.নমো তস্স ভগৱতো অৰহতো সম্মাসম্বুদ্ধস্স.

অঙ্গুত্তৰনিকাযে

সত্তকনিপাত-টীকা

১. পঠমপণ্ণাসকং

১. ধনৱগ্গৱণ্ণনা

১-১০. সত্তকনিপাতস্স পঠমো ৱগ্গো উত্তানত্থো.

২. অনুসযৱগ্গো

৪.পুগ্গলসুত্তৱণ্ণনা

১৪. দুতিযস্স চতুত্থে উভতো উভযথা, উভতো উভোহি ভাগেহি ৱিমুত্তোতি উভতোভাগৱিমুত্তো একদেসসৰূপেকসেসনযেন. দ্ৱীহি ভাগেহীতি কৰণে নিস্সক্কে চেতং বহুৱচনং. আৱুত্তিআদিৱসেন অযং নিযমো ৱেদিতব্বোতি আহ ‘‘অৰূপসমাপত্তিযা’’তিআদি. এতেন ‘‘সমাপত্তিযা ৱিক্খম্ভনৱিমোক্খেন, মগ্গেন সমুচ্ছেদৱিমোক্খেন ৱিমুত্তত্তা উভতোভাগৱিমুত্তো’’তি এৱং পৱত্তো তিপিটকচূড়নাগত্থেৰৱাদো, ‘‘নামকাযতো ৰূপকাযতো চ ৱিমুত্তত্তা উভতোভাগৱিমুত্তো’’তি এৱং পৱত্তো তিপিটকমহাৰক্খিতত্থেৰৱাদো, ‘‘সমাপত্তিযা ৱিক্খম্ভনৱিমোক্খেন একৱাৰং, মগ্গেন সমুচ্ছেদৱিমোক্খেন একৱাৰং ৱিমুত্তত্তা উভতোভাগৱিমুত্তো’’তি এৱং পৱত্তো তিপিটকচূড়াভযত্থেৰৱাদো চাতি ইমেসং তিণ্ণম্পি থেৰৱাদানং একজ্ঝং সঙ্গহো কতোতি দট্ঠব্বং. এত্থ চ পঠমৱাদে দ্ৱীহি ভাগেহি ৱিমুত্তো উভতোভাগৱিমুত্তো ৱুত্তো, দুতিযৱাদে উভতো ভাগতো ৱিমুত্তোতি উভতোভাগৱিমুত্তো, ততিযৱাদে দ্ৱীহি ভাগেহি দ্ৱে ৱাৰে ৱিমুত্তোতি অযমেতেসং ৱিসেসোতি. ৱিমুত্তোতি কিলেসেহি ৱিমুত্তো, কিলেসৱিক্খম্ভনসমুচ্ছেদনেহি ৱা কাযতো ৱিমুত্তোহি অত্থো.

সোতি উভতোভাগৱিমুত্তো. কামঞ্চেত্থ ৰূপাৱচৰচতুত্থজ্ঝানম্পি অৰূপাৱচৰজ্ঝানং ৱিয দুৱঙ্গিকং আনেঞ্জপ্পত্তন্তি ৱুচ্চতি. তং পন পদট্ঠানং কত্ৱা অৰহত্তং পত্তো উভতোভাগৱিমুত্তো নাম ন হোতি ৰূপকাযতো অৱিমুত্তত্তা. তঞ্হি কিলেসকাযতোৱ ৱিমুত্তং, ন ৰূপকাযতো, তস্মা ততো ৱুট্ঠায অৰহত্তং পত্তো উভতোভাগৱিমুত্তো ন হোতীতি আহ ‘‘চতুন্নং অৰূপ…পে… পঞ্চৱিধো হোতী’’তি. অৰূপসমাপত্তীনন্তি নিদ্ধাৰণে সামিৱচনং. অৰহত্তং পত্তঅনাগামিনোতি ভূতপুব্বগতিযা ৱুত্তং. ন হি অৰহত্তং পত্তো অনাগামী নাম হোতি. ‘‘ৰূপী ৰূপানি পস্সতী’’তিআদিকে নিৰোধসমাপত্তিঅন্তে অট্ঠ ৱিমোক্খে ৱত্ৱা –

‘‘যতো চ খো, আনন্দ, ভিক্খু ইমে অট্ঠ ৱিমোক্খে কাযেন ফুসিত্ৱা ৱিহৰতি, পঞ্ঞায চস্স দিস্ৱা আসৱা পৰিক্খীণা হোন্তি. অযং ৱুচ্চতি, আনন্দ, ভিক্খু উভতোভাগৱিমুত্তো’’তি –

যদিপি মহানিদানে (দী. নি. ২.১৩০) ৱুত্তং, তং পন উভতোভাগৱিমুত্তসেট্ঠৱসেন ৱুত্তন্তি, ইধ পন সব্বউভতোভাগৱিমুত্তে সঙ্গহণত্থং ‘‘পঞ্চৱিধো হোতী’’তি ৱত্ৱা ‘‘পাড়ি পনেত্থ…পে… অট্ঠৱিমোক্খলাভিনো ৱসেন আগতা’’তি আহ. মজ্ঝিমনিকাযে পন কীটাগিৰিসুত্তে (ম. নি. ২.১৮২) –

‘‘কতমো চ, ভিক্খৱে, পুগ্গলো উভতোভাগৱিমুত্তো? ইধ, ভিক্খৱে, একচ্চো পুগ্গলো যে তে সন্তা ৱিমোক্খা অতিক্কম্ম ৰূপে আৰুপ্পা, তে কাযেন ফুসিত্ৱা ৱিহৰতি, পঞ্ঞায চস্স দিস্ৱা আসৱা পৰিক্খীণা হোন্তি. অযং ৱুচ্চতি, ভিক্খৱে, পুগ্গলো উভতোভাগৱিমুত্তো’’তি –

অৰূপসমাপত্তিৱসেন চত্তাৰো উভতোভাগৱিমুত্তা, সেট্ঠো চ ৱুত্তো ৱুত্তলক্খণূপপত্তিতো. যথাৱুত্তেসু হি পঞ্চসু পুৰিমা চত্তাৰো সমাপত্তিসীসং নিৰোধং ন সমাপজ্জন্তীতি পৰিযাযেন উভতোভাগৱিমুত্তা নাম. অট্ঠসমাপত্তিলাভী অনাগামী তং সমাপজ্জিত্ৱা ততো ৱুট্ঠায ৱিপস্সনং ৱড্ঢেত্ৱা অৰহত্তং পত্তোতি নিপ্পৰিযাযেন উভতোভাগৱিমুত্তসেট্ঠো নাম.

কতমো চ পুগ্গলোতিআদি পুগ্গলপঞ্ঞত্তিপাড়ি. তত্থ কতমোতি পুচ্ছাৱচনং. পুগ্গলোতি অসাধাৰণতো পুচ্ছিতব্বৱচনং. ইধাতি ইধস্মিং সাসনে. একচ্চোতি একো. অট্ঠ ৱিমোক্খে কাযেন ফুসিত্ৱা ৱিহৰতীতি অট্ঠ সমাপত্তিযো সমাপজ্জিত্ৱা নামকাযতো পটিলভিত্ৱা ৱিহৰতি. পঞ্ঞায চস্স দিস্ৱা আসৱা পৰিক্খীণা হোন্তীতি ৱিপস্সনাপঞ্ঞায সঙ্খাৰগতং, মগ্গপঞ্ঞায চত্তাৰি সচ্চানি পস্সিত্ৱা চত্তাৰোপি আসৱা পৰিক্খীণা হোন্তি. দিস্ৱাতি দস্সনহেতু. ন হি আসৱে পঞ্ঞায পস্সন্তি, দস্সনকাৰণা পন পৰিক্খীণা দিস্ৱা পৰিক্খীণাতি ৱুত্তা দস্সনাযত্তপৰিক্খযত্তা. এৱঞ্হি দস্সনং আসৱানং খযস্স পুৰিমকিৰিযাভাৱেন ৱুত্তং.

পঞ্ঞাৱিমুত্তোতি ৱিসেসতো পঞ্ঞায এৱ ৱিমুত্তো, ন তস্স অধিট্ঠানভূতেন অট্ঠৱিমোক্খসঙ্খাতেন সাতিসযেন সমাধিনাতি পঞ্ঞাৱিমুত্তো. যো অৰিযো অনধিগতঅট্ঠৱিমোক্খো সব্বসো আসৱেহি ৱিমুত্তো, তস্সেতং অধিৱচনং. অধিগতেপি হি ৰূপজ্ঝানৱিমোক্খে ন সো সাতিসযসমাধিনিস্সিতোতি ন তস্স ৱসেন উভতোভাগৱিমুত্ততা হোতীতি ৱুত্তোৱাযমত্থো. অৰূপজ্ঝানেসু পন একস্মিম্পি সতি উভতোভাগৱিমুত্তোযেৱ নাম হোতি. তেন হি অট্ঠৱিমোক্খেকদেসেন তংনামদানসমত্থেন অট্ঠৱিমোক্খলাভীত্ৱেৱ ৱুচ্চতি. সমুদাযে হি পৱত্তো ৱোহাৰো অৱযৱেপি দিস্সতি যথা তং ‘‘সত্তিসযো’’তি অনৱসেসতো আসৱানং পৰিক্খীণত্তা. অট্ঠৱিমোক্খপটিক্খেপৱসেনেৱ ন একদেসভূতৰূপজ্ঝানপ্পটিক্খেপৱসেন. এৱঞ্হি অৰূপজ্ঝানেকদেসাভাৱেপি অট্ঠৱিমোক্খপটিক্খেপো ন হোতীতি সিদ্ধং হোতি. অৰূপাৱচৰজ্ঝানেসু হি একস্মিম্পি সতি উভতোভাগৱিমুত্তোযেৱ নাম হোতি.

ফুট্ঠন্তং সচ্ছিকতোতি ফুট্ঠানং অন্তো ফুট্ঠন্তো, ফুট্ঠানং অৰূপজ্ঝানানং অনন্তৰো কালোতি অধিপ্পাযো. অচ্চন্তসংযোগে চেতং উপযোগৱচনং. তং ফুট্ঠানন্তৰকালমেৱ সচ্ছিকাতব্বং সচ্ছিকতো সচ্ছিকৰণূপাযেনাতি ৱুত্তং হোতি, ভাৱনপুংসকং ৱা এতং ‘‘একমন্তং নিসীদী’’তিআদীসু ৱিয. যো হি অৰূপজ্ঝানেন ৰূপকাযতো নামকাযেকদেসতো চ ৱিক্খম্ভনৱিমোক্খেন ৱিমুত্তো, তেন নিৰোধসঙ্খাতো ৱিমোক্খো আলোচিতো পকাসিতো ৱিয হোতি, ন পন কাযেন সচ্ছিকতো. নিৰোধং পন আৰম্মণং কত্ৱা একচ্চেসু আসৱেসু খেপিতেসু তেন সো সচ্ছিকতো হোতি, তস্মা সো সচ্ছিকাতব্বং নিৰোধং যথাআলোচিতং নামকাযেন সচ্ছি কৰোতীতি ‘‘কাযসক্খী’’তি ৱুচ্চতি, ন তু ‘‘ৱিমুত্তো’’তি একচ্চানং আসৱানং অপৰিক্খীণত্তা. তেনাহ ‘‘ঝানফস্সং পঠমং ফুসতি, পচ্ছা নিৰোধং নিব্বানং সচ্ছিকৰোতী’’তি. অযং চতুন্নং অৰূপসমাপত্তীনং একেকতো ৱুট্ঠায সঙ্খাৰে সম্মসিত্ৱা কাযসক্খিভাৱং পত্তানং চতুন্নং, নিৰোধা ৱুট্ঠায অগ্গমগ্গপ্পত্তঅনাগামিনো চ ৱসেন উভতোভাগৱিমুত্তো ৱিয পঞ্চৱিধো নাম হোতীতি ৱুত্তং অভিধম্মটীকাযং (পু. প. মূলটী. ২৪) ‘‘কাযসক্খিম্হিপি এসেৱ নযো’’তি. একচ্চে আসৱাতি হেট্ঠিমমগ্গৱজ্ঝা আসৱা.

