৩. নিক্খেপকণ্ডং
তিকনিক্খেপকথাৱণ্ণনা
৯৮৫. সব্বেসন্তি চিত্তুপ্পাদৱসেন ৰূপাসঙ্খতৱসেন চ ভিন্নানং সব্বেসং ফস্সাদিচক্খাদিপদভাজননযেন ৱিত্থাৰিতো. তত্থ পন অসঙ্খতস্স ভেদাভাৱতো অসঙ্খতা ধাতূত্ৱেৱ পদভাজনং দট্ঠব্বং. যেৱাপনকানং পন সুখুমুপাদাযৰূপস্স চ ইন্দ্ৰিযৱিকাৰপৰিচ্ছেদলক্খণৰূপুপত্থম্ভকভাৱৰহিতস্স হদযৱত্থুস্স পদুদ্ধাৰেন ইধ নিদ্দেসানৰহত্তা নিদ্দেসো ন কতোতি দট্ঠব্বো. ন হি তথাগতস্স ধম্মেসু আচৰিযমুট্ঠি অত্থীতি. নিক্খিপিত্ৱাতি ৱিত্থাৰদেসনং ঠপেত্ৱা, অপনেত্ৱাতি অত্থো, ৱিত্থাৰদেসনং অন্তোগধং কত্ৱাতি ৱা. গাথাত্থো নিদানে ৱুত্তো এৱ.
মূলৱসেন পচ্চযভাৱো হেতুপচ্চযত্থো. পভৱতি এতস্মাতি পভৱো, সো এৱ ‘‘জনকো’’তি ৱিসেসিতো. সমুট্ঠাতি এতেনাতি সমুট্ঠানং, তস্স ৱিসেসনং নিব্বত্তকন্তি. সব্বানি ৱা এতানি পৰিযাযৱচনানি. অত্থৱসেনাতি কস্মা ৱুত্তং, ননু কুসলমূলানং হেতুভাৱতো ধম্মৱসেনাতি যুত্তন্তি? সচ্চমেতং, অলোভাদীনং পন তিণ্ণং সমানস্স মূলট্ঠস্স ৱসেন দস্সিততং সন্ধায ‘‘অত্থৱসেনা’’তি ৱুত্তং. ইমিনা ধম্মোতি ভাৱো, অত্থোতি ধম্মকিচ্চং অধিপ্পেতন্তি ৱিঞ্ঞাযতি. ‘‘অলোভো নিদানং কম্মানং সমুদযাযা’’তিআদিৱচনতো (অ. নি. ৩.৩৪) তানি কুসলমূলানি সমুট্ঠানং এতস্সাতিপি তংসমুট্ঠানং. তং পন তেহি সমুট্ঠিতং হোতীতি ‘‘অলোভাদীহি সমুট্ঠিত’’ন্তি আহ. তে কুসলমূলতংসম্পযুত্তা সমুট্ঠানং এতস্সাতিপি অত্থো সম্ভৱতি. এত্থ পন চেতনং ঠপেত্ৱা অঞ্ঞে ‘‘তংসম্পযুত্তা’’তি সমুট্ঠানভাৱে ৱত্তব্বা. তত্থ মূলেহি অত্তনো পচ্চযতো কুসলে পৰিযাদিযতি, খন্ধেহি সভাৱতো, কম্মেহি অঞ্ঞস্স নিব্বত্তনকিচ্চতো. মূলেহি চ কুসলানং অনৱজ্জতায হেতুং দস্সেতি, খন্ধেহি তংসম্পযোগকতং অনৱজ্জসভাৱং, কম্মেহি সুখৱিপাকতং. মূলেহি ৱা নিদানসম্পত্তিযা আদিকল্যাণতং, খন্ধেহি সভাৱসম্পত্তিযা মজ্ঝেকল্যাণতং, কম্মেহি নিব্বত্তিসম্পত্তিযা পৰিযোসানকল্যাণতং.
৯৮৬. তং …পে… উদ্ধং অকুসলং নাম নত্থীতি কস্মা ৱুত্তং, ননু ৱিচিকিচ্ছুদ্ধচ্চসহগতমোহো অত্থীতি? সচ্চমেতং, তেন পন ৱিনা তংসম্পযুত্ততা নত্থীতি তংসম্পযুত্তেসু গহিতেসু মোহো গহিতো এৱাতি কত্ৱা ‘‘ততো উদ্ধং নত্থী’’তি ৱুত্তং অঞ্ঞত্থ অভাৱা. একস্মিং ঠিতং একট্ঠং, সহজভাৱেন একট্ঠং সহজেকট্ঠং. পহাতব্বন্তি পহানং, পহানভাৱেন একট্ঠং পহানেকট্ঠং. যেন হি যং সহ পহাতব্বং, তেন তং একস্মিং পুগ্গলে ঠিতং হোতি, একস্মিং সমুচ্ছিন্নে অসমুচ্ছিন্নে চ ইতৰস্স সমুচ্ছিন্নতায অসমুচ্ছিন্নতায চ ৱসেন অঞ্ঞমঞ্ঞাৱিৰহিততো.
৯৮৭. তীণি লক্খণানীতি অনিচ্চদুক্খঅনত্ততা. নামকসিণসত্তপঞ্ঞত্তিযো তিস্সো পঞ্ঞত্তিযো. পৰমত্থে অমুঞ্চিত্ৱা ৱোহৰিযমানা ৱিহাৰমঞ্চাদিকা উপাদাপঞ্ঞত্তি সত্তপঞ্ঞত্তিগ্গহণেন গহিতাতি ৱেদিতব্বা, এতানি চ লক্খণাদীনি হেট্ঠা দ্ৱীসু কণ্ডেসু ৱিঞ্ঞত্তিআদীনি ৱিয ন ৱুত্তানি, ন চ সভাৱধম্মাতি কত্ৱা ন লব্ভন্তীতি ৱুত্তানি. ন হি কোচি সভাৱো কুসলত্তিকাসঙ্গহিতোতি ৱত্তুং যুত্তন্তি.
৯৮৮. সুখভূমীতি কামাৱচৰাদযোপি যুজ্জন্তি. সুখসহগতা হি কামাৱচৰাদিভূমি সুখভূমি. কামাৱচৰাদিভূমীতি চ কামাৱচৰাদিতায ধম্মা এৱ ৱুচ্চন্তীতি কামাৱচৰাদিচিত্তুপ্পাদেসূতি অত্থতো ৱিঞ্ঞাযতি. এৱঞ্চ কত্ৱা ‘‘সুখভূমিয’’ন্তি ৱত্ৱা তস্সা এৱ ৱিভাগদস্সনত্থং ‘‘কামাৱচৰে’’তিআদি ৱুত্তং. ভূমি-সদ্দো চ অভিধম্মে কামাৱচৰাদীসু নিৰুড়্হোতি ‘‘চতূসু ভূমীসু কুসল’’ন্তিআদীসু (ধ. স. ১৩৮৪) অঞ্ঞভূমিগ্গহণং ন হোতীতি. পাড়িতো চাতি ‘‘ৱিসিট্ঠানং পাকাতি ৱিপাকা’’তিআদিৱচনত্থৱিভাৱনেন পাড়িতো. ‘‘ৱিপক্কভাৱমাপন্নানং অৰূপধম্মানমেতং অধিৱচন’’ন্তিআদিনা ভাসিতত্থৱিভাৱনেন অত্থতো চ. নামপৰিচ্ছেদাদীহি তিকদুকানং ৱৱত্থানদস্সনেন ৱা পাড়িতো, তদত্থৱিঞ্ঞাপনেন অত্থতো.
৯৯১. সালিফলন্তি সালিপাকমাহ.
৯৯৪. অম্হাকং মাতুলত্থেৰোতি পুগ্গলাৰম্মণস্সপি উপাদানস্স উপাদানক্খন্ধা এৱ পচ্চযো, ন লোকুত্তৰা, কো পন ৱাদো খন্ধাৰম্মণস্স. তেনাহ ‘‘অগ্গহিতানী’’তি.
৯৯৮. যথা উপাদানেহি অগ্গহেতব্বা অনুপাদানিযা, এৱং সংকিলেসেহি অগ্গহেতব্বা অসংকিলেসিকাতি কত্ৱা ‘‘অসং…পে… এসেৱ নযো’’তি আহ.
১০০৬. দিট্ঠিযা গহিতো অত্তা ন ৱিজ্জতি. যেসু পন ৱিপল্লত্থগাহো, তে উপাদানক্খন্ধাৱ ৱিজ্জন্তি. তস্মা যস্মিং অৱিজ্জমাননিচ্চাদিৱিপৰিযাসাকাৰগহণং অত্থি, সোৱ উপাদানক্খন্ধপঞ্চকসঙ্খাতো কাযো. তত্থ নিচ্চাদিআকাৰস্স অৱিজ্জমানতাদস্সনত্থং ৰুপ্পনাদিসভাৱস্সেৱ চ ৱিজ্জমানতাদস্সনত্থং ৱিজ্জমানো কাযোতি ৱিসেসেত্ৱা ৱুত্তো, লোকুত্তৰা পন ন কদাচি অৱিজ্জমানাকাৰেন গয্হন্তীতি ন ইদং ৱিসেসনং অৰহন্তি. সক্কাযে দিট্ঠি, সতী ৱা কাযে দিট্ঠি সক্কাযদিট্ঠি. অত্তনা গহিতাকাৰস্স অৱিজ্জমানতায সযমেৱ সতী, ন তায গহিতো অত্তা অত্তনিযং ৱাতি অত্থো. অযং পনত্থো সম্ভৱতীতি কত্ৱা ৱুত্তো, পুৰিমো এৱ পন পধানো. দুতিযে হি দিট্ঠিযা ৱত্থু অৱিসেসিতং হোতি. কাযোতি হি খন্ধপঞ্চকে ৱুচ্চমানে লোকুত্তৰাপনযনং নত্থি. ন হি লোকুত্তৰেসু কায-সদ্দো ন ৱত্ততি. কাযপস্সদ্ধিআদীসু হি লোকুত্তৰেসু কায-সদ্দোপি লোকুত্তৰক্খন্ধৱাচকোতি. সীলেনাতি সুদ্ধিযা অহেতুভূতেন সীলেন. গহিতসমাদানন্তি উপ্পাদিতপৰামাসোৱ. সো হি সমাদিযন্তি এতেন কুক্কুৰসীলৱতাদীনীতি ‘‘সমাদান’’ন্তি ৱুত্তো. তত্থ অৱীতিক্কমনীযতায সীলং, ভত্তিৱসেন সততং চৰিতব্বতায ৱতং দট্ঠব্বং.
১০০৭. ইধেৱ তিট্ঠমানস্সাতি ইমিস্সাযেৱ ইন্দসালগুহাযং তিট্ঠমানস্স. ৱাচুগ্গতকৰণং উগ্গহো. অত্থপৰিপুচ্ছনং পৰিপুচ্ছা. কুসলেহি সহ চোদনাপৰিহৰণৱসেন ৱিনিচ্ছযকৰণং ৱিনিচ্ছযো. বহূনং নানপ্পকাৰানং সক্কাযদিট্ঠীনং অৱিহতত্তা তা জনেন্তি, তাহি জনিতাতি ৱা পুথুজ্জনা. অৱিঘাতমেৱ ৱা জন-সদ্দো ৱদতি. পুথু সত্থাৰানং মুখুল্লোকিকাতি এত্থ পুথূ জনা এতেসন্তি পুথুজ্জনাতি ৱচনত্থো. পুথু…পে… অৱুট্ঠিতাতি এত্থ জনেতব্বা, জাযন্তি ৱা এত্থাতি জনা, গতিযো. পুথূ জনা এতেসন্তি পুথুজ্জনা. ইতো পৰে জাযন্তি এতেহীতি জনা, অভিসঙ্খাৰাদযো. তে এতেসং পুথূ ৱিজ্জন্তীতি পুথুজ্জনা. অভিসঙ্খৰণাদিঅত্থো এৱ ৱা জন-সদ্দো দট্ঠব্বো. ৰাগগ্গিআদযো সন্তাপা. তে এৱ সব্বেপি ৱা কিলেসা পৰিড়াহা. পুথু পঞ্চসু কামগুণেসূতি এত্থ জাযতীতি জনো, ‘‘ৰাগো গেধো’’তি এৱমাদিকো. পুথু জনো এতেসন্তি পুথুজ্জনা. পুথূসু ৱা জনা জাতা ৰত্তাতি এৱং ৰাগাদিঅত্থো এৱ জন-সদ্দো দট্ঠব্বো. পলিবুদ্ধাতি সম্বদ্ধা উপদ্দুতা ৱা. অস্সুতৱাতি এতেন অন্ধতা ৱুত্তাতি ‘‘অন্ধপুথুজ্জনো ৱুত্তো’’তি আহ.
অনযেতি অৱড্ঢিযং. সব্বত্থ নিৰুত্তিলক্খণেন পদসিদ্ধি ৱেদিতব্বা. অনেকেসু চ কপ্পসতসহস্সেসু কতং জানন্তি, পাকটঞ্চ কৰোন্তি উপকাৰং সতিজননআমিসপটিগ্গহণাদিনা পচ্চেকসম্বুদ্ধা, তথেৱ দুক্খিতস্স সক্কচ্চং কাতব্বং কৰোন্তি. সম্মাসম্বুদ্ধো পন অসঙ্খ্যেয্যঅপ্পমেয্যেসুপি কতং উপকাৰং মগ্গফলানং উপনিস্সযঞ্চ জানাতি, পাকটঞ্চ কৰোতি, সীহো ৱিয চ জৱং সব্বত্থ সক্কচ্চমেৱ ধম্মদেসনং কৰোতি. অৰিযভাৱোতি যেহি যোগতো অৰিযা ৱুচ্চন্তি, তে মগ্গফলধম্মা দট্ঠব্বা. অৰিযকৰধম্মা অনিচ্চদস্সনাদযো, ৱিপস্সিযমানা ৱা অনিচ্চাদযো.
সোতানীতি তণ্হাদিট্ঠিকিলেসদুচ্চৰিতঅৱিজ্জাসোতানি. ‘‘সোতানং সংৱৰং ব্ৰূমী’’তি ৱত্ৱা ‘‘পঞ্ঞাযেতে পিধীযৰে’’তি ৱচনেন সোতানং সংৱৰো পিদহনং সমুচ্ছেদঞাণন্তি ৱিঞ্ঞাযতি. খন্তীতি অধিৱাসনা, সা চ তথাপৱত্তা খন্ধা. পঞ্ঞাতি একে, অদোসো এৱ ৱা. কাযদুচ্চৰিতাদীনন্তি দুস্সীল্যসঙ্খাতানং কাযৱচীদুচ্চৰিতানং মুট্ঠস্সচ্চসঙ্খাতস্স পমাদস্স অভিজ্ঝাদোমনস্সানং পাপকানং অক্খন্তিঅঞ্ঞাণকোসজ্জানঞ্চ. অনুপেক্খা সঙ্খাৰেহি অৱিৱট্টনং, সালযতাতি অত্থো. ধম্মট্ঠিতিযং পটিচ্চসমুপ্পাদে পটিলোমভাৱো সস্সতুচ্ছেদগাহো, তপ্পটিচ্ছাদকমোহো ৱা. নিব্বানে পটিলোমভাৱো সঙ্খাৰেসু ৰতি, নিব্বানপটিচ্ছাদকো মোহো ৱা. সঙ্খাৰনিমিত্তগ্গাহোতি যাদিসস্স কিলেসস্স অপ্পহীনত্তা ৱিপস্সনা সঙ্খাৰনিমিত্তং ন মুঞ্চতি, সো কিলেসো দট্ঠব্বো. সঙ্খাৰনিমিত্তগ্গহণস্স অতিক্কমনং ৱা পহানং.
