৯. মেত্তসুত্তৱণ্ণনা
৬২. নৱমে মা, ভিক্খৱে, পুঞ্ঞানন্তি (ইতিৱু. অট্ঠ. ৬২) এত্থ মাতি পটিসেধে নিপাতো. পুঞ্ঞ-সদ্দো ‘‘কুসলানং, ভিক্খৱে, ধম্মানং সমাদানহেতু এৱমিদং পুঞ্ঞং পৱড্ঢতী’’তিআদীসু (দী. নি. ৩.৮০) পুঞ্ঞফলে আগতো. ‘‘অৱিজ্জাগতোযং, ভিক্খৱে, পুৰিসপুগ্গলো পুঞ্ঞঞ্চে সঙ্খাৰং অভিসঙ্খৰোতী’’তিআদীসু (সং. নি. ২.৫১) কামৰূপাৱচৰসুচৰিতেসু. ‘‘পুঞ্ঞূপগং হোতি ৱিঞ্ঞাণ’’ন্তিআদীসু (সং. নি. ২.৫১) সুগতিৱিসেসভূতে উপপত্তিভৱে. ‘‘তীণিমানি, ভিক্খৱে, পুঞ্ঞকিৰিযৱত্থূনি দানমযং পুঞ্ঞকিৰিযৱত্থু, সীলমযং পুঞ্ঞকিৰিযৱত্থু, ভাৱনামযং পুঞ্ঞকিৰিযৱত্থূ’’তিআদীসু (ইতিৱু. ৬০; দী. নি. ৩.৩০৫; অ. নি. ৮.৩৬) কুসলচেতনাযং. ইধ পন তেভূমককুসলধম্মে ৱেদিতব্বো. ভাযিত্থাতি এত্থ দুৱিধং ভযং ঞাণভযং, সাৰজ্জভযন্তি. তত্থ ‘‘যেপি তে, ভিক্খৱে, দেৱা দীঘাযুকা ৱণ্ণৱন্তো সুখবহুলা উচ্চেসু ৱিমানেসু চিৰট্ঠিতিকা, তেপি তথাগতস্স ধম্মদেসনং সুত্ৱা যেভুয্যেন ভযং সংৱেগং সন্তাসং আপজ্জন্তী’’তি (অ. নি. ৪.৩৩) আগতং ঞাণভযং. ‘‘অহুদেৱ ভযং, অহু ছম্ভিতত্তং, অহু লোমহংসো’’তিআদীসু (দী. নি. ২.৩১৮) আগতং সাৰজ্জভযং. ইধাপি সাৰজ্জভযমেৱ. অযঞ্হেত্থ অত্থো – ভিক্খৱে, দীঘৰত্তং কাযৱচীসংযমো ৱত্তপ্পটিৱত্তপূৰণং একাসনং একসেয্যং ইন্দ্ৰিযদমো ধুতধম্মেহি চিত্তস্স নিগ্গহো সতিসম্পজঞ্ঞং কম্মট্ঠানানুযোগৱসেন ৱীৰিযাৰম্ভোতি এৱমাদীনি যানি ভিক্খুনা নিৰন্তৰং পৱত্তেতব্বানি পুঞ্ঞানি, তেহি মা ভাযিত্থ, মা ভযং সন্তাসং আপজ্জিত্থ. একচ্চস্স দিট্ঠধম্মসুখস্স উপৰোধভযেন সম্পৰাযিকনিব্বানসুখদাযকেহি পুঞ্ঞেহি মা ভাযিত্থাতি. নিস্সক্কে ইদং সামিৱচনং.
