১. মাতিকাৱণ্ণনা

১. ধম্মসঙ্গহে তিকদুকৱসেন সঙ্গহিতানং ধম্মানং ৱিভঙ্গে খন্ধাদিৱিভাগং দস্সেত্ৱা তথাসঙ্গহিতৱিভত্তানং ধাতুকথায সঙ্গহাসঙ্গহাদিপ্পভেদং ৱত্ৱা যায পঞ্ঞত্তিযা তেসং সভাৱতো উপাদায চ পঞ্ঞাপনং হোতি, তং পভেদতো দস্সেতুং ‘‘ছ পঞ্ঞত্তিযো’’তিআদিনা পুগ্গলপঞ্ঞত্তি আৰদ্ধা. তত্থ যে ধম্মে পুব্বাপৰিযভাৱেন পৱত্তমানে অসভাৱসমূহৱসেন উপাদায ‘‘পুগ্গলো, ইত্থী, পুৰিসো, দেৱো, মনুস্সো’’তিআদিকা পুগ্গলপঞ্ঞত্তি হোতি, তেসং অঞ্ঞেসঞ্চ বাহিৰৰূপনিব্বানানং সসভাৱসমূহসসভাৱভেদৱসেন পঞ্ঞাপনা সভাৱপঞ্ঞত্তীতি খন্ধপঞ্ঞত্তিআদিকা পঞ্চৱিধা ৱেদিতব্বা. তায ধম্মসঙ্গহাদীসু ৱিভত্তা সভাৱপঞ্ঞত্তি সব্বাপি সঙ্গহিতা হোতি. পুগ্গলপঞ্ঞত্তি পন অসভাৱপঞ্ঞত্তি. তায চ সমযৱিমুত্তাদিপ্পভেদায সত্তসন্তানগতে পৰিঞ্ঞেয্যাদিসভাৱধম্মে উপাদায পৱত্তিতো পধানায ‘‘ৱিহাৰো মঞ্চো’’তিআদিকা চ সব্বা অসভাৱপঞ্ঞত্তি সঙ্গহিতা হোতি.

এত্তাৱতা চ পঞ্ঞত্তি নাম ৱিজ্জমানপঞ্ঞত্তি অৱিজ্জমানপঞ্ঞত্তি চ. তা এৱ হি ৱোমিস্সা ইতৰা চতস্সোতি. তস্মা তাসং দস্সনেন ইমস্মিং পকৰণে সব্বা পঞ্ঞত্তিযো দস্সিতাতি ৱেদিতব্বা. খন্ধাদিপঞ্ঞত্তীসু পন ছসু অঞ্ঞত্থ অদস্সিতপ্পভেদং ইধেৱ চ দস্সিতপ্পভেদং পুগ্গলপঞ্ঞত্তিং উপাদায ইমস্স পকৰণস্স পুগ্গলপঞ্ঞত্তীতি নামং ৱুত্তন্তি ৱেদিতব্বং. যে ধম্মে ইধ পঞ্ঞপেতুকামোতি পঞ্ঞত্তিযা ৱত্থুভাৱেন দস্সেতুকামোতি অধিপ্পাযো. ন হি এতস্মিং পকৰণে পঞ্ঞাপনং কৰোতি, ৱত্থূহি পন পঞ্ঞত্তিযো দস্সেতীতি.

খন্ধাতি পঞ্ঞাপনাতি ইদং খন্ধাতি ৰূপং পথৱীতিআদিকা সব্বাপি সামঞ্ঞপ্পভেদপঞ্ঞাপনা নাম হোতি, তং সন্ধায ৱুত্তন্তি দট্ঠব্বং. পঞ্ঞাপনাতি এতস্স পন দস্সনা ঠপনাতি এতে দ্ৱে অত্থা, তেসং পকাসনা নিক্খিপনাতি. তত্থ ‘‘ৰূপক্খন্ধো…পে… অঞ্ঞাতাৱিন্দ্ৰিযং সমযৱিমুত্তো’’তিআদিনা ইদমেৱংনামকং ইদমেৱংনামকন্তি তংতংকোট্ঠাসিককৰণং বোধনমেৱ নিক্খিপনা, ন পঞ্ঞপেতব্বানং মঞ্চাদীনং ৱিয ঠানসম্বন্ধকৰণং. যো পনাযং ‘‘নামপঞ্ঞত্তি হি দস্সেতি চ ঠপেতি চা’’তি কত্তুনিদ্দেসো কতো, সো ভাৱভূতায কৰণভূতায ৱা নামপঞ্ঞত্তিযা তেসং তেসং ধম্মানং দিট্ঠতায ঠপিততায চ তংনিমিত্ততং সন্ধায কতোতি ৱেদিতব্বো.