দিট্ঠন্তং পত্তোতি দস্সনসঙ্খাতস্স সোতাপত্তিমগ্গঞাণস্স অনন্তৰং পত্তোতি ৱুত্তং হোতি. ‘‘দিট্ঠত্তা পত্তো’’তিপি পাঠো. এতেন চতুসচ্চদস্সনসঙ্খাতায দিট্ঠিযা নিৰোধস্স পত্ততং দীপেতি. তেনাহ ‘‘দুক্খা সঙ্খাৰা’’তিআদি. তত্থ পঞ্ঞাযাতি মগ্গপঞ্ঞায. পঠমফলট্ঠতো পট্ঠায যাৱ অগ্গমগ্গট্ঠা দিট্ঠিপ্পত্তো. তেনাহ ‘‘সোপি কাযসক্খী ৱিয ছব্বিধো হোতী’’তি. যথা পন পঞ্ঞাৱিমুত্তো, এৱং অযম্পি সুক্খৱিপস্সকো চতূহি অৰূপজ্ঝানেহি ৱুট্ঠায দিট্ঠিপ্পত্তভাৱপ্পত্তা চত্তাৰো চাতি পঞ্চৱিধো হোতীতি ৱেদিতব্বো. সদ্ধাৱিমুত্তেপি এসেৱ নযো. ইদং দুক্খন্তি এত্তকং দুক্খং, ন ইতো উদ্ধং দুক্খন্তি. যথাভূতং পজানাতীতি ঠপেত্ৱা তণ্হং উপাদানক্খন্ধপঞ্চকং দুক্খসচ্চন্তি যাথাৱতো পজানাতি. যস্মা পন তণ্হা দুক্খং জনেতি নিব্বত্তেতি, ততো তং দুক্খং সমুদেতি, তস্মা নং ‘‘অযং দুক্খসমুদযো’’তি যথাভূতং পজানাতি. যস্মা পন ইদং দুক্খঞ্চ সমুদযো চ নিব্বানং পত্ৱা নিৰুজ্ঝতি, অপ্পৱত্তিং গচ্ছতি, তস্মা ন ‘‘অযং দুক্খনিৰোধো’’তি যথাভূতং পজানাতি. অৰিযো পন অট্ঠঙ্গিকো মগ্গো তং দুক্খনিৰোধং গচ্ছতি, তেন তং ‘‘অযং দুক্খনিৰোধগামিনী পটিপদা’’তি যথাভূতং পজানাতি. এত্তাৱতা নানাক্খণে সচ্চৱৱত্থানং দস্সিতং. ইদানি তং একক্খণে দস্সেতুং ‘‘তথাগতপ্পৱেদিতা’’তিআদি ৱুত্তং. তথাগতপ্পৱেদিতাতি তথাগতেন বোধিমণ্ডে পটিৱিদ্ধা ৱিদিতা পাকটা কতা. ধম্মাতি চতুসচ্চধম্মা. ৱোদিট্ঠা হোন্তীতি সুদিট্ঠা. ৱোচৰিতাতি সুচৰিতা, পঞ্ঞায সুট্ঠু চৰাপিতাতি অত্থো. অযন্তি অযং এৱৰূপো পুগ্গলো দিট্ঠিপ্পত্তোতি.

সদ্ধায ৱিমুত্তোতি সদ্দহনৱসেন ৱিমুত্তো. এতেন সব্বথা অৱিমুত্তস্সপি সদ্ধামত্তেন ৱিমুত্তভাৱং দস্সেতি. সদ্ধাৱিমুত্তোতি ৱা সদ্ধায অধিমুত্তোতি অত্থো. কিং পন নেসং কিলেসপ্পহানে নানত্তং অত্থীতি? নত্থি. অথ কস্মা সদ্ধাৱিমুত্তো দিট্ঠিপ্পত্তং ন পাপুণাতীতি? আগমনীযনানত্তেন. দিট্ঠিপ্পত্তো হি আগমনম্হি কিলেসে ৱিক্খম্ভেন্তো অপ্পদুক্খেন অকসিৰেন অকিলমন্তোৱ সক্কোতি ৱিক্খম্ভিতুং, সদ্ধাৱিমুত্তো পন দুক্খেন কসিৰেন কিলমন্তো সক্কোতি ৱিক্খম্ভিতুং, তস্মা সদ্ধাৱিমুত্তো দিট্ঠিপ্পত্তং ন পাপুণাতি. তেনাহ ‘‘এতস্স হী’’তিআদি. সদ্দহন্তস্সাতি ‘‘একংসতো অযং পটিপদা কিলেসক্খযং আৱহতি সম্মাসম্বুদ্ধেন ভাসিতত্তা’’তি এৱং সদ্দহন্তস্স. যস্মা পনস্স অনিচ্চানুপস্সনাদীহি নিচ্চসঞ্ঞাপহানৱসেন ভাৱনায পুব্বেনাপৰং ৱিসেসং পস্সতো তত্থ তত্থ পচ্চক্খতাপি অত্থি, তস্মা ৱুত্তং ‘‘সদ্দহন্তস্স ৱিযা’’তি. সেসপদদ্ৱযং তস্সেৱ ৱেৱচনং. এত্থ চ পুব্বভাগমগ্গভাৱনাতি ৱচনেন আগমনীযনানত্তেন দিট্ঠিপ্পত্তসদ্ধাৱিমুত্তানং পঞ্ঞানানত্তং হোতীতি দস্সিতং. অভিধম্মট্ঠকথাযম্পি (পু. প. অট্ঠ. ২৮) ‘‘নেসং কিলেসপ্পহানে নানত্তং নত্থি, পঞ্ঞায নানত্তং অত্থিযেৱা’’তি ৱত্ৱা ‘‘আগমনীযনানত্তেনেৱ সদ্ধাৱিমুত্তো দিট্ঠিপ্পত্তং ন পাপুণাতীতি সন্নিট্ঠানং কত’’ন্তি ৱুত্তং.

আৰম্মণং যাথাৱতো ধাৰেতি অৱধাৰেতীতি ধম্মো, পঞ্ঞা. তং পঞ্ঞাসঙ্খাতং ধম্মং অধিমত্ততায পুব্বঙ্গমং হুত্ৱা পৱত্তং অনুস্সৰতীতি ধম্মানুসাৰী. তেনাহ ‘‘ধম্মো’’তিআদি. পঞ্ঞাপুব্বঙ্গমন্তি পঞ্ঞাপধানং. ‘‘সদ্ধং অনুস্সৰতি, সদ্ধাপুব্বঙ্গমং মগ্গং ভাৱেতী’’তি ইমমত্থং এসেৱ নযোতি অতিদিসতি. পঞ্ঞং ৱাহেতীতি পঞ্ঞাৱাহী, পঞ্ঞং সাতিসযং পৱত্তেতীতি অত্থো. তেনাহ ‘‘পঞ্ঞাপুব্বঙ্গমং অৰিযমগ্গং ভাৱেতী’’তি. পঞ্ঞা ৱা পুগ্গলং ৱাহেতি নিব্বানাভিমুখং গমেতীতি পঞ্ঞাৱাহী. সদ্ধাৱাহীতি এত্থাপি ইমিনা নযেনেৱ অত্থো ৱেদিতব্বো. উভতোভাগৱিমুত্তাদিকথাতি উভতোভাগৱিমুত্তাদীসু আগমনতো পট্ঠায ৱত্তব্বকথা. তস্মাতি ৱিসুদ্ধিমগ্গে (ৱিসুদ্ধি. ২.৭৭৩, ৮৮৯) ৱুত্তত্তা. ততো এৱ ৱিসুদ্ধিমগ্গসংৱণ্ণনাযং (ৱিসুদ্ধি. মহাটী. ২.৭৭৩) ৱুত্তনযেনেৱ চেত্থ অত্থো ৱেদিতব্বো.

পুগ্গলসুত্তৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৫. উদকূপমাসুত্তৱণ্ণনা

১৫. পঞ্চমে একন্তকাড়কেহীতি নত্থিকৱাদঅহেতুকৱাদঅকিৰিযৱাদসঙ্খাতেহি নিযতমিচ্ছাদিট্ঠিধম্মেহি. তেনাহ ‘‘নিযতমিচ্ছাদিট্ঠিং সন্ধায ৱুত্ত’’ন্তি. এৱং পুগ্গলোতি ইমিনা কাৰণেন একৱাৰং নিমুগ্গো নিমুগ্গোযেৱ সো হোতি. এতস্স হি পুন ভৱতো ৱুট্ঠানং নাম নত্থীতি ৱদন্তি মক্খলিগোসালাদযো ৱিয. হেট্ঠা হেট্ঠা নৰকগ্গীনংযেৱ আহাৰো. সাধু সদ্ধা কুসলেসূতি কুসলধম্মেসু সদ্ধা নাম সাহু লদ্ধকাতি উম্মুজ্জতি, সো তাৱত্তকেনেৱ কুসলেন উম্মুজ্জতি নাম. সাধু হিৰীতিআদীসুপি এসেৱ নযো. চঙ্কৱাৰেতি ৰজকানং খাৰপৰিস্সাৱনে, সুৰাপৰিস্সাৱনে ৱা. এৱং পুগ্গলোতি ‘‘এৱং সাধু সদ্ধা’’তি ইমেসং সদ্ধাদীনং ৱসেন একৱাৰং উম্মুজ্জিত্ৱা তেসং পৰিহানিযা পুন নিমুজ্জতিযেৱ দেৱদত্তাদযো ৱিয. দেৱদত্তো হি অট্ঠ সমাপত্তিযো পঞ্চ চ অভিঞ্ঞাযো নিব্বত্তেত্ৱাপি পুন বুদ্ধানং পটিপক্খতায তেহি গুণেহি পৰিহীনো ৰুহিৰুপ্পাদকম্মং সঙ্ঘভেদকম্মঞ্চ কত্ৱা কাযস্স ভেদা দুতিযচিত্তৱাৰেন চুতিচিত্তমনন্তৰা নিৰযে নিব্বত্তো. কোকালিকো দ্ৱে অগ্গসাৱকে উপৱদিত্ৱা পদুমনিৰযে নিব্বত্তো.

নেৱ হাযতি নো ৱড্ঢতীতি অপ্পহোনককালেপি ন হাযতি, পহোনককালেপি ন ৱড্ঢতি. উভযম্পি পনেতং অগাৰিকেনপি অনগাৰিকেনপি দীপেতব্বং. একচ্চো হি অগাৰিকো অপ্পহোনককালে পক্খিকভত্তং ৱস্সিকং ৱা উপনিবন্ধাপেসি, সো পচ্ছা পহোনককালেপি পক্খিকভত্তাদিমত্তমেৱ পৱত্তেতি. অনগাৰিকোপি আদিম্হি অপ্পহোনককালে উদ্দেসং ধুতঙ্গং ৱা গণ্হাতি, মেধাৱী বলৱীৰিযসম্পত্তিযা পহোনককালে ততো উত্তৰিং ন কৰোতি. এৱং পুগ্গলোতি এৱং ইমায সদ্ধাদীনং ঠিতিযা পুগ্গলো উম্মুজ্জিত্ৱা ঠিতো নাম হোতি. উম্মুজ্জিত্ৱা পতৰতীতি সকদাগামিপুগ্গলো কিলেসতনুতায উট্ঠহিত্ৱা গন্তব্বদিসাভিমুখো তৰতি নাম.

পটিগাধপ্পত্তো হোতীতি অনাগামিপুগ্গলং সন্ধায ৱদতি. ইমে পন সত্ত পুগ্গলা উদকোপমেন দীপিতা. সত্ত কিৰ জঙ্ঘৱাণিজা অদ্ধানমগ্গপ্পটিপন্না অন্তৰামগ্গে একং পুণ্ণনদিং পাপুণিংসু. তেসু পঠমং ওতিণ্ণো উদকভীৰুকো পুৰিসো ওতিণ্ণট্ঠানেযেৱ নিমুজ্জিত্ৱা পুন সণ্ঠাতুং নাসক্খি, অৱস্সংৱ মচ্ছকচ্ছপভত্তং জাতো. দুতিযো ওতিণ্ণট্ঠানে নিমুজ্জিত্ৱা সকিং উট্ঠহিত্ৱা পুন নিমুগ্গো উট্ঠাতুং নাসক্খি, অন্তোযেৱ মচ্ছকচ্ছপভত্তং জাতো. ততিযো নিমুজ্জিত্ৱা উট্ঠিতো মজ্ঝে নদিযা ঠত্ৱা নেৱ ওৰতো আগন্তুং, ন পাৰং গন্তুং অসক্খি. চতুত্থো উট্ঠায ঠিতো উত্তৰণতিত্থং ওলোকেসি. পঞ্চমো উত্তৰণতিত্থং ওলোকেত্ৱা পতৰতি. ছট্ঠো তং দিস্ৱা পাৰিমতীৰং গন্ত্ৱা কটিপ্পমাণে উদকে ঠিতো. সত্তমো পাৰিমতীৰং গন্ত্ৱা গন্ধচুণ্ণাদীহি ন্হত্ৱা ৱৰৱত্থাদীনি নিৱাসেত্ৱা সুৰভিৱিলেপনং ৱিলিম্পিত্ৱা নীলুপ্পলমালাদীনি পিলন্ধিত্ৱা নানালঙ্কাৰপ্পটিমণ্ডিতো মহানগৰং পৱিসিত্ৱা পাসাদমাৰুহিত্ৱা উত্তমভোজনং ভুঞ্জতি.