ইদানি ততো অভাযিতব্বভাৱে কাৰণং দস্সেন্তো ‘‘সুখস্সেত’’ন্তিআদিমাহ. তত্থ সুখ-সদ্দো ‘‘সুখো বুদ্ধানমুপ্পাদো, সুখা ৱিৰাগতা লোকে’’তিআদীসু (ধ. প. ১৯৪) সুখমূলে আগতো. ‘‘যস্মা চ খো, মহালি, ৰূপং সুখং সুখানুপতিতং সুখাৱক্কন্ত’’ন্তিআদীসু (সং. নি. ৩.৬০) সুখাৰম্মণে. ‘‘যাৱঞ্চিদং, ভিক্খৱে, ন সুকৰং অক্খানেন পাপুণিতুং যাৱ সুখা সগ্গা’’তিআদীসু (ম. নি. ৩.২৫৫) সুখপচ্চযট্ঠানে. ‘‘সুখো পুঞ্ঞস্স উচ্চযো’’তিআদীসু (ধ. প. ১১৮) সুখহেতুম্হি. ‘‘দিট্ঠধম্মসুখৱিহাৰা এতে ধম্মা’’তিআদীসু (ম. নি. ১.৮২) অব্যাপজ্জে. ‘‘নিব্বানং পৰমং সুখ’’ন্তিআদীসু (ম. নি. ২.২১৫; ধ. প. ২০৩, ২০৪) নিব্বানে. ‘‘সুখস্স চ পহানা’’তিআদীসু (দী. নি. ১.২৩২; ম. নি. ১.২৭১; সং. নি. ২.১৫২) সুখৱেদনাযং. ‘‘অদুক্খমসুখং সন্তং, সুখমিচ্চেৱ ভাসিত’’ন্তিআদীসু (সং. নি. ৪.২৫৩; ইতিৱু. ৫৩) উপেক্খাৱেদনাযং. ‘‘দ্ৱেপি মযা, আনন্দ, ৱেদনা ৱুত্তা পৰিযাযেন সুখা ৱেদনা দুক্খা ৱেদনা’’তিআদীসু (ম. নি. ২.৮৯) ইট্ঠসুখেসু. ‘‘সুখো ৱিপাকো পুঞ্ঞান’’ন্তিআদীসু (পেটকো. ২৩) ইট্ঠৱিপাকে. ইধাপি ইট্ঠৱিপাকে এৱ দট্ঠব্বো. ইট্ঠস্সাতিআদীসু ইচ্ছিতব্বতো চেৱ অনিট্ঠপ্পটিপক্খতো চ ইট্ঠস্স. কমনীযতো মনস্মিঞ্চ কমনতো পৱিসনতো কন্তস্স. পিযাযিতব্বতো সন্তপ্পনতো চ পিযস্স. মননীযতো মনস্স ৱড্ঢনতো চ মনাপস্সাতি অত্থো ৱেদিতব্বো. যদিদং পুঞ্ঞানীতি পুঞ্ঞানীতি যদিদং ৱচনং, এতং সুখস্স ইট্ঠস্স ৱিপাকস্স অধিৱচনং নামং. সুখস্সেতং যদিদং পুঞ্ঞানীতি ফলেন কাৰণস্স অভেদোপচাৰং ৱদতি. তেন কতূপচিতানং পুঞ্ঞানং অৱস্সংভাৱিফলং সুত্ৱা অপ্পমত্তেন সক্কচ্চং পুঞ্ঞানি কত্তব্বানীতি পুঞ্ঞকিৰিযাযং নিযোজেতি, আদৰঞ্চ নেসং তত্থ উপ্পাদেতি.
ইদানি অত্তনা সুনেত্তকালে কতেন পুঞ্ঞকম্মেন দীঘৰত্তং পচ্চনুভূতং ভৱন্তৰপ্পটিচ্ছন্নং উড়াৰতৰং পুঞ্ঞৱিপাকং উদাহৰিত্ৱা তমত্থং পাকটতৰং কৰোন্তো ‘‘অভিজানামি খো পনাহ’’ন্তিআদিমাহ. তত্থ অভিজানামীতি অভিৱিসিট্ঠেন ঞাণেন জানামি, পচ্চক্খতো বুজ্ঝামি. দীঘৰত্তন্তি চিৰকালং. পুঞ্ঞানন্তি দানাদীনং কুসলধম্মানং. সত্ত ৱস্সানীতি সত্ত সংৱচ্ছৰানি. মেত্তচিত্তন্তি মিজ্জতীতি মেত্তা, সিনিয্হতীতি অত্থো. মিত্তে ভৱা, মিত্তস্স ৱা এসা পৱত্তীতিপি মেত্তা. লক্খণাদিতো পন হিতাকাৰপ্পৱত্তিলক্খণা, হিতূপসংহাৰৰসা, আঘাতৱিনযপচ্চুপট্ঠানা, সত্তানং মনাপভাৱদস্সনপদট্ঠানা. ব্যাপাদূপসমো এতিস্সা সম্পত্তি, সিনেহসম্ভৱো ৱিপত্তি. মেত্তচিত্তং ভাৱেত্ৱাতি মেত্তাসহগতং চিত্তং, চিত্তসীসেন সমাধি ৱুত্তোতি মেত্তাসমাধিং মেতাব্ৰহ্মৱিহাৰং উপ্পাদেত্ৱা চেৱ ৱড্ঢেত্ৱা চ.