চতুন্নং অৰিযমগ্গানং ভাৱিতত্তা অচ্চন্তং অপ্পৱত্তিভাৱেন যং পহানন্তি যোজনা ৱেদিতব্বা. কেন পন পহানন্তি? অৰিযমগ্গেহেৱাতি ৱিঞ্ঞাযমানো অযমত্থো তেসং ভাৱিতত্তা অপ্পৱত্তিৱচনেন. সমুদযপক্খিকস্সাতি এত্থ চত্তাৰোপি মগ্গা চতুসচ্চাভিসমযাতি কত্ৱা তেহি পহাতব্বেন তেন তেন সমুদযেন সহ পহাতব্বত্তা সমুদযসভাগত্তা চ সচ্চৱিভঙ্গে চ সব্বকিলেসানং সমুদযভাৱস্স ৱুত্তত্তা ‘‘সমুদযপক্খিকা’’তি দিট্ঠিআদযো ৱুচ্চন্তি. কাযৱাচাচিত্তানং ৱিৰূপপ্পৱত্তিযা নযনং অপযাপনং, কাযদুচ্চৰিতাদীনং ৱিনাসনযনং ৱা ৱিনযো, তেসং ৱা জিম্হপ্পৱত্তিং ৱিচ্ছিন্দিত্ৱা উজুকনযনং ৱিনযনং. এসেসেতি এসো সো এৱ, অত্থতো অনঞ্ঞোতি অত্থো. তজ্জাতেতি অত্থতো তংসভাৱোৱ. সপ্পুৰিসো অৰিযসভাৱো, অৰিযো চ সপ্পুৰিসভাৱোতি অত্থো.
অদ্ৱযন্তি দ্ৱযতাৰহিতং, ৱণ্ণমেৱ ‘‘অচ্চী’’তি গহেত্ৱা অচ্চিং ৱা ‘‘ৱণ্ণো এৱা’’তি তেসং একত্তং পস্সন্তো ৱিয যথাতক্কিতং অত্তানং ‘‘ৰূপ’’ন্তি, যথাদিট্ঠং ৱা ৰূপং ‘‘অত্তা’’তি গহেত্ৱা তেসং একত্তং পস্সন্তো দট্ঠব্বো. এত্থ চ ‘‘ৰূপং অত্তা’’তি ইমিস্সা পৱত্তিযা অভাৱেপি ৰূপে অত্তগ্গহণং পৱত্তমানং অচ্চিযং ৱণ্ণগ্গহণং ৱিয. উপমাযো চ অনঞ্ঞত্তাদিগ্গহণনিদস্সনৱসেনেৱ ৱুত্তা, ন ৱণ্ণাদীনং ৱিয অত্তনো ৱিজ্জমানত্তস্স, অত্তনো ৱিয ৱা ৱণ্ণাদীনং অৱিজ্জমানত্তস্স দস্সনত্থং.
১০০৮. সৰীৰনিপ্ফত্তিযাতি সৰীৰপাৰিপূৰিযা. নিচ্ছেতুং অসক্কোন্তো ৱিচিনন্তো কিচ্ছতীতি ৱিচিকিচ্ছা. ইদপ্পচ্চযানং ভাৱোতি জাতিআদিসভাৱমেৱ আহ, জাতিআদীনং ৱা জৰামৰণাদিউপ্পাদনসমত্থতং. সা পন জাতিআদিৱিনিমুত্তা নত্থীতি তেসংযেৱাধিৱচনং হোতি ‘‘ইদপ্পচ্চযতা’’তি.
১০০৯. ইধ অনাগতকিলেসা ‘‘তদেকট্ঠা কিলেসা’’তি ৱুচ্চন্তীতি তে দস্সেতুং ‘‘ইমিস্সা চ পাড়িযা’’তিআদি আৰদ্ধং. সহজেকট্ঠৱসেনাতি তত্থ উপ্পন্নদিট্ঠিযা সহজেকট্ঠৱসেনাতি অত্থতো ৱিঞ্ঞাযতি. তংসম্পযুত্তোতি তেহি সংযোজনকিলেসেহি সম্পযুত্তোতিপি অত্থো যুজ্জতি. তথা তে সংযোজনকিলেসা সমুট্ঠানং এতস্সাতি তংসমুট্ঠানন্তি ৱা. সংযোজনৰহিতেহি চ পন কিলেসেহি সম্পযুত্তানং সমুট্ঠিতানঞ্চ সব্ভাৱতো কিলেসেহেৱ যোজনা কতা.
১০১১. সংযোজনাদীনং ৱিযাতি সংযোজনতদেকট্ঠকিলেসাদীনং যথাৱুত্তানং ৱিয. তেহীতি দস্সনভাৱনামগ্গেহি. অভিসঙ্খাৰৱিঞ্ঞাণং কুসলাকুসলং, নামৰূপঞ্চ ৱিপাকন্তি কত্ৱা ‘‘কুসলাদীনম্পি পহানং অনুঞ্ঞাত’’ন্তি আহ.
১০১৩. হেতূ চেৱাতি ‘‘পহাতব্বহেতুকা’’তি এতস্মিং সমাসপদে একদেসেন সমাসপদত্থং ৱদতি. এত্থ চ পুৰিমনযেন ‘‘ইমে ধম্মা দস্সনেনপহাতব্বহেতুকা’’তি ইমেযেৱ দস্সনেনপহাতব্বহেতুকা, ন ইতো অঞ্ঞেতি অযং নিযমো পঞ্ঞাযতি, ন ইমে দস্সনেনপহাতব্বহেতুকাযেৱাতি. তস্মা ইমেসং দস্সনেনপহাতব্বহেতুকভাৱো অনিযতো ৱিচিকিচ্ছাসহগতমোহস্স অহেতুকত্তাতি পুৰিমনযো ৱিৱৰণীযত্থৱা হোতি. তস্মা পুৰিমনযেন ধম্মতো দস্সনেনপহাতব্বহেতুকে নিক্খিপিত্ৱা অত্থতো নিক্খিপিতুং দুতিযনযো ৱুত্তো.
১০২৯. মহগ্গতা ৱা ইদ্ধিৱিধাদযো. অপ্পমাণাৰম্মণা মহগ্গতা চেতোপৰিযপুব্বেনিৱাসানাগতংসঞাণসম্পযুত্তা.
১০৩৫. অনন্তৰে নিযুত্তানি, অনন্তৰফলপ্পযোজনানি, অনন্তৰফলকৰণসীলানি ৱা আনন্তৰিকানি. তানি পন পটিপক্খেন অনিৱাৰণীযফলত্তা অন্তৰাযৰহিতানীতি ‘‘অনন্তৰাযেন ফলদাযকানী’’তি ৱুত্তং. অনন্তৰাযানি ৱা আনন্তৰিকানীতি নিৰুত্তিৱসেন পদসিদ্ধি ৱেদিতব্বা. একস্মিম্পীতি পি-সদ্দেন অনেকস্মিম্পি আযূহিতে ৱত্তব্বমেৱনত্থীতি দস্সেতি. ন চ তেসং অঞ্ঞমঞ্ঞপটিবাহকত্তং অত্থি অপ্পটিপক্খত্তা, অপ্পটিপক্খতা চ সমানফলত্তা অনুবলপ্পদানতো চ. ‘‘নত্থি হেতু নত্থি পচ্চযো সত্তানং সংকিলেসাযা’’তি (দী. নি. ১.১৬৮) এৱমাদিকো অহেতুকৱাদো. ‘‘কৰোতো খো কাৰযতো ছিন্দতো ছেদাপযতো…পে… কৰোতো ন কৰীযতি পাপ’’ন্তি (দী. নি. ১.১৬৬) এৱমাদিকো অকিৰিযৱাদো. ‘‘নত্থি দিন্ন’’ন্তি (দী. নি. ১.১৭১; ম. নি. ২.৯৪; ৩.৯১) এৱমাদিকো নত্থিকৱাদো. এতেসু পুৰিমৱাদো বন্ধমোক্খানং হেতুং পটিসেধেতি, দুতিযো কম্মং, ততিযো ৱিপাকন্তি অযমেতেসং ৱিসেসো. তঞ্হীতি অহেতুকাদিনিযতমিচ্ছাদিট্ঠিং, ন পন নিযতভাৱং অপ্পত্তং.
১০৩৯. পচ্চযট্ঠেনাতি মগ্গপচ্চযসঙ্খাতেন সম্পযোগৱিসিট্ঠেন পচ্চযভাৱেনাতি ৱেদিতব্বং. এত্থ চ মগ্গঙ্গানং ঠপনং মগ্গপচ্চযভাৱৰহিতে মগ্গহেতুকে দস্সেতুং, তেন মগ্গহেতুকে অসঙ্কৰতো ৱৱত্থপেতি. সচে পন কোচি ৱদেয্য ‘‘একেকং অঙ্গং ঠপেত্ৱা তংতংসম্পযুত্তানং মগ্গহেতুকভাৱেপি ‘মগ্গঙ্গানি ঠপেত্ৱা’তি ইদং ৱচনং যুজ্জতী’’তি. এৱঞ্হি সতি ততিযনযে ৱিয ইধাপি ‘‘ঠপেত্ৱা’’তি ন ৱত্তব্বং সিযা, ৱুত্তঞ্চেতং, তস্মা ৱুত্তনযেনেৱত্থো ৱেদিতব্বো. মগ্গঙ্গামগ্গঙ্গানঞ্হি সম্পযুত্তানং ৱিসেসদস্সনত্থো অযং নযোতি. সেসমগ্গঙ্গানং পুব্বে ঠপিতানন্তি অধিপ্পাযো. ফস্সাদীনঞ্হি পুৰিমনযেপি মগ্গহেতুকতা সিদ্ধাতি.
সম্মাদিট্ঠিযা দুতিযনযেপি ঠপিতায ততিযনযে সহেতুকভাৱো দস্সিতো. কথং দস্সিতো, ননু অৰিযমগ্গসমঙ্গিস্স ‘‘অলোভো অদোসো ইমে ধম্মা মগ্গহেতূ’’তি (ধ. স. ১০৩৯) অৱত্ৱা ‘‘অলোভো অদোসো অমোহো ইমে ধম্মা মগ্গহেতূ’’তি ৱিসুং সম্মাদিট্ঠিআদিকে মগ্গহেতূ দস্সেত্ৱা ‘‘তংসম্পযুত্তো…পে… ৱিঞ্ঞাণক্খন্ধো’’তি (ধ. স. ১০৩৯) ৱিসুং মগ্গহেতুকানং দস্সিতত্তা ‘‘মগ্গহেতূসু অমোহো’’তি (ধ. স. ১০৩৯) ৱুত্তায সম্মাদিট্ঠিযা মগ্গহেতুকতা ন দস্সিতা সিযা? নো ন দস্সিতা. যথা হি তীণি সংযোজনানি দস্সেত্ৱা ‘‘তদেকট্ঠো লোভো দোসো মোহো, ইমে ধম্মা দস্সনেন পহাতব্বহেতূ’’তি (ধ. স. ১০১৭) ৱিসুং পহাতব্বহেতূ নিযমেত্ৱা ‘‘তদেকট্ঠা চ কিলেসা’’তিআদিৱচনেন (ধ. স. ১০১৭) লোভদোসমোহা চ অঞ্ঞমঞ্ঞসহজেকট্ঠা অঞ্ঞমঞ্ঞসম্পযুত্তা সঙ্খাৰক্খন্ধভূতা চ দস্সনেনপহাতব্বহেতুকাতি দস্সিতা হোন্তি, এৱমিধাপি ‘‘অলোভাদযো ইমে ধম্মা মগ্গহেতূ’’তি নিগমিতাপি অঞ্ঞমঞ্ঞসম্পযুত্তসঙ্খাৰক্খন্ধভাৱতো তংসম্পযুত্তসঙ্খাৰক্খন্ধৱচনেন ‘‘মগ্গহেতুকা’’তি দস্সিতা এৱাতি সিদ্ধং হোতি, সম্মাদিট্ঠিযাপি অমোহোতি ৱুত্তায মগ্গহেতুকভাৱদস্সনং. সচে পন যো দুতিযনযে মগ্গো চেৱ হেতু চাতি ৱুত্তো, ততো অঞ্ঞস্সেৱ অঞ্ঞেন অসাধাৰণেন পৰিযাযেন মগ্গহেতুভাৱং দস্সেত্ৱা তংসম্পযোগতো সম্মাদিট্ঠিযা মগ্গহেতুকভাৱদস্সনত্থো ততিযনযো সিযা. ‘‘অৰিযমগ্গসমঙ্গিস্স অলোভো অদোসো ইমে ধম্মা মগ্গহেতূ’’তিআদি ৱত্তব্বং সিযা. যস্মা পন ‘‘মগ্গহেতূ’’তি ইমিনা অঞ্ঞেন সাধাৰণেন পৰিযাযেন যেসং মগ্গহেতুভাৱো সম্ভৱতি, তে সব্বে ‘‘মগ্গহেতূ’’তি দস্সেত্ৱা তংসম্পযুত্তানং তেসং অঞ্ঞেসঞ্চ মগ্গহেতুকভাৱদস্সনত্থো ততিযনযো, তস্মা তত্থ ‘‘অমোহো’’তিপি ৱুত্তং. ন হি সো মগ্গহেতু ন হোতীতি. ইমে পন তযোপি নযা অত্থৱিসেসৱসেন নিক্খিত্তত্তা অত্থতো নিক্খেপা দট্ঠব্বা. অথ ৱা সৰূপেন ৱচনং ধম্মতো নিক্খেপো, অত্থেন অত্থতোতি এৱম্পি যোজনা সম্ভৱতি. তত্থ দুতিযততিযনযা সৰূপতো হেতুহেতুমন্তুদস্সনৱসেন ধম্মতো নিক্খেপো. পঠমনযো তথাঅদস্সনতো অত্থেন চ মগ্গঙ্গতংসম্পযুত্তানং হেতুহেতুমন্তুভাৱাৱগমনতো অত্থতো নিক্খেপোতি.
১০৪০. যস্মিং সভাৱধম্মে নিন্নপোণপব্ভাৰভাৱেন চিত্তং পৱত্ততি, সো তস্স আৰম্মণাধিপতি ৱেদিতব্বো. চেতোপৰিযঞাণেন জানিত্ৱা পচ্চৱেক্খমানো তেন পচ্চৱেক্খমানোতি ৱুত্তো. এত্থাপীতি এতস্মিম্পি অট্ঠকথাৱচনে, এত্থ ৱা পট্ঠানে মগ্গাদীনি ঠপেত্ৱা অঞ্ঞেসং অধিপতিপচ্চযভাৱস্স অৱচনেনেৱ পটিক্খেপপাড়িযং. অযমেৱত্থোতি অত্তনো মগ্গফলং ঠপেত্ৱাতি অত্থো. ৱীমংসাধিপতেয্যন্তি পধানেন অধিপতিনা সহজাতাধিপতি নিদস্সিতো, তযিদং নযদস্সনমত্তমেৱ হোতীতি অঞ্ঞোপি এৱংপকাৰো সহজাতো মগ্গাধিপতি নিদস্সিতো হোতি, তস্মা ৱীৰিযাধিপতেয্যন্তি চ যোজেতব্বং. ইদম্পি হি অত্থতো ৱুত্তমেৱাতি.
