৪. অট্ঠকথাকণ্ডং

তিকঅত্থুদ্ধাৰৱণ্ণনা

১৩৮৪. নযমগ্গন্তি সুত্তন্তভাজনীযাদিনযগমনং অনুলোমাদিনযগমনঞ্চ. তম্পি হি এত্থ অত্থেসু নিচ্ছিতেসু সুখং সমানেন্তি. পঞ্হুদ্ধাৰন্তি একূনপঞ্ঞাসায একূনপঞ্ঞাসায নৱসু নৱসু চ পঞ্হেসু লব্ভমানস্স উদ্ধৰণং, তেসুযেৱ লব্ভমানানং গণনানং ঠপনং গণনাচাৰো. অত্থুদ্ধাৰন্তি ‘‘ইমে নাম চিত্তুপ্পাদাদযো অত্থা কুসলাদিকা’’তি উদ্ধৰণং. কণ্ণিকং কণ্ণিকন্তি চিত্তুপ্পাদকণ্ডৰূপকণ্ডেসু ৱিভত্তে পসটে ধম্মে ‘‘চতূসু ভূমীসু কুসলং দ্ৱাদসাকুসলচিত্তুপ্পাদা’’তিআদিনা ৰাসিৰাসিৱসেন সহ গন্থেত্ৱাতি অত্থো. ঘটগোচ্ছকা কণ্ণিকৱেৱচনানেৱ. এত্থ পন চতূসু ভূমীসু কুসলন্তি একৱচননিদ্দেসো চতুভূমকানং কুসলফস্সাদীনং কুসলভাৱে একত্তূপগমনতো. চিত্তুপ্পাদকণ্ডৰূপকণ্ডেসু চতুভূমিচিত্তুপ্পাদাদিৱসেন ৱিঞ্ঞাতধম্মস্স ৱসেনাযং অত্থুদ্ধাৰদেসনা আৰদ্ধাতি তত্থ যং চতূসু ভূমীসু কুসলং ৱিভত্তং যাৱ ৱিঞ্ঞাতং, ইমে ধম্মা কুসলাতি অত্থো.

যদিপি কুসলত্তিকৱিত্থাৰো পুব্বে ৱিঞ্ঞাতো, তথাপি তত্থ ধম্মা সমযৱসেন ফস্সাদিসভাৱৱসেন চ ৱিভত্তা ভিন্না ৱিঞ্ঞাতা, ন পন একস্মিং লক্খণে সমানেত্ৱা, তস্মা তত্থ ৱুত্তং সমযাদিভেদং ৱজ্জেত্ৱা সব্বভেদভিন্নানং একস্মিং কুসলাদিলক্খণে সমানেত্ৱা বোধনত্থং ইধ কুসলত্তিকনিদ্দেসো পুন ৱিভত্তো. এত্থ চ একৱচনেন কুসলনিদ্দেসং কত্ৱা বহুৱচনেন নিগমনস্স কাৰণং ৱুত্তমেৱ. যদি ধম্মানং কুসলত্তে একত্তূপগমনং, কস্মা একৱচনেন পুচ্ছাপি ন কতা? উদ্দেসে কুসল-সদ্দস্স ধম্মৱিসেসনভাৱতো তব্বিসেসনানং ধম্মানং পুচ্ছিতত্তা তেসঞ্চ অনিদ্ধাৰিতসঙ্খাৱিসেসত্তা, নিদ্দেসে পন চতূহি ভূমীহি ৱিত্থাৰতো ৱিঞ্ঞাতাহি কুসলে ৱিসেসেত্ৱা দস্সেতীতি যুত্তং ‘‘চতূসু ভূমীসু কুসল’’ন্তি একত্তং নেত্ৱা ৱচনং. কুসলপদঞ্হি এত্থ পধানং, তঞ্চ ৱিসেসিতব্বানপেক্খং কুসলাকাৰমেৱ অত্তনো সভাৱে ঠিতং গহেত্ৱা পৱত্তমানং একত্তমেৱ উপাদায পৱত্ততি, ন ভেদন্তি.

১৩৮৫. দ্ৱাদস অকুসলচিত্তুপ্পাদাতি এত্থাপি পঠমাকুসলচিত্তুপ্পাদো সমযফস্সাদিৱসেন ভেদং অনামসিত্ৱা সোমনস্সসহগতদিট্ঠিগতসম্পযুত্তচিত্তুপ্পাদভাৱে একত্তং নেত্ৱা ৱুত্তো, এৱং যাৱ দ্ৱাদসমোতি ‘‘দ্ৱাদস অকুসলচিত্তুপ্পাদা’’তি ৱুত্তং. এৱং চতূসু ভূমীসু ৱিপাকোতিআদীসুপি যথাযোগং যোজেতব্বং. চিত্তুপ্পাদাতি এত্থ উপ্পজ্জতি এত্থাতি উপ্পাদো, কিং উপ্পজ্জতি? চিত্তং, চিত্তস্স উপ্পাদো চিত্তুপ্পাদোতি এৱং অৱযৱেন সমুদাযোপলক্খণৱসেন অত্থো সম্ভৱতি. এৱঞ্হি সতি চিত্তচেতসিকৰাসি চিত্তুপ্পাদোতি সিদ্ধো হোতি. অট্ঠকথাযং পন ‘‘চিত্তমেৱ উপ্পাদো চিত্তুপ্পাদো’’তি অঞ্ঞস্সুপ্পজ্জনকস্স নিৱত্তনত্থং চিত্তগ্গহণং কতং, চিত্তস্স অনুপ্পজ্জনকভাৱনিৱত্তনত্থং উপ্পাদগ্গহণং, চিত্তুপ্পাদকণ্ডে ৱা ‘‘চিত্তং উপ্পন্নং হোতী’’তি চিত্তস্স উপ্পজ্জনকভাৱো পাকটোতি কত্ৱা ‘‘চিত্তমেৱ উপ্পাদো’’তি ৱুত্তং, চিত্তস্স অনুপ্পজ্জনকস্স নিৱত্তেতব্বস্স সব্ভাৱা উপ্পাদগ্গহণং কতন্তি ৱেদিতব্বং. অযঞ্চত্থো ‘‘দ্ৱেপঞ্চৱিঞ্ঞাণানী’’তিআদীসু ৱিয চিত্তপ্পধানো নিদ্দেসোতি কত্ৱা ৱুত্তোতি দট্ঠব্বো.