সত্ত সংৱট্টৱিৱট্টকপ্পেতি সত্ত মহাকপ্পে. সংৱট্টৱিৱট্টগ্গহণেনেৱ হি সংৱট্টট্ঠাযিৱিৱট্টট্ঠাযিনোপি গহিতা. ইমং লোকন্তি কামলোকং. সংৱট্টমানে সুদন্তি সংৱট্টমানে, সুদন্তি নিপাতমত্তং, ৱিপজ্জমানেতি অত্থো. ‘‘ৱৰসংৱত্তট্ঠানে সুদ’’ন্তিপি পঠন্তি. কপ্পেতি কালে. কপ্পসীসেন হি কালো ৱুত্তো, কালে খীযমানে সব্বোপি খীযতেৱ. যথাহ – ‘‘কালো ঘসতি ভূতানি, সব্বানেৱ সহত্তনা’’তি (জা. ১.২.১৯০). ‘‘আভস্সৰূপগো হোমী’’তি ৱুত্তত্তা তেজোসংৱট্টৱসেনেত্থ কপ্পৱুট্ঠানং ৱেদিতব্বং. আভস্সৰূপগোতি তত্থ পটিসন্ধিগ্গহণৱসেন আভস্সৰব্ৰহ্মলোকং উপগচ্ছামীতি আভস্সৰূপগো হোমি. ৱিৱট্টমানেতি সণ্ঠহমানেতি অত্থো. সুঞ্ঞং ব্ৰহ্মৱিমানং উপপজ্জামীতি কস্সচি সত্তস্স তত্থ নিব্বত্তস্স অভাৱতো সুঞ্ঞং যং পঠমজ্ঝানভূমিসঙ্খাতং ব্ৰহ্মৱিমানং আদিতো নিব্বত্ততি, তং পটিসন্ধিগ্গহণৱসেন উপপজ্জামি উপেমি.
ব্ৰহ্মাতি কামাৱচৰসত্তেহি ৱিসিট্ঠট্ঠেন তথা তথা ব্ৰূহিতগুণতায ব্ৰহ্মৱিহাৰতো নিব্বত্তনট্ঠেন চ ব্ৰহ্মা. ব্ৰহ্মপাৰিসজ্জব্ৰহ্মপুৰোহিতেহি মহন্তো ব্ৰহ্মাতি মহাব্ৰহ্মা, ততো এৱ তে অভিভৱিত্ৱা ঠিতত্তা অভিভূ. তেহি ন কেনচিপি গুণেন অভিভূতোতি অনভিভূতো. অঞ্ঞদত্থূতি একংসৱচনে নিপাতো. দস্সনতো দসো, অতীতানাগতপচ্চুপ্পন্নানং দস্সনসমত্থো অভিঞ্ঞাঞাণেন পস্সিতব্বং পস্সামীতি অত্থো. সেসব্ৰহ্মানং ইদ্ধিপাদভাৱনাবলেন অত্তনো চিত্তঞ্চ মম ৱসে ৱত্তেমীতি ৱসৱত্তী হোমীতি যোজেতব্বং. তদা কিৰ বোধিসত্তো অট্ঠসমাপত্তিলাভীপি সমানো তথা সত্তহিতং অত্তনো পাৰমিপূৰণঞ্চ ওলোকেন্তো তাসু এৱ দ্ৱীসু ঝানভূমীসু নিকন্তি উপ্পাদেত্ৱা মেত্তাব্ৰহ্মৱিহাৰৱসেন অপৰাপৰং সংসৰি. তেন ৱুত্তং ‘‘সত্ত ৱস্সানি…পে… ৱসৱত্তী’’তি.