১০৪১. অত্তনো সভাৱো অত্তভাৱো. লদ্ধোকাসস্স কম্মস্স ৱিপাকো কপ্পসহস্সাতিক্কমে উপ্পজ্জতি অনেককপ্পসহস্সাযুকানং সত্তানং, কপ্পসহস্সাতিক্কমেপি ৱা লদ্ধোকাসং যং ভৱিস্সতি, তদপি লদ্ধোকাসমেৱাতি অত্তনো ৱিপাকং সন্ধায ৱুচ্চতি. নত্থি নাম ন হোতীতি অনুপ্পন্নো নাম ন হোতীতি অধিপ্পাযো. উপ্পাদীসু অন্তোগধত্তা ‘‘উপ্পাদিনো ধম্মা’’তি এতেন ৱচনেন ৱুচ্চতীতি কত্ৱা আহ ‘‘উপ্পাদিনো ধম্মা নাম জাতো’’তি. অৰূপসঙ্খাতো অত্তাতি অৰূপভৱঙ্গং আহ. তত্থ আকাসানঞ্চাযতনসঞ্ঞাদিমযো অত্তাতি হি অত্থতো ৱোহাৰো পৱত্তোতি.
যদি পন আযূ…পে… সব্বং ৱিপাকং দদেয্য, অলদ্ধোকাসঞ্চ ৱিপাকং দেতীতি কত্ৱা ৱিপক্কৱিপাকঞ্চ দদেয্য, ততো একস্সেৱ কম্মস্স সব্বৱিপাকেন ভৱিতব্বন্তি অঞ্ঞস্স কম্মস্স ওকাসো ন ভৱেয্য নিৰত্থকত্তা, উপ্পত্তিযাযেৱ ওকাসো ন ভৱেয্য, উপ্পন্নস্স ৱা ফলদানে. অথ ৱা অলদ্ধোকাসস্স ৱিপাকদানে পচ্চযন্তৰৰহিতস্সপি ৱিপাকদানং আপন্নন্তি অৱিজ্জাতণ্হাদিপচ্চযন্তৰখেপকস্স অঞ্ঞস্স অপচযগামিকম্মস্স কম্মক্খযকৰস্স ওকাসো ন ভৱেয্য. ভাৱিতেপি মগ্গে অৱিজ্জাদিপচ্চযন্তৰৰহিতস্স চ কম্মস্স ৱিপচ্চনতো সমত্থতা ন সিযাতি অত্থো. সব্বদা ৱা ৱিপাকপ্পৱত্তিযা এৱ ভৱিতব্বত্তা ৱিপাকতো অঞ্ঞস্স পৱত্তিওকাসো ন ভৱেয্য. তং পনাতি আযূহিতং কম্মং. ইদং পন ধুৱৱিপাকস্স ৱিপাকেন অধুৱৱিপাকস্সপি লদ্ধোকাসস্স ৱিপাকং উপ্পাদীতি দস্সেতুং আৰদ্ধন্তি দট্ঠব্বং. অট্ঠ সমাপত্তিযো চ বলৱৱিৰহে অগ্গমগ্গভাৱনাৱিৰহে চ অপ্পহীনসভাৱতো ধুৱং ৱিপচ্চন্তীতি ধুৱৱিপাকাতি ৱুত্তা. আযূহিতকম্মে ৱুচ্চমানে অনুপ্পন্নং কস্মা ৱুত্তন্তি? যং আযূহিতং ভৱিস্সতি, তত্থাপি আযূহিত-সদ্দপ্পৱত্তিসব্ভাৱা.
১০৫০. উপাদিন্নাতি এত্থ ন উপেতেন আদিন্নাতি অযমত্থো, উপসদ্দো পন উপসগ্গমত্তমেৱ, তস্মা উপাদানাৰম্মণা উপাদানেহি, অঞ্ঞে চ অনভিনিৱেসেন ‘‘অহং মগ্গং ভাৱযিং, মম মগ্গো উপ্পন্নো’’তিআদিকেন গহণেন আদিন্না ইচ্চেৱ উপাদিন্না. উপাদিন্ন-সদ্দেন ৱা অমগ্গফলধম্মাযেৱ ৱুত্তা, ইতৰেহি মগ্গফলধম্মা চাতি ৱেদিতব্বং.
তিকনিক্খেপকথাৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
দুকনিক্খেপকথাৱণ্ণনা
১০৬২. মেত্তাযনৱসেনাতি মেত্তাফৰণৱসেন. ‘‘মেত্তযনৱসেনা’’তি ৱত্তব্বে দীঘং কত্ৱা ৱুত্তন্তি দট্ঠব্বং. মেত্তা, মেদনং ৱা মেত্তাযনং, তঞ্চ সিনেহৱসেন. অনুদযতীতি অনুদাতি ৱত্তব্বে ‘‘অনুদ্দা’’তি দ-কাৰাগমনং কত্ৱা ৱুত্তং. অনুদ্দাযনাকাৰোতি অনুৰক্খণাকাৰো. ৰক্খণঞ্হি দাযনা. অনুদ্দাযিতস্সাতি অনুদ্দায অযিতস্স. ‘‘জাতিপি দুক্খা’’তিআদিং সুণন্তস্স সৱনে, অনিচ্চাদিতো সম্মসন্তস্স সম্মসনে, মগ্গেনেত্থ সম্মোহং ৱিদ্ধংসেন্তস্স পটিৱেধে, পটিৱিজ্ঝিত্ৱা পচ্চৱেক্খন্তস্স পচ্চৱেক্খণেতি চতূসু কালেসু দুক্খে ঞাণং ৱত্ততি.
১০৬৫. চিত্তস্স সংৰঞ্জনং চিত্তস্স সাৰাগো. গিজ্ঝন্তীতি অভিকঙ্খন্তি. সঞ্জংন্তীতি বন্ধন্তি. লগ্গনট্ঠেনাতি সংৱৰণট্ঠেন, ওলম্বনট্ঠেন ৱা. তস্স তস্সেৱ ভৱস্সাতি কামভৱাদিসঙ্খাতস্স ৱিপাককটত্তাৰূপস্স অভিনিব্বত্তিঅত্থং পটিসন্ধিযা পচ্চযভাৱৱসেন পৰিকড্ঢতি. চিত্তমস্স ভৱন্তৰে ৱিধাৱতি নিব্বত্ততি. তণ্হাৱিপ্ফন্দিতনিৱেসো অট্ঠসততণ্হাৱিচৰিতাদিভাৱেন তণ্হাপৱত্তিযেৱ.
সৰিতানীতি ৰাগৱসেন অল্লানি. তংসম্পযুত্তপীতিৱসেন সিনিদ্ধানি সিনেহিতানি. ৱিসতাতি ৱিত্থতা. ৰূপাদীসু তেভূমকধম্মেসু ব্যাপনৱসেন ৱিসটা. পুৰিমৱচনমেৱ ত-কাৰস্স ট-কাৰং কত্ৱা ৱুত্তং. ৱিসালাতি ৱিপুলা. ৱিসক্কতীতি পৰিসপ্পতি, সহতি ৱা. ৰত্তো হি ৰাগৱত্থুনা পাদেন তালিযমানোপি সহতীতি. ওসক্কনং, ৱিপ্ফন্দনং ৱা ৱিসক্কনন্তি ৱদন্তি. অনিচ্চাদিং নিচ্চাদিতো গণ্হন্তী ৱিসংৱাদিকা হোতি. ৱিসংহৰতীতি তথা তথা কামেসু আনিসংসং পস্সন্তী ৱিৱিধেহাকাৰেহি নেক্খম্মাভিমুখপ্পৱত্তিতো চিত্তং সংহৰতি সঙ্খিপতি. ৱিসং ৱা দুক্খং, তং হৰতি ৱহতীতি অত্থো. দুক্খনিব্বত্তকস্স কম্মস্স হেতুভাৱতো ৱিসমূলা, ৱিসং ৱা দুক্খৱেদনামূলং এতিস্সাতি ৱিসমূলা. দুক্খসমুদযত্তা ৱিসং ফলং এতিস্সাতি ৱিসফলা. তণ্হায ৰূপাদিকস্স দুক্খস্সেৱ পৰিভোগো হোতি, ন অমতস্সাতি সা ‘‘ৱিসপৰিভোগা’’তি ৱুত্তা. সব্বত্থ নিৰুত্তিৱসেন পদসিদ্ধি ৱেদিতব্বা. যো পনেত্থ পধানো অত্থো, তং দস্সেতুং পুন ‘‘ৱিসতা ৱা পনা’’তিআদি ৱুত্তং. ইত্থভাৱঞ্ঞথাভাৱন্তি মনুস্সভাৱদেৱাদিভাৱভূতং.
পণিধানকৱসেনাতি চিত্তস্স ৰূপাদীসু ঠপনকৱসেন. অঞ্ঞোপি বন্ধু তণ্হায এৱ হোতি, সো পন অবন্ধুপি হোতি. তণ্হা পন নিচ্চসন্নিস্সিতাতি ‘‘পাটিযেক্কো বন্ধূ’’তি ৱুত্তা. অসনতোতি ব্যাপনতো ভুঞ্জনতো চ. তদুভযং দস্সেতি ‘‘অজ্ঝোত্থৰণতো’’তিআদিনা. আসীসনৱসেনাতি ইচ্ছনৱসেন. অঞ্ঞেনাকাৰেনাতি জপ্পনাজপ্পিতত্তানং জপ্পায অনঞ্ঞত্তদস্সনাকাৰেন. চিত্তং পৰিযুট্ঠাতীতি চিত্তং মূসতি. মাৰপাসোতি মাৰেন গহিততায ৰাগো মাৰপাসো.
১০৬৬. সঙ্খাৰেসু উপ্পন্নো কম্মপথভেদং ন কৰোতীতি এতেন সত্তেসু উপ্পন্নো অট্ঠানকোপো কৰোতীতি ৱিঞ্ঞাযতি. ‘‘অত্থং মে নাচৰি, ন চৰতি, ন চৰিস্সতি, পিযস্স মে মনাপস্স অত্থং নাচৰি, ন চৰতি, ন চৰিস্সতি, অপ্পিযস্স মে অমনাপস্স অনত্থং নাচৰি, ন চৰতি, ন চৰিস্সতী’’তি উপ্পজ্জমানোপি হি কোপো অৱত্থুস্মিং উপ্পন্নত্তা অট্ঠানকোপো এৱ ভৱিতুং যুত্তো. আঘাতেন্তোতি হনন্তো. পুনৰুত্তিদোসো পটিসেধিতোতি দোস-পদস্স পটিৱিৰোধ-পদস্স চ দ্ৱিক্খত্তুং আগতত্তা ৱুত্তং. পটিঘস্স ৱা ৱিসেসনত্থং পুব্বে ‘‘পটিৱিৰোধো’’তি, পদোসাদিৱিসেসনত্থং ‘‘দোসো’’তি চ ৱুত্তং, দুস্সনাদিৱিসেসনত্থং পচ্ছা ‘‘দোসো’’তি, ৱিৰোধৱিসেসনত্থঞ্চ ‘‘পটিৱিৰোধো’’তি ৱুত্তন্তি নত্থি পুনৰুত্তিদোসো.
১০৯১. অনিদ্ধাৰিতপৰিচ্ছেদে ধম্মানং অত্থিতামত্তদীপকে মাতিকুদ্দেসে অপৰিচ্ছেদেন বহুৱচনেন উদ্দেসো কতোতি বহুৱচনেনেৱ পুচ্ছতি – ‘‘কতমে ধম্মা অপ্পচ্চযা’’তি. সভাৱসঙ্খাপৰিচ্ছেদাদিৱসেন হি ধম্মে অজানন্তস্স ৱসেন উদ্দেসো পুচ্ছা চ কৰীযতীতি. তস্মা পৰিচ্ছেদং অকত্ৱা উদ্দিট্ঠা পুচ্ছিতা চ. ইমেতি অসঙ্খতধাতুতো উদ্ধং নত্থীতি দীপনত্থং একম্পি তং নিদ্দিসিত্ৱা বহুৱচনেনেৱ নিগমনং কতং নিদ্দেসতো পুব্বে বোধনেয্যস্স অজাননকালং উপাদায.
১১০১. কিং পন নত্থি, কিং তেন ন ৱুত্তাতি যোজনা কাতব্বা. ইদমেৱ মনোৱিঞ্ঞেয্যন্তি নিযমাভাৱো ৱৱত্থানাভাৱো. চক্খুৱিঞ্ঞাণাদিৱিঞ্ঞেয্যমেৱ চক্খাদিৱিঞ্ঞেয্যন্তি পাড়িযং ৱুত্তন্তি মনোৱিঞ্ঞাণৱিঞ্ঞেয্যেনপি মনোৱিঞ্ঞেয্যেন ভৱিতব্বন্তি কত্ৱা অট্ঠকথায ‘‘কিং পন মনোৱিঞ্ঞাণেনা’’তিআদি ৱুত্তং. কেহিচি ৱিঞ্ঞেয্যা কেহিচি অৱিঞ্ঞেয্যাতি ইদং কামাৱচৰং মনোৱিঞ্ঞাণং আৰম্মণাদিৱসেন ভিন্দিত্ৱা যোজেতব্বং. ৰূপাৱচৰাদিআৰম্মণেন হি কামাৱচৰমনোৱিঞ্ঞাণেন ৰূপৰাগাদিসম্পযুত্তেন চ কামাৱচৰধম্মা ন ৱিঞ্ঞেয্যা, ইতৰেন চ ৱিঞ্ঞেয্যা. এৱং কামাৱচৰানমেৱ আৰম্মণানং কেসঞ্চি সদ্দাদীনং ৰূপাৰম্মণাদীহি অৱিঞ্ঞেয্যতা ৱিঞ্ঞেয্যতা চ যোজেতব্বা, তথা দ্ৱাৰভেদৱসেন. অথ ৱা সোমনস্সসহগতসন্তীৰণং ইট্ঠাৰম্মণমেৱাতি ইতৰং তেন ন ৱিঞ্ঞেয্যং. এৱং উপেক্খাসহগতে কুসলৱিপাকে অকুসলৱিপাকে চাতি সব্বত্থ যথাযোগং যোজেতব্বং. ৰূপাৱচৰাদযো কামাৱচৰৱিপাকাদীহি অৱিঞ্ঞেয্যা, কেচিদেৱ ৱিঞ্ঞেয্যা অৰূপাৱচৰেহীতি যোজেতব্বং অনুৱত্তমানত্তা. নিব্বানেন অৱিঞ্ঞেয্যত্তাতি ‘‘কেহিচি অৱিঞ্ঞেয্যা’’তি ইমস্স পদস্স অত্থসম্ভৱমত্তং সন্ধায ৱুত্তং, ন নিব্বানস্স অনুৱত্তমানমনোৱিঞ্ঞাণভাৱতো.