তত্থ জঙ্ঘৱাণিজা ৱিয ইমে সত্ত পুগ্গলা, নদী ৱিয ৱট্টং, পঠমস্স উদকভীৰুকস্স পুৰিসস্স ওতিণ্ণট্ঠানেযেৱ নিমুজ্জনং ৱিয মিচ্ছাদিট্ঠিকস্স ৱট্টে নিমুজ্জনং, উম্মুজ্জিত্ৱা নিমুজ্জনপুৰিসো ৱিয সদ্ধাদীনং উপ্পত্তিমত্থকেন উম্মুজ্জিত্ৱা তাসং হানিযা নিমুগ্গপুগ্গলো, মজ্ঝে নদিযা ঠত্ৱা ৱিয সদ্ধাদীনং ঠিতিযা ঠিতিপুগ্গলো, উত্তৰণতিত্থং ওলোকেন্তো ৱিয সোতাপন্নো, পতৰন্তপুৰিসো ৱিয কিলেসকামাৱট্টতায পতৰন্তো সকদাগামী, তৰিত্ৱা কটিমত্তে উদকে ঠিতপুৰিসো ৱিয অনাৱট্টধম্মত্তা অনাগামী, ন্হত্ৱা পাৰিমতীৰং উত্তৰিত্ৱা থলে ঠিতপুৰিসো ৱিয চত্তাৰো ওঘে অতিক্কমিত্ৱা নিব্বানথলে ঠিতো খীণাসৱব্ৰাহ্মণো, থলে ঠিতপুৰিসস্স নগৰং পৱিসিত্ৱা পাসাদং আৰুয্হ উত্তমভোজনভুঞ্জনং ৱিয খীণাসৱস্স নিব্বানাৰম্মণসমাপত্তিং অপ্পেত্ৱা ৱীতিনামনং ৱেদিতব্বং.

উদকূপমাসুত্তৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৬-৯. অনিচ্চানুপস্সীসুত্তাদিৱণ্ণনা

১৬-১৯. ছট্ঠে ‘‘ইধ সমসীসী কথিতো’’তি ৱত্ৱা এৱং সমসীসিতং ৱিভজিত্ৱা ইধাধিপ্পেতং দস্সেতুং ‘‘সো চতুব্বিধো হোতী’’তিআদিমাহ. ৰোগৱসেন সমসীসী ৰোগসমসীসী. এস নযো সেসেসুপি. একপ্পহাৰেনেৱাতি একৱেলাযমেৱ. যো চক্খুৰোগাদীসু অঞ্ঞতৰস্মিং সতি ‘‘ইতো অনুট্ঠিতো অৰহত্তং পাপুণিস্সামী’’তি ৱিপস্সনং পট্ঠপেসি, অথস্স অৰহত্তঞ্চ ৰোগতো ৱুট্ঠানঞ্চ এককালমেৱ হোতি, অযং ৰোগসমসীসী নাম. ইৰিযাপথস্স পৰিযোসানন্তি ইৰিযাপথন্তৰসমাযোগো. যো ঠানাদীসু ইৰিযাপথেসু অঞ্ঞতৰং অধিট্ঠায ‘‘অৱিকোপেত্ৱাৱ অৰহত্তং পাপুণিস্সামী’’তি ৱিপস্সনং পট্ঠপেসি. অথস্স অৰহত্তপ্পত্তি চ ইৰিযাপথৱিকোপনঞ্চ একপ্পহাৰেনেৱ হোতি, অযং ইৰিযাপথসমসীসী নাম. জীৱিতসমসীসী নামাতি এত্থ ‘‘পলিবোধসীসং মানো, পৰামাসসীসং দিট্ঠি, ৱিক্খেপসীসং উদ্ধচ্চং, কিলেসসীসং অৱিজ্জা, অধিমোক্খসীসং সদ্ধা, পগ্গহসীসং ৱীৰিযং, উপট্ঠানসীসং সতি, অৱিক্খেপসীসং সমাধি, দস্সনসীসং পঞ্ঞা, পৱত্তসীসং জীৱিতিন্দ্ৰিযং, চুতিসীসং ৱিমোক্খো, সঙ্খাৰসীসং নিৰোধো’’তি পটিসম্ভিদাযং (পটি. ম. ৩.৩৩) ৱুত্তেসু সত্তৰসসু সীসেসু পৱত্তসীসং কিলেসসীসন্তি দ্ৱে সীসানি ইধাধিপ্পেতানি – ‘‘অপুব্বং অচৰিমং আসৱপৰিযাদানঞ্চ হোতি জীৱিতপৰিযাদানঞ্চা’’তি ৱচনতো. তেসু কিলেসসীসং অৰহত্তমগ্গো পৰিযাদিযতি, পৱত্তসীসং জীৱিতিন্দ্ৰিযং চুতিচিত্তং পৰিযাদিযতি. তত্থ অৱিজ্জাপৰিযাদাযকং চিত্তং জীৱিতিন্দ্ৰিযং পৰিযাদাতুং ন সক্কোতি, জীৱিতিন্দ্ৰিযপৰিযাদাযকং অৱিজ্জং পৰিযাদাতুং ন সক্কোতি. অঞ্ঞং অৱিজ্জাপৰিযাদাযকং চিত্তং, অঞ্ঞং জীৱিতন্দ্ৰিযপৰিযাদাযকং. যস্স চেতং সীসদ্ৱযং সমং পৰিযাদানং গচ্ছতি, সো জীৱিতসমসীসী নাম.

কথং পনিদং সমং হোতীতি? ৱাৰসমতায. যস্মিঞ্হি ৱাৰে মগ্গৱুট্ঠানং হোতি, সোতাপত্তিমগ্গে পঞ্চ পচ্চৱেক্খণানি, সকদাগামিমগ্গে পঞ্চ, অনাগামিমগ্গে পঞ্চ, অৰহত্তমগ্গে চত্তাৰীতি একূনৱীসতিমে পচ্চৱেক্খণঞাণে পতিট্ঠায ভৱঙ্গং ওতৰিত্ৱা পৰিনিব্বাযতো ইমায ৱাৰসমতায ইদং উভযসীসপৰিযাদানম্পি সমং হোতীতি ইমায ৱাৰসমতায. ৱাৰসমৱুত্তিদাযকেন হি মগ্গচিত্তেন অত্তনো অনন্তৰং ৱিয নিপ্ফাদেতব্বা পচ্চৱেক্খণৱাৰা চ কিলেসপৰিযাদানস্সেৱ ৱাৰাতি ৱত্তব্বতং অৰহতি. ‘‘ৱিমুত্তস্মিং ৱিমুত্তমিতি ঞাণং হোতী’’তি (ম. নি. ১.৭৮; সং. নি. ৩.১২, ১৪) ৱচনতো পচ্চৱেক্খণপৰিসমাপনেন কিলেসপৰিযাদানং সম্পাপিতং নাম হোতীতি ইমায ৱাৰৱুত্তিযা সমতায কিলেসপৰিযাদানজীৱিতপৰিযাদানানং সমতা ৱেদিতব্বা. তেনেৱাহ ‘‘যস্মা পনস্স…পে... তস্মা এৱং ৱুত্ত’’ন্তি.

আযুনো ৱেমজ্ঝং অনতিক্কমিত্ৱা অন্তৰাৱ কিলেসপৰিনিব্বানেন পৰিনিব্বাযতীতি অন্তৰাপৰিনিব্বাযী. তেনাহ ‘‘যো পঞ্চসু সুদ্ধাৱাসেসূ’’তিআদি. ৱেমজ্ঝেতি অৱিহাদীসু যত্থ উপ্পন্নো, তত্থ আযুনো ৱেমজ্ঝে. আযুৱেমজ্ঝং উপহচ্চ অতিক্কমিত্ৱা তত্থ পৰিনিব্বাযতীতি উপহচ্চপৰিনিব্বাযী. তেনাহ ‘‘যো তত্থেৱা’’তিআদি. অসঙ্খাৰেন অপ্পযোগেন অনুস্সাহেন অকিলমন্তো তিক্খিন্দ্ৰিযতায সুখেনেৱ পৰিনিব্বাযতীতি অসঙ্খাৰপৰিনিব্বাযী. তেনাহ ‘‘যো তেসংযেৱা’’তিআদি. তেসংযেৱ পুগ্গলানন্তি নিদ্ধাৰণে সামিৱচনং. অপ্পযোগেনাতি অধিমত্তপ্পযোগেন ৱিনা অপ্পকসিৰেন. সসঙ্খাৰেন সপ্পযোগেন কিলমন্তো দুক্খেন পৰিনিব্বাযতীতি সসঙ্খাৰপৰিনিব্বাযী. উদ্ধংৱাহিভাৱেন উদ্ধমস্স তণ্হাসোতং ৱট্টসোতঞ্চাতি, উদ্ধং ৱা গন্ত্ৱা পটিলভিতব্বতো উদ্ধমস্স মগ্গসোতন্তি উদ্ধংভোতো. পটিসন্ধিৱসেন অকনিট্ঠং গচ্ছতীতি অকনিট্ঠগামী.

এত্থ পন চতুক্কং ৱেদিতব্বং. যো হি অৱিহতো পট্ঠায চত্তাৰো দেৱলোকে সোধেত্ৱা অকনিট্ঠং গন্ত্ৱা পৰিনিব্বাযতি, অযং উদ্ধংসোতো অকনিট্ঠগামী নাম. অযঞ্হি অৱিহেসু কপ্পসহস্সং ৱসন্তো অৰহত্তং পত্তুং অসক্কুণিত্ৱা অতপ্পং গচ্ছতি, তত্ৰাপি দ্ৱে কপ্পসহস্সানি ৱসন্তো অৰহত্তং পত্তুং অসক্কুণিত্ৱা সুদস্সং গচ্ছতি, তত্ৰাপি চত্তাৰি কপ্পসহস্সানি ৱসন্তো অৰহত্তং পত্তুং অসক্কুণিত্ৱা সুদস্সিং গচ্ছতি, তত্ৰাপি অট্ঠ কপ্পসহস্সানি ৱসন্তো অৰহত্তং পত্তুং অসক্কুণিত্ৱা অকনিট্ঠং গচ্ছতি, তত্থ ৱসন্তো অগ্গমগ্গং অধিগচ্ছতি. তত্থ যো অৱিহতো পট্ঠায দুতিযং ৱা চতুত্থং ৱা দেৱলোকং গন্ত্ৱা পৰিনিব্বাযতি, অযং উদ্ধংসোতো ন অকনিট্ঠগামী নাম. যো কামভৱতো চৱিত্ৱা অকনিট্ঠেসু পৰিনিব্বাযতি, অযং ন উদ্ধংসোতো অকনিট্ঠগামী নাম. যো হেট্ঠা চতূসু দেৱলোকেসু তত্থ তত্থেৱ নিব্বত্তিত্ৱা পৰিনিব্বাযতি, অযং ন উদ্ধংসোতো ন অকনিট্ঠগামীতি.

এতে পন অৱিহেসু উপ্পন্নসমনন্তৰআযুৱেমজ্ঝং অপ্পত্ৱাৱ পৰিনিব্বাযনৱসেন তযো অন্তৰাপৰিনিব্বাযিনো, একো উপহচ্চপৰিনিব্বাযী, একো উদ্ধংসোতোতি পঞ্চৱিধো, অসঙ্খাৰসসঙ্খাৰপৰিনিব্বাযিৱিভাগেন দস হোন্তি, তথা অতপ্পসুদস্সসুদস্সীসূতি চত্তাৰো দসকাতি চত্তাৰীসং. অকনিট্ঠে পন উদ্ধংসোতো নত্থি, তযো অন্তৰাপৰিনিব্বাযিনো, একো উপহচ্চপৰিনিব্বাযীতি চত্তাৰো, অসঙ্খাৰসসঙ্খাৰপৰিনিব্বাযিৱিভাগেন অট্ঠাতি অট্ঠচত্তাৰীসং অনাগামিনো. সত্তমাদীসু নত্থি ৱত্তব্বং.

অনিচ্চানুপস্সীসুত্তাদিৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

১০. নিদ্দসৱত্থুসুত্তৱণ্ণনা

২০. দসমে নিদ্দসৱত্থূনীতি আদিসদ্দলোপেনাযং নিদ্দেসোতি আহ ‘‘নিদ্দসাদিৱত্থূনী’’তি. নত্থি ইদানি ইমস্স দসাতি নিদ্দসো. পঞ্হোতি ঞাতুং ইচ্ছিতো অত্থো. পুন দসৱস্সো ন হোতীতি তেসং মতিমত্তমেতন্তি দস্সেতুং ‘‘সো কিৰা’’তি কিৰসদ্দগ্গহণং. নিদ্দসোতি চেতং ৱচনমত্তং. তস্স নিব্বীসাদিভাৱস্স ৱিয নিন্নৱাদিভাৱস্স চ ইচ্ছিতত্তাতি দস্সেতুং ‘‘ন কেৱলঞ্চা’’তিআদি ৱুত্তং. গামে ৱিচৰন্তোতি গামে পিণ্ডায চৰন্তো. ন ইদং তিত্থিযানং অধিৱচনং তেসু তন্নিমিত্তস্স অভাৱা, সাসনেপি সেখস্সপি ন ইদং অধিৱচনং, কিমঙ্গং পন পুথুজ্জনস্স. যস্স পনেতং অধিৱচনং যেন চ কাৰণেন, তং দস্সেতুং ‘‘খীণাসৱস্সেত’’ন্তিআদি ৱুত্তং. অপ্পটিসন্ধিকভাৱো হিস্স পচ্চক্খতো কাৰণং. পৰম্পৰায ইতৰানি যানি পাড়িযং আগতানিং.

