বাযনকতো অনধিমত্ততা ৱিয চ অন্তৰা উপহচ্চপৰিনিব্বাযীহি উদ্ধংসোততো চ অধিমত্তানধিমত্ততা. তে এৱ হি অসঙ্খাৰসসঙ্খাৰপৰিনিব্বাযিনোতি. ততো মহন্ততৰেতি ৱচনং তিণকট্ঠঝাপনসমত্থপপ্পটিকাদস্সনত্থং, ন অধিমত্ত নাধিমত্তদস্সনত্থন্তি.
নো চস্স নো চ মে সিযাতি অৱিজ্জাসঙ্খাৰাদিকং হেতুপঞ্চকং নো চ অস্স, ৱিঞ্ঞাণাদিকং ইদং ফলপঞ্চকং ৱত্তমানং নো চ মে সিযাতি অত্থো. তেন অতীতভৱসংসিদ্ধিতো দুক্খসমুদযতো ইমস্স দুক্খস্স পৱত্তিদস্সনতো পচ্চযসমুদযট্ঠেন খন্ধানং উদযদস্সনপটিপত্তি ৱুত্তা হোতি. ন ভৱিস্সতি, ন মে ভৱিস্সতীতি যদি এতৰহি হেতুপঞ্চকং ন ভৱিস্সতি, অনাগতে ফলপঞ্চকং ন মে ভৱিস্সতীতি অত্থো. এতেন পচ্চযনিৰোধট্ঠেন ৱযদস্সনপটিপত্তি ৱুত্তা হোতি, এতৰহি অনাগতে চ অত্তত্তনিযনিৱাৰণৱসেন সুঞ্ঞতাপটিপত্তি ৱা চতূহিপি ৱুত্তা. যদত্থীতি যং অত্থি. ভূতন্তি সসভাৱং নিব্বত্তং ৱা যথাদিট্ঠউদযব্বযং যথাদিট্ঠসুঞ্ঞতং ৱা খন্ধপঞ্চকং পৰিকপ্পিতইত্থিপুৰিসসত্তাদিভাৱৰহিতং নামৰূপমত্তন্তি অত্থো. ৱিৱট্টানুপস্সনায ৱিৱট্টমানসো তং ভূতং পজহামীতি উপেক্খং পটিলভতি, সঙ্খাৰুপেক্খাঞাণেন উপেক্খকো হোতীতি ৱুত্তং হোতি.
ভৱে ন ৰজ্জতি, সম্ভৱে ন ৰজ্জতীতি অৱিসিট্ঠে ৱিসিট্ঠে চ ভৱে ন ৰজ্জতীতি কেচি ৱদন্তি. পচ্চুপ্পন্নো পন ভৱো ভৱো, অনাগতো জাতিযা গহণেন গহিতো সম্ভৱোতি ৱেদিতব্বো. অথ ৱা ভৱোতি ভূতমেৱ ৱুচ্চতি, সম্ভৱো তদাহাৰো, তস্মিং দ্ৱযে ন ৰজ্জতীতি সেক্খপটিপত্তিং দস্সেতি. ভূতে হি সসম্ভৱে চ ৱিৰাগো সেক্খপটিপত্তি. যথাহ ‘‘ভূতমিদন্তি, ভন্তে, যথাভূতং সম্মপ্পঞ্ঞায পস্সতি, ভূতমিদন্তি যথাভূতং সম্মপ্পঞ্ঞায দিস্ৱা ভূতস্স নিব্বিদায ৱিৰাগায নিৰোধায পটিপন্নো হোতি. তদাহাৰসম্ভৱন্তি যথাভূতং…পে… দিস্ৱা তদাহাৰসম্ভৱস্স নিব্বিদায…পে… পটিপন্নো হোতি. তদাহাৰনিৰোধায যং ভূতং, তং নিৰোধধম্মন্তি যথাভূতং…পে… দিস্ৱা নিৰোধধম্মস্স নিব্বিদায ৱিৰাগায নিৰোধায পটিপন্নো হোতি. এৱং খো, ভন্তে, সেক্খো হোতী’’তি (সং. নি. ২.৩১). অথুত্তৰীতি অথ এৱং অৰজ্জমানো উত্তৰি সন্তং পদং নিব্বানং অনুক্কমেন মগ্গপঞ্ঞায সম্মা পস্সতি, তঞ্চ খ্ৱস্স পদং ন সব্বেন সব্বং সচ্ছিকতং চতুত্থমগ্গেনেৱ সচ্ছিকাতব্বস্স তস্স তেন অসচ্ছিকতত্তা.