১১০২. পঞ্চকামগুণিকৰাগোতি উক্কট্ঠৱসেন ৱুত্তং. ভৱাসৱং ঠপেত্ৱা সব্বো লোভো কামাসৱোতি যুত্তং সিযা. সস্সতদিট্ঠিসহগতো ৰাগো ভৱদিট্ঠিসম্পযুত্তত্তা ‘‘ভৱাসৱো’’তি অট্ঠকথাযং ৱুত্তো. ভৱাসৱো পন ‘‘দিট্ঠিগতৱিপ্পযুত্তেসু এৱ উপ্পজ্জতী’’তি পাড়িযং ৱুত্তো. সোপি ৰাগো কামাসৱো ভৱিতুং যুত্তো. দিট্ঠধম্মিকসম্পৰাযিকদুক্খানং কাৰণভূতা কামাসৱাদযোপি দ্ৱিধা ৱুত্তা.
১১০৩. কামাসৱনিদ্দেসে চ কামেসূতি কামৰাগদিট্ঠিৰাগাদিআৰম্মণভূতেসু তেভূমকেসু ৱত্থুকামেসূতি অত্থো সম্ভৱতি. তত্থ হি উপ্পজ্জমানা সা তণ্হা সব্বাপি ন কামচ্ছন্দাদিনামং ন লভতীতি. কত্তুকম্যতাছন্দো অকুসলেপি উপ্পজ্জতি, ন পন ধম্মচ্ছন্দো.
১১০৫. অঞ্ঞং জীৱন্তি গহণং যদিপি উপাদানক্খন্ধেস্ৱেৱ পৱত্ততি, ৰূপে…পে… ৱিঞ্ঞাণে ৱা পন ন পতিট্ঠাতি. ততো অঞ্ঞং কত্ৱা জীৱং গণ্হাতীতি সস্সতদিট্ঠি হোতীতি. ব্ৰহ্মাদিং একচ্চং অত্তানং ‘‘হোতী’’তি নিচ্চতো অঞ্ঞঞ্চ ‘‘ন হোতী’’তি অনিচ্চতো গণ্হন্তস্স ‘‘হোতি চ ন চ হোতী’’তি একচ্চসস্সতদিট্ঠি. ‘‘হোতী’’তি চ পুট্ঠে ‘‘নেৱা’’তি, ‘‘ন হোতী’’তি চ পুট্ঠে ‘‘ন’’ইতি সব্বত্থ পটিক্খিপন্তস্স অমৰাৱিক্খেপদিট্ঠি, অমৰা অনুপচ্ছেদা, অমৰমচ্ছসদিসী ৱা ৱিক্খেপদিট্ঠীতি অত্থো.
পঞ্চকামগুণিকো ৰাগো কামাসৱোতি ৱুত্তোতি কত্ৱা ব্ৰহ্মানং ৱিমানাদীসু ৰাগস্স দিট্ঠিৰাগস্স চ কামাসৱভাৱং পটিক্খিপতি. যদি পন লোভো কামাসৱভৱাসৱৱিনিমুত্তো অত্থি, সো যদা দিট্ঠিগতৱিপ্পযুত্তেসু উপ্পজ্জতি, তদা তেন সম্পযুত্তো অৱিজ্জাসৱো আসৱৱিপ্পযুত্তোতি দোমনস্সৱিচিকিচ্ছুদ্ধচ্চসম্পযুত্তস্স ৱিয তস্সপি আসৱৱিপ্পযুত্ততা ৱত্তব্বা সিযা ‘‘চতূসু দিট্ঠিগতৱিপ্পযুত্তেসু লোভসহগতেসু চিত্তুপ্পাদেসু উপ্পন্নো মোহো সিযা আসৱসম্পযুত্তো সিযা আসৱৱিপ্পযুত্তো’’তি. ‘‘কামাসৱো অট্ঠসু লোভসহগতেসু চিত্তুপ্পাদেসু উপ্পজ্জতী’’তি, ‘‘কামাসৱং পটিচ্চ দিট্ঠাসৱো অৱিজ্জাসৱো’’তি (পট্ঠা. ৩.৩.১) চ ৱচনতো দিট্ঠিসহগতো ৰাগো কামাসৱো ন হোতীতি ন সক্কা ৱত্তুং. কিলেসপটিপাটিযাপি আহৰিতুং ৱট্টতীতি আসৱানং ৱচনং পহাতব্বদস্সনত্থন্তি কত্ৱা তে পহানে আহৰিযমানা পহাতব্বানম্পি তেসং কিলেসানং উদ্দেসক্কমেন আহৰিতুং ৱট্টন্তি পজহনকানং মগ্গানম্পীতি অত্থো.
১১২১. পঠমকমানভাজনীযেতি ‘‘সেয্যোহমস্মী’’তি মানস্স নিদ্দেসে. তত্থ হি ‘‘একচ্চো জাতিযা ৱা গোত্তেন ৱা কোলপুত্তিযেন ৱা ৱণ্ণপোক্খৰতায ৱা ধনেন ৱা অজ্ঝেনেন ৱা কম্মাযতনেন ৱা সিপ্পাযতনেন ৱা ৱিজ্জাট্ঠানেন ৱা সুতেন ৱা পটিভানেন ৱা অঞ্ঞতৰঞ্ঞতৰেন ৱা ৱত্থুনা মানং জপ্পেতি, যো এৱৰূপো মানো মঞ্ঞনা…পে… কেতুকম্যতা চিত্তস্সা’’তি (ৱিভ. ৮৬৬) সেয্যস্স সদিসস্স হীনস্স চ পৱত্তমানো পুগ্গলৱিসেসং অনামসিত্ৱা সেয্যমানো ৱিভত্তোতি ইমমত্থং সন্ধায ‘‘একো মানো তিণ্ণং জনানং উপ্পজ্জতীতি কথিতো’’তি আহ. ন কেৱলঞ্চাযং পঠমকমানভাজনীযে এৱ এৱং কথিতো, দুতিযকততিযকমানভাজনীযেপি কথিতো এৱাতি নিদস্সনমত্থং এতং দট্ঠব্বং. অথ ৱা পুগ্গলে অনিস্সায ৱুত্তানং তিণ্ণম্পি মানানং ভাজনীযং ‘‘পঠমকমানভাজনীযে’’তি আহ. সেয্যস্স ‘‘সেয্যোহমস্মীতি মানো’’তিআদীনঞ্হি পুগ্গলং আমসিত্ৱা ৱুত্তানং নৱন্নং মানানং ভাজনীযং দুতিযকমানভাজনীযং হোতি, তস্স মানৰাসিস্স পুগ্গলং অনামসিত্ৱা ৱুত্তমানৰাসিতো দুতিযততিযকত্তাতি, অথাপি চ যথাৱুত্তে দুতিযকমানভাজনীযে ‘‘একেকস্স তযো তযো মানা উপ্পজ্জন্তীতি কথিত’’ন্তি ইধ ৱুত্তায অত্থৱণ্ণনায সমানদস্সনত্থং ‘‘পঠমকমানভাজনীযে’’তি ৱুত্তং. সো এৱ মানো ইধাগতোতি তত্থ কথিতো এৱ অত্থো যুজ্জতীতি অধিপ্পাযো. মানকৰণৱসেনাতি ‘‘সেয্যো’’তিআদিকিচ্চকৰণৱসেন. অপৰাপৰে উপাদাযাতি ইদং পুৰিমপুৰিমা মানা অপৰাপৰে উপনিস্সযভাৱেন তে উপ্পাদেন্তা অচ্চুগ্গচ্ছন্তীতি ইমমত্থং সন্ধায ৱুত্তং. কেতুকম্যতাচিত্তং অচ্চুগ্গতভাৱং গচ্ছতীতি কত্ৱা চিত্তেনেৱ ৱিসেসিতং.
১১২৬. অক্খমনভাৱপ্পকাসনং খিয্যনং. মনেন পিযকৰণন্তি এৱংপকাৰং পূজনং মাননন্তি ৱুচ্চতীতি অত্থো. ইস্সাকৰণৱসেনাতি লাভাদিঅক্খমনকিচ্চৱসেন.
১১২৭. অৰিযসাৱকাতি ৱচনং ‘‘অৰিযসাৱকানংযেৱ পটিৱেধো অত্থি, তে চ তং ন মচ্ছৰাযন্তী’’তি পটিৱেধধম্মে মচ্ছৰিযাভাৱদস্সনত্থং. গন্থোতি পাড়ি. কথামগ্গোতি অট্ঠকথাপবন্ধো. ধম্মন্তৰন্তি কুসলাদিধম্মং ভিন্দিত্ৱা অকুসলাদিং অত্তনো লোলতায তথাগতভাসিতং তিত্থিযভাসিতং ৱা কৰোন্তো আলোলেস্সতি. অত্তানং আৱিকত্ৱাতি অত্তানং অঞ্ঞথা সন্তং অঞ্ঞথা পৱেদযিত্ৱা. যো পনাতি তিত্থিযো গহট্ঠো ৱা অত্তনো সমযস্স সদোসভাৱং দট্ঠুং অনিচ্ছন্তো অঞ্ঞাণেন অভিনিৱেসেন ৱা.
ব্যাপিতুমনিচ্ছোতি ৱিৱিচ্ছো, তস্স ভাৱো ৱেৱিচ্ছং. অনাদৰোতি মচ্ছৰিযেন দানে আদৰৰহিতো. কটচ্ছুনা গাহো ভত্তস্স কটচ্ছুগ্গাহো, কটচ্ছুগ্গাহো ৱিয কটচ্ছুগ্গাহো. যথা হি কটচ্ছুগ্গাহো যথাৱুত্তে ভত্তে ন সংপসাৰযতি, এৱং মচ্ছৰিযম্পি আৱাসাদীসূতি. গয্হতি এতেনাতি ৱা গাহো, কটচ্ছু এৱ গাহো কটচ্ছুগ্গাহো. সো যথা সঙ্কুটিতগ্গো ন সংপসাৰযতি, এৱং মচ্ছৰিযম্পীতি. আৱৰিত্ৱা গহিতং অগ্গহিতং, তস্স ভাৱো অগ্গহিতত্তং, মচ্ছৰিযং. ‘‘আৱাসাদি পৰেহি সাধাৰণমসাধাৰণং ৱা ময্হেৱ হোতূ’’তি পৱত্তিৱসেন অত্তসম্পত্তিগ্গহণলক্খণতা, ‘‘মা অঞ্ঞস্সা’’তি পৱত্তিৱসেন অত্তসম্পত্তিনিগূহণলক্খণতা চ যোজেতব্বা. যং পন ‘‘পৰসন্তকং গণ্হিতুকামো’’তি ৱুত্তং, তং মচ্ছৰিযস্স পৰসন্তকলোভস্স উপনিস্সযভাৱং দস্সেতুং ৱুত্তন্তি দট্ঠব্বং. যদি হি তং মচ্ছৰিযপ্পৱত্তিদস্সনং, পৰসম্পত্তিগ্গহণলক্খণতা চ ৱত্তব্বা সিযাতি.
১১৪০. অভিজ্ঝাকামৰাগানং ৱিসেসো আসৱদ্ৱযএকাসৱভাৱো সিযা, নঅভিজ্ঝায নোআসৱভাৱো চাতি নোআসৱলোভস্স সব্ভাৱো ৱিচাৰেতব্বো. ন হি অত্থি ‘‘আসৱো চ নোআসৱো চ ধম্মা আসৱস্স ধম্মস্স আসৱস্স চ নোআসৱস্স চ ধম্মস্স হেতুপচ্চযেন পচ্চযো’’তি সত্তমো চ নৱমো চ পঞ্হো. গণনায চ ‘‘হেতুযা সত্তা’’তি ৱুত্তং, ন ‘‘নৱা’’তি. দিট্ঠিসম্পযুত্তে পন লোভে নোআসৱে ৱিজ্জমানে সত্তমনৱমাপি পঞ্হৱিস্সজ্জনং লভেয্যুং, গণনা চ ‘‘হেতুযা নৱা’’তি ৱত্তব্বা সিযা. দিট্ঠিৱিপ্পযুত্তে চ লোভে নোআসৱে ৱিজ্জমানে পুব্বে দস্সিতো দোসোতি.
১১৫৯. কামচ্ছন্দনীৱৰণনিদ্দেসে কামেসূতি তেভূমকেসু সাসৱেসু সব্বেসু ৱত্থুকামেসু. সব্বো হি লোভো কামচ্ছন্দনীৱৰণং. তেনেৱ তস্স আৰুপ্পে উপ্পত্তি ৱুত্তা ‘‘নীৱৰণং ধম্মং পটিচ্চ নীৱৰণো ধম্মো উপ্পজ্জতি ন পুৰেজাতপচ্চযা. আৰুপ্পে কামচ্ছন্দনীৱৰণং পটিচ্চ উদ্ধচ্চনীৱৰণং অৱিজ্জানীৱৰণং. আৰুপ্পে কামচ্ছন্দনীৱৰণং পটিচ্চ থিনমিদ্ধনীৱৰণং উদ্ধচ্চনীৱৰণং অৱিজ্জানীৱৰণ’’ন্তি (পট্ঠা. ৩.৮.১).
১১৬২. ইৰিযাপথিকচিত্তন্তি ইৰিযাপথূপত্থম্ভকং অট্ঠপঞ্ঞাসৱিধং চিত্তং. তত্থ পন বলৱথিনমিদ্ধসহগতং চিত্তং ‘‘ইৰিযাপথং সন্ধাৰেতুং অসক্কোন্ত’’ন্তি ৱুত্তং. ওলীযতীতি ওলম্বতি.
১১৬৩. ওনয্হতীতি ছাদেতি, অৱত্থৰতি ৱা. নানাৰম্মণেসু পৱত্তিনিৱাৰণেন, ৱিপ্ফাৰিকতানিৱাৰণেনেৱ ৱা অন্তোসমোৰোধো. একচ্চানন্তি সিৰীসাদিৰুক্খানং. ৰূপকাযেনেৱ সিযুং, তেন সুখপ্পটিসংৱেদননিব্বানসচ্ছিকিৰিযানং ৰূপতাপত্তি সিযাতি অধিপ্পাযো. তস্মাতি ‘‘কাযস্সা’’তি ৱচনস্স ৰূপত্তাসাধকত্তা. ন হি নামকাযো সুপতীতি ইদং থিনমিদ্ধসমুট্ঠিতৰূপেহি ৰূপকাযস্স গৰুভাৱপ্পত্তং অঙ্গপচ্চঙ্গাদীনং সংসীদনং সোপ্পন্তি সন্ধায ৱুত্তং, ন জাগৰণচিত্তৰহিতং ভৱঙ্গসন্ততিন্তি. তস্স ফলত্তাতি ফলূপচাৰেন ইন্দ্ৰিযং ৱিয মিদ্ধং দস্সেতুং মিদ্ধস্স ফলত্তা ইন্দ্ৰিযনিদ্দেসে ৱিয লিঙ্গাদীনি মিদ্ধনিদ্দেসেপি সোপ্পাদীনি ৱুত্তানীতি অত্থো.