সিক্খায সম্মদেৱ আদানং সিক্খাসমাদানং. তং পনস্সা পাৰিপূৰিযা ৱেদিতব্বন্তি আহ ‘‘সিক্খাত্তযপূৰণে’’তি. সিক্খায ৱা সম্মদেৱ আদিতো পট্ঠায ৰক্খণং সিক্খাসমাদানং. তঞ্চ অত্থতো পূৰণেন পৰিচ্ছিন্নং অৰক্খণে সব্বেন সব্বং অভাৱতো, ৰক্খণে চ পৰিপূৰণতো. বলৱচ্ছন্দোতি দড়্হচ্ছন্দো. আযতিন্তি অনন্তৰানাগতদিৱসাদিকালো অধিপ্পেতো, ন অনাগতভৱোতি আহ ‘‘অনাগতে পুনদিৱসাদীসুপী’’তি. সিক্খং পৰিপূৰেন্তস্স তত্থ নিবদ্ধভত্তিতা অৱিগতপেমতা. তেভূমকধম্মানং অনিচ্চাদিৱসেন সম্মদেৱ নিজ্ঝানং ধম্মনিসামনাতি আহ ‘‘ৱিপস্সনাযেতং অধিৱচন’’ন্তি. তণ্হাৱিনযেতি ভঙ্গানুপস্সনাঞাণানুভাৱসিদ্ধে তণ্হাৱিক্খম্ভনে. একীভাৱেতি গণসঙ্গণিকাকিলেসসঙ্গণিকাৱিগমসিদ্ধে ৱিৱেকৱাসে. ৱীৰিযাৰম্ভেতি সম্মপ্পধানস্স পগ্গণ্হনে. তং পন সব্বসো ৱীৰিযস্স পৰিব্ৰূহনং হোতীতি আহ ‘‘কাযিকচেতসিকস্স ৱীৰিযস্স পূৰণে’’তি. সতিযঞ্চেৱ নিপকভাৱে চাতি সতোকাৰিতায চেৱ সম্পজানকাৰিতায চ. সতিসম্পজঞ্ঞবলেনেৱ হি ৱীৰিযাৰম্ভো ইজ্ঝতি. দিট্ঠিপটিৱেধেতি মগ্গসম্মাদিট্ঠিযা পটিৱিজ্ঝনে. তেনাহ ‘‘মগ্গদস্সনে’’তি.

নিদ্দসৱত্থুসুত্তৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

অনুসযৱগ্গৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৩. ৱজ্জিসত্তকৱগ্গো

১. সাৰন্দদসুত্তৱণ্ণনা

২১. ততিযস্স পঠমে দেৱাযতনভাৱেন চিত্তত্তা লোকস্স চিত্তীকাৰট্ঠানতায চ চেতিযং অহোসি. যাৱকীৱন্তি (দী. নি. টী. ২.১৩৪) একমেৱেতং পদং অনিযমতো পৰিমাণৱাচী. কালো চেত্থ অধিপ্পেতোতি আহ ‘‘যত্তকং কাল’’ন্তি. অভিণ্হং সন্নিপাতাতি নিচ্চসন্নিপাতা. তং পন নিচ্চসন্নিপাততং দস্সেতুং ‘‘দিৱসস্সা’’তিআদি ৱুত্তং. সন্নিপাতবহুলাতি পচুৰসন্নিপাতা. ৱোসানন্তি সঙ্কোচং. ‘‘ৱুদ্ধিযেৱা’’তিআদিনা ৱুত্তমত্থং ব্যতিৰেকমুখেন দস্সেতুং ‘‘অভিণ্হং অসন্নিপতন্তা হী’’তিআদি ৱুত্তং. আকুলাতি খুভিতা ন পসন্না. ভিজ্জিত্ৱাতি ৱগ্গবন্ধতো ৱিভজ্জ ৱিসুং ৱিসুং হুত্ৱা.

সন্নিপাতভেৰিযাতি সন্নিপাতাৰোচনভেৰিযা. অদ্ধভুত্তা ৱাতি সামিভুত্তা ৱা. ওসীদমানেতি হাযমানে.

সুঙ্কন্তি ভণ্ডং গহেত্ৱা গচ্ছন্তেহি পব্বতখণ্ডনাদিতিত্থগামদ্ৱাৰাদীসু ৰাজপুৰিসানং দাতব্বভাগং. বলিন্তি নিপ্ফন্নসস্সাদিতো ছভাগং সত্তভাগন্তিআদিনা লদ্ধব্বকৰং. দণ্ডন্তি দসৱীসতিকহাপণাদিকং অপৰাধানুৰূপং গহেতব্বধনদণ্ডং. ৱজ্জিধম্মন্তি ৱজ্জিৰাজধম্মং. ইদানি অপঞ্ঞত্তপঞ্ঞাপনাদীসু তপ্পটিক্খেপে চ আদীনৱানিসংসে চ ৱিত্থাৰতো দস্সেতুং ‘‘তেস’’ন্তিআদি ৱুত্তং. পাৰিচৰিযক্খমাতি উপট্ঠানক্খমা. পোৰাণং ৱজ্জিধম্মন্তি এত্থ পুব্বে কিৰ ৱজ্জিৰাজানো ‘‘অযং চোৰো’’তি আনেত্ৱা দস্সিতে ‘‘গণ্হথ নং চোৰ’’ন্তি অৱত্ৱা ৱিনিচ্ছযমহামত্তানং দেন্তি. তে ৱিনিচ্ছিনিত্ৱা সচে অচোৰো হোতি, ৱিস্সজ্জেন্তি. সচে চোৰো, অত্তনা কিঞ্চি অকত্ৱা ৱোহাৰিকানং দেন্তি, তেপি ৱিনিচ্ছিনিত্ৱা অচোৰো চে, ৱিস্সজ্জেন্তি. চোৰো চে, সুত্তধৰানং দেন্তি. তেপি ৱিনিচ্ছিনিত্ৱা অচোৰো চে, ৱিস্সজ্জেন্তি. চোৰো চে, অট্টকুলিকানং দেন্তি, তেপি তথেৱ কত্ৱা সেনাপতিস্স, সেনাপতি উপৰাজস্স, উপৰাজা ৰঞ্ঞো. ৰাজা ৱিনিচ্ছিনিত্ৱা সচে অচোৰো হোতি, ৱিস্সজ্জেতি. সচে পন চোৰো হোতি, পৱেণিপণ্ণকং ৱাচাপেতি. তত্থ ‘‘যেন ইদং নাম কতং, তস্স অযং নামদণ্ডো’’তি লিখিতং. ৰাজা তস্স কিৰিযং তেন সমানেত্ৱা তদনুচ্ছৱিকং দণ্ডং কৰোতি. ইতি এতং পোৰাণং ৱজ্জিধম্মং সমাদায ৱত্তন্তানং মনুস্সা ন উজ্ঝাযন্তি. পৰম্পৰাগতেসু অট্টকুলেসু জাতা অগতিগমনৱিৰতা অট্টমহল্লকপুৰিসা অট্টকুলিকা.

সক্কাৰন্তি উপকাৰং. গৰুভাৱং পচ্চুপট্ঠপেত্ৱাতি ‘‘ইমে অম্হাকং গৰুনো’’তি তত্থ গৰুভাৱং পটি পটি উপট্ঠপেত্ৱা. মানেস্সন্তীতি সম্মানেস্সন্তি. তং পন সম্মাননং তেসু নেসং অত্তমনতাপুব্বকন্তি আহ ‘‘মনেন পিযাযিস্সন্তী’’তি. নিপচ্চকাৰং পণিপাতং. দস্সেন্তীতি গৰুচিত্তভাৰং দস্সেন্তি. সন্ধানেতুন্তি সম্বন্ধং অৱিচ্ছিন্নং কত্ৱা ঘটেতুং.

পসয্হকাৰস্সাতি বলক্কাৰস্স. কামং ৱুদ্ধিযা পূজনীযতায ‘‘ৱুদ্ধিহানিযো’’তি ৱুত্তং, অত্থো পন ৱুত্তানুক্কমেনেৱ যোজেতব্বো. পাড়িযং ৱা যস্মা ‘‘ৱুদ্ধিযেৱ পাটিকঙ্খা, নো পৰিহানী’’তি ৱুত্তং, তস্মা তদনুক্কমেন ‘‘ৱুদ্ধিহানিযো’’তি ৱুত্তং.

ৱিপচ্চিতুং অলদ্ধোকাসে পাপকম্মে, তস্স কম্মস্স ৱিপাকে ৱা অনৱসৰোৱ দেৱসোপসগ্গো. তস্মিং পন লদ্ধোকাসে সিযা দেৱতোপসগ্গস্স অৱসৰোতি আহ ‘‘অনুপ্পন্নং…পে… ৱড্ঢেন্তী’’তি. এতেনেৱ অনুপ্পন্নং সুখন্তি এত্থাপি অত্থো ৱেদিতব্বো. বলকাযস্স দিগুণতিগুণতাদস্সনং পটিভযভাৱদস্সনন্তি এৱমাদিনা দেৱতানং সঙ্গামসীসে সহাযতা ৱেদিতব্বা.

অনিচ্ছিতন্তি অনিট্ঠং. আৱৰণতোতি নিসেধনতো. ধম্মতো অনপেতা ধম্মিযাতি ইধ ‘‘ধম্মিকা’’তি ৱুত্তা. মিগসূকৰাদিঘাতায সুনখাদীনং কড্ঢিত্ৱা ৱনচৰণং ৱাজো, তত্থ নিযুত্তা, তে ৱা ৱাজেন্তীতি ৱাজিকা, মিগৱধচাৰিনো.

সাৰন্দদসুত্তৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

২. ৱস্সকাৰসুত্তৱণ্ণনা

২২. দুতিযে অভিযাতুকামোতি এত্থ অভি-সদ্দো অভিভৱনত্থো ‘‘অনভিৱিদিতু’’ন্তিআদীসু ৱিযাতি আহ ‘‘অভিভৱনত্থায যাতুকামো’’তি. ৱজ্জিৰাজানোতি ‘‘ৱজ্জেতব্বা ইমে’’তি আদিতো পৱত্তং ৱচনং উপাদায ৱজ্জীতি লদ্ধনামা ৰাজানো, ৱজ্জিৰট্ঠস্স ৱা ৰাজানো ৱজ্জিৰাজানো. ৰট্ঠস্স পন ৱজ্জিসমঞ্ঞা তন্নিৱাসিৰাজকুমাৰৱসেন ৱেদিতব্বা. ৰাজিদ্ধিযাতি ৰাজভাৱানুগতেন পভাৱেন. সো পন পভাৱো নেসং গণৰাজানং মিথো সামগ্গিযা লোকে পাকটো. চিৰট্ঠাযী চ অহোসীতি ‘‘সমগ্গভাৱং কথেতী’’তি ৱুত্তং. অনু অনু তংসমঙ্গিনো ভাৱেতি ৱড্ঢেতীতি অনুভাৱো, অনুভাৱো এৱ আনুভাৱো, পতাপো. সো পন নেসং পতাপো হত্থিঅস্সাদিৱাহনসম্পত্তিযা তত্থ চ সুভিক্খিতভাৱেন লোকে পাকটো জাতোতি ‘‘এতেন…পে… কথেতী’’তি ৱুত্তং. তাড়চ্ছিগ্গড়েনাতি কুঞ্চিকাছিদ্দেন. অসনন্তি সৰং. অতিপাতযিস্সন্তীতি অতিক্কামেন্তি. পোঙ্খানুপোঙ্খন্তি পোঙ্খস্স অনুপোঙ্খং, পুৰিমসৰস্স পোঙ্খপদানুগতপোঙ্খং ইতৰং সৰং কত্ৱাতি অত্থো. অৱিৰাধিতন্তি অৱিৰজ্ঝিতং. উচ্ছিন্দিস্সামীতি উম্মূলনৱসেন কুলসন্ততিং ছিন্দিস্সামি. অযনং ৱড্ঢনং অযো, তপ্পটিপক্খেন অনযোতি আহ ‘‘অৱড্ঢি’’ন্তি. ঞাতীনং ব্যসনং ৱিনাসো ঞাতিব্যসনং.

গঙ্গাযাতি গঙ্গাসমীপে. পট্টনগামন্তি সকটপট্টনগামং. তত্ৰাতি তস্মিং পট্টনে. বলৱাঘাতজাতোতি উপ্পন্নবলৱকোধো. মেতি ময্হং. গতেনাতি গমনেন. সীতং ৱা উণ্হং ৱা নত্থি তায ৱেলায. অভিমুখং যুদ্ধেনাতি অভিমুখং উজুকমেৱ সঙ্গামকৰণেন. উপলাপনং সামং দানঞ্চাতি দস্সেতুং ‘‘অল’’ন্তিআদি ৱুত্তং. ভেদোপি ইধ উপাযো এৱাতি ৱুত্তং ‘‘অঞ্ঞত্ৰ মিথুভেদা’’তি. যুদ্ধস্স পন অনুপাযতা পগেৱ পকাসিতা. ইদন্তি ‘‘অঞ্ঞত্ৰ উপলাপনায অঞ্ঞত্ৰ মিথুভেদা’’তি ইদং ৱচনং. কথায নযং লভিত্ৱাতি ‘‘যাৱকীৱঞ্চ …পে… পৰিহানী’’তি ইমায ভগৱতো কথায উপাযং লভিত্ৱা. অনুকম্পাযাতি ৱজ্জিৰাজেসু অনুগ্গহেন.