এককনিদ্দেসৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
২. দুকনিদ্দেসৱণ্ণনা
৬৩. কস্সচি কিলেসস্স অৱিক্খম্ভিতত্তা কস্সচি কথঞ্চি অৱিমুত্তো কামভৱো অজ্ঝত্তগ্গহণস্স ৱিসেসপচ্চযোতি অজ্ঝত্তং নাম. তত্থ বন্ধনং অজ্ঝত্তসংযোজনং, তেন সম্পযুত্তো অজ্ঝত্তসংযোজনো.
৮৩. কাৰণেন ৱিনা পৱত্তহিতচিত্তো অকাৰণৱচ্ছলো. অনাগতম্পি পযোজনং অপেক্খমানো পুৰিমগ্গহিতং তং কতং উপাদায কতঞ্ঞূ এৱ নাম হোতি, ন পুব্বকাৰীতি আহ ‘‘কৰিস্সতি মে’’তিআদি. তমোজোতিপৰাযণো পুঞ্ঞফলং অনুপজীৱন্তো এৱ পুঞ্ঞানি কৰোতীতি ‘‘পুব্বকাৰী’’তি ৱুত্তো. ‘‘ইণং দেমী’’তি সঞ্ঞং কৰোতীতি এৱংসঞ্ঞং অকৰোন্তোপি কৰোন্তো ৱিয হোতীতি অত্থো.
৮৬. অচ্ছমংসং লভিত্ৱা সূকৰমংসন্তি ন কুক্কুচ্চাযতীতি অচ্ছমংসন্তি জানন্তোপি সূকৰমংসন্তি ন কুক্কুচ্চাযতি, মদ্দিত্ৱা ৱীতিক্কমতীতি ৱুত্তং হোতি.
৯০. তিত্তোতি নিট্ঠিতকিচ্চতায নিৰুস্সুক্কো.
দুকনিদ্দেসৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৩. তিকনিদ্দেসৱণ্ণনা
৯১. সেসসংৱৰভেদেনাতি মনোসংৱৰভেদেন, সতিসংৱৰাদিভেদেন ৱা. অকুসলসীলসমন্নাগমেনাতি ‘‘কতমে চ থপতি অকুসলা সীলা? অকুসলং কাযকম্মং অকুসলং ৱচীকম্মং পাপকো আজীৱো’’তি ৱুত্তেহি সমন্নাগমেন. তস্স হি…পে… এৱং সাসঙ্কসমাচাৰো হোতীতি এৱং সাসঙ্কো সমাচাৰো হোতীতি অত্থো.
৯৪. সমানৱিসযানং পুগ্গলানং ৱিসেসদস্সনৱসেন ‘‘কাযসক্খী’’তিআদিকং ৱুত্তং.
১০৭. সমাধি ৱা আদীতি লোকুত্তৰধম্মা হি পৰমত্থতো সাসনন্তি তদত্থো পাদকসমাধি তস্স আদি ৱুত্তো, তদাসন্নত্তা ৱিপস্সনা, তস্স মূলেকদেসত্তা মগ্গো.
১০৮. উচ্ছঙ্গো ৱিয উচ্ছঙ্গপঞ্ঞো পুগ্গলো দট্ঠব্বোতি উচ্ছঙ্গসদিসপঞ্ঞতায এৱ পঞ্ঞা ৱিয পুগ্গলোপি উচ্ছঙ্গো ৱিয হোতি, তস্মিং ধম্মানং অচিৰট্ঠানতোতি অধিপ্পাযেন ৱুত্তং. ৱক্খতি হি ‘‘উচ্ছঙ্গসদিসপঞ্ঞোতিঅত্থো’’তি.