ৰূপকাযস্স অন্তোসমোৰোধো নত্থীতি সো নামকাযে ৱুত্তোতি ৱিঞ্ঞাযতি. তেন সহ ৱুত্তা ওনাহপৰিযোনাহা চ. ৰূপকাযস্স ৱা ৱিপ্ফাৰিকাৱিপ্ফাৰিকভাৱো নাম অত্তনো সভাৱেন নত্থি, নামকাযস্স নামকাযে ৱিপ্ফাৰিকে লহুকো, অৱিপ্ফাৰিকে গৰুকোতি অৱিপ্ফাৰিকভাৱেন ওনাহনাদি নামকাযস্সেৱ হোতীতি ওনাহনাদযোপি নামকাযে ৱিঞ্ঞাযন্তি. তেনাহ ‘‘ন হি ৰূপং নামকাযস্স ওনাহো…পে… হোতী’’তি. আৱৰণভাৱো ৱিয হি ওনাহনাদিভাৱোপি নামকাযস্সেৱ হোতীতি. ইতৰো অধিপ্পাযং অজানন্তো মেঘাদীহি ৰূপেহি ৰূপানং ওনাহনাদিং পস্সন্তো ‘‘ননু চা’’তিআদিমাহ. যদি এৱন্তি যদি ৰূপস্স ওনাহনাদিতা সিদ্ধা, অৰূপস্স ন সিযা, সেতুবন্ধাদীসু ৰূপস্স আৱৰণং দিট্ঠন্তি আৱৰণম্পি অৰূপস্স ন ভৱেয্যাতি অত্থো.
সুৰামেৰযপানং অকুসলন্তি কত্ৱা যুত্তো তস্স উপক্কিলেসভাৱো, সুৰা…পে… পমাদট্ঠানানুযোগস্স চ অকুসলত্তা পঞ্ঞায দুব্বলীকৰণভাৱো যুত্তো, তথাপি পৰস্স অধিপ্পাযং অনুজানিত্ৱা সুৰামেৰযস্স উপক্কিলেসতা পঞ্ঞায দুব্বলীকৰণতা চ উপক্কিলেসানং পঞ্ঞায দুব্বলীকৰণানঞ্চ পচ্চযত্তা ফলৱোহাৰেন ৱুত্তাতি দস্সেন্তো আহ ‘‘ন, পচ্চযনিদ্দেসতো’’তি. এৱমেৱ খোতি যথা জাতৰূপস্স অযো লোহং তিপু সীসং সজ্জন্তি পঞ্চুপক্কিলেসেহি উপক্কিলিট্ঠং জাতৰূপং ন চেৱ মুদু হোতি, ন চ কম্মনিযং, ন চ পভস্সৰং পভঙ্গু চ, ন চ সম্মা উপেতি কম্মায, এৱমেৱ. পচ্চযনিদ্দেসতোতি উপক্কিলেসপঞ্ঞাদুব্বলীকৰণানং পচ্চযভাৱনিদ্দেসতো, পচ্চযে ফলনিদ্দেসতোতি অত্থো. সযমেৱ কিলেসো উপক্কিলেসনিদ্দেসেসু নিদ্দিট্ঠোতি অধিপ্পাযো.
নীৱৰণং হুত্ৱাৱ নীৱৰণসম্পযুত্তে দস্সিযমানে ন নীৱৰণতাদস্সনত্থো আৰম্ভো, অথ খো সিদ্ধনীৱৰণভাৱস্স নীৱৰণসম্পযুত্ততাদস্সনত্থোতি যথালাভৱসেন চ অসম্পযুত্তস্স ৱচনং ন যুজ্জতি. যথা হি তিট্ঠন্তম্পি চৰন্তম্পীতি সিপ্পিসম্বুকাদীসু যথালাভসম্ভৱং তং দ্ৱযং ৱুত্তং, ন এৱং ‘‘থিনমিদ্ধনীৱৰণং সম্পযুত্তম্পি অসম্পযুত্তম্পী’’তি ৱচনং অত্থি, যং যথালাভং সম্ভৱেয্যাতি. চিত্তজস্সাসম্ভৱৱচনতোতি ‘‘চত্তত্তা’’তিআদিৱচনস্স ঝানক্খণে চিত্তজস্স থিনমিদ্ধস্স অসম্ভৱৱচনভাৱতোতি অত্থো, ‘‘চত্তত্তা’’তিআদিৱচনেন ৱা অসম্ভৱস্স ৱচনতো পকাসনতোতি অত্থো.
কামেসু খো পন…পে… সুদিট্ঠোতি ইমিনা কামাদীনৱে অঞ্ঞাণস্স পহানমাহ. তং তত্থ পহানন্তি তং তত্থ ৰূপে পহানন্তি পহানং অপেক্খিত্ৱা ‘‘ত’’ন্তি ৱুত্তং, তং ৱিনযনন্তি ৱা অত্থো. তেন ৰূপস্স অপ্পহাতব্বত্তমেৱ দস্সেতি, ন পন ‘‘ছ ধম্মে পহাযা’’তিআদীসু মিদ্ধস্স অপ্পহাতব্বতাদস্সনতো অঞ্ঞো পকাৰো ৱুত্তো. ন যথা…পে… ৱুত্তন্তি ছ ধম্মা পঞ্চ নীৱৰণানি চ যথা পহাতব্বানেৱ হোন্তানি ‘‘পহাতব্বানী’’তি ৱুত্তানি, ন এৱং ৰূপং পহাতব্বমেৱ হোন্তং ‘‘পহাতব্ব’’ন্তি ৱুত্তন্তি অত্থো.
অঞ্ঞেহি চ সুত্তেহীতি ৱুত্তসুত্তানং দস্সনত্থং ‘‘তথা হী’’তিআদিমাহ. কুসলপ্পৱত্তিং আৱৰন্তীতি আৱৰণা. নীৱাৰেন্তীতি নীৱৰণা. চিত্তং অভিভৱন্তা আৰোহন্তীতি চেতসো অজ্ঝাৰুহা. আৱৰণাদিকিচ্চঞ্চ অৰূপস্সেৱ যুজ্জতি, তথা অন্ধকৰণাদিকিচ্চং. তত্থ চতূসু পদেসু পুৰিমপুৰিমস্স পচ্ছিমপচ্ছিমো অত্থো. সংসাৰদুক্খং ৱিঘাতো, তংজনকতায ৱিঘাতপক্খিকং. চেতসো পৰিযুট্ঠানং অযোনিসোমনসিকাৰতো উপ্পত্তি অকুসলৰাসিভাৱো চ অৰূপস্সেৱ হোতীতি অৰূপমেৱ মিদ্ধং.
১১৬৬. গণভোজনাদিঅকপ্পিযভোজনং কপ্পিযসঞ্ঞী ভুঞ্জিত্ৱা পুন জানিত্ৱা কোচি ৱিপ্পটিসাৰী হোতি, অনৱজ্জঞ্চ ভিক্খুদস্সনচেতিযৱন্দনাদিং ৱজ্জসঞ্ঞী অকত্ৱা কত্ৱা চ কোচি অস্সদ্ধো ৱিপ্পটিসাৰী হোতি. ৱত্থুন্তি মূলং. এৱৰূপন্তি মূলৱসেন এৱংপকাৰন্তি অত্থো. কুক্কুচ্চপদং যেৱাপনকেসু ‘‘কুচ্ছিতং কতং কুকতং, তস্স ভাৱো’’তি ৱুত্তত্থমেৱ. কুক্কুচ্চাযনাকাৰোতি কুক্কুচ্চভাৱনাকাৰো কুক্কুচ্চকৰণাকাৰো কুক্কুচ্চগমনাকাৰো ৱা. এতেন কুক্কুচ্চং কিৰিযভাৱেন দস্সেতি. ‘‘কপ্পতি ন কপ্পতী’’তি পৱত্তচিত্তুপ্পাদোৱ ৱিনযকুক্কুচ্চং.
১১৭৬. চিত্তৱিক্খিপনকিচ্চসামঞ্ঞেন উদ্ধচ্চং কুক্কুচ্চঞ্চ সহ ৱুত্তন্তি ৱেদিতব্বং. কামচ্ছন্দস্স অনাগামিমগ্গেন পহানং উক্কট্ঠনীৱৰণৱসেন ৱুত্তন্তি ৱেদিতব্বং. যদি হি লোভো নোনীৱৰণো সিযা, ‘‘নোনীৱৰণো ধম্মো নীৱৰণস্স ধম্মস্স হেতুপচ্চযেন পচ্চযো’’তিআদি ৱত্তব্বং সিযা, ন চেতং ৱুত্তং. গণনায চ ‘‘হেতুযা চত্তাৰী’’তি ৱুত্তং, ন ‘‘নৱা’’তি. তস্মা সব্বো লোভো কামচ্ছন্দনীৱৰণন্তি অৰহত্তমগ্গেনস্স পহানৱচনং যুত্তং.
১২১৯. কামো চাতি কিলেসকামো চ. পুৰিমদিট্ঠিং উত্তৰদিট্ঠি উপাদিযতীতি পুৰিমদিট্ঠিং ‘‘সস্সতো’’তি গণ্হন্তী উপাদিযতি, পুৰিমদিট্ঠিআকাৰেনেৱ ৱা উপ্পজ্জমানা উত্তৰদিট্ঠি তেনেৱ পুৰিমদিট্ঠিং দড়্হং কৰোন্তী তং উপাদিযতীতি ৱুত্তং. গোসীলগোৱতাদীনীতি তথাভূতং দিট্ঠিমাহ. অভিনিৱেসতোতি অভিনিৱেসভাৱতো, অভিনিৱিসনতো ৱা. অত্তৱাদমত্তমেৱাতি অত্তস্স অভাৱা ‘‘অত্তা’’তি ইদং ৱচনমত্তমেৱ. উপাদিযন্তি দড়্হং গণ্হন্তি. কথং? অত্তাতি. অত্তাতি হি অভিনিৱিসন্তা ৱচনমেৱ দড়্হং কত্ৱা গণ্হন্তীতি অত্থো. এৱং অত্তৱাদমত্তমেৱ উপাদিযন্তীতি ৱুত্তং. ‘‘অত্তৱাদমত্ত’’ন্তি ৱা ৱাচাৱত্থুমত্তমাহ. ৱাচাৱত্থুমত্তমেৱ হি ‘‘অত্তা’’তি উপাদিযন্তি অত্থস্স অভাৱাতি.
১২২১. দিন্নন্তি দানমাহ, তং অফলত্তা ৰূপং ৱিয দানং নাম ন হোতীতি পটিক্খিপতি. মহাৱিজিতযঞ্ঞসদিসো যঞ্ঞো মহাযাগো. আমন্তেত্ৱা হৱনং দানং আহুনং, পাহুনানং অতিথীনং অতিথিকিৰিযা পাহুনং, আৱাহাদীসু মঙ্গলত্থং দানং মঙ্গলকিৰিযা. পৰলোকে ঠিতো ইমং লোকং ‘‘নত্থী’’তি গণ্হাতীতি ইমং লোকং অৱেক্খিত্ৱা পৰলোকো, পৰঞ্চ অৱেক্খিত্ৱা অযং লোকো হোতি গন্তব্বতো আগন্তব্বতো চাতি পৰলোকতো ইধাগমনস্স অভাৱা তত্থেৱ উচ্ছিজ্জনতো চিত্তেন পৰলোকে ঠিতো ইমং লোকং ‘‘নত্থী’’তি গণ্হাতীতি অত্থো ৱেদিতব্বো. ন হি অযং দিট্ঠি পৰলোকে নিব্বত্তস্সেৱ হোতীতি. ইধলোকে ঠিতোতি এত্থাপি অযমেৱ নযো. অযং ৱা এত্থ অত্থো ‘‘সংসৰণপ্পদেসো ইধলোকো চ পৰলোকো চ নাম কোচি নত্থি সংসৰণস্স অভাৱা তত্থ তত্থেৱ উচ্ছিজ্জনতো’’তি. পুৰিমভৱতো পচ্ছিমভৱে উপপতনং উপপাতো, সো যেসং সীলং, তে ওপপাতিকা. তে পন চৱনকা উপপজ্জনকা হোন্তীতি কত্ৱা আহ ‘‘চৱনকউপপজ্জনকসত্তা নত্থীতি গণ্হাতী’’তি. অনুলোমপ্পটিপদন্তি নিব্বানানুকূলং সীলাদিপ্পটিপদং.
১২৩৬. নিপ্পদেসতোৱ গহিতোতি ইমিনা যং আসৱগোচ্ছকে ব্ৰহ্মানং কপ্পৰুক্খাদীসু ৰাগস্স চ দিট্ঠিৰাগস্স চ অসঙ্গহণেন নীৱৰণগোচ্ছকে চ কামচ্ছন্দস্স অনাগামিমগ্গেন পহাতব্বতাদস্সনেন সপ্পদেসত্তং ৱুত্তং, তং নিৱাৰিতং হোতি. অৰহত্তমগ্গেনাতি ৱচনেন চতূহি মগ্গেহি পহাতব্বতা ৱুত্তাতি দট্ঠব্বং. ন হি পুৰিমেহি অতনুকতা মোহাদযো অৰহত্তমগ্গেন পহীযন্তীতি.
১২৮৭. নিৰতিঅত্থেনাতি পীতিৱিৰহেন, বলৱনিকন্তিৱিৰহেন ৱা. ন হি দুক্খায ৱেদনায ৰজ্জন্তীতি. অৱ-সদ্দেন অৱগাহত্থো অধোঅত্থো চাতি দ্ৱিধা অৱ-সদ্দস্স অত্থো ৱুত্তো.
১৩০১. ৱিচিকিচ্ছাসহগতো মোহৰণো পহানেকট্ঠেন দিট্ঠিসম্পযুত্তেন ৰাগৰণেন সৰণো, উদ্ধচ্চসহগতো ৰূপৰাগঅৰূপৰাগসঙ্খাতেন. অৰণৱিভঙ্গসুত্তে (ম. নি. ৩.৩৩৩) পন ‘‘যো কামপটিসন্ধিসুখিনো সোমনস্সানুযোগো হীনো গম্মো পোথুজ্জনিকো অনৰিযো অনত্থসংহিতো, সদুক্খো এসো ধম্মো সউপঘাতো সউপাযাসো সপৰিড়াহো মিচ্ছাপটিপদা. তস্মা এসো ধম্মো সৰণো’’তিআদিৱচনতো ফলভূতদুক্খউপঘাতউপাযাসপৰিড়াহসভাৱভূতো মিচ্ছাপটিপদাভাৱোৱ ‘‘সৰণো’’তি ৱিঞ্ঞাযতীতি তেহি সব্বাকুসলানং সৰণতা সিদ্ধা হোতীতি.
সুত্তন্তিকদুকনিক্খেপকথাৱণ্ণনা
১৩০৩. ৱিৱেচিতত্তাতি ৱিসুং কতত্তা পকাসিতত্তা. অসেসেত্ৱা খেপেতীতি ৱজিৰং অত্তনা পতিতট্ঠানং অসেসেত্ৱা খেপেতি পুন অপাকতিকতাআপাদনেন.
১৩১১. তপ্পতীতি ৱিপ্পটিসাৰী হোতি, অনুসোচতি ৱা.