ৱিজ্জমানপঞ্ঞত্তীতিআদিনা ৱচনেন পাড়িযং অনাগততং সন্ধায ‘‘পাড়িমুত্তকেনা’’তিআদিমাহ. কুসলাকুসলস্সেৱাতি কুসলাকুসলস্স ৱিয. ৱিজ্জমানস্সাতি এতস্স অত্থো সতোতি, তস্স অত্থো সম্ভূতস্সাতি. ৱিজ্জমানস্স সতোতি ৱা ৱিজ্জমানভূতস্সাতি অত্থো. তমেৱত্থং দস্সেন্তো আহ ‘‘সম্ভূতস্সা’’তি. তেন অৱিজ্জমানভাৱং পটিক্খিপতি. তথা অৱিজ্জমানস্সাতি যথা কুসলাদীনি অকুসলাদিসভাৱতো, ফস্সাদযো চ ৱেদনাদিসভাৱতো ৱিনিৱত্তসভাৱানি ৱিজ্জন্তি, তথা অৱিজ্জমানস্স যে ধম্মে উপাদায ‘‘ইত্থী, পুৰিসো’’তি উপলদ্ধি হোতি, তে অপনেত্ৱা তেহি ৱিনিৱত্তস্স ইত্থিআদিসভাৱস্স অভাৱতো অসম্ভূতস্সাতি অত্থো. যং পনেতস্স ‘‘তেনাকাৰেন অৱিজ্জমানস্স অঞ্ঞেনাকাৰেন ৱিজ্জমানস্সা’’তি অত্থং কেচি ৱদন্তি, তত্থ যং ৱত্তব্বং, তং পঞ্ঞত্তিদুকে ৱুত্তমেৱ. অৱিজ্জমানেপি সভাৱে লোকনিৰুত্তিং অনুগন্ত্ৱা অনভিনিৱেসেন চিত্তেন ‘‘ইত্থী, পুৰিসো’’তি গহণসব্ভাৱা ‘‘লোকনিৰুত্তিমত্তসিদ্ধস্সা’’তি আহ. সাভিনিৱেসেন পন চিত্তেন গয্হমানং পঞ্চমসচ্চাদিকং ন সভাৱতো, নাপি সঙ্কেতেন সিদ্ধন্তি ‘‘সব্বাকাৰেনপি অনুপলব্ভনেয্য’’ন্তি ৱুত্তং. তাসু ইমস্মিং…পে… লব্ভন্তীতি ইমস্মিং পকৰণে সৰূপতো তিস্সন্নং আগততং সন্ধায ৱুত্তং.

যথাৱুত্তস্স পন অট্ঠকথানযস্স অৱিৰোধেন আচৰিযৱাদা যোজেতব্বা, তস্মা পঞ্ঞপেতব্বট্ঠেন চেসা পঞ্ঞত্তীতি এতস্স সভাৱতো অৱিজ্জমানত্তা পঞ্ঞপেতব্বমত্তট্ঠেন পঞ্ঞত্তীতি অত্থো. পঞ্ঞপেতব্বম্পি হি সসভাৱং তজ্জপৰমত্থনামলাভতো ন পৰতো লভিতব্বং পঞ্ঞত্তিনামং লভতি, নিসভাৱং পন সভাৱাভাৱতো ন অত্তনো সভাৱেন নামং লভতীতি. সত্তোতিআদিকেন নামেন পঞ্ঞপিতব্বমত্তট্ঠেন পঞ্ঞত্তীতি নামং লভতি, নিসভাৱা চ সত্তাদযো. ন হি সসভাৱস্স ৰূপাদীহি একত্তেন অঞ্ঞত্তেন ৱা অনুপলব্ভসভাৱতা অত্থীতি.

কিৰীটং মকুটং, তং অস্স অত্থীতি কিৰীটী. এতস্মিঞ্চ আচৰিযৱাদে অনূনেন লক্খণেন ভৱিতব্বন্তি সব্বসমোৰোধো কাতব্বো. দুতিযং ততিযন্তি এৱংপকাৰা হি উপনিধাপঞ্ঞত্তি উপনিক্খিত্তকপঞ্ঞত্তি চ সঙ্খাতব্বপ্পধানত্তা ছপি পঞ্ঞত্তিযো ভজতীতি যুত্তং ৱত্তুং, ইতৰা চ যথাযোগং তং তং পঞ্ঞত্তিন্তি. দুতিযং ততিযং দ্ৱে তীণীতিআদি পন সঙ্খা নাম কাচি নত্থীতি তাসং উপাদাসন্ততিপঞ্ঞত্তীনং অৱিজ্জমানপঞ্ঞত্তিভাৱং, ইতৰাসঞ্চ উপনিধাপঞ্ঞত্তীনং যথানিদস্সিতানং অৱিজ্জমানেনঅৱিজ্জমানপঞ্ঞত্তিভাৱং মঞ্ঞমানো আহ ‘‘সেসা অৱিজ্জমানপক্খঞ্চেৱ অৱিজ্জমানেনঅৱিজ্জমানপক্খঞ্চ ভজন্তী’’তি. দুতিযং ততিযং দ্ৱে তীণীতিআদীনং উপনিধাউপনিক্খিত্তকপঞ্ঞত্তীনং অৱিজ্জমানেনঅৱিজ্জমানপঞ্ঞত্তিভাৱমেৱ মঞ্ঞতি. যঞ্হি পঠমাদিকং অপেক্খিত্ৱা যস্স চেকাদিকস্স উপনিক্খিপিত্ৱা পঞ্ঞাপীযতি, তঞ্চ সঙ্খানং কিঞ্চি নত্থীতি. তথা সন্ততিপঞ্ঞত্তিযা চ. ন হি অসীতি আসীতিকো চ ৱিজ্জমানোতি.