১৪২০. ছসু দ্ৱাৰেসূতি এত্থ পঞ্চদ্ৱাৰে ৱত্তব্বমেৱ নত্থি, মনোদ্ৱাৰেপি পৰিত্তাৰম্মণমেৱ জৱনং তদাৰম্মণসঙ্খাতং ভৱঙ্গং অনুবন্ধতি. তঞ্হি পৰিত্তস্স কম্মস্স ৱিপাকো, ৱিপাকো চ ইট্ঠানিট্ঠাৰম্মণানুভৱনং, কম্মানুৰূপো চ ৱিপাকো হোতীতি পৰিত্তকম্মৱিপাকো পৰিত্তাৰম্মণস্সেৱ অনুভৱনং হোতি. তস্মা সব্বং তদাৰম্মণং ‘‘পৰিত্তাৰম্মণ’’ন্তি ৱুত্তং. যদি এৱং মহগ্গতৱিপাকোপি মহগ্গতানুভৱনমেৱ আপজ্জতীতি চে? ন, সমাধিপ্পধানস্স কম্মস্স অপ্পনাপ্পত্তস্স সঞ্ঞাৱসাৰম্মণস্স তাদিসেনেৱ ৱিপাকেন ভৱিতব্বত্তা. তস্মা সমাধি সুখানুভৱনভূতো, সোপি কম্মানুৰূপতোযেৱ কম্মাৰম্মণো হোতীতি দট্ঠব্বো. কম্মানুৰূপতো এৱ চ তদাৰম্মণং পৰিত্তাৰম্মণম্পি মহগ্গতজৱনং নানুবন্ধতি. ততো এৱ পটিসন্ধিআদিভূতো কামাৱচৰৱিপাকো কম্মনিমিত্তম্পি পৰিত্তমেৱ আৰম্মণং কৰোতি, ন মহগ্গতং অপ্পমাণং ৱা. যস্মা পন ৱুত্তং ‘‘মহগ্গতাৰম্মণো ধম্মো পৰিত্তাৰম্মণস্স ধম্মস্স কম্মপচ্চযেন পচ্চযো, অপ্পমাণাৰম্মণো ধম্মো পৰিত্তাৰম্মণস্স ধম্মস্স কম্মপচ্চযেন পচ্চযো’’তি, ন চ মহগ্গতপ্পমাণৱিপাকো পৰিত্তাৰম্মণো অত্থি, ইধ চ সব্বকামাৱচৰৱিপাকানং পৰিত্তাৰম্মণতাৱ ৱুত্তা, তস্মা কম্মানুৰূপতো মহগ্গতপ্পমাণাৰম্মণম্পি পৰিত্তকম্মং যদি পটিসন্ধিং দেতি, কম্মগতিনিমিত্তাৰম্মণমেৱ দেতি. পৱত্তিৱিপাকম্পি ৰূপাদিপৰিত্তাৰম্মণমেৱাতি ৱেদিতব্বং. খীণাসৱানং ৱাসনাৱসেন সতিৱিপ্পযুত্তহসনং পৱত্তমানং পৰিত্তেস্ৱেৱ পৱত্ততি, ন ইতৰেসু কিলেসৱিৰহে তাদিসহসনপচ্চযভাৱাভাৱতো. তস্মা তস্স পৰিত্তাৰম্মণতা ৱুত্তা. খীণাসৱানং অসক্কচ্চদানাদীনি আদৰাকৰণৱসেনেৱ ৱেদিতব্বানি, ন কোসজ্জাদিঅকুসলৱসেন. পটিপ্পস্সদ্ধসব্বুস্সুক্কা হি তে উত্তমপুৰিসাতি. তেসং আদৰাকৰণঞ্চ নিৰুস্সুক্কতা এৱাতি ৱেদিতব্বা.

১৪২১. অতিপগুণানন্তি ৱচনং নিৰাদৰস্স ঞাণৱিপ্পযুত্তপচ্চৱেক্খণস্স ৱিসযদস্সনং, ন তস্সেৱাতি ৱিসযনিযমনং. ঞাণসম্পযুত্তস্সপি হি অতিপগুণানং ৱিসযতা সুট্ঠুতৰং হোতি এৱ. যথা পগুণং গন্থং সজ্ঝাযন্তো দ্ৱে তযো ৱাচনামগ্গে গতেপি ন সল্লক্খেতি ঞাণৱিপ্পযুত্তসতিমন্তেন সজ্ঝাযিতত্তা, এৱং পগুণজ্ঝানেসুপি পৱত্তি হোতীতি আহ ‘‘অতিপগুণান’’ন্তিআদি. কসিণনিমিত্তাদিপঞ্ঞত্তীতি পুব্বে দস্সিতং সব্বং উপাদাপঞ্ঞত্তিমাহ. তং পন ৰূপাদযো ৱিয অৱিজ্জমানো ৱিজ্জমানো চ অত্থোতি আচৰিযা ৱদন্তি. সম্মুতিসচ্চে পন ৱুচ্চমানানং কসিণনিমিত্তাদি ৱাচাৱত্থুমত্ততো ৱচনৱোহাৰেনেৱ পঞ্ঞত্তীতি ৱুচ্চতি. তস্স হি পঞ্ঞাপনং অৱিজ্জমানপঞ্ঞত্তীতি তস্স অৱিজ্জমানত্তং অট্ঠকথাযং ৱুত্তন্তি. অৱিজ্জমানম্পি পন তং ৱিজ্জমানমিৱ গহেত্ৱা পৱত্তমানায সঞ্ঞায পৰিত্তাদীসু ‘‘অযং নাম ধম্মো আৰম্মণ’’ন্তি ন সক্কা ৱত্তুং তে এৱ ধম্মে উপাদায পৱত্তমানাযপি ধম্মেস্ৱেৱ অট্ঠানতো. তস্মা সা সসম্পযুত্তা পৰিত্তাদিআৰম্মণাতি ন ৱত্তব্বাতি ৱুত্তা. নৱত্তব্বাৰম্মণাতি ইদং পন ৱচনং যথাগহিতাকাৰস্স সঞ্ঞাৱিসযস্স নৱত্তব্বতং সন্ধায নৱত্তব্বং আৰম্মণং এতেসন্তি নৱত্তব্বাৰম্মণা, চিত্তুপ্পাদাতি অঞ্ঞপদত্থসমাসং কত্ৱা অট্ঠকথাযং ৱুত্তং.

চতুপঞ্ঞাসচিত্তুপ্পাদানং ৰূপস্স চ ৱসেন পঞ্চপণ্ণাসায. কেৱলন্তি ৱিনা পৰামসনেন. অনিট্ঠঙ্গতৱসেনাতি অনিচ্ছযগমনৱসেন, অনিচ্ছযং ৱা দ্ৱেড়্হং গতো চিত্তুপ্পাদো অনিট্ঠঙ্গতো, তেনাকাৰেন পৱত্তি ‘‘অনিট্ঠঙ্গতৱসেন পৱত্তী’’তি ৱুত্তা. নানাৰম্মণেসু চিত্তস্স ৱিক্খিপনং ৱিক্খেপো. অনৱট্ঠানং অৱূপসমো. গোত্ৰভুৱোদানে গোত্ৰভূতি গহেত্ৱা ‘‘গোত্ৰভুকালে’’তি আহ.

সব্বত্থপাদকচতুত্থন্তি ইধ সব্বত্থ-সদ্দো সামিঅত্থো দট্ঠব্বো, সব্বেসু ৱা ৱিপস্সনাদীসু পাদকং কাৰণং সব্বত্থপাদকন্তি ফলস্স ৱিসযভাৱেন নিদ্দেসো. আকাসকসিণচতুত্থন্তি পৰিচ্ছেদাকাসকসিণচতুত্থমাহ. তঞ্হি ৰূপাৱচৰং, ন ইতৰন্তি. কুসলতোপি দ্ৱাদসৱিধং কিৰিযতোপীতি চতুৱীসতিৱিধতা ৱুত্তা হোতি. ৱট্টস্সপি পাদকং হোতিযেৱাতি কুসলং কিৰিযঞ্চ একতো কত্ৱা সব্বত্থপাদকং ৱুত্তন্তি কিৰিযজ্ঝানস্স অৱট্টপাদকত্তা সাসঙ্কং ৱদতি. মহগ্গতচিত্তে সমোদহতীতি ইদং ‘‘সো এৱং সমাহিতে চিত্তে’’তিআদিনা নযেন ৱুত্তং পাকটং পাদকজ্ঝানচিত্তং পৰিকম্মেহি গহেত্ৱা চিত্তে ৰূপকাযং অধিট্ঠানচিত্তেন সমোদহতীতি কত্ৱা ৱুত্তং. পাদকজ্ঝানচিত্তং ৰূপকাযে সমোদহতীতি ইদম্পি যথাৱুত্তং পাদকজ্ঝানচিত্তং আৰম্মণং কত্ৱা চিত্তসন্তানং ৰূপকাযে সমোদহিতং তদনুগতিকং কত্ৱা অধিট্ঠাতীতি কত্ৱা ৱুত্তং, ইদং পন অধিট্ঠানদ্ৱযং অদিস্সমানকাযতং দিস্সমানকাযতঞ্চ আপাদেতি. গন্তুকামতাপৰিকম্মৱসেন তংসম্পযুত্তায সঞ্ঞায সুখসঞ্ঞালহুসঞ্ঞাভাৱতো গমনম্পি নিপ্ফাদেতীতি দট্ঠব্বং.