ৰাজাপি তমেৱ পেসেত্ৱা সব্বে…পে… পাপেসীতি ৰাজা তং অত্তনো সন্তিকং আগতং ‘‘কিং, আচৰিয, ভগৱা অৱচা’’তি পুচ্ছি. সো ‘‘যথা ভো সমণস্স গোতমস্স ৱচনং ন সক্কা ৱজ্জী কেনচি গহেতুং, অপিচ উপলাপনায ৱা মিথুভেদেন ৱা সক্কা’’তি আহ. ততো নং ৰাজা ‘‘উপলাপনায অম্হাকং হত্থিঅস্সাদযো নস্সিস্সন্তি, ভেদেনেৱ তে গহেস্সামি, কিং কৰোমা’’তি পুচ্ছি. তেন হি, মহাৰাজ, তুম্হে ৱজ্জী আৰব্ভ পৰিসতি কথং সমুট্ঠাপেথ, ততো অহং ‘‘কিং তে, মহাৰাজ, তেহি, অত্তনো সন্তকেন কসিৱণিজ্জাদীনি কত্ৱা জীৱন্তু এতে ৰাজানো’’তি ৱত্ৱা পক্কমিস্সামি. ততো তুম্হে ‘‘কিং নু, ভো, এস ব্ৰাহ্মণো ৱজ্জী আৰব্ভ পৱত্তং কথং পটিবাহতী’’তি ৱদেয্যাথ. দিৱসভাগে চাহং তেসং পণ্ণাকাৰং পেসেস্সামি, তম্পি গাহাপেত্ৱা তুম্হেপি মম দোসং আৰোপেত্ৱা বন্ধনতাড়নাদীনি অকত্ৱাৱ কেৱলং খুৰমুণ্ডং মং কত্ৱা নগৰা নীহৰাপেথ, অথাহং ‘‘মযা তে নগৰে পাকাৰো পৰিখা চ কাৰিতা, অহং থিৰদুব্বলট্ঠানঞ্চ উত্তানগম্ভীৰট্ঠানঞ্চ জানামি, ন চিৰস্সং দানি তং উজুং কৰিস্সামী’’তি ৱক্খামি. তং সুত্ৱা তুম্হে ‘‘গচ্ছতূ’’তি ৱদেয্যাথাতি. ৰাজা সব্বং অকাসি.

লিচ্ছৱী তস্স নিক্খমনং সুত্ৱা ‘‘সঠো ব্ৰাহ্মণো, মা তস্স গঙ্গং উত্তাৰেতুং অদত্থা’’তি আহংসু. তত্ৰ একচ্চেহি ‘‘অম্হে আৰব্ভ কথিতত্তা কিৰ সো এৱং কৰোতী’’তি ৱুত্তে ‘‘তেন হি ভণে এতূ’’তি ৱদিংসু. সো গন্ত্ৱা লিচ্ছৱী দিস্ৱা ‘‘কিমাগতত্থা’’তি পুচ্ছিতো তং পৱত্তিং আৰোচেসি. লিচ্ছৱিনো ‘‘অপ্পমত্তকেন নাম এৱং গৰুং দণ্ডং কাতুং ন যুত্ত’’ন্তি ৱত্ৱা ‘‘কিং তে তত্ৰ ঠানন্তৰ’’ন্তি পুচ্ছিংসু. ৱিনিচ্ছযমহামচ্চোহমস্মীতি. তদেৱ তে ঠানন্তৰং হোতূতি. সো সুট্ঠুতৰং ৱিনিচ্ছযং কৰোতি. ৰাজকুমাৰা তস্স সন্তিকে সিপ্পং উগ্গণ্হন্তি. সো পতিট্ঠিতগুণো হুত্ৱা একদিৱসং একং লিচ্ছৱিং গহেত্ৱা একমন্তং গন্ত্ৱা ‘‘দাৰকা কসন্তী’’তি পুচ্ছি. আম, কসন্তি. দ্ৱে গোণে যোজেত্ৱাতি. আম, দ্ৱে গোণে যোজেত্ৱাতি. এত্তকং ৱত্ৱা নিৱত্তো. ততো তমঞ্ঞো ‘‘কিং আচৰিযো আহা’’তি পুচ্ছিত্ৱা তেন ৱুত্তং – অসদ্দহন্তো ‘‘ন মেসো যথাভূতং কথেতী’’তি তেন সদ্ধিং ভিজ্জি.

ব্ৰাহ্মণো অপৰম্পি একদিৱসং একং লিচ্ছৱিং একমন্তং নেত্ৱা ‘‘কেন ব্যঞ্জনেন ভুত্তোসী’’তি পুচ্ছিত্ৱা নিৱত্তো. তম্পি অঞ্ঞো পুচ্ছিত্ৱা অসদ্দহন্তো তথেৱ ভিজ্জি. ব্ৰাহ্মণো অপৰম্পি দিৱসং একং লিচ্ছৱিং একমন্তং নেত্ৱা ‘‘অতিদুগ্গতোসি কিৰা’’তি পুচ্ছি. কো এৱমাহাতি. অসুকো নাম লিচ্ছৱীতি. অপৰম্পি একমন্তং নেত্ৱা ‘‘ত্ৱং কিৰ ভীৰুজাতিকো’’তি পুচ্ছি. কো এৱমাহাতি? অসুকো নাম লিচ্ছৱীতি. এৱং অঞ্ঞেন অকথিতমেৱ অঞ্ঞস্স কথেন্তো তীহি সংৱচ্ছৰেহি তে ৰাজানো অঞ্ঞমঞ্ঞং ভিন্দিত্ৱা যথা দ্ৱে একমগ্গেন ন গচ্ছন্তি, তথা কত্ৱা সন্নিপাতভেৰিং চৰাপেসি. লিচ্ছৱিনো ‘‘ইস্সৰা সন্নিপতন্তু, সূৰা সন্নিপতন্তূ’’তি ৱত্ৱা ন সন্নিপতিংসু. ব্ৰাহ্মণো ‘‘অযং দানি কালো, সীঘং আগচ্ছতূ’’তি ৰঞ্ঞো সাসনং পেসেতি. ৰাজা সুত্ৱাৱ বলভেৰিং চৰাপেত্ৱা নিক্খমি. ৱেসালিকা সুত্ৱা ‘‘ৰঞ্ঞো গঙ্গং উত্তৰিতুং ন দস্সামা’’তি ভেৰিং চৰাপেসুং. তে সুত্ৱা ‘‘গচ্ছন্তু সূৰৰাজানো’’তিআদীনি ৱত্ৱা ন সন্নিপতিংসু. ‘‘নগৰপ্পৱেসনং ন দস্সাম, দ্ৱাৰানি পিদহিস্সামা’’তি ভেৰিং চৰাপেসুং. একোপি ন সন্নিপতি. যথাৱিৱটেহি দ্ৱাৰেহি পৱিসিত্ৱা সব্বে অনযব্যসনং পাপেত্ৱা গতো. তং সন্ধাযেতং ৱুত্তং – ‘‘ৰাজাপি তমেৱ পেসেত্ৱা সব্বেপি ভিন্দিত্ৱা গন্ত্ৱা অনযব্যসনং পাপেসী’’তি.

ৱস্সকাৰসুত্তৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

২. পঠমসত্তকসুত্তৱণ্ণনা

২৩. ততিযে অপৰিহানায হিতাতি অপৰিহানিযা (দী. নি. টী. ২.১৩৬), ন পৰিহাযন্তি এতেহীতি ৱা অপৰিহানিযা. এৱং সঙ্খেপতো ৱুত্তমত্থং ৱিত্থাৰতো দস্সেন্তো ‘‘ইধাপি চা’’তিআদিমাহ. তত্থ ততোতিআদি দিসাসু আগতসাসনে ৱুত্তৱচনং ৱুত্তকথনং. ৱিহাৰসীমা আকুলা যস্মা, তস্মা উপোসথপৱাৰণা ঠিতা. ওলীযমানকোতি পাড়িতো অত্থতো চ ৱিনস্সমানকো. উক্খিপাপেন্তাতি পগুণভাৱকৰণেন অত্থসংৱণ্ণনাৱসেন চ পগ্গণ্হন্তা.

সাৱত্থিযং ভিক্খূ ৱিয (পাৰা. ৫৬৫) পাচিত্তিযং দেসাপেতব্বোতি পঞ্ঞাপেন্তা. ৱজ্জিপুত্তকা ৱিয (চূড়ৱ. ৪৪৬) দসৱত্থুদীপনেন. তথা অকৰোন্তাতি নৱং কতিকৱত্তং ৱা সিক্খাপদং ৱা অমদ্দন্তা ধম্মৱিনযতো সাসনং দীপেন্তা খুদ্দকম্পি চ সিক্খাপদং অসমূহনন্তা. আযস্মা মহাকস্সপো ৱিয চাতি ‘‘সুণাতু মে, আৱুসো, সঙ্ঘো, সন্তাম্হাকং সিক্খাপদানি গিহিগতানি. গিহিনোপি জানন্তি ‘ইদং ৱো সমণানং সক্যপুত্তিকানং কপ্পতি, ইদং ৱো ন কপ্পতী’তি. সচেপি হি মযং খুদ্দানুখুদ্দকানি সিক্খাপদানি সমূহনিস্সাম, ভৱিস্সন্তি ৱত্তাৰো ‘ধূমকালিকং সমণেন গোতমেন সাৱকানং সিক্খাপদং পঞ্ঞত্তং, যাৱিমেসং সত্থা অট্ঠাসি, তাৱিমে সিক্খাপদেসু সিক্খিংসু. যতো ইমেসং সত্থা পৰিনিব্বুতো, ন দানিমে সিক্খাপদেসু সিক্খন্তী’তি. যদি সঙ্ঘস্স পত্তকল্লং, সঙ্ঘো অপঞ্ঞত্তং ন পঞ্ঞপেয্য, পঞ্ঞত্তং ন সমুচ্ছিন্দেয্য, যথাপঞ্ঞত্তেসু সিক্খাপদেসু সমাদায ৱত্তেয্যা’’তি ইমং (চূড়ৱ. ৪৪২) তন্তিং ঠপেন্তো আযস্মা মহাকস্সপো ৱিয চ.

থিৰভাৱপ্পত্তাতি সাসনে থিৰভাৱং অনিৱত্তিতভাৱং উপগতা. থেৰকাৰকেহীতি থেৰভাৱসাধকেহি সীলাদিগুণেহি অসেক্খধম্মেহি. বহূ ৰত্তিযোতি পব্বজিতা হুত্ৱা বহূ ৰত্তিযো জানন্তি. সীলাদিগুণেসু পতিট্ঠাপনমেৱ সাসনে পৰিণাযকতাতি আহ ‘‘তীসু সিক্খাসু পৱত্তেন্তী’’তি. ওৱাদং ন দেন্তি অভাজনভাৱতো. পৱেণিকথন্তি আচৰিযপৰম্পৰাভতং সম্মাপটিপত্তিদীপনং ধম্মকথং. সাৰভূতং ধম্মপৰিযাযন্তি সমথৱিপস্সনামগ্গফলসম্পাপনেন সাসনে সাৰভূতং বোজ্ঝঙ্গকোসল্লঅনুত্তৰসীতিভাৱ- (অ. নি. ৬.৮৫) অধিচিত্তসুত্তাদিধম্মতন্তিং. আদিকং ওৱাদন্তি আদি-সদ্দেন ‘‘এৱং তে আলোকেতব্বং, এৱং তে ৱিলোকেতব্বং, এৱং তে সমিঞ্জিতব্বং, এৱং তে পসাৰেতব্বং, এৱং তে সঙ্ঘাটিপত্তচীৱৰং ধাৰেতব্ব’’ন্তি ওৱাদং সঙ্গণ্হাতি.

পুনব্ভৱদানং পুনব্ভৱো উত্তৰপদলোপেন. ইতৰেতি যে ন পচ্চযৱসিকা ন আমিসচক্খুকা, তে ন গচ্ছন্তি তণ্হায ৱসং.

আৰঞ্ঞকেসূতি অৰঞ্ঞভাগেসু অৰঞ্ঞপৰিযাপন্নেসু. ননু যত্থ কত্থচিপি তণ্হা সাৱজ্জা এৱাতি চোদনং সন্ধাযাহ ‘‘গামন্তসেনাসনেসু হী’’তিআদি. তেন ‘‘অনুত্তৰেসু ৱিমোক্খেসু পিহং উপট্ঠাপযতো’’তি এত্থ ৱুত্তপিহাদযো পিয আৰঞ্ঞকসেনাসনেসু সালযতা সেৱিতব্বপক্খিকা এৱাতি দস্সেতি.

অত্তনাৱাতি সযমেৱ. তেন পৰেহি অনুস্সাহিতানং সৰসেনেৱ অনাগতানং পেসলানং ভিক্খূনং আগমনং, আগতানঞ্চ ফাসুৱিহাৰং পচ্চাসীসন্তীতি দস্সেতি. ইমিনাৱ নীহাৰেনাতি ইমায পটিপত্তিযা. অগ্গহিতধম্মগ্গহণন্তি অগ্গহিতস্স পৰিযত্তিধম্মস্স উগ্গহণং. গহিতসজ্ঝাযকৰণন্তি উগ্গহিতস্স সুট্ঠু অত্থচিন্তনং. চিন্তৰত্থো হি অযং সজ্ঝাযসদ্দো. এন্তীতি উপগচ্ছন্তি. নিসীদন্তি আসনপঞ্ঞাপনাদিনা.