১০৯. যথা চ উচ্ছঙ্গসদিসা পঞ্ঞা, এৱং নিক্কুজ্জকুম্ভসদিসা পঞ্ঞা এৱাতি দট্ঠব্বো, তত্থ ধম্মানং অনৱট্ঠানতো.
১১৩. চিৰট্ঠানতো থিৰট্ঠানতো চ পাসাণলেখসদিসা পৰাপৰাধনিব্বত্তা কোধলেখা যস্স সো পাসাণলেখূপমসমন্নাগতো পাসাণলেখূপমোতি ৱুত্তো, এৱং ইতৰেপি.
১১৮. সুতাদিৱত্থুৰহিতো তুচ্ছমানো নড়ো ৱিযাতি ‘‘নড়ো’’তি ৱুচ্চতি, সো উগ্গতো নড়ো এতস্সাতি উন্নড়ো.
১২২. ‘‘সীলকথা চ নো ভৱিস্সতী’’তি এত্থ ৱুত্তং সীলকথাভৱনং পঠমাৰম্ভোপি দুস্সীলেন সহ ন হোতীতি দস্সেন্তো আহ নেৱ সীলকথা হোতী’’তি.
১২৩. তত্থ তত্থাতি তস্মিং তস্মিং অনুগ্গহেতব্বে পঞ্ঞায সোধেতব্বে চ ৱড্ঢেতব্বে চ অধিকসীলং নিস্সায উপ্পন্নপঞ্ঞায অনুগ্গণ্হাতি নামাতি অত্থো.
১২৪. গূথকূপো ৱিয দুস্সীল্যন্তি এতেন দুস্সীল্যস্স গূথসদিসত্তমেৱ দস্সেতি.
১৩০. নো চ সম্মা পঞ্ঞপেতুং সক্কোন্তীতি যেভুয্যেন ন সক্কোন্তীতি ইমমত্থং সন্ধায ৱুত্তং, উপ্পন্নে তথাগতে তস্মিং অনাদৰিযং কত্ৱা সমাপত্তিং উপ্পাদেতুং ৱাযমন্তস্স অসমত্থভাৱং ৱা. তিত্থিযা ৱা পূৰণাদযো অধিপ্পেতা.
তিকনিদ্দেসৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৪. চতুক্কনিদ্দেসৱণ্ণনা
১৩৩. পৰেন কতং দুস্সীল্যং আণত্তিযা অত্তনা চ পযোগেন কতন্তি আণত্তিযা পাপস্স দাযাদো ‘‘ততো উপড্ঢস্স দাযাদো’’তি ৱুত্তো.
১৪৫. অযন্তি ‘‘তেসু পঠমো’’তিআদিকং নযং ৱদতি.
১৪৮. দেসনায ধম্মানং ঞাণস্স আপাথভাৱসম্পাদনং ঞাণুগ্ঘাটনং. সহ উদাহটৱেলাযাতি উদাহটৱেলায সদ্ধিং তস্মিং কালে অনতিক্কন্তে এৱাতি অত্থো.
১৫২. তন্তি অনন্তৰৱচনং ৱদতি. ‘‘কতমো লোকো’’তি ৱুত্তে ‘‘পঞ্চুপাদানক্খন্ধা’’তি মহন্তং অত্থং সঙ্গহিত্ৱা ঠিতৱচনং অত্থযুত্তং. লুজ্জতীতি লোকোতি কাৰণযুত্তং.
১৫৬. সহিতাসহিতস্সাতি সহিতাসহিতেতি অত্থো, সহিতাসহিতস্স পৰিচ্ছিন্দনেতি ৱা. দ্ৱেযেৱাতি দুতিযচতুত্থাযেৱ. দেসকসাৱকসম্পত্তিযা বোধেতুং সমত্থতায সভাৱধম্মকথিকা, সচ্চধম্মকথিকাতি অত্থো.
১৫৭. কুসলধম্মেহি চিত্তস্স ৱাসনাভাৱনা ৱাসধুৰং. অযং পাপপুগ্গলোতি চতুত্থো ৱুত্তো, ন পঠমো. পঠমো হি অৱিসংৱাদেতুকামো ৱেৰঞ্জব্ৰাহ্মণসদিসো অধিপ্পেতোতি.