সোতাপন্নস্স চিত্তন্তি সোতাপন্নস্স পাটিপুগ্গলিকং মগ্গফলচিত্তন্তি ৱেদিতব্বং. মাৰাদীনঞ্হি ভগৱতো চিত্তজাননং ৱুত্তন্তি চেতোপৰিযঞাণলাভী কস্মা সাসৱচিত্তং ন জানিস্সতীতি. ছিন্নৱটুমকা ছিন্নসংসাৰৱট্টা বুদ্ধা. মগ্গফলনিব্বানপচ্চৱেক্খণতোপীতি এত্থ মগ্গফলপচ্চৱেক্খণানি তাৱ পুব্বেনিৱাসানুস্সতিঞাণেন মগ্গফলেসু ঞাতেসু পৱত্তন্তি, নিব্বানপচ্চৱেক্খণঞ্চ নিব্বানাৰম্মণেসু অপ্পমাণধম্মেসু ঞাতেসূতি মগ্গাদিপচ্চৱেক্খণানি পুব্বেনিৱাসানুস্সতিঞাণস্স অপ্পমাণাৰম্মণতং সাধেন্তীতি ৱেদিতব্বানি. ‘‘অপ্পমাণা খন্ধা পুব্বেনিৱাসানুস্সতিঞাণস্স আৰম্মণপচ্চযেন পচ্চযো’’ইচ্চেৱ (পট্ঠা. ২.১২.৫৮) হি ৱুত্তং, ন নিব্বানন্তি. তস্মা পুব্বেনিৱাসানুস্সতিঞাণেন এৱ মগ্গফলপচ্চৱেক্খণকিচ্চে ৱুচ্চমানেপি নিব্বানপচ্চৱেক্খণতা ন সক্কা ৱত্তুং, অট্ঠকথাযং পন তস্সপি নিব্বানাৰম্মণতা অনুঞ্ঞাতাতি দিস্সতি. কামাৱচৰেনিব্বত্তিস্সতীতি নিব্বত্তক্খন্ধজাননমাহ. নিব্বানধাতুযা পৰিনিব্বাযিস্সতীতি নিব্বানাৰম্মণেহি মগ্গফলেহি কিলেসপৰিনিব্বানভূতেহি পৰিনিব্বাযিস্সতীতি অত্থো সম্ভৱতি.

১৪২৯. অসহজাতত্তাতি অসম্পযুত্তত্তাতি অত্থো. ন হি অৰূপধম্মানং অৰূপধম্মেহি সহজাততা সম্পযোগতো অঞ্ঞা অত্থীতি. ‘‘অঞ্ঞধম্মাৰম্মণকালে’’তি ৱুত্তং, মগ্গাৰম্মণকালেপি পন গৰুং অকৰণে মগ্গাধিপতিভাৱেন নৱত্তব্বতা যোজেতব্বা.

১৪৩৩. নিযোগাতি নিযোগতোতি ইমমত্থং সন্ধায ‘‘নিযমেনা’’তি আহ, নিযোগৱন্তো ৱা নিযোগা, নিযতাতি অত্থো. চিত্তুপ্পাদকণ্ডে হি বোধিতেসু চিত্তুপ্পাদেসু একন্তেন অনাগতাৰম্মণো কোচি নত্থীতি.

১৪৩৪. কম্মং ৱা কম্মনিমিত্তং ৱা আৰব্ভ পৱত্তিযং অতীতাৰম্মণাৱাতি ৱুত্তং, কম্মনিমিত্তং পন আৰব্ভ পৱত্তিযং পচ্চুপ্পন্নাৰম্মণভাৱঞ্চ পটিসন্ধিযা পটিচ্চসমুপ্পাদৱিভঙ্গৱণ্ণনাযং ৱক্খতি. তস্মা ইদং মনোদ্ৱাৰচুতিযং অতীতকম্মনিমিত্তং মনোদ্ৱাৰে আপাথগতং সন্ধায ৱুত্তন্তি ৱেদিতব্বং. সতদাৰম্মণায চুতিযা পঞ্চচিত্তক্খণাৱসিট্ঠাযুকে গতিনিমিত্তে পটিসন্ধিযা পৱত্তায চত্তাৰি ভৱঙ্গানি পচ্চুপ্পন্নাৰম্মণানি, ইতৰত্থ চ ছ সন্ধাযাহ ‘‘ততো পৰং ভৱঙ্গকালে চা’’তি. যদা হি গতিনিমিত্তাৰম্মণে জৱনে পৱত্তে অনুপ্পন্নে এৱ তদাৰম্মণে চুতি হোতি ৰূপাৱচৰাৰূপাৱচৰসত্তস্স ৱিয কামধাতুং উপপজ্জন্তস্স, তদা পটিসন্ধিতো পৰানি ছ ভৱঙ্গানি পচ্চুপ্পন্নাৰম্মণানি হোন্তীতি. দিট্ঠিসম্পযুত্তেহি অস্সাদনাদীনি সপৰামাসানেৱ দট্ঠব্বানি. পণ্ণত্তিনিব্বানাৰম্মণানঞ্চ জৱনানং পুৰেচাৰিককালেতি যেসং পুৰেচাৰিককালে একন্তেন আৱজ্জনায অতীতাদিআৰম্মণভাৱেন নৱত্তব্বতা, তেসং ৱসেন নযং দস্সেতি. নিব্বানাৰম্মণানম্পি জৱনানং পুৰেচাৰিককালে সা তথা ন ৱত্তব্বা, ন পন একন্তেন মগ্গফলৱীথীসু তস্সা অনিব্বানাৰম্মণত্তা.

ইমে গন্ধাতি ননু পচ্চুপ্পন্না গন্ধা গহিতা, কথং এত্থ অনাগতাৰম্মণতা হোতীতি? ‘‘অট্ঠাৰসৱস্সাধিকানি দ্ৱে ৱস্সসতানি মা সুস্সিংসূ’’তি পৱত্তিতো, অনাগতে মা সুস্সিং সূতি হি অনাগতং গন্ধং গহেত্ৱা পৱত্ততীতি অধিপ্পাযো. চিত্তৱসেন কাযং পৰিণামেন্তো অভিমুখীভূতং তদা ৱিজ্জমানমেৱ কাযং আৰম্মণং কৰোতীতি পচ্চুপ্পন্নাৰম্মণং অধিট্ঠানচিত্তং হোতি. তথা অত্তনো কাযস্স দীঘৰস্সাণুথূলনীলাদিভাৱাপাদনৱসেন অঞ্ঞস্স চ পাটিহাৰিযস্স কৰণে যোজেতব্বং. এত্থন্তৰে একদ্ৱেসন্ততিৱাৰা ৱেদিতব্বাতি এত্থন্তৰে পৱত্তা ৰূপসন্ততিঅৰূপসন্ততিৱাৰা একদ্ৱেসন্ততিৱাৰা নামাতি ৱেদিতব্বাতি অত্থো. অতিপৰিত্তসভাৱউতুআদিসমুট্ঠানা ৱা ‘‘একদ্ৱেসন্ততিৱাৰা’’তি ৱুত্তা. উভযমেতং পচ্চুপ্পন্নন্তি অদ্ধাপচ্চুপ্পন্নং হোন্তং এতং উভযং হোতীতি অত্থো. সংহীৰতীতি তণ্হাদিট্ঠাভিনন্দনাহি আকড্ঢীযতি.

কেচীতি অভযগিৰিৱাসিনোতি ৱদন্তি, তে পন চিত্তস্স ঠিতিক্খণং ন ইচ্ছন্তীতি ‘‘ঠিতিক্খণে ৱা পটিৱিজ্ঝতী’’তি ন ৱত্তব্বং সিযা. তথা যে ‘‘ইদ্ধিমস্স চ পৰস্স চ একক্খণে ৱত্তমানং চিত্তং উপ্পজ্জতী’’তি ৱদন্তি, তেসং ‘‘ঠিতিক্খণে ৱা ভঙ্গক্খণে ৱা পটিৱিজ্ঝতী’’তি ৱচনং ন সমেতি. ন হি তস্মিং খণদ্ৱযে উপ্পজ্জমানং পৰচিত্তেন সহ একক্খণে উপ্পজ্জতি নামাতি. ঠিতিভঙ্গক্খণেসু চ উপ্পজ্জমানং একদেসং পচ্চুপ্পন্নাৰম্মণং, একদেসং অতীতাৰম্মণং আপজ্জতি. যঞ্চ ৱুত্তং ‘‘পৰস্স চিত্তং জানিস্সামীতি ৰাসিৱসেন মহাজনস্স চিত্তে আৱজ্জিতে’’তি, এত্থ চ মহাজনো অত্তনা পৰে অনেকে পুগ্গলাতি পৰেসং চিত্তং জানিস্সামীতি আৱজ্জনপ্পৱত্তি ৱত্তব্বা সিযা. অথাপি পৰস্সাতি মহাজনস্সাতি অত্থো সম্ভৱেয্য, তথাপি তস্স পুগ্গলস্সেৱ ৱা চিত্তৰাসিং আৱজ্জিত্ৱা একস্স পটিৱিজ্ঝনং অযুত্তং. ন হি ৰাসিআৱজ্জনং একদেসাৱজ্জনং হোতীতি. তস্মা তেহি ‘‘মহাজনস্স চিত্তে আৱজ্জিতে’’তিআদি ন ৱত্তব্বং.