পঠমসত্তকসুত্তৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৪-৬. দুতিযসত্তকসুত্তাদিৱণ্ণনা

২৪-২৬. চতুত্থে কৰোন্তোযেৱাতি যথাৱুত্তং তিৰচ্ছানকথং কথেন্তোযেৱ. অতিৰচ্ছানকথাভাৱেপি তস্স তত্থ তপ্পৰভাৱদস্সনত্থং অৱধাৰণৱচনং. পৰিযন্তকাৰীতি সপৰিযন্তং কত্ৱা ৱত্তা. ‘‘পৰিযন্তৱতিং ৱাচং ভাসিতা’’তি (দী. নি. ১.৯, ১৯৪) হি ৱুত্তং. অপ্পভস্সোৱাতি পৰিমিতকথোযেৱ একন্তেন কথেতব্বস্সেৱ কথনতো. সমাপত্তিসমাপজ্জনং অৰিযো তুণ্হীভাৱো. নিদ্দাযতিযেৱাতি নিদ্দোক্কমনে অনাদীনৱদস্সী নিদ্দাযতিযেৱ, ইৰিযাপথপৰিৱত্তনাদিনা ন নং ৱিনোদেতি. এৱং সংসট্ঠোৱাতি ৱুত্তনযেন গণসঙ্গণিকায সংসট্ঠো এৱ ৱিহৰতি. দুস্সীলা পাপিচ্ছা নামাতি সযং নিস্সীলা অসন্তগুণসম্ভাৱনিচ্ছায সমন্নাগতত্তা পাপা লামকা ইচ্ছা এতেসন্তি পাপিচ্ছা. পাপপুগ্গলেহি মিত্তিকৰণতো পাপমিত্তা. তেহি সদা সহপৱত্তনেন পাপসহাযা. তত্থ নিন্নতাদিনা তদধিমুত্ততায পাপসম্পৱঙ্কা. পঞ্চমাদীনি উত্তানত্থানিযেৱ.

দুতিযসত্তকসুত্তাদিৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৭-১১. সঞ্ঞাসুত্তাদিৱণ্ণনা

২৭-৩১. সত্তমে অনিচ্চাতি অনুপস্সতি এতাযাতি অনিচ্চানুপস্সনা. তথাপৱত্তৱিপস্সনা পন যস্মা অত্তনা সহগতসঞ্ঞায ভাৱিতায ভাৱিতা এৱ হোতি, তস্মা ৱুত্তং ‘‘অনিচ্চানুপস্সনাদীহি সহগতসঞ্ঞা’’তি. ইমা সত্ত লোকিযৱিপস্সনাপি হোন্তি ‘‘অনিচ্চ’’ন্তিআদিনা পৱত্তনতো. ‘‘এতং সন্তং এতং পণীতং যদিদং সব্বসঙ্খাৰসমথো’’তি আগতৱসেন পনেত্থ দ্ৱে লোকুত্তৰা হোন্তীতি ৱেদিতব্বা. ‘‘ৱিৰাগো নিৰোধো’’তি হি তত্থ নিব্বানং ৱুত্তন্তি ইধ ৱিৰাগসঞ্ঞা, তা ৱুত্তসঞ্ঞা নিব্বানাৰম্মণাপি সিযুং. সেসমেত্থ সুৱিঞ্ঞেয্যমেৱ. অট্ঠমাদীনি উত্তানত্থানেৱ.

সঞ্ঞাসুত্তাদিৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

ৱজ্জিসত্তকৱগ্গৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৪. দেৱতাৱগ্গো

৫. পঠমমিত্তসুত্তৱণ্ণনা

৩৬. চতুত্থস্স পঞ্চমে অত্তনো গুয্হং তস্স আৱিকৰোতীতি অত্তনো গুয্হং নিগ্গুহিতুং যুত্তকথং অঞ্ঞস্স অকথেত্ৱা তস্সেৱ আচিক্খতি. তস্স গুয্হং অঞ্ঞেসং নাচিক্খতীতি তেন কথিতগুয্হং যথা অঞ্ঞে ন জানন্তি, এৱং অনাৱিকৰোন্তো ছাদেতি.

পঠমমিত্তসুত্তৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৬-১১. দুতিযমিত্তসুত্তাদিৱণ্ণনা

৩৭-৪২. ছট্ঠে পিযো চ হোতি মনাপো চাতি কল্যাণমিত্তলক্খণং দস্সিতং. কল্যাণমিত্তো হি সদ্ধাসম্পন্নো চ হোতি সীলসম্পন্নো সুতসম্পন্নো চাগসম্পন্নো ৱীৰিযসম্পন্নো সতিসম্পন্নো সমাধিসম্পন্নো পঞ্ঞাসম্পন্নো. তত্থ সদ্ধাসম্পত্তিযা সদ্দহতি তথাগতস্স সম্বোধিং কম্মঞ্চ কম্মফলঞ্চ, তেন সম্বোধিযা হেতুভূতং সত্তেসু হিতসুখং ন পৰিচ্চজতি. সীলসম্পত্তিযা সত্তানং পিযো হোতি গৰু ভাৱনীযো চোদকো পাপগৰহী ৱত্তা ৱচনক্খমো. সুতসম্পত্তিযা সচ্চপটিচ্চসমুপ্পাদাদিপটিসংযুত্তানং গম্ভীৰানং কথানং কত্তা হোতি. চাগসম্পত্তিযা অপ্পিচ্ছো হোতি সন্তুট্ঠো পৱিৱিত্তো অসংসট্ঠো. ৱীৰিযসম্পত্তিযা আৰদ্ধৱীৰিযো হোতি অত্তহিতপৰহিতপটিপত্তিযং. সতিসম্পত্তিযা উপট্ঠিতস্সতী হোতি. সমাধিসম্পত্তিযা অৱিক্খিত্তো হোতি সমাহিতচিতো. পঞ্ঞাসম্পত্তিযা অৱিপৰীতং পজানাতি. সো সতিযা কুসলাকুসলানং ধম্মানং গতিযো সমন্নেসমানো পঞ্ঞায সত্তানং হিতাহিতং যথাভূতং জানিত্ৱা সমাধিনা তত্থ একগ্গচিত্তো হুত্ৱা ৱীৰিযেন সত্তে অহিতে নিসেধেত্ৱা হিতে নিযোজেতি. তেন ৱুত্তং ‘‘পিযো…পে… নিযোজেতী’’তি. সত্তমাদীনি উত্তানত্থানি.

দুতিযমিত্তসুত্তাদিৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

দেৱতাৱগ্গৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৫. মহাযঞ্ঞৱগ্গো

১. সত্তৱিঞ্ঞাণট্ঠিতিসুত্তৱণ্ণনা

৪৪. পঞ্চমস্স পঠমে যস্মা নিদস্সনত্থে নিপাতো (দী. নি. টী. ২.১২৭) তস্মা সেয্যথাপি মনুস্সাতি যথা মনুস্সাতি ৱুত্তং হোতি. ৱিসেসো হোতিযেৱ সতিপি বাহিৰস্স কাৰণস্স অভেদে অজ্ঝত্তিকস্স ভিন্নত্তা. নানত্তং কাযে এতেসং, নানত্তো ৱা কাযো এতেসন্তি নানত্তকাযা. ইমিনা নযেন সেসপদেসুপি অত্থো ৱেদিতব্বো. নেসন্তি মনুস্সানং. নানত্তা সঞ্ঞা এতেসং অত্থীতি নানত্তসঞ্ঞিনো. সুখসমুস্সযতো ৱিনিপাতো এতেসং অত্থীতি ৱিনিপাতিকা সতিপি দেৱভাৱে দিব্বসম্পত্তিযা অভাৱতো. অপাযেসু ৱা গতো নত্থি নিপাতো এতেসন্তি ৱিনিপাতিকা. তেনাহ ‘‘চতুঅপাযৱিনিমুত্তা’’তি. পিযঙ্কৰমাতাদীনং ৱিযাতি পিযঙ্কৰমাতা কিৰ যক্খিনী পচ্চূসসমযে অনুৰুদ্ধত্থেৰস্স ধম্মং সজ্ঝাযতো সুত্ৱা –

‘‘মা সদ্দমকৰী পিযঙ্কৰ, ভিক্খু ধম্মপদানি ভাসতি;

অপি ধম্মপদং ৱিজানিয, পটিপজ্জেম হিতায নো সিযা.

‘‘পাণেসু চ সংযমামসে, সম্পজানমুসা ন ভণামসে;

সিক্খেম সুসীল্যমত্তনো, অপি মুচ্চেম পিসাচযোনিযা’’তি. (সং. নি. ১.২৪০) –

এৱং পুত্তকং সঞ্ঞাপেত্ৱা তং দিৱসং সোতাপত্তিফলং পত্তা. উত্তৰমাতা পন ভগৱতো ধম্মং সুত্ৱাৱ সোতাপন্না জাতা.

ব্ৰহ্মকাযে পঠমজ্ঝাননিব্বত্তে ব্ৰহ্মসমূহে, ব্ৰহ্মনিকাযে ৱা ভৱাতি ব্ৰহ্মকাযিকা. মহাব্ৰহ্মুনো পৰিসায ভৱাতি ব্ৰহ্মপাৰিসজ্জা তস্স পৰিচাৰকট্ঠানে ঠিতত্তা. মহাব্ৰহ্মুনো পুৰোহিতট্ঠানে ঠিতাতি ব্ৰহ্মপুৰোহিতা. আযুৱণ্ণাদীহি মহন্তা ব্ৰহ্মানোতি মহাব্ৰহ্মানো. সতিপি তেসং তিৱিধানম্পি পঠমেন ঝানেন গন্ত্ৱা নিব্বত্তভাৱে ঝানস্স পন পৱত্তিভেদেন অযং ৱিসেসোতি দস্সেতুং ‘‘ব্ৰহ্মপাৰিসজ্জা পনা’’তিআদি ৱুত্তং. পৰিত্তেনাতি হীনেন. সা চস্স হীনতা ছন্দাদীনং হীনতায ৱেদিতব্বা. পটিলদ্ধমত্তং ৱা হীনং. কপ্পস্সাতি অসঙ্খ্যেয্যকপ্পস্স. হীনপণীতানং মজ্ঝে ভৱত্তা মজ্ঝিমং. সা চস্স মজ্ঝিমতা ছন্দাদীনং মজ্ঝিমতায ৱেদিতব্বা. পটিলভিত্ৱা নাতিসুভাৱিতং ৱা মজ্ঝিমং. উপড্ঢকপ্পোতি অসঙ্খ্যেয্যকপ্পস্স উপড্ঢকপ্পো. ৱিপ্ফাৰিকতৰোতি ব্ৰহ্মপাৰিসজ্জেহি পমাণতো ৱিপুলতৰো সভাৱতো উড়াৰতৰো চ হোতি. সভাৱেনপি হি উড়াৰতমোৱ. তং পনেত্থ অপ্পমাণং. তস্স হি পৰিত্তাভাদীনং পৰিত্তসুভাদীনঞ্চ কাযে সতিপি সভাৱৱেমত্তে একত্তৱসেনেৱ ৱৱত্থপীযতীতি ‘‘একত্তকাযা’’ত্ৱেৱ তে ৱুচ্চন্তি. পণীতেনাতি উক্কট্ঠেন. সা চস্স উক্কট্ঠতা ছন্দাদীনং উক্কট্ঠতায ৱেদিতব্বা. সুভাৱিতং ৱা, সম্মদেৱ, ৱসিভাৱং পাপিতং পণীতং ‘‘পধানভাৱং নীত’’ন্তি কত্ৱা. ইধাপি কপ্পো অসঙ্খ্যেয্যকপ্পৱসেনেৱ ৱেদিতব্বো পৰিপুণ্ণমহাকপ্পস্স অসম্ভৱতো. ইতীতি এৱং ৱুত্তপ্পকাৰেন. তেতি ‘‘ব্ৰহ্মকাযিকা’’তি ৱুত্তা তিৱিধাপি ব্ৰহ্মানো. সঞ্ঞায একত্তাতি তিহেতুকভাৱেন একসভাৱত্তা. ন হি তস্সা সম্পযুত্তধম্মৱসেন অঞ্ঞোপি কোচি ভেদো অত্থি. এৱন্তি ইমিনা নানত্তকাযা একত্তসঞ্ঞিনো গহিতাতি দস্সেতি.

দণ্ডউক্কাযাতি দণ্ডদীপিকায. সৰতি ধাৱতি, ৱিস্সৰতি ৱিপ্পকিণ্ণা ৱিয ধাৱতি. দ্ৱে কপ্পাতি দ্ৱে মহাকপ্পা. ইতো পৰেসুপি এসেৱ নযো. ইধাতি ইমস্মিং সুত্তে. উক্কট্ঠপৰিচ্ছেদৱসেন আভস্সৰগ্গহণেনেৱ সব্বেপি তে পৰিত্তাভাঅপ্পমাণাভাপি গহিতা.