১৩১৩. অহন্তি ইতি-সদ্দপৰেন অহং-সদ্দেন হেতুভূতেন যো অত্থো ৱিঞ্ঞাযতি, সো সংকথীযতি, উদীৰীযতীতি অত্থো. অঞ্ঞথা হি ৱুচ্চমানস্স ৱচনেন পকাসিযমানস্স পদত্থস্স সঙ্খাদিভাৱে সব্বেসং কুসলাদিধম্মানং অধিৱচনাদিতা সিযাতি. ভাৱোতি সত্তৱেৱচনন্তি ভণন্তি, ধাতুযা ৱা এতং অধিৱচনং. দত্তোতি এত্তাৱতা সত্তপঞ্ঞত্তিং দস্সেত্ৱা অঞ্ঞম্পি উপাদাপঞ্ঞত্তিং দস্সেতুং ‘‘মঞ্চো’’তিআদিমাহ. অহন্তি চ পৱত্তং অধিৱচনং ৱদন্তেন সুণন্তেন চ পুব্বে গহিতসঞ্ঞেন অত্থপ্পকাসনভাৱেন ৱিঞ্ঞাযতি. ন হি তস্মিং অৱিঞ্ঞাতে তদত্থৱিজাননং অত্থীতি ৱিসেসেন অধিৱচনং ‘‘ঞাযতীতি সমঞ্ঞা’’তি ৱুত্তং. এতস্সত্থস্স অহন্তি ইদং অধিৱচনন্তি এৱং ৱা সঞ্ঞাগহণৱসেন ঞাযতি সমঞ্ঞাযতি পাকটা হোতীতি সমঞ্ঞা. পঞ্ঞাপীযতীতি অহন্তি ইদং এতস্স অধিৱচনন্তি এৱং ঠপীযতীতি অত্থো. ৱোহৰীযতীতি ৱুচ্চতি. উদ্ধেয্যন্তি উদ্ধৰিতব্বং. অপি নামসহস্সতোতি অনেকেহিপি নামসহস্সেহীতি অত্থো. সযমেৱ উপপতনসীলং নামং ‘‘ওপপাতিকনাম’’ন্তি ৱুচ্চতি.
কৰীযতীতি কম্মং, নামমেৱ কম্মং নামকম্মং. তথা নামধেয্যং. কৰণঠপনসদ্দাপি হি কম্মত্থা হোন্তীতি. অথ কৰণত্থা, কৰীযতি চ ঠপীযতি চ এতেন অত্থো এৱংনামোতি পঞ্ঞাপীযতীতি কৰণং ঠপনঞ্চ নাম হোতি. অথ ভাৱত্থা, ঞাপনমত্তমেৱ কৰণং ঠপনন্তি চ ৱুত্তং. নামনিৰুত্তি নামব্যঞ্জনন্তি নামমিচ্চেৱ ৱুত্তং হোতি. ন হি পথৱীসঙ্খাতং অত্থপ্পকাৰমত্তং নিৱদতি ব্যঞ্জযতি ৱা পথৱীতি নামং নিৱদতি ব্যঞ্জযতি ৱা, তস্মা অনামস্স নিৰুত্তিব্যঞ্জনভাৱনিৱাৰণত্থং ‘‘নামনিৰুত্তি নামব্যঞ্জন’’ন্তি ৱুত্তং. এৱং নামাভিলাপোতি এত্থাপি নযো. এত্থ পন সঙ্খা সমঞ্ঞা পঞ্ঞত্তি ৱোহাৰোতি চতূহি পদেহি পঞ্ঞাপিতব্বতো পঞ্ঞত্তি ৱুত্তা, ইতৰেহি পঞ্ঞাপনতো.
তত্থ চ ‘‘পুৰিমা উপাদাপঞ্ঞত্তি উপ্পাদৱযকিচ্চৰহিতা লোকসঙ্কেতসিদ্ধা, পচ্ছিমা নামপঞ্ঞত্তি, যায পুৰিমা পঞ্ঞত্তি ৰূপাদযো চ সোতদ্ৱাৰৱিঞ্ঞাণসন্তানানন্তৰমুপ্পন্নেন গহিতপুব্বসঙ্কেতেন মনোদ্ৱাৰৱিঞ্ঞাণসন্তানেন গহিতায পঞ্ঞাপীযন্তী’’তি আচৰিযা ৱদন্তি. এতস্মিং পন ইমিস্সা পাড়িযা অট্ঠকথায চ অত্থে সতি যং ৱুত্তং মাতিকাযং ‘‘ৱচনমত্তমেৱ অধিকাৰং কত্ৱা পৱত্তা অধিৱচনা নাম, সহেতুকং কত্ৱা ৱুচ্চমানা অভিলাপা নিৰুত্তি নাম, পকাৰেন ঞাপনতো পঞ্ঞত্তি নামা’’তি (ধ. স. অট্ঠ. ১০১-১০৮), তেন ৱিৰোধো সিযা. ন হি উপ্পাদৱযকিচ্চৰহিতস্স ৱচনমত্তং অধিকাৰং কত্ৱা পৱত্তি অত্থি উপ্পাদাদিসহিতস্সেৱ পৱত্তিসব্ভাৱতো, ন চ ৱচনৱচনত্থৱিমুত্তস্স নামস্স নিদ্ধাৰেত্ৱা সহেতুকং কত্ৱা ৱুচ্চমানতা অত্থি, নাপি অনিদ্ধাৰিতসভাৱস্স পদত্থস্স তেন তেন পকাৰেন ঞাপনং অত্থীতি.
দুৱিধা চাযং পঞ্ঞত্তি যথাৱুত্তপ্পকাৰাতি অট্ঠকথাৱচনঞ্চ ন দিস্সতি, অট্ঠকথাযং পন ৱিজ্জমানপঞ্ঞত্তিআদযো ছ পঞ্ঞত্তিযোৱ ৱুত্তা. তত্থ ‘‘ৰূপং ৱেদনা’’তিআদিকা ৱিজ্জমানপঞ্ঞত্তি. ‘‘ইত্থী পুৰিসো’’তিআদিকা অৱিজ্জমানপঞ্ঞত্তি. ‘‘তেৱিজ্জো ছড়ভিঞ্ঞো’’তিআদিকা ৱিজ্জমানেন অৱিজ্জমানপঞ্ঞত্তি. ‘‘ইত্থিসদ্দো পুৰিসসদ্দো’’তিআদিকা অৱিজ্জমানেন ৱিজ্জমানপঞ্ঞত্তি. ‘‘চক্খুৱিঞ্ঞাণং সোতৱিঞ্ঞাণ’’ন্তিআদিকা ৱিজ্জমানেন ৱিজ্জমানপঞ্ঞত্তি. ‘‘খত্তিযকুমাৰো ব্ৰাহ্মণকুমাৰো’’তিআদিকা অৱিজ্জমানেন অৱিজ্জমানপঞ্ঞত্তি. ন চেত্থ যথাৱুত্তপ্পকাৰা দুৱিধা পঞ্ঞত্তি ৱুত্তাতি সক্কা ৱিঞ্ঞাতুং. ৱিজ্জমানস্স হি সঙ্খা…পে… অভিলাপো ৱিজ্জমানপঞ্ঞত্তি. অৱিজ্জমানস্স চ সঙ্খাদিকা অৱিজ্জমানপঞ্ঞত্তি. তেসংযেৱ ৱিসেসনৱিসেসিতব্বভাৱেন পৱত্তা সঙ্খাদযো ইতৰাতি.
অৱিজ্জমানপঞ্ঞত্তিৱচনেন পঞ্ঞাপিতব্বা উপাদাপঞ্ঞত্তি, তস্সা পঞ্ঞাপনভূতা নামপঞ্ঞত্তি চ ৱুত্তা, ইতৰেহি নামপঞ্ঞত্তিযেৱ যথাৱুত্তাতি চে? ন, অসিদ্ধত্তা. সতি হি উজুকে পুৰিমে পাড়িঅনুগতে অত্থে অযমত্থো ইমায অট্ঠকথায ৱুত্তোতি অসিদ্ধমেতং. যদি চ সত্তৰথঘটাদিদিসাকালকসিণঅজটাকাসকসিণুগ্ঘাটিমাকাসআকিঞ্চঞ্ঞাযতনৱিসযনিৰোধসমাপত্তিআদিপ্পকাৰা উপাদাপঞ্ঞত্তি অৱিজ্জমানপঞ্ঞত্তি, এতেনেৱ ৱচনেন তস্সা অৱিজ্জমানতা ৱুত্তাতি ন সা অত্থীতি ৱত্তব্বা. যথা চ পঞ্ঞাপিতব্বতো অৱিজ্জমানানং সত্তাদীনং অৱিজ্জমানপঞ্ঞত্তিভাৱো, এৱং ৰূপাদীনং ৱিজ্জমানানং পঞ্ঞপেতব্বতো ৱিজ্জমানপঞ্ঞত্তিভাৱো আপজ্জতি. ততো ‘‘সব্বে ধম্মা পঞ্ঞত্তী’’তি পঞ্ঞত্তিপথেহি অৱিসিট্ঠো পঞ্ঞত্তিধম্মনিদ্দেসো ৱত্তব্বো সিযা. অথাপি পঞ্ঞাপিতব্বপঞ্ঞাপনৱিসেসদস্সনত্থো সঙ্খাদিনিদ্দেসো, তথাপি ‘‘একধম্মো সব্বধম্মেসু নিপততি, সব্বধম্মা একধম্মস্মিং নিপতন্তী’’তিআদিনা পঞ্ঞাপিতব্বানং পঞ্ঞত্তিপথভাৱস্স দস্সিতত্তা পঞ্ঞাপিতব্বানং পঞ্ঞত্তিভাৱে পঞ্ঞত্তিপথা পঞ্ঞত্তিসদ্দেনেৱ ৱুত্তাতি পঞ্ঞত্তিপথপদং ন ৱত্তব্বং সিযা, নাপি সক্কা পঞ্ঞাপিতব্বপঞ্ঞাপনৱিসেসদস্সনত্থো সঙ্খাদিনিদ্দেসোতি ৱত্তুং সঙ্খাদিসদ্দানং সমানত্থত্তা. ৱুত্তঞ্হি ‘‘মৰণেনপি তং পহীযতি, যং পুৰিসো মমিদন্তি মঞ্ঞতী’’তি (মহানি. ৪১) এত্থ ‘‘পুৰিসোতি সঙ্খা সমঞ্ঞা…পে… অভিলাপো’’তি (মহানি. ৪১). তথা ‘‘মাগণ্ডিযোতি তস্স ব্ৰাহ্মণস্স নামং সঙ্খা সমঞ্ঞা’’তিআদি (মহানি. ৭৩). ন চ ‘‘অযং ইত্থন্নামো’’তি সঙ্কেতগ্গহণং ‘‘ৰূপং তিস্সো’’তিআদিৱচনগ্গহণঞ্চ মুঞ্চিত্ৱা অঞ্ঞস্স অসিদ্ধসভাৱস্স অত্থপঞ্ঞাপনে সমত্থতা সম্ভৱতি, তেসঞ্চ অসমত্থতা. যদি হি তেসং ৱিনা পঞ্ঞত্তিযা অত্থপঞ্ঞাপনে অসমত্থতা সিযা, পঞ্ঞত্তিপঞ্ঞাপনে চ অসমত্থতাতি তস্সা অঞ্ঞা পঞ্ঞত্তি ৱত্তব্বা সিযা, তস্সা তস্সাতি অনৱত্থানং, ততো অত্থৱিজাননমেৱ ন সিযা, নাপি সঙ্কেতগ্গহণং সঙ্কেতস্স পঞ্ঞত্তিভাৱে ‘‘অযং ইমস্স ভাসিতস্স অত্থো’’তি ৱা, ‘‘ইমস্সত্থস্স ইদং ৱচনং জোতক’’ন্তি ৱা. সঞ্ঞুপ্পাদমত্তে পন সঙ্কেতগ্গহণে ৱচনস্স ৱচনত্থৱিনিমুত্তস্স কপ্পনে পযোজনং নত্থি. ‘‘বুদ্ধস্স ভগৱতো ৱোহাৰো লোকিযে সোতে পটিহঞ্ঞতি’’ (কথা. ৩৪৭), ‘‘অভিজানাসি নো ত্ৱং আনন্দ ইতো পুব্বে এৱৰূপং নামধেয্যং সুতং যদিদং জনৱসভো’’তি (দী. নি. ২.২৮০), ‘‘নামঞ্চ সাৱেতি কোণ্ডঞ্ঞো অহং ভগৱা’’তিআদীহি (সং. নি. ১.২১৭) চ পঞ্ঞত্তিযা ৱচনভাৱো সিদ্ধো. তস্মা পাড়িযা অট্ঠকথায চ অৱিৰুদ্ধো অত্থো ৱিচাৰেত্ৱা গহেতব্বো.