যং পন তে ৱদন্তি ‘‘যস্মা ইদ্ধিমস্স চ পৰস্স চ একক্খণে চিত্তং উপ্পজ্জতী’’তি, তত্থাযং অধিপ্পাযো সিযা – চেতোপৰিযঞাণলাভী পৰস্স চিত্তং ঞাতুকামো পাদকজ্ঝানং সমাপজ্জিত্ৱা ৱুট্ঠায অতীতাদিৱিভাগং অকত্ৱা চিত্তসামঞ্ঞেন ‘‘ইমস্স চিত্তং জানামী’’তি পৰিকম্মং কত্ৱা পুন পাদকজ্ঝানং সমাপজ্জিত্ৱা ৱুট্ঠায সামঞ্ঞেনেৱ চিত্তং আৱজ্জিত্ৱা তিণ্ণং চতুন্নং ৱা পৰিকম্মানং অনন্তৰা চেতোপৰিযঞাণেন পৰচিত্তং পটিৱিজ্ঝতি ৱিভাৱেতি ৰূপং ৱিয দিব্বচক্খুনা. ততো পৰং পন কামাৱচৰচিত্তেহি সৰাগাদিৱৱত্থানং হোতি নীলাদিৱৱত্থানং ৱিয. তত্থ দিব্বচক্খুনা দিট্ঠহদযৱত্থুৰূপস্স সত্তস্স অভিমুখীভূতস্স চিত্তসামঞ্ঞেন চিত্তং আৱজ্জযমানং আৱজ্জনং অভিমুখীভূতং ৱিজ্জমানং চিত্তং আৰম্মণং কত্ৱা চিত্তং আৱজ্জেতি. পৰিকম্মানি চ তং তং ৱিজ্জমানং চিত্তং চিত্তসামঞ্ঞেনেৱ আৰম্মণং কত্ৱা চিত্তজাননপৰিকম্মানি হুত্ৱা পৱত্তন্তি. চেতোপৰিযঞাণং পন ৱিজ্জমানং চিত্তং পটিৱিজ্ঝন্তং ৱিভাৱেন্তং তেন সহ একক্খণে এৱ উপ্পজ্জতি. তত্থ যস্মা সন্তানস্স সন্তানগ্গহণতো একত্তৱসেন আৱজ্জনাদীনি চিত্তন্ত্ৱেৱ পৱত্তানি, তঞ্চ চিত্তমেৱ, যং চেতোপৰিযঞাণেন ৱিভাৱিতং, তস্মা সমানাকাৰপ্পৱত্তিতো ন অনিট্ঠে মগ্গফলৱীথিতো অঞ্ঞস্মিং ঠানে নানাৰম্মণতা আৱজ্জনজৱনানং হোতি. পচ্চুপ্পন্নাৰম্মণঞ্চ পৰিকম্মং পচ্চুপ্পন্নাৰম্মণস্স চেতোপৰিযঞাণস্স আসেৱনপচ্চযোতি সিদ্ধং হোতি. অতীতত্তিকো চ এৱং অভিন্নো হোতি. অঞ্ঞথা সন্ততিপচ্চুপ্পন্নে অদ্ধাপচ্চুপ্পন্নে চ পচ্চুপ্পন্নন্তি ইধ ৱুচ্চমানে অতীতানাগতানঞ্চ পচ্চুপ্পন্নতা আপজ্জেয্য, তথা চ সতি ‘‘পচ্চুপ্পন্নো ধম্মো পচ্চুপ্পন্নস্স ধম্মস্স অনন্তৰপচ্চযেন পচ্চযো’’তিআদি ৱত্তব্বং সিযা, ন চ তং ৱুত্তং. ‘‘অতীতো ধম্মো পচ্চুপ্পন্নস্স ধম্মস্স অনন্তৰপচ্চযেন পচ্চযো, পুৰিমা পুৰিমা অতীতা খন্ধা পচ্ছিমানং পচ্ছিমানং পচ্চুপ্পন্নানং খন্ধানং অনন্তৰ…পে… অনুলোমং গোত্ৰভুস্সা’’তিআদিৱচনতো (পট্ঠা. ২.১৮.৫) পন অদ্ধাসন্ততিপচ্চুপ্পন্নেস্ৱেৱ অনন্তৰাতীতা চত্তাৰো খন্ধা অতীতাতি ৱিঞ্ঞাযন্তি, ন চ অভিধম্মমাতিকায আগতস্স পচ্চুপ্পন্নপদস্স অদ্ধাসন্ততিপচ্চুপ্পন্নপদত্থতা কত্থচি পাড়িযং ৱুত্তা. তস্মা তেহি ইদ্ধিমস্স চ পৰস্স চ একক্খণে চিত্তুপ্পত্তিযা চেতোপৰিযঞাণস্স পচ্চুপ্পন্নাৰম্মণতা ৱুত্তা. যদা পন ‘‘যং ইমস্স চিত্তং পৱত্তং, তং জানামি. যং ভৱিস্সতি, তং জানিস্সামী’’তি ৱা আভোগং কত্ৱা পাদকজ্ঝানসমাপজ্জনাদীনি কৰোতি, তদা আৱজ্জনপৰিকম্মানি চেতোপৰিযঞাণঞ্চ অতীতানাগতাৰম্মণানেৱ হোন্তি আৱজ্জনেনেৱ ৱিভাগস্স কতত্তা.

যে পন ‘‘ইদ্ধিমা পৰস্স চিত্তং জানিতুকামো আৱজ্জেতি, আৱজ্জনং খণপচ্চুপ্পন্নং আৰম্মণং কত্ৱা তেনেৱ সহ নিৰুজ্ঝতি, ততো চত্তাৰি পঞ্চ ৱা জৱনানি. যেসং পচ্ছিমং ইদ্ধিচিত্তং, সেসানি কামাৱচৰানি, তেসং সব্বেসম্পি তদেৱ নিৰুদ্ধং চিত্তমাৰম্মণং হোতি, ন চ তানি নানাৰম্মণানি হোন্তি, অদ্ধাৱসেন পচ্চুপ্পন্নাৰম্মণত্তা’’তি ইদং ৱচনং নিস্সায ‘‘আৱজ্জনজৱনানং পচ্চুপ্পন্নাতীতাৰম্মণভাৱেপি নানাৰম্মণত্তাভাৱো ৱিয একদ্ৱিতিচতুপঞ্চচিত্তক্খণানাগতেসুপি চিত্তেসু আৱজ্জিতেসু আৱজ্জনজৱনানং যথাসম্ভৱং অনাগতপচ্চুপ্পন্নাতীতাৰম্মণভাৱেপি নানাৰম্মণতা ন সিযা, তেন চতুপঞ্চচিত্তক্খণানাগতে আৱজ্জিতে অনাগতাৰম্মণপৰিকম্মানন্তৰং খণপচ্চুপ্পন্নাৰম্মণং চেতোপৰিযঞাণং সিদ্ধ’’ন্তি ৱদন্তি, তেসং ৱাদো ‘‘অনাগতাৰম্মণো ধম্মো পচ্চুপ্পন্নাৰম্মণস্স ধম্মস্স আসেৱনপচ্চযেন পচ্চযো, পচ্চুপ্পন্নাৰম্মণো ধম্মো অতীতাৰম্মণস্স ধম্মস্স আসেৱনপচ্চযেন পচ্চযো’’তি ইমেসং পঞ্হানং অনুদ্ধটত্তা গণনায চ ‘‘আসেৱনে তীণী’’তি ৱুত্তত্তা ন সিজ্ঝতি. ন হি কুসলকিৰিযমহগ্গতং অনাসেৱনং অত্থীতি.