সুন্দৰা পভা সুভা, তায কিণ্ণা সুভাকিণ্ণাতি ৱত্তব্বে. ভা-সদ্দস্স ৰস্সত্তং অন্তিম-ণ-কাৰস্স হ-কাৰঞ্চ কত্ৱা ‘‘সুভকিণ্হা’’তি ৱুত্তা. অট্ঠকথাযং পন নিচ্চলায একগ্ঘনায পভায সুভোতি পৰিযাযৱচনন্তি ‘‘সুভেন ওকিণ্ণা ৱিকিণ্ণা’’তি অত্থো ৱুত্তো. এত্থাপি অন্তিম-ণ-কাৰস্স হ-কাৰকৰণং ইচ্ছিতব্বমেৱ. ন ছিজ্জিত্ৱা পভা গচ্ছতি একগ্ঘনত্তা. চতুত্থৱিঞ্ঞাণট্ঠিতিমেৱ ভজন্তি কাযস্স সঞ্ঞায চ একৰূপত্তা. ৱিপুলসন্তসুখাযুৱণ্ণাদিফলত্তা ৱেহপ্ফলা. এত্থাতি ৱিঞ্ঞাণট্ঠিতিযং.

ৱিৱট্টপক্খে ঠিতা অপুনৰাৱত্তনতো. ‘‘ন সব্বকালিকা’’তি ৱত্ৱা তমেৱ অসব্বকালিকত্তং ৱিভাৱেতুং ‘‘কপ্পসতসহস্সম্পী’’তিআদি ৱুত্তং. সোড়সকপ্পসহস্সচ্চযেন উপ্পন্নানং সুদ্ধাৱাসব্ৰহ্মানং পৰিনিব্বাযনতো অঞ্ঞেসঞ্চ তত্থ অনুপ্পজ্জনতো বুদ্ধসুঞ্ঞে লোকে সুঞ্ঞং তং ঠানং হোতি, তস্মা সুদ্ধাৱাসা ন সব্বকালিকা. খন্ধাৱাৰট্ঠানসদিসা হোন্তি সুদ্ধাৱাসভূমিযো. ইমিনা সুত্তেন সুদ্ধাৱাসানং সত্তাৱাসভাৱদীপনেনেৱ ৱিঞ্ঞাণট্ঠিতিভাৱোপি দীপিতো হোতি, তস্মা সুদ্ধাৱাসাপি সত্তসু ৱিঞ্ঞাণট্ঠিতীসু চতুত্থৱিঞ্ঞাণট্ঠিতিং, নৱসু সত্তাৱাসেসু চতুত্থসত্তাৱাসঞ্চ ভজন্তি.

সুখুমত্তাতি সঙ্খাৰাৱসেসসুখুমভাৱপ্পত্তত্তা. পৰিব্যত্তৱিঞ্ঞাণকিচ্চাভাৱতো নেৱ ৱিঞ্ঞাণং, ন সব্বসো অৱিঞ্ঞাণং হোতীতি নাৱিঞ্ঞাণং, তস্মা পৰিপ্ফুতৱিঞ্ঞাণকিচ্চৱন্তীসু ৱিঞ্ঞাণট্ঠিতীসু ন ৱুত্তং.

সত্তৱিঞ্ঞাণট্ঠিতিসুত্তৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

২. সমাধিপৰিক্খাৰসুত্তৱণ্ণনা

৪৫. দুতিযে সমাধিপৰিক্খাৰাতি এত্থ তযো পৰিক্খাৰা. ‘‘ৰথো সীলপৰিক্খাৰো, ঝানক্খো চক্কৱীৰিযো’’তি (সং. নি. ৫.৪) হি এত্থ অলঙ্কাৰো পৰিক্খাৰো নাম. ‘‘সত্তহি নগৰপৰিক্খাৰেহি সুপৰিক্খতং হোতী’’তি (অ. নি. ৭.৬৭) এত্থ পৰিৱাৰো পৰিক্খাৰো নাম. ‘‘গিলানপচ্চয…পে… জীৱিতপৰিক্খাৰা’’তি (ম. নি. ১.১৯১-১৯২) এত্থ সম্ভাৰো পৰিক্খাৰো নাম. সো ইধ অধিপ্পেতোতি আহ ‘‘মগ্গসমাধিস্স সম্ভাৰা’’তি. পৰিৱাৰপৰিক্খাৰোপি ৱট্টতিযেৱ. পৰিৱাৰো হি সম্মাদিট্ঠাদযো মগ্গধম্মা সম্মাসমাধিস্স সহজাতাদিপচ্চযভাৱেন পৰিকৰণতো অভিসঙ্খৰণতো. পৰিক্খতাতি পৰিৱাৰিতা. অযং ৱুচ্চতি অৰিযো সম্মাসমাধীতি অযং সত্তহি ৰতনেহি পৰিৱুতো চক্কৱত্তী ৱিয সত্তহি অঙ্গেহি পৰিৱুতো অৰিযো সম্মাসমাধীতি ৱুচ্চতি. উপেচ্চ নিস্সীযতীতি উপনিসা, সহ উপনিসাযাতি সউপনিসো, সউপনিস্সযো অত্থো, সপৰিৱাৰোযেৱাতি ৱুত্তং হোতি. সহকাৰিকাৰণভূতো হি ধম্মসমূহো ইধ ‘‘উপনিসো’’তি অধিপ্পেতো.

সমাধিপৰিক্খাৰসুত্তৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৩. পঠমঅগ্গিসুত্তৱণ্ণনা

৪৬. ততিযে অনুডহনট্ঠেনাতি কামং আহুনেয্যগ্গিআদযো তযো অগ্গী ব্ৰাহ্মণেহিপি ইচ্ছিতা সন্তি. তে পন তেহি ইচ্ছিতমত্তাৱ, ন সত্তানং তাদিসা অত্থসাধকা. যে পন সত্তানং অত্থসাধকা, তে দস্সেতুং ‘‘আহুনং ৱুচ্চতী’’তিআদি ৱুত্তং. তত্থ আনেত্ৱা হুননং পূজনং ‘‘আহুন’’ন্তি ৱুত্তং, তং আহুনং অৰহন্তী মাতাপিতৰো. তেনাহ ভগৱা – ‘‘আহুনেয্যাতি, ভিক্খৱে, মাতাপিতূনং এতং অধিৱচন’’ন্তি (ইতিৱু. ১০৬). যদগ্গেন চ তে পুত্তানং বহূপকাৰতায আহুনেয্যাতি, তেসু সম্মাপটিপত্তি নেসং হিতসুখাৱহা, তদগ্গেন তেসু মিচ্ছাপটিপত্তি অহিতদুক্খাৱহাতি আহ ‘‘তেসু…পে… নিব্বত্তন্তী’’তি.

স্ৱাযমত্থো (দী. নি. অট্ঠ. ৩.৩০৫) মিত্তৱিন্দকৱত্থুনা ৱেদিতব্বো. মিত্তৱিন্দকো হি মাতৰা, ‘‘তাত, অজ্জ উপোসথিকো হুত্ৱা ৱিহাৰে সব্বৰত্তিং ধম্মস্সৱনং সুণোহি, সহস্সং তে দস্সামী’’তি ৱুত্তো ধনলোভেন উপোসথং সমাদায ৱিহাৰং গন্ত্ৱা ‘‘ইদং ঠানং অকুতোভয’’ন্তি সল্লক্খেত্ৱা ধম্মাসনস্স হেট্ঠা নিপন্নো সব্বৰত্তিং নিদ্দাযিত্ৱা ঘৰং অগমাসি. মাতা পাতোৱ যাগুং পচিত্ৱা উপনামেসি. সো সহস্সং গহেত্ৱাৱ পিৱি. অথস্স এতদহোসি ‘‘ধনং সংহৰিস্সামী’’তি. সো নাৱায সমুদ্দং পক্খন্দিতুকামো অহোসি. অথ নং মাতা, ‘‘তাত, ইমস্মিং কুলে চত্তালীসকোটিধনং অত্থি, অলং গমনেনা’’তি নিৱাৰেতি. সো তস্সা ৱচনং অনাদিযিত্ৱা গচ্ছতি এৱ. সা পুৰতো অট্ঠাসি. অথ নং কুজ্ঝিত্ৱা ‘‘অযং ময্হং পুৰতো তিট্ঠতী’’তি পাদেন পহৰিত্ৱা পতিতং অন্তৰং কত্ৱা অগমাসি.

মাতা উট্ঠহিত্ৱা ‘‘মাদিসায মাতৰি এৱৰূপং কম্মং কত্ৱা গতস্স তে গতট্ঠানে সুখং ভৱিস্সতীতি এৱংসঞ্ঞী নাম ত্ৱং পুত্তা’’তি আহ. তস্স নাৱং আৰুয্হ গচ্ছতো সত্তমে দিৱসে নাৱা অট্ঠাসি. অথ তে মনুস্সা ‘‘অদ্ধা এত্থ পাপপুগ্গলো অত্থি, সলাকং দেথা’’তি আহংসু. সলাকা দীযমানা তস্সেৱ তিক্খত্তুং পাপুণি. তে তস্স উড়ুম্পং দত্ৱা তং সমুদ্দে পক্খিপিংসু. সো একং দীপং গন্ত্ৱা ৱিমানপেতীহি সদ্ধিং সম্পত্তিং অনুভৱন্তো তাহি ‘‘পুৰতো পুৰতো মা অগমাসী’’তি ৱুচ্চমানোপি তদ্দিগুণং তদ্দিগুণং সম্পত্তিং পস্সন্তো অনুপুব্বেন খুৰচক্কধৰং একং অদ্দস. তং চক্কং পদুমপুপ্ফং ৱিয উপট্ঠাসি. সো তং আহ, ‘‘অম্ভো, ইদং তযা পিড়ন্ধিতং পদুমং ময্হং দেহী’’তি. ন ইদং, সামি, পদুমং, খুৰচক্কং এতন্তি. সো ‘‘ৱঞ্চেসি মং ত্ৱং, কিং মযা পদুমং ন দিট্ঠপুব্ব’’ন্তি ৱত্ৱা ‘‘ত্ৱং লোহিতচন্দনং ৱিলিম্পিত্ৱা পিড়ন্ধনং পদুমপুপ্ফং ময্হং ন দাতুকামো’’তি আহ. সো চিন্তেসি ‘‘অযম্পি মযা কতসদিসং কম্মং কত্ৱা তস্স ফলং অনুভৱিতুকামো’’তি. অথ নং ‘‘গণ্হ, ৰে’’তি ৱত্ৱা তস্স মত্থকে চক্কং খিপি. তেন ৱুত্তং –

‘‘চতুব্ভি অট্ঠজ্ঝগমা, অট্ঠাহি পিচ সোড়স;

সোড়সাহি চ বাত্তিংস, অত্ৰিচ্ছং চক্কমাসদো;

ইচ্ছাহতস্স পোসস্স, চক্কং ভমতি মত্থকে’’তি. (জা. ১.১.১০৪; ১.৫.১০৩);

সোতি গেহসামিকো ভত্তা. পুৰিমনযেনেৱাতি অনুডহনস্স পচ্চযতায. তত্ৰিদং ৱত্থু – কস্সপবুদ্ধকালে সোতাপন্নস্স উপাসকস্স ভৰিযা অতিচাৰং চৰতি. সো তং পচ্চক্খতো দিস্ৱা ‘‘কস্মা এৱং কৰোসী’’তি আহ. সা ‘‘সচাহং এৱৰূপং কৰোমি, অযং মে সুনখো ৱিলুপ্পমানো খাদতূ’’তি ৱত্ৱা কালকতা কণ্ণমুণ্ডকদহে ৱেমানিকপেতী হুত্ৱা নিব্বত্তা দিৱা সম্পত্তিং অনুভৱতি, ৰত্তিং দুক্খং. তদা বাৰাণসিৰাজা মিগৱং চৰন্তো অৰঞ্ঞং পৱিসিত্ৱা অনুপুব্বেন কণ্ণমুণ্ডকদহং সম্পত্তো তায সদ্ধিং সম্পত্তিং অনুভৱতি. সা তং ৱঞ্চেত্ৱা ৰত্তিং দুক্খং অনুভৱতি. সো ঞত্ৱা ‘‘কত্থ নু খো গচ্ছতী’’তি পিট্ঠিতো পিট্ঠিতো গন্ত্ৱা অৱিদূৰে ঠিতো কণ্ণমুণ্ডকদহতো নিক্খমিত্ৱা তং ‘‘পটপট’’ন্তি খাদমানং একং সুনখং দিস্ৱা অসিনা দ্ৱিধা ছিন্দি, দ্ৱে অহেসুং. পুন ছিন্নে চত্তাৰো, পুন ছিন্নে অট্ঠ, পুন ছিন্নে সোড়স অহেসুং. সা ‘‘কিং কৰোসি, সামী’’তি আহ. সো ‘‘কিং ইদ’’ন্তি আহ. সা ‘‘এৱং অকত্ৱা খেড়পিণ্ডং ভূমিযং নিট্ঠুভিত্ৱা পাদেন ঘংসাহী’’তি আহ. সো তথা অকাসি. সুনখা অন্তৰধাযিংসু. মুট্ঠিযোগো কিৰাযং তস্স সুনখন্তৰধানস্স, যদিদং খেড়পিণ্ডং ভূমিযং নিট্ঠুভিত্ৱা পাদেন ঘংসনং, তং দিৱসং তস্সা কম্মং খীণং. ৰাজা ৱিপ্পটিসাৰী হুত্ৱা গন্তুং আৰদ্ধো. সা ‘‘ময্হং, সামি, কম্মং খীণং, মা অগমাসী’’তি আহ. ৰাজা অস্সুত্ৱাৱ গতো.