একচ্চা ভূমিপঞ্ঞত্তীতি কামাৱচৰাদিপঞ্ঞত্তিং সন্ধাযাহ. কামাৱচৰাদী হি সভাৱধম্মাতি অধিপ্পাযো. কামোতি পন ওকাসে গহিতে অৱিজ্জমানেনৱিজ্জমানপঞ্ঞত্তি এসা ভৱিতুং অৰহতি, কম্মনিব্বত্তক্খন্ধেসু গহিতেসু ৱিজ্জমানেনৱিজ্জমানপঞ্ঞত্তি. যথা পন ৱচনসঙ্খাতায ৱচনসমুট্ঠাপকচেতনাসঙ্খাতায ৱা কিৰিযায ভাণকোতি পুগ্গলস্স পঞ্ঞত্তি ৱিজ্জমানেনঅৱিজ্জমানপঞ্ঞত্তিপক্খং ভজতি, এৱং কিসো থূলোতি ৰূপাযতনসঙ্খাতেন সণ্ঠানেন পুগ্গলাদীনং পঞ্ঞাপনা ৱিজ্জমানেনঅৱিজ্জমানপঞ্ঞত্তি ভৱিতুং অৰহতি. সণ্ঠানন্তি ৱা ৰূপাযতনে অগ্গহিতে অৱিজ্জমানেনঅৱিজ্জমানপঞ্ঞত্তি. ৰূপং ফস্সোতিআদিকা পন ৱিজ্জমানপঞ্ঞত্তি ৰুপ্পনাদিকিচ্চৱসেন কিচ্চপঞ্ঞত্তিযং, পচ্চত্তধম্মনামৱসেন পচ্চত্তপঞ্ঞত্তিযং ৱা অৱৰোধেতব্বা. ৱিজ্জমানাৱিজ্জমানপঞ্ঞত্তীসু চ ৱুত্তাসু তাসং ৱোমিস্সতাৱসেন পৱত্তা ইতৰাপি ৱুত্তাযেৱ হোন্তীতি অযম্পি আচৰিযৱাদো সব্বসঙ্গাহকোতি দট্ঠব্বো.

২. ‘‘যাৱতা পঞ্চক্খন্ধা’’তিআদিকস্স অত্থং দস্সেন্তো ‘‘যত্তকেন পঞ্ঞাপনেনা’’তিআদিমাহ. তত্থ যাৱতা পঞ্চক্খন্ধাতি যাৱতা ৰূপক্খন্ধো…পে… ৱিঞ্ঞাণক্খন্ধোতি খন্ধানং খন্ধপঞ্ঞত্তি, এত্তাৱতা খন্ধানং খন্ধপঞ্ঞত্তি, এৱং পাড়িযোজনং কত্ৱা সঙ্খেপপ্পভেদৱসেন অযং অত্থো ৱুত্তোতি ৱেদিতব্বো. ‘‘যাৱতা পঞ্চক্খন্ধা’’তি, ‘‘খন্ধানং খন্ধপঞ্ঞত্তী’’তি হি ইমস্স অত্থো ‘‘যত্তকেন পঞ্ঞাপনেন সঙ্খেপতো পঞ্চক্খন্ধাতি ৱা’’তি এতেন দস্সিতো, ‘‘যাৱতা ৰূপক্খন্ধো’’তিআদিকস্স পন ‘‘পভেদতো ৰূপক্খন্ধো’’তিআদিকেনাতি. তত্থ ৰূপক্খন্ধো…পে… ৱিঞ্ঞাণক্খন্ধোতি পভেদনিদস্সনমত্তমেতং. তেন অৱুত্তোপি সব্বো সঙ্গহিতো হোতীতি ‘‘তত্ৰাপি ৰূপক্খন্ধো কামাৱচৰো’’তিআদি ৱুত্তং. অযং ৱা এত্থ পাড়িযা অত্থযোজনা – ‘‘যাৱতা’’তি ইদং সব্বেহি পদেহি যোজেত্ৱা যত্তকা পঞ্চক্খন্ধা, তত্তকা খন্ধানং খন্ধপঞ্ঞত্তি. যত্তকো পঞ্চন্নং খন্ধানং তপ্পভেদানঞ্চ ৰূপক্খন্ধাদীনং পভেদো, তত্তকো খন্ধানং খন্ধপঞ্ঞত্তিযা পভেদোতি পকৰণন্তৰে ৱুত্তেন ৱত্থুভেদেন খন্ধপঞ্ঞত্তিযা পভেদং দস্সেতি. এস নযো ‘‘যাৱতা আযতনান’’ন্তিআদীসুপি.

৭. একদেসেনেৱাতি উদ্দেসমত্তেনেৱাতি অত্থো.

মাতিকাৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.