এতস্স চ ৱাদস্স নিস্সযভাৱো আৱজ্জনজৱনানং খণপচ্চুপ্পন্ননিৰুদ্ধাৰম্মণতাৱচনস্স ন সিজ্ঝতি, যং পৱত্তং যং পৱত্তিস্সতীতি ৱা ৱিসেসং অকত্ৱা গহণে আৱজ্জনস্স অনাগতগ্গহণভাৱং, তদভাৱা জৱনানম্পি ৱত্তমানগ্গহণাভাৱঞ্চ সন্ধাযেৱ তস্স ৱুত্তত্তা. তদা হি ভৱঙ্গচলনানন্তৰং অভিমুখীভূতমেৱ চিত্তং আৰব্ভ আৱজ্জনা পৱত্ততীতি. জাননচিত্তস্সপি ৱত্তমানাৰম্মণভাৱে আৱজ্জনজাননচিত্তানং সহট্ঠানদোসাপত্তিযা ৰাসিএকদেসাৱজ্জনপটিৱেধে সম্পত্তসম্পত্তাৱজ্জনজাননে চ অনিট্ঠে ঠানে আৱজ্জনজৱনানং নানাৰম্মণভাৱদোসাপত্তিযা চ যং ৱুত্তং ‘‘খণপচ্চুপ্পন্নং চিত্তং চেতোপৰিযঞাণস্স আৰম্মণং হোতী’’তি, তং অযুত্তন্তি পটিক্খিপিত্ৱা যথাৱুত্তদোসানাপত্তিকালৱসেনেৱ অদ্ধাসন্ততিপচ্চুপ্পন্নাৰম্মণত্তা নানাৰম্মণতাভাৱং দিস্ৱা আৱজ্জনজৱনানং ৱত্তমানতং নিৰুদ্ধাৰম্মণভাৱো ৱুত্তোতি, তম্পি ৱচনং পুৰিমৱাদিনো নানুজানেয্যুং. তস্মিঞ্হি সতি আৱজ্জনা কুসলানন্তিআদীসু ৱিয অঞ্ঞপদসঙ্গহিতস্স অনন্তৰপচ্চযৱিধানতো ‘‘পচ্চুপ্পন্নাৰম্মণা আৱজ্জনা অতীতাৰম্মণানং খন্ধানং অনন্তৰপচ্চযেন পচ্চযো’’তি ৱত্তব্বং সিযা, ন চ ৱুত্তন্তি.

কস্মা পনেৱং চেতোপৰিযঞাণস্স পচ্চুপ্পন্নাৰম্মণতা ৱিচাৰিতা, ননু ‘‘অতীতো ধম্মো পচ্চুপ্পন্নস্স ধম্মস্স, অনাগতো ধম্মো পচ্চুপ্পন্নস্স ধম্মস্স আৰম্মণপচ্চযেন পচ্চযো’’তি এতেসং ৱিভঙ্গেসু ‘‘অতীতা খন্ধা ইদ্ধিৱিধঞাণস্সচেতোপৰিযঞাণস্স পুব্বেনিৱাসানুস্সতিঞাণস্স যথাকম্মূপগঞাণস্স আৱজ্জনায আৰম্মণপচ্চযেন পচ্চযো’’তি (পট্ঠা. ২.১৮.২), ‘‘অনাগতা খন্ধা ইদ্ধিৱিধঞাণস্স চেতোপৰিযঞাণস্স অনাগতংসঞাণস্স আৱজ্জনায আৰম্মণপচ্চযেন পচ্চযো’’তি (পট্ঠা. ২.১৭.৩-৪), উপ্পন্নত্তিকে চ ‘‘অনুপ্পন্নাখন্ধা, উপ্পাদিনো খন্ধা ইদ্ধিৱিধঞাণস্স চেতোপৰিযঞাণস্স অনাগতংসঞাণস্স আৱজ্জনায আৰম্মণপচ্চযেন পচ্চযো’’তি চেতোপৰিযঞাণগ্গহণং কত্ৱা ‘‘পচ্চুপ্পন্নো ধম্মো পচ্চুপ্পন্নস্সা’’তি এতস্স ৱিভঙ্গে ‘‘পচ্চুপ্পন্না খন্ধা ইদ্ধিৱিধঞাণস্স আৱজ্জনায আৰম্মণপচ্চযেন পচ্চযো’’তি (পট্ঠা. ২.১৮.৩), উপ্পন্নত্তিকে চ ‘‘উপ্পন্না খন্ধা ইদ্ধিৱিধঞাণস্স আৱজ্জনায আৰম্মণপচ্চযেন পচ্চযো’’তি (পট্ঠা. ২.১৭.২) এত্তকস্সেৱ ৱুত্তত্তা ‘‘পচ্চুপ্পন্নচিত্তে চেতোপৰিযঞাণং নপ্পৱত্ততী’’তি ৱিঞ্ঞাযতি. যদি হি পৱত্তেয্য, পুৰিমেসু ৱিয ইতৰেসু চ চেতোপৰিযঞাণগ্গহণং কত্তব্বং সিযাতি? সচ্চং কত্তব্বং, নযদস্সনৱসেন পনেতং সংখিত্তন্তি অঞ্ঞায পাড়িযা ৱিঞ্ঞাযতি. ‘‘অতীতাৰম্মণো ধম্মো পচ্চুপ্পন্নাৰম্মণস্স ধম্মস্স আৰম্মণপচ্চযেন পচ্চযো (পট্ঠা. ২.১৯.২০), অনাগতাৰম্মণো ধম্মো পচ্চুপ্পন্নাৰম্মণস্স. পচ্চুপ্পন্নাৰম্মণো ধম্মো পচ্চুপ্পন্নাৰম্মণস্সা’’তি (পট্ঠা. ২.১৯.২২) এতেসঞ্হি ৱিভঙ্গেসু ‘‘চেতোপৰিযঞাণেন অতীতাৰম্মণপচ্চুপ্পন্নচিত্তসমঙ্গিস্স চিত্তং জানাতি. অতীতাৰম্মণা পচ্চুপ্পন্না খন্ধা চেতোপৰিযঞাণস্স আৱজ্জনায আৰম্মণপচ্চযেন পচ্চযো’’তি (পট্ঠা. ২.১৯.২২), ‘‘চেতোপৰিযঞাণেন অনাগতাৰম্মণপচ্চুপ্পন্নচিত্তসমঙ্গিস্স চিত্তং…পে… চেতোপৰিযঞাণেন পচ্চুপ্পন্নাৰম্মণপচ্চুপ্পন্নচিত্তসমঙ্গিস্স চিত্তং জানাতি. পচ্চুপ্পন্নাৰম্মণা পচ্চুপ্পন্না খন্ধা চেতোপৰিযঞাণস্স আৱজ্জনায আৰম্মণপচ্চযেন পচ্চযো’’তি (পট্ঠা. ২.১৯.২১) চেতোপৰিযঞাণস্স পচ্চুপ্পন্নাৰম্মণে পৱত্তি ৱুত্তাতি. তেনেৱাযং ৱিচাৰণা কতাতি ৱেদিতব্বা.