যদি সত্তাদযো অৱিজ্জমানপঞ্ঞত্তি ন হোন্তি, কা পন অৱিজ্জমানপঞ্ঞত্তি নামাতি? পকাসিতো অযমত্থো ‘‘অৱিজ্জমানানং সত্তাদীনং সঙ্খা…পে… অভিলাপো অৱিজ্জমানপঞ্ঞত্তী’’তি. সত্তাদীনঞ্চ অৱিজ্জমানত্তা অত্থিতা নেৱ ৱত্তব্বা, যে চ ৱদেয্যুং ‘‘ৰূপাদীনি ৱিয অৱিজ্জমানত্তা অৱিজ্জমানতা ৱুত্তা, ন নত্থিভাৱতো’’তি, অযঞ্চ ৱাদো হেৱত্থিকথায পটিসিদ্ধো, ন চ ৰূপং ৱেদনা ন হোতীতি অৱিজ্জমানং নাম হোতি. এৱং সত্তাদযোপি যদি অত্থি, ৰূপাদযো ন হোন্তীতি অৱিজ্জমানাতি ন ৱত্তব্বা. যস্মা পন যেসু ৰূপাদীসু চক্খাদীসু চ তথা তথা পৱত্তমানেসু ‘‘সত্তো ইত্থী ৰথো ঘটো’’তিআদিকা ৱিচিত্তসঞ্ঞা উপ্পজ্জতি, সঞ্ঞানুলোমানি চ অধিৱচনানি, তেহি ৰূপচক্খাদীহি অঞ্ঞো সত্তৰথাদিসঞ্ঞাৱলম্বিতো ৱচনত্থো ৱিজ্জমানো ন হোতি, তস্মা সত্তৰথাদিঅভিলাপা ‘‘অৱিজ্জমানপঞ্ঞত্তী’’তি ৱুচ্চন্তি, ন চ তে ‘‘মুসা’’তি ৱুচ্চন্তি লোকসমঞ্ঞাৱসেন পৱত্তত্তা. ততো এৱ তে অভিলাপা ‘‘সম্মুতিসচ্চ’’ন্তি ৱুচ্চন্তি. সো চ ৱচনত্থো সযং অৱিজ্জমানোপি ৱিজ্জমানস্স ৱচনস্সেৱ ৱসেন পঞ্ঞত্তিৱোহাৰং লভতি, ‘‘সম্মুতিসচ্চ’’ন্তি চ ৱুচ্চতি যথাগহিতসঞ্ঞাৱসেন পৱত্তৱচনত্থভাৱতো. ‘‘সম্মুতিঞাণং সচ্চাৰম্মণমেৱ, নাঞ্ঞাৰম্মণ’’ন্তি (কথা. ৪৩৪) কথায চ ‘‘পথৱীকসিণাদি চীৱৰাদি চ সম্মুতিসচ্চম্হী’’তি ইমিনাৱ অধিপ্পাযেন ৱুত্তন্তি ৱিঞ্ঞাযতি. যস্মা ৰূপাদীসু সন্তানেন পৱত্তমানেসু একত্তগ্গহণৱসেন তে অমুঞ্চিত্ৱা পৱত্তং সত্তাদিগ্গহণং চক্খুৱিঞ্ঞাণাদীনি ৱিয ৰূপাদীসু তেসু খন্ধেসু চক্খাদীসু চ অসন্তং অৱিজ্জমানং সত্তৰথাদিং গণ্হাতি, তস্মা তং পৰিত্তাৰম্মণাদিভাৱেন ন ৱত্তব্বন্তি ৱুত্তং. তথা যং খন্ধসমূহসন্তানং একত্তেন গহিতং উপাদায ‘‘কল্যাণমিত্তো পাপমিত্তো পুগ্গলো’’তি গহণং পঞ্ঞত্তি চ পৱত্ততি, তং তদুপাদানভূতং পুগ্গলসঞ্ঞায সেৱমানস্স কুসলাকুসলানং উপ্পত্তি হোতীতি ‘‘পুগ্গলোপি উপনিস্সযপচ্চযেন পচ্চযো’’তি (পট্ঠা. ১.১.৯) ৱুত্তং. যস্মা পন পুগ্গলো নাম কোচি ভাৱো নত্থি, তস্মা যথা আপোধাতুআদীনি চিত্তেন ৱিৱেচেত্ৱা পথৱীধাতু উপলব্ভতি, ন এৱং ৰূপাদযো খন্ধে ৱিৱেচেত্ৱা পুগ্গলো উপলব্ভতি. পটিসেধিতা চ পুগ্গলকথায পুগ্গলদিট্ঠি. ৱজিৰায চ ভিক্খুনিযা ৱুত্তং –
‘‘কং নু সত্তোতি পচ্চেসি, মাৰ দিট্ঠিগতং নু তে;
সুদ্ধসঙ্খাৰপুঞ্জোযং, নযিধ সত্তুপলব্ভতী’’তি. (সং. নি. ১.১৭১; মহানি. ১৮৬; কথা. ২৩৩);
সত্তোতি পন ৱচনস্স পঞ্ঞত্তিযা পৱত্তিং দস্সেতুং সা এৱমাহ –
‘‘যথাপি অঙ্গসম্ভাৰা, হোতি সদ্দো ৰথো ইতি;
এৱং খন্ধেসু সন্তেসু, হোতি সত্তোতি সম্মুতী’’তি. (সং. নি. ১.১৭১; মহানি. ১৮৬; কথা. ২৩৩);
যদি পুগ্গলো ন ৱিজ্জতি, কথং পুগ্গলগ্গহণস্স সাৰম্মণতা সিযাতি? অৱিজ্জমানস্সপি আৰম্মণস্স গহণতো. অৱিজ্জমানম্পি হি পৰিকপ্পিতং লোকসঞ্ঞাতং ৱা ৱিজ্জমানং ৱা সভাৱভূতং আৰম্মণং গহেত্ৱাৱ উপ্পজ্জনতো সাৰম্মণতা ৱুত্তা. সাৰম্মণাতি হি ৱচনং চিত্তচেতসিকানং আৰম্মণেন ৱিনা অপ্পৱত্তিঞ্ঞেৱ দীপেতি, ন তেহি গহিতস্স আৰম্মণস্স ৱিজ্জমানতং অৱিজ্জমানতং ৱাতি. অযং সঙ্খতাসঙ্খতৱিনিমুত্তস্স অত্থিতাপটিসেধং সব্বথা অনুৱত্তন্তানং ৱিনিচ্ছযো.
১৩১৬. নামকৰণট্ঠেনাতি অঞ্ঞং অনপেক্খিত্ৱা সযমেৱ অত্তনো নামকৰণসভাৱতোতি অত্থো. যঞ্হি পৰস্স নামং কৰোতি, তস্স চ তদপেক্খত্তা অঞ্ঞাপেক্খং নামকৰণন্তি নামকৰণসভাৱতা ন হোতি. তস্মা মহাজনস্স ঞাতীনং গুণানঞ্চ সামঞ্ঞনামাদিকাৰকানং নামভাৱো নাপজ্জতি. যস্স চ অঞ্ঞেহি নামং কৰীযতি, তস্স চ নামকৰণসভাৱতা নত্থীতি নত্থিযেৱ নামভাৱো, ৱেদনাদীনং পন সভাৱসিদ্ধত্তা ৱেদনাদিনামস্স নামকৰণসভাৱতো নামতা ৱুত্তা. পথৱীআদিনিদস্সনেন নামস্স সভাৱসিদ্ধতংযেৱ নিদস্সেতি, ন নামভাৱসামঞ্ঞং, নিৰুড়্হত্তা পন নামসদ্দো অৰূপধম্মেসু এৱ ৱুত্তো, ন পথৱীআদীসূতি ন তেসং নামভাৱো. মাতিকায চ পথৱীআদীনং নামতানাপত্তি ৱুত্তাৱ. ন হি পথৱীআদিনামং ৱিজহিত্ৱা কেসাদিনামেহি ৰূপধম্মানং ৱিয ৱেদনাদিনামং ৱিজহিত্ৱা অঞ্ঞেন নামেন অৰূপধম্মানং ৱোহৰিতব্বেন পিণ্ডাকাৰেন পৱত্তি অত্থীতি.
অথ ৱা ৰূপধম্মা চক্খাদযো ৰূপাদযো চ তেসং পকাসকপকাসিতব্বভাৱতো ৱিনা নামেন পাকটা হোন্তি, ন এৱং অৰূপধম্মাতি অধিৱচনসম্ফস্সো ৱিয নামাযত্তগহণীযভাৱেন ‘‘নাম’’ন্তি ৱুত্তা, পটিঘসম্ফস্সোপি ন চক্খাদীনি ৱিয নামেন ৱিনা পাকটোতি ‘‘নাম’’ন্তি ৱুত্তো. অৰূপতায ৱা অঞ্ঞনামসভাগত্তা সঙ্গহিতোযং, অঞ্ঞফস্সসভাগত্তা ৱা. ৱচনত্থোপি হি ‘‘ৰূপযতীতি ৰূপং, নামযতীতি নাম’’ন্তি ইধ পচ্ছিমপুৰিমানং সম্ভৱতি. ৰূপযতীতি ৱিনাপি নামেন অত্তানং পকাসযতীতি অত্থো, নামযতীতি নামেন ৱিনা অপাকটভাৱতো অত্তনো পকাসকং নামং কৰোতীতি অত্থো. আৰম্মণাধিপতিপচ্চযতাযাতি সতিপি ৰূপস্স আৰম্মণাধিপতিপচ্চযভাৱে ন পৰমস্সাসভূতং নিব্বানং ৱিয সাতিসযং তংনামনসভাৱেন পচ্চযোতি নিব্বানমেৱ ‘‘নাম’’ন্তি ৱুত্তং.
১৩১৮. ৱট্টমূলসমুদাচাৰদস্সনত্থন্তি সত্তানং ৱট্টমূলসমুদাচাৰো নাম অৱিজ্জা চ ভৱতণ্হা চ, তংদস্সনত্থন্তি অত্থো. তত্থ সমুদাচৰতীতি সমুদাচাৰো, ৱট্টমূলমেৱ সমুদাচাৰো ৱট্টমূলসমুদাচাৰো, ৱট্টমূলদস্সনেন ৱট্টমূলানং পৱত্তি দস্সিতা হোতীতি ৱট্টমূলানং সমুদাচাৰস্স দস্সনত্থন্তিপি অত্থো.
১৩২০. একেকস্মিঞ্চ অত্তাতি চ লোকোতি চ গহণৱিসেসং উপাদায ‘‘অত্তা চ লোকো চা’’তি ৱুত্তং. একং ৱা খন্ধং অত্ততো গহেত্ৱা অঞ্ঞং অত্তনো উপভোগভূতো লোকোতি গণ্হন্তস্স অত্তনো অত্তানং ‘‘অত্তা’’তি গহেত্ৱা পৰস্স অত্তানং ‘‘লোকো’’তি গণ্হন্তস্স ৱা ৱসেন ‘‘অত্তা চ লোকো চা’’তি ৱুত্তং. তং ভৱিস্সতীতি তং দ্ৱিধাপি গহিতং খন্ধপঞ্চকং ভৱিস্সতীতি নিৱিট্ঠা পৰামসন্তীতি অত্থো.
১৩৩২. সহ সিক্খিতব্বো ধম্মো সহধম্মো, তত্থ ভৱং সহধম্মিকং. কম্মত্থে ৱত্তমানতো দোৱচস্সসদ্দতো আয-সদ্দং অনঞ্ঞত্থং কত্ৱা ‘‘দোৱচস্সায’’ন্তি ৱুত্তন্তি অধিপ্পাযেন ‘‘দুব্বচস্স কম্ম’’ন্তি আহ. দোৱচস্সস্স ৱা অযনং পৱত্তি দোৱচস্সাযং. ৱচনস্স পটিৱিৰুদ্ধৱচনং পটাণিকগহণং. গুণেহি গৰূসু গাৰৱেন ৱসনং গৰুৱাসো. জাতিআদীহি জেট্ঠকেসু পটিস্সুণিতব্বেসু ৱসনং সজেট্ঠকৱাসো. ওত্তপ্পিতব্বা ৱা গৰুনো. হিৰিযিতব্বা জেট্ঠকা. যায চেতনায দুব্বচো হোতি, সা দোৱচস্সতা ভৱিতুং অৰহতীতি ‘‘সঙ্খাৰক্খন্ধোযেৱা’’তি আহ.
১৩৩৩. দু-সদ্দেন যুত্তং নামং দুন্নামং. অনুপসঙ্কমন্তস্সপি অনুসিক্খনং সেৱনাতি অধিপ্পাযেন ‘‘ভজনাতি উপসঙ্কমনা’’তি আহ. সব্বতোভাগেনাতি কাযৱাচাচিত্তেহি আৱি চেৱ ৰহো চ.
১৩৩৬. ৱিনযোতি ৱিভঙ্গখন্ধকা ৱুত্তা. ৱত্থুৱীতিক্কমতো পুব্বে পৰতো চ আপত্তিং আপজ্জন্তো নাম ন হোতীতি সহ ৱত্থুনা আপত্তিং পৰিচ্ছিন্দতি. তেনাহ ‘‘সহ ৱত্থুনা…পে… আপত্তিকুসলতা নামা’’তি. সহ কম্মৱাচাযাতি অব্ভানতিণৱত্থাৰককম্মৱাচায ‘‘অহং, ভন্তে, ইত্থন্নামং আপত্তিং আপজ্জি’’ন্তিআদিকায চ. সহেৱ হি কম্মৱাচায আপত্তিৱুট্ঠানঞ্চ পৰিচ্ছিন্দতীতি. আপত্তিযা ৱা কাৰণং ৱত্থু, ৱুট্ঠানস্স কাৰণং কম্মৱাচাতি কাৰণেন সহ ফলস্স জাননৱসেন ‘‘সহ ৱত্থুনা সহ কম্মৱাচাযা’’তি ৱুত্তং.
১৩৩৮. অযমেৱত্থো সহ পৰিকম্মেনাতি এত্থ ৱুত্তো. ৱুট্ঠানকপঞ্ঞাযাতি ৱুট্ঠানস্স কাৰণভূতায পৰিকম্মপঞ্ঞায.
১৩৪০. ধাতুৱিসযা সব্বাপি পঞ্ঞা ধাতুকুসলতা, তদেকদেসা মনসিকাৰকুসলতাতি অধিপ্পাযেন পুৰিমপদেপি উগ্গহমনসিকাৰজাননপঞ্ঞা ৱুত্তা. পুৰিমপদে ৱা ৱাচুগ্গতায ধাতুপাড়িযা মনসিকৰণং ‘‘মনসিকাৰো’’তি ৱুত্তং. তত্থ উগ্গণ্হন্তী মনসিকৰোন্তী ধাতুপাড়িযা অত্থং সুণন্তী গন্থতো চ অত্থতো চ ধাৰেন্তী ‘‘অযং চক্খুধাতু নামা’’তিআদিনা সভাৱতো অট্ঠাৰসেৱাতি গণনতো চ পৰিচ্ছেদং জানন্তী চ পঞ্ঞা উগ্গহপঞ্ঞাদিকা ৱুত্তা. পচ্ছিমপদে পঞ্চৱিধাপি সা পঞ্ঞা উগ্গহোতি ততো চ পৱত্তো অনিচ্চাদিমনসিকাৰো ‘‘উগ্গহমনসিকাৰো’’তি ৱুত্তো, তস্স জাননং পৱত্তনমেৱ, যথা পৱত্তং ৱা উগ্গহং, এৱমেৱ পৱত্তো উগ্গহোতি জাননং উগ্গহজাননং. মনসিকাৰোপি ‘‘এৱং পৱত্তেতব্বো এৱঞ্চ পৱত্তো’’তি জাননং মনসিকাৰজাননং. তদুভযম্পি মনসিকাৰকোসল্লন্তি ৱুত্তং. উগ্গহোপি হি মনসিকাৰসম্পযোগতো মনসিকাৰনিৰুত্তিং লদ্ধুং যুত্তোতি যো চ মনসি কাতব্বো, যো চ মনসিকৰণুপাযো, সব্বো সো মনসিকাৰোতি ৱত্তুং ৱট্টতীতি. তত্থ চ কোসল্লং মনসিকাৰকুসলতাতি.
১৩৪২. তীসুপি ৱা…পে… ৱট্টতীতি তস্সা চ উগ্গহাদিভাৱো ৱুত্তো. সম্মসনং পঞ্ঞা, সা মগ্গসম্পযুত্তা অনিচ্চাদিসম্মসনকিচ্চং সাধেতি নিচ্চসঞ্ঞাদিপজহনতো. মনসিকাৰো সম্মসনসম্পযুত্তো তথেৱ অনিচ্চাদিমনসিকাৰকিচ্চং মগ্গসম্পযুত্তো সাধেতি. তেনাহ ‘‘সম্মসনমনসিকাৰা লোকিযলোকুত্তৰমিস্সকা’’তি. ইমিনা পন পচ্চযেন ইদং হোতীতি এৱং অৱিজ্জাদীনং সঙ্খাৰাদিপচ্চযুপ্পন্নস্স পচ্চযভাৱজাননং পটিচ্চসমুপ্পাদকুসলতাতি দস্সেতি.
১৩৪৪. অম্ববীজাদীনি অনুপাদিন্নকদস্সনত্থং ৱুত্তানি. সোতৱিঞ্ঞাণাদীনং ৱিসভাগা অননুৰূপা অনুপ্পাদকাযেৱ চক্খাদযো ‘‘ৱিসভাগপচ্চযা’’তি ৱুত্তা, তেহি অনুপ্পজ্জমানানেৱ চ সোতৱিঞ্ঞাণাদীনি ‘‘ৱিসভাগপচ্চযসমুপ্পন্নধম্মা’’তি. সোতৱিঞ্ঞাণেন ৱা ৱিসভাগস্স চক্খুৱিঞ্ঞাণস্স পচ্চযোতি ৱিসভাগপচ্চযো, চক্খাযতনস্স ৱিসভাগেন সোতাযতনেন পচ্চযেন সমুপ্পন্নো ৱিসভাগপচ্চযসমুপ্পন্নো.