১৫৯. পুগ্গলেপি অৰিযানং অভিক্কমনাদিসদিসতাতি পুগ্গলে অভিক্কমনাদীনং অৰিযানং অভিক্কমনাদিসদিসতাতি অত্থো, অৰিযানং অভিক্কমনাদিনা পুগ্গলস্স সদিসতাতি ৱা সদিসাভিক্কমনাদিতাতি অত্থো.
১৬৬. দুস্সীলং ‘‘দুস্সীলো’’তি ৱদন্তো ভূতং ভাসতি নাম. পাণাতিপাতেন দুস্সীলং অদিন্নাদানেন দুস্সীলোতি অৱত্ৱা পাণাতিপাতেনেৱাতি ৱদন্তো তচ্ছং ভাসতি নাম. যমিদং ‘‘কালেনা’’তি ৱুত্তং, তত্ৰ তস্মিং ৱচনে, যো ‘‘কালেন ভণতী’’তি ৱুত্তো, সো কীদিসোতি দস্সনত্থং ‘‘কালঞ্ঞূ হোতী’’তিআদি ৱুত্তন্তি দস্সেন্তো ‘‘যমিদং কালেনাতি ৱুত্তং, তত্ৰ যো পুগ্গলো’’তিআদিমাহ.
১৬৮. আগমনৱিপত্তি নাম কম্মং, পুব্বুপ্পন্নপচ্চযৱিপত্তি সুক্কসোণিতং. পৱত্তে, পৱত্তস্স ৱা পচ্চযা পৱত্তপচ্চযা, আহাৰাদযো. জোতেতীতি জোতি, আলোকো. কুলসম্পত্তিযাদীহি জোতমানো চ জোতি ৱিযাতি জোতি.
১৭৩. পহীনাৱসিট্ঠকিলেসপচ্চৱেক্খণাপি যেহি কিলেসেহি ৱিমুত্তো অৱিমুত্তো চ, তেসং দস্সনৱসেন ৱিমুত্তিদস্সনমেৱ হোতীতি আহ ‘‘ৱিমুত্তিঞাণদস্সনং একূনৱীসতিৱিধং পচ্চৱেক্খণঞাণ’’ন্তি.
১৭৪. যানি কানিচি তন্তাৱুতানন্তি তন্তাৱুতানং ৱত্থানং যানি কানিচি ৱত্থানীতি ৱুত্তং হোতি. সাযং ততিযং অস্সাতি সাযততিযো. অনুযুঞ্জনং অনুযোগো. তং অনুযুত্তোতি উপযোগৱচনং দট্ঠব্বং, ভাৱনপুংসকং ৱা.
১৭৮. তত্থ সিক্খনভাৱেনাতি সিক্খায সাজীৱে চ সিক্খনভাৱেন. সিক্খং পৰিপূৰেন্তোতি সীলসংৱৰং পৰিপূৰেন্তো. সাজীৱঞ্চ অৱীতিক্কমন্তোতি ‘‘নামকাযো পদকাযো নিৰুত্তিকাযো ব্যঞ্জনকাযো’’তি ৱুত্তং সিক্খাপদং ভগৱতো ৱচনং অৱীতিক্কমন্তো হুত্ৱাতি অত্থো. ইদমেৱ চ দ্ৱযং ‘‘সিক্খন’’ন্তি ৱুত্তং. তত্থ সাজীৱানতিক্কমো সিক্খাপাৰিপূৰিযা পচ্চযো. ততো হি যাৱ মগ্গা সংৱৰপাৰিপূৰী হোতীতি. ৱিনাসনভাৱতোতি হিংসনভাৱতো. হলিদ্দিৰাগো ৱিয ন থিৰকথো হোতীতি এত্থ কথায অট্ঠিতভাৱেন হলিদ্দিৰাগসদিসতা ৱেদিতব্বা, ন পুগ্গলস্স.