তেসন্তি তেসু দ্ৱীসু ঞাণেসূতি নিদ্ধাৰণে সামিৱচনং. কুসলা খন্ধাতি ইদ্ধিৱিধপুব্বেনিৱাসানাগতংসঞাণাপেক্খো বহুৱচননিদ্দেসো, ন চেতোপৰিযঞাণযথাকম্মূপগঞাণাপেক্খোতি. তেসং চতুক্খন্ধাৰম্মণভাৱস্স অসাধকোতি চে? ন, অঞ্ঞত্থ ‘‘অৱিতক্কৱিচাৰমত্তা খন্ধা চ ৱিচাৰো চ চেতোপৰিযঞাণস্স পুব্বেনিৱাসানুস্সতিঞাণস্স অনাগতংসঞাণস্স আৰম্মণপচ্চযেন পচ্চযো’’তি (পট্ঠা. ২.৬.৭২) ‘‘সৱিতক্কসৱিচাৰা খন্ধা চ ৱিতক্কো চ চেতোপৰিযঞাণস্স পুব্বেনিৱাসানুস্সতিঞাণস্স অনাগতংসঞাণস্স আৰম্মণপচ্চযেন পচ্চযো’’তি (পট্ঠা. ২.৬.৬৯) চ ৱুত্তত্তা চেতোপৰিযঞাণাপেক্খোপি বহুৱচননিদ্দেসোতি ইমস্সত্থস্স সিদ্ধিতো. এৱমপি যথাকম্মূপগঞাণস্স ‘‘অৱিতক্কৱিচাৰমত্তা খন্ধা চ ৱিচাৰো চা’’তিআদীসু অৱুত্তত্তা চতুক্খন্ধাৰম্মণতা ন সিজ্ঝতীতি? ন, তত্থ অৱচনস্স অঞ্ঞকাৰণত্তা. যথাকম্মূপগঞাণেন হি কম্মসংসট্ঠা চত্তাৰো খন্ধা কম্মপ্পমুখেন গয্হন্তি. তঞ্হি যথা চেতোপৰিযঞাণং পুৰিমপৰিকম্মৱসেন সৱিতক্কাদিৱিভাগং সৰাগাদিৱিভাগঞ্চ চিত্তং ৱিভাৱেতি, ন এৱং সৱিভাগং ৱিভাৱেতি, কম্মৱসেনেৱ পন সমুদাযং ৱিভাৱেতীতি ‘‘অৱিতক্কৱিচাৰমত্তা খন্ধা চ ৱিচাৰো চা’’তিআদিকে ৱিভাগকৰণে তং ন ৱুত্তং, ন চতুক্খন্ধানাৰম্মণতোতি. ইদং পন অৱচনস্স কাৰণন্তি. কেচি তত্থাপি ‘‘পুব্বেনিৱাসানুস্সতিঞাণস্স যথাকম্মূপগঞাণস্স অনাগতংসঞাণস্সা’’তি পঠন্তি এৱ. ন হি তং কুসলাকুসলৱিভাগং ৱিয সৱিতক্কাদিৱিভাগং কম্মং ৱিভাৱেতুং অসমত্থং. দুচ্চৰিতসুচৰিতভাৱৱিভাৱনম্পি হি লোভাদিঅলোভাদিসম্পযোগৱিসেসৱিভাৱনং হোতীতি.

১৪৩৫. নিযকজ্ঝত্তপৰিযাযস্স অভাৱেনাতি সভাৱধম্মত্তা কেনচি পৰিযাযেন নিযকজ্ঝত্তং অহোন্তং সব্বথা বহিদ্ধাভাৱেনেৱ ‘‘একন্তবহিদ্ধা’’তি ৱুত্তং, ন অসভাৱধম্মত্তা বহিদ্ধাপি অহোন্তং কসিণাদি ৱিয নিযকজ্ঝত্তমত্তস্স অসম্ভৱতো. অসভাৱধম্মত্তা এৱ হি কসিণাদিঅজ্ঝত্তধম্মভূতো চ কোচি ভাৱো ন হোতীতি অজ্ঝত্তত্তিকে ন ৱুত্তন্তি অধিপ্পাযো. তং সব্বং আকিঞ্চঞ্ঞাযতনাদি অতীতাৰম্মণত্তিকে ‘‘নৱত্তব্বাৰম্মণ’’ন্তি ৱুত্তন্তি সম্বন্ধো. এত্থ চ ৱুত্তন্তি অনুঞ্ঞাতত্তা ৱচনতোতি এতেহি কাৰণেহি পকাসিতন্তি অত্থো.

ইদানি তন্তি ‘‘এতঞ্হি আকিঞ্চঞ্ঞাযতন’’ন্তি ৱুত্তং আকিঞ্চঞ্ঞাযতনং তং-সদ্দেন আকড্ঢিত্ৱা ৱদতি. যো পনাযমেত্থ অত্থো ৱুত্তো ‘‘আকিঞ্চঞ্ঞাযতনং একম্পি ইধ ৱুচ্চমানং অতীতাৰম্মণত্তিকে তেন সহেকাৰম্মণতম্পি সন্ধায কামাৱচৰকুসলাদীনং নৱত্তব্বাৰম্মণতায ৱুত্তত্তা ইধাপি তেসং নৱত্তব্বাৰম্মণভাৱং দীপেতীতি কত্ৱা তস্মিং ৱুত্তে তানিপি ৱুত্তানেৱ হোন্তি, তস্মা ৱিসুং ন ৱুত্তানী’’তি, তমঞ্ঞে নানুজানন্তি. ন হি ঈদিসং লেসৱচনং অট্ঠকথাকণ্ডে অত্থি. যদি সিযা, পৰিত্তাৰম্মণত্তিকে যেসং সমানাৰম্মণানং পৰিত্তাদিআৰম্মণতা নৱত্তব্বতা চ ৱুত্তা. পুন অতীতাৰম্মণত্তিকে তেসু একমেৱ ৱত্ৱা অঞ্ঞং ন ৱত্তব্বং সিযা. তথা ৱেদনাত্তিকে সমানৱেদনানং যেসং সুখায ৱেদনায সম্পযুত্ততা ৱুত্তা, তেসু একমেৱ পীতিত্তিকে সুখসহগতনিদ্দেসে ৱত্ৱা অঞ্ঞং ন ৱত্তব্বং সিযা. এৱং উপেক্খাসহগতনিদ্দেসাদীসু যোজেতব্বং. লেসেন পন ৱিনা অট্ঠকথাকণ্ডে অত্থুদ্ধাৰস্স কতত্তা আকিঞ্চঞ্ঞাযতনস্স ৱিয কামাৱচৰকুসলাদীনম্পি অজ্ঝত্তাৰম্মণত্তিকে নৱত্তব্বতায সতি তানিপি নৱত্তব্বানীতি ৱত্তব্বানি, ন পন ৱুত্তানি. তস্মা অভাৱনাসামঞ্ঞেপি যায অভাৱনানিট্ঠপ্পৱত্তিযা আকিঞ্চঞ্ঞাযতনং পৱত্তমানং নৱত্তব্বং জাতং, তস্সা পৱত্তিযা অভাৱেন তানি নৱত্তব্বানীতি ন ৱুত্তানি. গহণৱিসেসনিম্মিতানেৱ হি কসিণাদীনি সভাৱতো অৱিজ্জমানানীতি তদাৰম্মণানং বহিদ্ধাগহণৱসেন বহিদ্ধাৰম্মণতা ৱুত্তা. আকিঞ্চঞ্ঞাযতনং পন ন বহিদ্ধাগহণভাৱেন পৱত্ততি, নাপি অজ্ঝত্তগ্গহণভাৱেন পৱত্ততীতি নৱত্তব্বন্তি ৱুত্তং. যেন পন গহণাকাৰেন আকিঞ্চঞ্ঞাযতনং পৱত্ততি, ন তেন সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণম্পি পৱত্ততি. যদি পৱত্তেয্য, তম্পি আকিঞ্চঞ্ঞাযতনমেৱ ভৱেয্য. যথা হি কিলেসানং গোচৰং পৱত্তিৱিসেসঞ্চ সব্বং জানন্তং সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণং ন যথা তে গণ্হন্তি, তথা গণ্হাতি তস্সপি কিলেসভাৱাপত্তিতো, এৱং আকিঞ্চঞ্ঞাযতনস্স চ পৱত্তনাকাৰং যথাসভাৱতো জানন্তং তং আকিঞ্চঞ্ঞাযতনমিৱ ন গণ্হাতি, কিমঙ্গং পন অঞ্ঞন্তি. তেন কামাৱচৰকুসলানং নৱত্তব্বতা ন ৱুত্তাতি. অযং ‘‘আকিঞ্চঞ্ঞাযতনস্স ৱিসযভূতো অপগমো নাম একো অত্থো অত্থী’’তি অনিচ্ছন্তানং আচৰিযানং ৱিনিচ্ছযো.