এৱং ভগৱা ৰূপাৱচৰপুঞ্ঞস্স ৱিপাকমহন্ততং পকাসেত্ৱা ইদানি কামাৱচৰপুঞ্ঞস্সপি ৱিপাকং দস্সেন্তো ‘‘ছত্তিংসক্খত্তু’’ন্তিআদিমাহ. তত্থ সক্কো অহোসিন্তি ছত্তিংসক্খত্তুং ছত্তিংসৱাৰে অঞ্ঞত্থ অনুপপজ্জিত্ৱা নিৰন্তৰং সক্কো দেৱানমিন্দো তাৱতিংসদেৱৰাজা অহোসিং. ৰাজা অহোসিন্তিআদীসু চতূহি অচ্ছৰিযধম্মেহি চতূহি সঙ্গহৱত্থূহি চ লোকং ৰঞ্জেতীতি ৰাজা. চক্কৰতনং ৱত্তেতি, চতূহি সম্পত্তিচক্কেহি ৱত্ততি, তেহি চ পৰং ৱত্তেতি, পৰহিতায চ ইৰিযাপথচক্কানং ৱত্তো এতস্মিং অত্থীতি চক্কৱত্তী. ‘‘ৰাজা’’তি চেত্থ সামঞ্ঞং, ‘‘চক্কৱত্তী’’তি ৱিসেসং. ধম্মেন চৰতীতি ধম্মিকো, ঞাযেন সমেন ৱত্ততীতি অত্থো. ধম্মেনেৱ ৰজ্জং লভিত্ৱা ৰাজা জাতোতি ধম্মৰাজা, দসৱিধে কুসলধম্মে অগৰহিতে চ ৰাজধম্মে নিযুত্তোতি ধম্মিকো. তেন চ ধম্মেন সকলং লোকং ৰঞ্জেতীতি ধম্মৰাজা. পৰহিতধম্মকৰণেন ৱা ধম্মিকো, অত্তহিতধম্মকৰণেন ধম্মৰাজা. যস্মা চক্কৱত্তী ধম্মেন ঞাযেন ৰজ্জং অধিগচ্ছতি, ন অধম্মেন, তস্মা ৱুত্তং ‘‘ধম্মেন লদ্ধৰজ্জত্তা ধম্মৰাজা’’তি.
চতূসু দিসাসু সমুদ্দপৰিযোসানতায চাতুৰন্তা নাম তত্থ তত্থ দীপে মহাপথৱীতি আহ ‘‘পুৰত্থিম…পে… ইস্সৰো’’তি. ৱিজিতাৱীতি ৱিজেতব্বস্স ৱিজিতৱা, কামকোধাদিকস্স অব্ভন্তৰস্স পটিৰাজভূতস্স বাহিৰস্স চ অৰিগণস্স ৱিজযী ৱিজিনিত্ৱা ঠিতোতি অত্থো. কামং চক্কৱত্তিনো কেনচি যুদ্ধং নাম নত্থি, যুদ্ধেন পন সাধেতব্বস্স ৱিজযস্স সিদ্ধিযা ‘‘ৱিজিতসঙ্গামো’’তি ৱুত্তং. জনপদো ৱা চতুব্বিধঅচ্ছৰিযধম্মেন সমন্নাগতো অস্মিং ৰাজিনি থাৱৰিযং কেনচি অসংহাৰিযং দড়্হভত্তিভাৱং পত্তো, জনপদে ৱা অত্তনো ধম্মিকায পটিপত্তিযা থাৱৰিযং থিৰভাৱং পত্তোতি জনপদত্থাৱৰিযপ্পত্তো. চণ্ডস্স হি ৰঞ্ঞো বলিদণ্ডাদীহি লোকং পীড়যতো মনুস্সা মজ্ঝিমজনপদং ছড্ডেত্ৱা পব্বতসমুদ্দতীৰকন্দৰাদীনি নিস্সায পচ্চন্তে ৱাসং কপ্পেন্তি. অতিমুদুকস্স ৰঞ্ঞো চোৰেহি সাহসিকধনৱিলোপপীড়িতা মনুস্সা পচ্চন্তং পহায জনপদমজ্ঝে ৱাসং কপ্পেন্তি. ইতি এৱৰূপে ৰাজিনি জনপদো থিৰভাৱং ন পাপুণাতি.