১৭৯. দাৰুমাসকোতি যে ৱোহাৰং গচ্ছন্তীতি ইতি-সদ্দেন এৱংপকাৰে দস্সেতি. অঞ্ঞং দস্সেত্ৱা অঞ্ঞস্স পৰিৱত্তনন্তি দসগ্ঘনকং ৱত্থযুগং দস্সেত্ৱা তস্স অজানন্তস্স পঞ্চগ্ঘনকস্স দানং.
১৮১. অৱিকিণ্ণসুখন্তি ৰূপাদীসু সুভাদিপৰিকপ্পনৱসেন অৱিসটসুখং.
১৮৭. খন্ধধম্মেসু অনিচ্চাদিৱসেন পৱত্তা ৱিপস্সনা মগ্গফললাভেন পটিলদ্ধা নাম হোতি তদলাভেন অনৱট্ঠানতোতি মগ্গফললাভী এৱ ‘‘অধিপঞ্ঞাধম্মৱিপস্সনালাভী’’তি ৱুত্তো, মগ্গফলঞাণমেৱ চ অধিকপঞ্ঞাভাৱতো চতুসচ্চধম্মে সব্বধম্মস্স ৱৰে নিব্বানে এৱ ৱা ৱিসিট্ঠদস্সনভাৱতো চ অধিপঞ্ঞাধম্মৱিপস্সনাতি দট্ঠব্বা.
১৮৯. সুতেন অনুপপন্নোতি যথাসুতেন ৱা অত্থেন ৱা ন সমন্নাগতোতি অত্থো.
চতুক্কনিদ্দেসৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৫. পঞ্চকনিদ্দেসৱণ্ণনা
১৯১. পঠমপঞ্চকে উদ্দেসেনেৱ পুগ্গলৱিভাগো ৱিঞ্ঞাযতীতি যথা তেসু পটিপজ্জিতব্বং, তায পটিপত্তিযা তে ৱিভজন্তো ‘‘তত্ৰ য্ৱায’’ন্তিআদিমাহ. আৰম্ভসদ্দোতি আৰম্ভকিৰিযাৱাচকো সদ্দোতি অত্থো. ফলুপ্পত্তিযা মগ্গকিচ্চং নিট্ঠিতং হোতীতি ‘‘মগ্গকিচ্চৱসেন ফলমেৱ ৱুত্ত’’ন্তি আহ. আযাচনসাধূতি ন পসংসনাদিসাধূতি অত্থো.
১৯২. আদিতো ধেয্যং ঠপেতব্বং আধেয্যং, দস্সনসৱনপটিৱচনদানৱসেন মুখেন ৱিয পৱত্তং গহণং মুখন্তি দট্ঠব্বং. তং মুখং আধেয্যং, গহণত্থং পকতিমুখমেৱ ৱা আধেয্যং যস্স সো আধেয্যমুখো, অৱিচাৰেত্ৱা আদিকথায এৱ ঠপিতগহণোতি ৱুত্তং হোতি.
১৯৪. ৰজগ্গস্মিন্তি ৰজগ্গভাৱে.
১৯৯. গৱা খীৰং অগ্গমক্খাযতীতি ন এৱং সম্বন্ধো, উপ্পত্তিতো পন পঞ্চ গোৰসে দস্সেত্ৱা তেসু সপ্পিমণ্ডস্স অগ্গভাৱদস্সনত্থং ‘‘গৱা খীৰ’’ন্তিআদি ৱুত্তং. তেনাহ ‘‘গাৱিতো খীৰং নাম হোতী’’তিআদি.
পঞ্চকনিদ্দেসৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৬. ছক্কনিদ্দেসৱণ্ণনা
২০২. ছক্কে একন্ততো পাকটা সম্মাসম্বুদ্ধাদযো তে যথাৱুত্তগুণা পুগ্গলাতি দস্সেন্তো ‘‘সম্মাসম্বুদ্ধো তেন দট্ঠব্বো’’তিআদিমাহ. তত্থ তেনাতি সামং সচ্চাভিসমযো তত্থ চ সব্বঞ্ঞুতপ্পত্তিবলেসু চ ৱসিভাৱপ্পত্তীতি এতেন সব্বেন সমুদিতেন. ‘‘সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণেনা’’তি পন ৱুত্তে সব্বমিদং সঙ্গহিতং হোতি সামং সচ্চাভিসমযেন বলেসু চ ৱসিভাৱপ্পত্তিযা চ ৱিনা সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণস্স অভাৱা, তস্মা অট্ঠকথাযং ‘‘সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণেনা’’তি এত্তকমেৱ ৱুত্তং. তত্থ অনাচৰিযকেন অত্তনা উপ্পাদিতেনাতি ৱচনেন সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণস্স সাচৰিযকত্তং পৰতো উপ্পত্তিঞ্চ পটিসেধেতি, ন সাচৰিযকং পৰেহি উপ্পাদিতঞ্চ সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণং. ন হি তং তাদিসং নিৱাৰেতব্বং অত্থীতি.