ৱিপাকং পন ন কস্সচি আৰম্মণং হোতীতি ৱিপাকং আকাসানঞ্চাযতনং ৱিপাকাদীসু ৱিঞ্ঞাণঞ্চাযতনেসু ন কস্সচি আৰম্মণং হোতীতি অত্থো, তথা আকিঞ্চঞ্ঞাযতনঞ্চ নেৱসঞ্ঞানাসঞ্ঞাযতনস্স. যথা হি ৱিপাকত্তিকে ৱিপাকধম্মধম্মনেৱৱিপাকনৱিপাকধম্মধম্মমূলকেসু পঞ্হেসু ‘‘আকাসানঞ্চাযতনকুসলং ৱিঞ্ঞাণঞ্চাযতনকুসলস্স আৰম্মণপচ্চযেন পচ্চযো, আকিঞ্চঞ্ঞাযতনকুসলং নেৱসঞ্ঞানাসঞ্ঞাযতনকুসলস্স, তথা ৱিপাকস্স কিৰিযস্স. আকাসানঞ্চাযতনকিৰিযং ৱিঞ্ঞাণঞ্চাযতনকিৰিযস্স. আকিঞ্চঞ্ঞাযতনকিৰিযং নেৱসঞ্ঞানাসঞ্ঞাযতনকিৰিযস্স আৰম্মণপচ্চযেন পচ্চযো’’তি (পট্ঠা. ১.১.৪০৬, ৪১০) ৱুত্তং, ন তথা ৱিপাকধম্মমূলকেসু ‘‘আকাসানঞ্চাযতনআকিঞ্চঞ্ঞাযতনৱিপাকা ৱিঞ্ঞাণঞ্চাযতননেৱসঞ্ঞানাসঞ্ঞাযতনৱিপাককুসলকিৰিযানং আৰম্মণপচ্চযেন পচ্চযো’’তি ৱুত্তা. ৱিপাকতো ৱুট্ঠহিত্ৱা চিত্তস্স অভিনীহাৰাসম্ভৱতোতি ৱিপাকং আৰম্মণং কত্ৱা অভিনীহাৰাসম্ভৱতোতি অত্থো. ৱিপাকস্স হি আৰম্মণং কত্ৱা নত্থি অভিনীহাৰোতি.

অত্তনো খন্ধাদীনীতি অৰূপক্খন্ধে ‘‘খন্ধা’’তি গহেত্ৱা আদি-সদ্দেন ৰূপং গণ্হাতি. অজ্ঝত্তং ৱা গয্হমানং অহন্তি পঞ্ঞত্তিং আদি-সদ্দেন গণ্হাতি. এস নযো পৰেসং খন্ধাদিগ্গহণে চ. পুন পঞ্ঞত্তিগ্গহণেন কসিণৱিহাৰাদিঅনিন্দ্ৰিযবদ্ধুপাদাযপঞ্ঞত্তিমাহ. আদি-সদ্দেন ৱা অহং পৰং পণ্ণত্তিগ্গহণে সব্বং উপাদাযপঞ্ঞত্তিং. কম্মাদীসু কম্মং অজ্ঝত্তং, কম্মনিমিত্তং উভযং, গতিনিমিত্তং বহিদ্ধাতি দট্ঠব্বং. অত্তনো সৰীৰে এৱ কিমি হুত্ৱা নিব্বত্তমানস্স গতিনিমিত্তম্পি অজ্ঝত্তং সিযা. মল্লিকায কুম্মাসং দদমানায ৰঞ্ঞো অগ্গমহেসিট্ঠানলাভং, সন্ততিমহামত্তস্স হত্থিক্খন্ধগতস্স অৰহত্তপ্পত্তিং, সুমনমালাকাৰস্স চ পুপ্ফমুট্ঠিনা পূজেন্তস্স পচ্চেকবোধিসচ্ছিকিৰিযং নিস্সায ভগৱা সিতং পাত্ৱাকাসি.

ইমস্মিং তিকে ওকাসং লভন্তীতি পৰিত্তাৰম্মণাতীতাৰম্মণত্তিকেসু অলদ্ধোকাসানি নৱত্তব্বানীতি ৱুত্তানি, ইধ পন নৱত্তব্বানি ন হোন্তি, অজ্ঝত্তাদীসু একাৰম্মণতং লভন্তীতি অত্থো. এতানি হি পঞ্চ সব্বত্থপাদকাকাসালোককসিণচতুত্থানং কসিণাৰম্মণত্তা, ব্ৰহ্মৱিহাৰচতুত্থস্স পঞ্ঞত্তিআৰম্মণত্তা, আনাপানচতুত্থস্স নিমিত্তাৰম্মণত্তা বহিদ্ধাৰম্মণানীতি. সকাযচিত্তানন্তি সককাযচিত্তানং, তেন পযোজনং নত্থি, তস্মা ন তং অজ্ঝত্তাৰম্মণন্তি অত্থো. অনিন্দ্ৰিযবদ্ধস্স ৱা ৰূপস্সাতি এত্থ ‘‘তিস্সন্নং ৱা পঞ্ঞত্তীন’’ন্তি ইদম্পি ৱা-সদ্দেন আহৰিতব্বং, নযদস্সনং ৱা এতং দট্ঠব্বং. ঈদিসে হি কালে বহিদ্ধাৰম্মণন্তি.

তিকঅত্থুদ্ধাৰৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

দুকঅত্থুদ্ধাৰৱণ্ণনা

১৪৭৩. মানো …পে… একধাৱাতি ইদং অৱুত্তপ্পকাৰদস্সনৱসেন ৱুত্তং, অঞ্ঞথা মানো কামৰাগাৱিজ্জাসঞ্ঞোজনেহি একতো উপ্পজ্জতীতি দ্ৱিধাতি ৱত্তব্বো সিযা. এস নযো ভৱৰাগাদীসু. তথা ৱিচিকিচ্ছাতি এত্থ তথাতি এতস্স একধাৱাতি অত্থো.

১৫১১. সসঙ্খাৰিকেসূতি ইদং কামচ্ছন্দনীৱৰণস্স তীহি নীৱৰণেহি সদ্ধিং উপ্পজ্জনট্ঠানদস্সনমত্তং দট্ঠব্বং, ন নিযমতো তত্থ তস্স তেহি উপ্পত্তিদস্সনত্থং থিনমিদ্ধস্স অনিযতত্তা. হেট্ঠিমপৰিচ্ছেদেনাতি উদ্ধচ্চস্স সব্বাকুসলে উপ্পজ্জনতো উদ্ধচ্চসহগতে দ্ৱে, অঞ্ঞেসু থিনমিদ্ধকুক্কুচ্চৱিৰহে তীণি হেট্ঠিমন্ততো উপ্পজ্জন্তীতি কত্ৱা ‘‘দ্ৱে তীণী’’তি ৱুত্তন্তি অত্থো. যত্তকানং পন একতো উপ্পত্তিযং নীৱৰণা চেৱ নীৱৰণসম্পযুত্তা চাতি অযমত্থো সম্ভৱতি, হেট্ঠিমন্তেন তেসং দস্সনত্থং ‘‘দ্ৱে’’তি ৱুত্তং. ততো উদ্ধম্পি পৱত্তিযং অযমত্থো সম্ভৱতি এৱাতি দস্সনত্থং ‘‘তীণী’’তি ৱুত্তং. দ্ৱে তীণীতি চ দ্ৱে ৱা তীণি ৱাতি অনিযমনিদ্দেসোতি চত্তাৰি ৱা পঞ্চ ৱাতিপি ৱিঞ্ঞাযতি. যত্থ সহুপ্পত্তি, তত্থ নীৱৰণা চেৱ নীৱৰণসম্পযুত্তা চ হোন্তীতি এতস্স ৱা লক্খণস্স দস্সনমেতন্তি. যত্থ চত্তাৰি পঞ্চ চ উপ্পজ্জন্তি, তত্থ চাযমত্থো সাধিতো হোতি. এৱঞ্চ কত্ৱা কিলেসগোচ্ছকে চ ‘‘দ্ৱে তযো’’তি ৱুত্তং. লক্খণদস্সনৱসেন হি কিলেসা চেৱ কিলেসসম্পযুত্তা চ ৱুত্তা, ন সব্বেসং সম্ভৱন্তানং সৰূপেন দস্সনৱসেনাতি.