সত্তৰতনসমন্নাগতোতি চক্কৰতনাদীহি সত্তহি ৰতনেহি সমুপেতো. তেসু হি ৰাজা চক্কৱত্তী চক্কৰতনেন অজিতং জিনাতি, হত্থিঅস্সৰতনেহি ৱিজিতে সুখেনেৱ অনুৱিচৰতি, পৰিণাযকৰতনেন ৱিজিতমনুৰক্খতি, অৱসেসেহি উপভোগসুখমনুভৱতি. পঠমেন চস্স উস্সাহসত্তিযোগো, পচ্ছিমেন মন্তসত্তিযোগো, হত্থিঅস্সগহপতিৰতনেহি পভুসত্তিযোগো সুপৰিপুণ্ণো হোতি. ইত্থিমণিৰতনেহি উপভোগসুখমনুভৱতি, সেসেহি ইস্সৰিযসুখং. ৱিসেসতো চস্স পুৰিমানি তীণি অদোসকুসলমূলজনিতকম্মানুভাৱেন সম্পজ্জন্তি, মজ্ঝিমানি অলোভকুসলমূলজনিতকম্মানুভাৱেন, পচ্ছিমমেকং অমোহকুসলমূলজনিতকম্মানুভাৱেনাতি.
সূৰাতি সত্তিৱন্তো, নিব্ভযাতি অত্থোতি আহ ‘‘অভীৰুনো’’তি. অঙ্গন্তি কাৰণং. যেন কাৰণেন ‘‘ৱীৰা’’তি ৱুচ্চেয্যুং, তং ৱীৰঙ্গং. তেনাহ ‘‘ৱীৰিযস্সেতং নাম’’ন্তি. যাৱ চক্কৱাড়পব্বতা চক্কস্স ৱত্তনতো ‘‘চক্কৱাড়পব্বতং সীমং কত্ৱা ঠিতসমুদ্দপৰিযন্ত’’ন্তি ৱুত্তং. অদণ্ডেনাতি ইমিনা ধনদণ্ডস্স সৰীৰদণ্ডস্স চ অকৰণং ৱুত্তং. অসত্থেনাতি ইমিনা পন সেনায যুজ্ঝনস্সাতি তদুভযং দস্সেতুং ‘‘ন দণ্ডেনা’’তিআদি ৱুত্তং. ইদং ৱুত্তং হোতি – যে কতাপৰাধে সত্তে সতম্পি সহস্সম্পি গণ্হন্তি, তে ধনদণ্ডেন ৰজ্জং কাৰেন্তি. যে ছেজ্জভেজ্জং অনুসাসন্তি, তে সত্থদণ্ডেন. অহং পন দুৱিধম্পি দণ্ডং পহায অদণ্ডেন অজ্ঝাৱসিং. যে একতোধাৰাদিনা সত্থেন পৰং ৱিহেঠেন্তি, তে সত্থেন ৰজ্জং কাৰেন্তি নাম. অহং পন সত্থেন খুদ্দকমক্খিকায পিৱনমত্তম্পি লোহিতং কস্সচি অনুপ্পাদেত্ৱা ধম্মেনেৱ ‘‘এহি খো, মহাৰাজা’’তি এৱং পটিৰাজূহি সম্পটিচ্ছিতাগমনো ৱুত্তপ্পকাৰং পথৱিং অভিজিনিত্ৱা অজ্ঝাৱসিং, অভিৱিজিনিত্ৱা সামী হুত্ৱা ৱসিন্তি.
ইতি ভগৱা অত্তানং কাযসক্খিং কত্ৱা পুঞ্ঞানং ৱিপাকমহন্ততং পকাসেত্ৱা ইদানি তমেৱত্থং গাথাবন্ধনেন দস্সেন্তো ‘‘পস্স, পুঞ্ঞানং ৱিপাক’’ন্তিআদিমাহ. সুখেসিনোতি আলপনৱচনমেতং, তেন সুখপৰিযেসকে সত্তে আমন্তেতি. পাড়িযং পন ‘‘পস্সথা’’তি ৱত্তব্বে ‘‘পস্সা’’তি ৱচনব্যত্তযো কতোতি দট্ঠব্বো. মনুস্সানং উৰে সত্থং ঠপেত্ৱা ইচ্ছিতধনহৰণাদিনা ৱা সাহসকাৰিতায সাহসিকা, তেসং কম্মং সাহসিককম্মং. পথৱিযা ইস্সৰো পথব্যোতি আহ ‘‘পুথৱিসামিকো’’তি.
মেত্তসুত্তৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.