১৩৪৬. অজ্জৱনিদ্দেসে অজ্জৱো অজ্জৱতাতি উজুতা উজুকতা ইচ্চেৱ ৱুত্তং হোতীতি অজ্জৱমদ্দৱনিদ্দেসেসু উজুকতামুদুতানিদ্দেসেহি ৱিসেসং মদ্দৱনিদ্দেসে ৱুত্তং ‘‘নীচচিত্ততা’’তিপদমাহ. তত্থ ‘‘নীচচিত্ততা মুদুতা’’তি পুন মুদুতাৱচনং নীচচিত্ততায ৱিসেসনত্থং. ওমানোপি হি নীচচিত্ততা হোতি, ন পন মুদুতাতি.
১৩৪৮. পৰেসং দুক্কটং দুৰুত্তঞ্চ পটিৱিৰোধাকৰণেন অত্তনো উপৰি আৰোপেত্ৱা ৱাসেন্তি. চিত্তস্স সকমনতাতি চিত্তস্স অব্যাপন্নো সকো মনোভাৱোতি অত্থো. চিত্তন্তি ৱা চিত্তপ্পবন্ধং একত্তেন গহেত্ৱা তস্স অন্তৰা উপ্পন্নেন পীতিসহগতমনেন সকমনত্তং আহ. অত্তমনো ৱা পুগ্গলো, তস্স ভাৱো অত্তমনতা. সা ন সত্তস্সাতি পুগ্গলদিট্ঠিনিৱাৰণত্তং ‘‘চিত্তস্সা’’তি ৱুত্তং.
১৩৪৯. কাযৱাচাহি কত্তব্বস্স অকৰণেন অসাদিযিতব্বস্স সাদিযনেন চ মনসাপি আচৰতি এৱ, ইন্দ্ৰিযসংৱৰাদিভেদনৱসেন ৱা এতং ৱুত্তন্তি ৱেদিতব্বং.
১৩৫০. সদোসৱণে ৰুক্খে নিয্যাসপিণ্ডিযো, অহিচ্ছত্তকানি ৱা উট্ঠিতানি ‘‘অণ্ডকানী’’তি ৱদন্তি. ফেগ্গুৰুক্খস্স পন কুথিতস্স অণ্ডানি ৱিয উট্ঠিতা চুণ্ণপিণ্ডিযো গণ্ঠিযো ৱা ‘‘অণ্ডকানী’’তি ৱেদিতব্বা. পদুমনাড়ং ৱিয সোতং ঘংসযমানা ৱিয পৱিসন্তী কক্কসা দট্ঠব্বা. কোধেন নিব্বত্তা তস্স পৰিৱাৰভূতা কোধসামন্তা. পুৰে সংৱড্ঢনাৰী পোৰী, সা ৱিয সুকুমাৰা মুদুকা ৱাচা পোৰী ৱিযাতি পোৰী. তত্থাতি ‘‘ভাসিতা হোতী’’তি ৱুত্তায কিৰিযাযাতিপি যোজনা সম্ভৱতি, তত্থ ৱাচাযাতি ৱা. সণ্হৱাচতাতিআদিনা তং ৱাচং পৱত্তযমানং চেতনং দস্সেতি.
১৩৫১. আমিসালাভেন যং ছিদ্দং হোতি, তং আমিসালাভেন ‘‘ছিদ্দ’’ন্তি ৱুত্তং. দ্ৱেযেৱ হীতি যথাৱুত্তানি আমিসধম্মালাভেহি পৱত্তমানানি ছিদ্দানি আহ. গমনসভাগেনাতি গমনমগ্গস্স অনুচ্ছৱিকদিসাভাগেন. সঙ্গহপক্খে ঠত্ৱাতি সঙ্গহং কৰোমিচ্চেৱ কথেতব্বং, ন লাভসক্কাৰকামতাদীহীতি অত্থো. অৱস্সং কাতব্বং কিচ্চং, ইতৰং কৰণীযং. অব্ভানতো অঞ্ঞং আপত্তিৱুট্ঠানং ‘‘ৱুট্ঠান’’ন্তি ৱুত্তং.
১৩৫২. সসম্ভাৰকথাতি দস্সনস্স কাৰণসহিতাতি অত্থো, সসম্ভাৰস্স ৱা দস্সনস্স কথা সসম্ভাৰকথা. যস্স চক্খুন্দ্ৰিযাসংৱৰস্স হেতূতি ৱত্ৱা পুন ‘‘তস্স চক্খুন্দ্ৰিযস্স সতিকৱাটেন পিদহনত্থাযা’’তি ৱুত্তং, ন অসংৱৰস্সাতি. তদিদং যং চক্খুন্দ্ৰিযাসংৱৰস্স হেতু অভিজ্ঝাদিঅন্ৱাস্সৱনং দস্সিতং, তং অসংৱুতচক্খুন্দ্ৰিযস্সেৱ হেতুপৱত্তং দস্সিতন্তি কত্ৱা ৱুত্তন্তি ৱেদিতব্বং, যত্ৱাধিকৰণন্তি হি যস্স চক্খুন্দ্ৰিযস্স কাৰণাতি অত্থো. কস্স চ কাৰণাতি? অসংৱুতস্স. কিঞ্চ অসংৱুতং? যস্স চক্খুন্দ্ৰিযাসংৱৰস্স হেতু অন্ৱাস্সৱন্তি তদুপলক্খিতং, তস্স সংৱৰাযাতি অযমত্থযোজনা.
জৱনক্খণে পন দুস্সীল্যং ৱাতিআদি পুন অৱচনত্থং ইধেৱ সব্বং ৱুত্তন্তি ছসু দ্ৱাৰেসু যথাসম্ভৱং যোজেতব্বং. ন হি পঞ্চদ্ৱাৰে কাযৱচীদুচ্চৰিতসঙ্খাতং দুস্সীল্যং অত্থীতি. যথা কিন্তিআদিনা নগৰদ্ৱাৰে অসংৱৰে সতি তংসম্বন্ধানং ঘৰাদীনং অসংৱুততা ৱিয জৱনে অসংৱৰে সতি তংসম্বন্ধানং দ্ৱাৰাদীনং অসংৱুততাতি এৱং অঞ্ঞেসং সংৱৰে, অঞ্ঞেসং সংৱুততাসামঞ্ঞমেৱ নিদস্সেতি, ন পুব্বাপৰসামঞ্ঞং অন্তো বহি সামঞ্ঞং ৱা. সতি ৱা দ্ৱাৰভৱঙ্গাদিকে পুন উপ্পজ্জমানং জৱনং বাহিৰং ৱিয কত্ৱা নগৰদ্ৱাৰসমানং ৱুত্তং, ইতৰঞ্চ অন্তোনগৰদ্ৱাৰসমানং. জৱনে ৱা অসংৱৰে উপ্পন্নে ততো পৰং দ্ৱাৰভৱঙ্গাদীনং অসংৱৰহেতুভাৱাপত্তিতো নগৰদ্ৱাৰসদিসেন জৱনেন পৱিসিত্ৱা দুস্সীল্যাদিচোৰানং দ্ৱাৰভৱঙ্গাদিমূসনং কুসলভণ্ডৱিনাসনং কথিতন্তি দট্ঠব্বং.
১৩৫৩. ইমিনা আহাৰেন নিত্থৰণত্থেন অত্থিকভাৱো ইদমত্থিকতা. আহাৰপৰিভোগে অসন্তুস্সনাতি আহাৰপৰিভোগক্খণে পৱত্তা অসন্তুস্সনা, দৱত্থাদিঅভিলাসোতি অত্থো. এত্থ চ অসন্তুট্ঠিতা লোভো, অমত্তঞ্ঞুতা অপ্পটিসঙ্খা চ মোহোতি ইমে দ্ৱে ধম্মা ‘‘ভোজনে অমত্তঞ্ঞুতা’’তি ৱেদিতব্বা.
১৩৫৫. ‘‘সেয্যোহমস্মী’’তিআদিনা পৱত্তমানোৱ মানমদো. অসদ্ধম্মসেৱনাসমত্থতং নিস্সায পৱত্তো মানো, ৰাগো এৱ ৱা পুৰিসমদো. সক্কৰসপ্পিখীৰাদীনি যোজেত্ৱা বহলপক্কং ভোজনং পিণ্ডৰসভোজনং, বহলপক্কং ৱা মংসৰসাদিভোজনং. মন্দন্তি অপ্পং. ঠিতিযাতি ঠিতত্থং. তদত্থঞ্চ ভুঞ্জন্তো যস্মা ‘‘কাযং ঠপেস্সামী’’তি ভুঞ্জতি, তস্মা ‘‘ঠপনত্থাযা’’তি ৱুত্তং. অভুত্তপচ্চযা উপ্পজ্জনকাতি ইদং খুদায ৱিসেসনং যস্সা অপ্পৱত্তি ভোজনেন কাতব্বা, তস্সা দস্সনত্থং. সকলং সাসনন্তি পাড়িধম্মম্পি সব্বকুসলেপি সঙ্গণ্হাতি. অভুত্তপচ্চযা উপ্পজ্জনকৱেদনা, ভুত্তপচ্চযা ন উপ্পজ্জনকৱেদনাতি এতাসং কো ৱিসেসো? পুৰিমা যথাপৱত্তা জিঘচ্ছানিমিত্তা ৱেদনা. সা হি অভুঞ্জন্তস্স ভিয্যো পৱত্তনৱসেন উপ্পজ্জতীতি. পচ্ছিমাপি খুদানিমিত্তাৱ অঙ্গদাহসূলাদিৱেদনা অপ্পৱত্তা. সা হি ভুত্তপচ্চযা পুব্বে অনুপ্পন্নাৱ ন উপ্পজ্জিস্সতি. ৱিহিংসানিমিত্ততা চেতাসং ৱিহিংসায ৱিসেসো.
যাত্ৰাতি যাপনা ৱুত্তা, পুব্বেপি ‘‘যাপনাযা’’তি ৱুত্তং, কো এত্থ ৱিসেসো? পুব্বে ‘‘যাপনাযাতি জীৱিতিন্দ্ৰিযযাপনত্থাযা’’তি ৱুত্তং, ইধ পন চতুন্নং ইৰিযাপথানং অৱিচ্ছেদসঙ্খাতা যাপনা যাত্ৰাতি অযমেত্থ ৱিসেসো. দাযকদেয্যধম্মানং অত্তনো চ পমাণং অজানিত্ৱা পটিগ্গহণং, সদ্ধাদেয্যৱিনিপাতনত্থং ৱা পটিগ্গহণং অধম্মিকপটিগ্গহণং, যেন ৱা আপত্তিং আপজ্জেয্য. অপচ্চৱেক্খিতপৰিভোগো অধম্মেন পৰিভোগো. অনৱজ্জে অনিন্দিতব্বে পচ্চযে সাৱজ্জং সনিন্দং পৰিভোগেন অত্তানং কৰোতি. অনৱজ্জতা চ ভৱিস্সতীতি অত্তনো পকতিঅগ্গিবলাদিং জানিত্ৱা ‘‘এৱং মে অগৰহিতব্বতা চ ভৱিস্সতী’’তি পমাণযুত্তং আহাৰেতীতি অত্থো.
সুখো ইৰিযাপথৱিহাৰো ফাসুৱিহাৰো. এত্তকঞ্হি ভুঞ্জিত্ৱা…পে… পৱত্তন্তীতি ইৰিযাপথানং সুখপ্পৱত্তিযা কাৰণভূতং ভুঞ্জনং পিৱনঞ্চ ইৰিযাপথেহি কাৰণভাৱেন গহিতত্তা তেহি সাধিতং ৱিয ৱুত্তং. ‘‘অভুত্ৱা উদকং পিৱে’’তি লিখন্তি, ‘‘ভুত্ৱানা’’তি পন পাঠো. পুনপি হি অপ্পস্সেৱ অনুজাননৱসেন –
‘‘কপ্পিযং তং চে ছাদেতি, চীৱৰং ইদমত্থিকং;
অলং ফাসুৱিহাৰায.
‘‘পল্লঙ্কেন নিসিন্নস্স, জণ্ণুকে নাভিৱস্সতি;
অলং ফাসুৱিহাৰাযা’’তি. (থেৰগা. ৯৮৪-৯৮৫) –
আহ.
ভোজনানিসংসোতি যথাৱুত্তেহি অট্ঠহঙ্গেহি সমন্নাগতস্স ভোজনস্স অগৰহিতব্বতা সুখৱিহাৰো চ আনিসংসোতি অত্থো. যুত্তস্স নিদ্দোসস্স ভোজনস্স পৰিমাণস্স চ ৱসেন জাননং যুত্তপমাণজাননং নাম.
১৩৫৬. ৱিনাসং পত্তিযা নট্ঠা, পটিপক্খেহি অভিভূতত্তা মুট্ঠা চ সতি যস্স, সো নট্ঠমুট্ঠস্সতি, তস্স ভাৱো নট্ঠমুট্ঠস্সতিতা.
১৩৬৮. ৱিসুদ্ধিপ্পত্তন্তি মগ্গফলসীলং ৱুচ্চতি. লোকুত্তৰধম্মাৱাতি লোকুত্তৰসতিআদিধম্মাৱ. সীলসম্পদা পন ৰূপাৰূপাৱচৰা নত্থীতি সম্ভৱতো যোজেতব্বা.
১৩৭৩. ভোগূপকৰণেহি সভোগো. চতুন্নং সচ্চানং অনুলোমন্তি চতুসচ্চপ্পটিৱেধস্স অনুলোমন্তি অত্থো. ‘‘সচ্চান’’ন্তি হি পটিৱিজ্ঝিতব্বেহি পটিৱেধো ৱুত্তো, চতুসচ্চপ্পটিৱেধস্স ৱা উপনিস্সযভূতং পটিৱিজ্ঝিতব্বানং চতুন্নং সচ্চানং অনুলোমন্তি ৱুত্তং.
১৩৭৮. ‘‘মম ঘৰং ধুৰং কত্ৱা ভিক্খং পৱিসথা’’তি দিয্যমানং ধুৰভত্তন্তি ৱদন্তি. নিচ্চভত্তাদি ৱা অঞ্ঞেপি আণাপেত্ৱা সযং ধুৰং হুত্ৱা দিন্নং ধুৰভত্তং.
১৩৭৯. পটিৱাসেতি নামাতি নিৱত্তেতি নাম ওসক্কেতি নাম.
১৩৮০. পুব্বে নিৱুত্থক্খন্ধাতি পুৰিমজাতীসু সন্ততিপৰিযাপন্নে খন্ধে আহ. খন্ধপটিবদ্ধন্তি ৱত্থাভৰণযানগামজনপদাদি. খযসমযেতি মগ্গক্খণং আহ.
১৩৮১. অধিমুচ্চনট্ঠেনাতি অনিগ্গহিতপক্খন্দনসঙ্খাতেন যথাসুখং পৱত্তনট্ঠেন.
১৩৮২. খীণানং অন্তো অৱসানং নিট্ঠিতভাৱো খীণন্তো, খীণানং ৱা আদিকালো, তস্মিং খীণন্তে. এস নযো নিৰুদ্ধন্তেতিআদীসু.
দুকনিক্খেপকথাৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
নিক্খেপকণ্ডৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.