যদি উদ্ধচ্চং সব্বাকুসলে উপ্পজ্জতি, কস্মা ৱুত্তং ‘‘উদ্ধচ্চনীৱৰণং উদ্ধচ্চসহগতে চিত্তুপ্পাদে উপ্পজ্জতী’’তি? সুত্তন্তে ৱুত্তেসু পঞ্চসু নীৱৰণেসু অঞ্ঞনীৱৰণৰহিতস্স উদ্ধচ্চস্স ৱিসযৱিসেসদস্সনত্থং. ছট্ঠং পন নীৱৰণং অভিধম্মে ইতৰেহি সহগতন্তি তস্স অঞ্ঞনীৱৰণৰহিতস্স ন কোচি ৱিসযৱিসেসো অত্থি, অত্তনা সহগতেহি ৱিনা উপ্পজ্জনট্ঠানাভাৱা তদুপলক্খিতস্স চিত্তুপ্পাদস্স অভাৱা চ নত্থেৱ ৱিসযৱিসেসো, তস্মা ‘‘তং সব্বাকুসলে উপ্পজ্জতী’’তি ৱুত্তং. উদ্ধচ্চসহগতো পন ৱুত্তচিত্তুপ্পাদো সেসধম্মানং উদ্ধচ্চানুৱত্তনভাৱেন তদুপলক্খিতো উদ্ধচ্চস্স ৱিসযৱিসেসো, তস্মা সব্বাকুসলে উপ্পজ্জমানং উদ্ধচ্চং সামঞ্ঞেন ‘‘উদ্ধচ্চনীৱৰণ’’ন্তি গহেত্ৱাপি তং অত্তনো ৱিসযৱিসেসেন পকাসেতুং ‘‘উদ্ধচ্চসহগতে চিত্তুপ্পাদে উপ্পজ্জতী’’তি আহ. এৱঞ্চ পকাসনং ৱিসযৱিসেসেসু লোভদোমনস্সসহগতসসঙ্খাৰিকৱিচিকিচ্ছুদ্ধচ্চসহগতেসু পঞ্চ নীৱৰণানি ৱৱত্থপেত্ৱা তেসং ব্যাপকভাৱেন ছট্ঠং পকাসেতুং কতন্তি ৱেদিতব্বং.

কেচি পন ‘‘উদ্ধচ্চসহগতেতি সামঞ্ঞেন সব্বং উদ্ধচ্চং ‘উদ্ধচ্চ’ন্তি গহেত্ৱা তেন সহগতে চিত্তুপ্পাদে’’তি ৱদন্তি, অযং পনত্থো ন বহুমতো দ্ৱাদসমচিত্তুপ্পাদস্স ৱিয সব্বাকুসলচিত্তুপ্পাদানং উদ্ধচ্চেন অনুপলক্খিতত্তা, সতি চ উপলক্খিতত্তে ‘‘অট্ঠসু লোভসহগতেসূ’’তিআদীসু ৱিয অঞ্ঞেসং চিত্তুপ্পাদানং নিৱত্তনত্থং ‘‘দ্ৱাদসসু উদ্ধচ্চসহগতেসূ’’তি ৱত্তব্বত্তা. উদ্ধচ্চানুপলক্খিতত্তা পন সব্বাকুসলানং অৱিজ্জানীৱৰণং ৱিয ইদম্পি ‘‘সব্বাকুসলেসু উপ্পজ্জতী’’তি ৱত্তব্বং সিযা, ন পন ৱুত্তং, তস্মা ৱুত্তনযেনেৱ অত্থো ৱেদিতব্বো. যস্মা চ অৱিজ্জানীৱৰণং ৱিয উদ্ধচ্চনীৱৰণঞ্চ সব্বাকুসলেসু উপ্পজ্জতি, তস্মা নিক্খেপকণ্ডে ‘‘কামচ্ছন্দনীৱৰণং উদ্ধচ্চনীৱৰণেন নীৱৰণঞ্চেৱ নীৱৰণসম্পযুত্তঞ্চা’’তিআদি ৱুত্তং. তেন একস্মিংযেৱ চিত্তুপ্পাদে উদ্ধচ্চনীৱৰণং উপ্পজ্জতীতি অগ্গহেত্ৱা অধিপ্পাযো মগ্গিতব্বোতি.

কিলেসগোচ্ছকে লোভাদীনি দস কিলেসৱত্থূনি ইমিনা অনুক্কমেন ইধেৱ অভিধম্মে আগতানি. তস্মা ইধেৱ ৱুত্তস্স উদ্ধচ্চকিলেসস্স অত্তনা সহ ৱুত্তেহি কিলেসেহি ৰহিতস্স ৱিসযৱিসেসো নত্থীতি ৱিসযৱিসেসেন পকাসনং অকত্ৱা ‘‘উদ্ধচ্চঞ্চ অহিৰিকঞ্চ অনোত্তপ্পঞ্চ সব্বাকুসলেসু উপ্পজ্জতী’’তি ৱুত্তং. কিলেসা চেৱ সংকিলিট্ঠপদনিদ্দেসে যস্মা সংকিলিট্ঠপদং কিলেসসম্পযুত্তপদেন অসমানত্থং কেৱলং মলেন উপতাপিততং ৱিবাধিততঞ্চ দীপেতি, তস্মা কিলেসা চেৱ কিলেসসম্পযুত্তপদনিদ্দেসেন সমানং নিদ্দেসং অকত্ৱা ‘‘তেৱ কিলেসা কিলেসা চেৱ সংকিলিট্ঠা চা’’তি ৱুত্তং.

১৫৭৭. দ্ৱে তযো কিলেসাতি এত্থ ‘‘দ্ৱে তযোতি হেতুগোচ্ছকাদীসু ৱুত্তাধিকাৰৱসেন ৰুড়্হিযা ৱুত্ত’’ন্তি কেচি ৱদন্তি. যদি অত্থং অনপেক্খিত্ৱা ৰুড়্হিযা ৱুচ্চেয্য, গন্থগোচ্ছকে চ ‘‘যত্থ দ্ৱে তযো গন্থা একতো উপ্পজ্জন্তী’’তি ৱত্তব্বং সিযা. যঞ্চ ৱদন্তি ‘‘যত্থ দ্ৱে তযো অঞ্ঞেহি একতো উপ্পজ্জন্তীতি ইমস্সত্থস্স সম্ভৱতো একতো-সদ্দো কিলেসগোচ্ছকে সাত্থকো, ন হেতুগোচ্ছকাদীসু তেন ৱিনাপি অধিপ্পাযৱিজাননতো’’তি, তম্পি ন, হেতুগোচ্ছকাদীসুপি নানাউপ্পত্তিযং হেতূ চেৱ হেতুসম্পযুত্তাদিগ্গহণনিৱাৰণত্থত্তা একতো-সদ্দস্স, তস্মা ৰুড়্হীঅন্ৱত্থকথাৰোপনঞ্চ ৱজ্জেত্ৱা যথাৱুত্তেনেৱ নযেন অত্থো ৱেদিতব্বোতি. লোভো ছধাতিআদিনা লোভপটিঘমোহানং অঞ্ঞেহি একতো উপ্পত্তিদস্সনেনেৱ তেসম্পি লোভাদীহি একতো উপ্পত্তি দস্সিতাতি ৱেদিতব্বা. সেসং উত্তানত্থমেৱাতি.

অট্ঠকথাকণ্ডৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

চত্তাৰি চ সহস্সানি, পুন তীণি সতানি চ;

অট্ঠসালিনিযা এতে, পদা লীনত্থজোতকা.

ধম্মমিত্তোতি নামেন, সক্কচ্চং অভিযাচিতো;

আনন্দোইতি নামেন, কতা গন্থা সুবুদ্ধিনাতি.

ইতি অট্ঠসালিনিযা লীনত্থপদৱণ্ণনা

ধম্মসঙ্গণী-মূলটীকা সমত্তা.