ছক্কনিদ্দেসৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৭. সত্তকনিদ্দেসৱণ্ণনা
২০৩. সদ্ধা নাম সাধুলদ্ধিকাতি উম্মুজ্জতীতি এতেন কুসলেসু ধম্মেসু অন্তোগধা, বোধিপক্খিযধম্মেসু ৱা অধিমোক্খভূতা সদ্ধা সাধূতি উম্মুজ্জমানং কুসলং দস্সেতি, এৱং হিৰীযাদীসু চ. কুসলেসু ধম্মেসূতি এত্থ ভুম্মনিদ্দেসো তদন্তোগধতায তদুপকাৰতায ৱা ৱেদিতব্বো. এত্থ চ উম্মুজ্জতি সাহু সদ্ধা কুসলেসু ধম্মেসূতিআদিনা সদ্ধাদীনং উম্মুজ্জনপঞ্ঞায সদ্ধাদীনং উপ্পত্তিং দস্সেতি. তেনেৱ ‘‘তস্স সা সদ্ধা নেৱ তিট্ঠতী’’তিআদি ৱুত্তং. ‘‘সাহু সদ্ধা কুসলেসু ধম্মেসূ’’তি ৱা উম্মুজ্জনস্স উপকাৰকং আনিসংসদস্সনং ৱত্ৱা ‘‘উম্মুজ্জতী’’তি এতেন সদ্ধাসঙ্খাতমেৱ উম্মুজ্জনং দস্সিতন্তি ৱেদিতব্বং. চঙ্কৱাৰেতি ৰজকানং খাৰপৰিসাৱনে. এককম্মনিব্বত্তা পটিসন্ধিভৱঙ্গচুতিসন্ততি একো চিত্তৱাৰোতি চুতিতো অনন্তৰো যথাগহিতো দুতিযো হোতীতি আহ ‘‘দুতিযচিত্তৱাৰেনা’’তি. উম্মুজ্জিত্ৱা ঠিতাদযো চত্তাৰো তায তায জাতিযা অৰহত্তং অসচ্ছিকৰোন্তা অনেকে পুগ্গলা ৱেদিতব্বা, সচ্ছিকৰোন্তো পন একোপি পুব্বভাগে ততিযপুগ্গলাদিভাৱং আপজ্জিত্ৱা অন্তে সত্তমপুগ্গলো হোতীতি.
সত্তকনিদ্দেসৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
১০. দসকনিদ্দেসৱণ্ণনা
২০৯. পঞ্চন্নং ইধ নিট্ঠা, পঞ্চন্নং ইধ ৱিহায নিট্ঠাতি এত্থ যে সোতাপন্নাদযো ৰূপাৰূপভৱে উপপজ্জিত্ৱা পৰিনিব্বাযিস্সন্তি, তে ইধ ৱিহায নিট্ঠাপক্খং ভজমানাপি অজ্ঝত্তসংযোজনানং অসমুচ্ছিন্নত্তা পুথুজ্জনসাধাৰণে চ ঠানে উপপত্তিযা ন গহিতা. অসাধাৰণট্ঠানুপ্পত্তিৱসেন পন অন্তৰাপৰিনিব্বাযীআদযো এৱ ‘‘ইধ ৱিহায নিট্ঠা’’তি ৱুত্তাতি ৱেদিতব্বাতি.
দসকনিদ্দেসৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
পুগ্গলপঞ্ঞত্তিপকৰণ-মূলটীকা সমত্তা.