দক্খিণাতি চত্তাৰো পচ্চযা দীযমানা দক্খন্তি এতেহি হিতসুখানীতি, তং দক্খিণং অৰহতীতি দক্খিণেয্যো, ভিক্খুসঙ্ঘো.

পঠমঅগ্গিসুত্তৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৪-৫. দুতিযঅগ্গিসুত্তাদিৱণ্ণনা

৪৭-৪৮. চতুত্থে যঞ্ঞৱাটং সম্পাদেত্ৱা মহাযঞ্ঞং উদ্দিস্স সৱিঞ্ঞাণকানি অৱিঞ্ঞাণকানি চ যঞ্ঞূপকৰণানি সজ্জিতানীতি আহ পাড়িযং ‘‘মহাযঞ্ঞো উপক্খটো’’তি. তং উপকৰণং তেসং তথাসজ্জনন্তি আহ ‘‘উপক্খটোতি পচ্চুপট্ঠিতো’’তি. ৱচ্ছতৰসতানীতি যুৱভাৱপ্পত্তানি নাতিবলৱৱচ্ছসতানি. তে পন ৱচ্ছা এৱ হোন্তি, ন দম্মা, বলীবদ্দা ৱা. উৰব্ভাতি তৰুণমেণ্ডকা ৱুচ্চন্তি. উপনীতানীতি ঠপনত্থায উপনীতানি. ৱিহিংসট্ঠেনাতি হিংসনট্ঠেন. উপৱাযতূতি উপগন্ত্ৱা সৰীৰদৰথং নিব্বাপেন্তো সণ্হসীতলা ৱাতো ৱাযতু. সেসং সুৱিঞ্ঞেয্যমেৱ. পঞ্চমে নত্থি ৱত্তব্বং.

দুতিযঅগ্গিসুত্তাদিৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৬. দুতিযসঞ্ঞাসুত্তৱণ্ণনা

৪৯. ছট্ঠে ন্হাৰুৱিলেখনন্তি চম্মং লিখন্তানং চম্মং লিখিত্ৱা ছড্ডিতকসটং. ‘‘এসোহমস্মী’’তিআদিনা অহংকৰণং অহঙ্কাৰো. ‘‘এতং মমা’’তি মমংকৰণং মমঙ্কাৰো. তেনাহ ‘‘অহঙ্কাৰদিট্ঠিতো’’তিআদি. তিস্সো ৱিধাতি সেয্যসদিসহীনৱসেন তযো মানা. ‘‘একৱিধেন ৰূপসঙ্গহো’’তিআদীসু (ধ. স. ৫৮৪) কোট্ঠাসো ‘‘ৱিধা’’তি ৱুত্তো. ‘‘কথংৱিধং সীলৱন্তং ৱদন্তি, কথংৱিধং পঞ্ঞৱন্তং ৱদন্তী’’তিআদীসু (সং. নি. ১.৯৫) পকাৰো. ‘‘তিস্সো ইমা, ভিক্খৱে, ৱিধা. কতমা তিস্সো? সেয্যোহমস্মীতি ৱিধা’’তি (ৱিভ. ৯২০) এত্থ মানো ‘‘ৱিধা’’তি ৱুত্তো. ইধাপি মানোৱ অধিপ্পেতো. মানো হি ৱিদহনতো হীনাদিৱসেন তিৱিধা. তেনাকাৰেন দহনতো উপদহনতো ‘‘ৱিধা’’তি ৱুচ্চতি.

দুতিযসঞ্ঞাসুত্তৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৭-৮. মেথুনসুত্তাদিৱণ্ণনা

৫০-৫১. সত্তমে ইধাতি ইমস্মিং লোকে. একচ্চোতি একো. সমণো ৱা ব্ৰাহ্মণো ৱাতি পব্বজ্জামত্তেন সমণো ৱা, জাতিমত্তেন ব্ৰাহ্মণো ৱা. দ্ৱযংদ্ৱযসমাপত্তিন্তি দ্ৱীহি দ্ৱীহি সমাপজ্জিতব্বং, মেথুনন্তি অত্থো. ন হেৱ খো সমাপজ্জতীতি সম্বন্ধো. উচ্ছাদনং উব্বট্টনং. সম্বাহনং পৰিমদ্দনং. সাদিযতীতি অধিৱাসেতি. তদস্সাদেতীতি উচ্ছাদনাদিং অভিৰমতি. নিকামেতীতি ইচ্ছতি. ৱিত্তিন্তি তুট্ঠিং. ইদম্পি খোতি এত্থ ইদন্তি যথাৱুত্তং সাদিযনাদিং খণ্ডাদিভাৱৱসেন একং কত্ৱা ৱুত্তং. পি-সদ্দো ৱক্খমানং উপাদায সমুচ্চযত্থো, খো-সদ্দো অৱধাৰণত্থো. ইদং ৱুত্তং হোতি – যদেতং ব্ৰহ্মচাৰিপটিঞ্ঞস্স অসতিপি দ্ৱযংদ্ৱযসমাপত্তিযং মাতুগামস্স উচ্ছাদননহাপনসম্বাহনসাদিযনাদি. ইদম্পি একংসেন তস্স ব্ৰহ্মচৰিযস্স খণ্ডাদিভাৱাপাদনতো খণ্ডম্পি ছিদ্দম্পি সবলম্পি কম্মাসম্পীতি. এৱং পন খণ্ডাদিভাৱাপত্তিযা সো অপৰিসুদ্ধং ব্ৰহ্মচৰিযং চৰতি, ন পৰিসুদ্ধং, সংযুত্তো মেথুনসংযোগেন, ন ৱিসংযুত্তো. ততো চস্স ন জাতিআদীহি পৰিমুত্তীতি দস্সেন্তো ‘‘অযং ৱুচ্চতী’’তিআদিমাহ.

সঞ্জগ্ঘতীতি কিলেসৱসেন মহাহসিতং হসতি. সংকীড়তীতি কাযসংসগ্গৱসেন কীড়তি. সংকেলাযতীতি সব্বসো মাতুগামং কেলাযন্তো ৱিহৰতি. চক্খুনাতি অত্তনো চক্খুনা. চক্খুন্তি মাতুগামস্স চক্খুং. উপনিজ্ঝাযতীতি উপেচ্চ নিজ্ঝাযতি ওলোকেতি. তিৰোকুট্টন্তি কুট্টস্স পৰতো. তথা তিৰোপাকাৰং, ‘‘মত্তিকামযা ভিত্তি কুট্টং, ইট্ঠকামযা পাকাৰো’’তি ৱদন্তি. যা কাচি ৱা ভিত্তি পোৰিসকা দিযড্ঢৰতনপ্পমাণা কুট্টং, ততো অধিকো পাকাৰো. অস্সাতি ব্ৰহ্মচাৰিপটিঞ্ঞস্স. পুব্বেতি ৱতসমাদানতো পুব্বে. কামগুণেহীতি কামকোট্ঠাসেহি. সমপ্পিতন্তি সুট্ঠু অপ্পিতং সহিতং. সমঙ্গিভূতন্তি সমন্নাগতং. পৰিচাৰযমানন্তি কীড়ন্তং, উপট্ঠহিযমানং ৱা. পণিধাযাতি পত্থেত্ৱা. সীলেনাতিআদীসু যমনিযমাদিসমাদানৱসেন সীলং, অৱীতিক্কমৱসেন ৱতং. উভযম্পি ৱা সীলং, দুক্কৰচৰিযৱসেন পৱত্তিতং ৱতং. তংতংঅকিচ্চসম্মততো ৱা নিৱত্তিলক্খণং সীলং, তংতংসমাদানৱতো ৱেসভোজনকিচ্চকৰণাদিৱিসেসপ্পটিপত্তি ৱতং. সব্বথাপি দুক্কৰচৰিযা তপো. মেথুনা ৱিৰতি ব্ৰহ্মচৰিযন্তি এৱম্পেত্থ পাড়িৱণ্ণনা ৱেদিতব্বা. অট্ঠমং উত্তানমেৱ.

মেথুনসুত্তাদিৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৯. দানমহপ্ফলসুত্তৱণ্ণনা

৫২. নৱমে ‘‘সাহু দান’’ন্তি দানং দেতীতি ‘‘দানং নাম সাধু সুন্দৰ’’ন্তি দানং দেতীতি অত্থো. দানঞ্হি দত্ৱা তং পচ্চৱেক্খন্তস্স পামোজ্জপীতিসোমনস্সাদযো উপ্পজ্জন্তি, লোভদোসইস্সামচ্ছেৰাদযো ৱিদূৰীভৱন্তি. ইদানি দানং অনুকূলধম্মপৰিব্ৰূহনেন পচ্চনীকধম্মৱিদূৰীকৰণেন চ ভাৱনাচিত্তস্স উপসোভনায চ পৰিক্খাৰায চ হোতীতি ‘‘অলঙ্কাৰভূতঞ্চেৱ পৰিৱাৰভূতঞ্চ দেতী’’তি ৱুত্তং. ঝানানাগামী নাম হোতি ঝানং নিব্বত্তেত্ৱা ব্ৰহ্মলোকূপপন্নানং অৰিযানং হেট্ঠা অনুপ্পজ্জনতো. ইমং পেচ্চ পৰিভুঞ্জিস্সামীতি সাপেক্খস্স দানং পৰলোকফলাসায সাতিসযায চ পুব্বাচাৰৱসেন উপ্পজ্জমানায অনুভৱত্তা তণ্হুত্তৰং নাম হোতীতি আহ ‘‘পঠমং তণ্হুত্তৰিযদান’’ন্তি. দানং নাম বুদ্ধাদীহি পসত্থন্তি গৰুং চিত্তীকাৰং উপট্ঠপেত্ৱা দাতব্বত্তা ‘‘দুতিযং চিত্তীকাৰদান’’ন্তি ৱুত্তং. পুব্বকেহি পিতুপিতামহেহি দিন্নপুব্বং কতপুব্বং জহাপেতুং নাম নানুচ্ছৱিকন্তি অত্তভাৱসভাগৱসেন হিৰোত্তপ্পং পচ্চুপট্ঠপেত্ৱা দাতব্বতো ‘‘ততিযং হিৰোত্তপ্পদান’’ন্তি ৱুত্তং. ‘‘অহং পচামি, ন ইমে পচন্তি, নাৰহামি পচন্তো অপচন্তানং দানং অদাতু’’ন্তি এৱংসঞ্ঞী হুত্ৱা দেন্তো নিৰৱসেসং কত্ৱা দেতীতি আহ ‘‘চতুত্থং নিৰৱসেসদান’’ন্তি. ‘‘যথা তেসং পুব্বকানং ইসীনং তানি মহাযঞ্ঞকানি অহেসুং, এৱং মে অযং দানপৰিভোগো ভৱিস্সতী’’তি এৱংসঞ্ঞিনো দানং দক্খিণং অৰহেসু দাতব্বতো ‘‘পঞ্চমং দক্খিণেয্যদান’’ন্তি ৱুত্তং. ‘‘ইমং মে দানং দদতো চিত্তং পসীদতী’’তিআদিনা পীতিসোমনস্সং উপ্পাদেত্ৱা দেন্তস্স দানং সোমনস্সবাহুল্লপ্পত্তিযা সোমনস্সুপচাৰং নাম হোতীতি আহ ‘‘ছট্ঠং সোমনস্সুপৱিচাৰদান’’ন্তি ৱুত্তং.

দানমহপ্ফলসুত্তৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

১০. নন্দমাতাসুত্তৱণ্ণনা

৫৩. দসমে ‘‘ৱুত্থৱস্সো পৱাৰেত্ৱা…পে… নিক্খমী’’তি অঙ্গুত্তৰভাণকানং মতেনেতং ৱুত্তং. মজ্ঝিমভাণকা পন ৱদন্তি ‘‘ভগৱা উপকট্ঠায ৱস্সূপনাযিকায জেতৱনতো ভিক্খুসঙ্ঘপৰিৱুতো চাৰিকং নিক্খমি. তেনেৱ চ অকালে নিক্খন্তত্তা কোসলৰাজাদযো ৱাৰেতুং আৰভিংসু. পৱাৰেত্ৱা হি চৰণং বুদ্ধাচিণ্ণ’’ন্তি. পুণ্ণায সম্মাপটিপত্তিং পচ্চাসীসন্তো ভগৱা ‘‘মম নিৱত্তনপচ্চযা ত্ৱং কিং কৰিস্সসী’’তি আহ. পুণ্ণাপি…পে… পব্বজীতি এত্থ সেট্ঠি ‘‘পুণ্ণায ভগৱা নিৱত্তিতো’’তি সুত্ৱা তং ভুজিস্সং কত্ৱা ধীতুট্ঠানে ঠপেসি. সা পব্বজ্জং যাচিত্ৱা পব্বজি, পব্বজিত্ৱা ৱিপস্সনং আৰভি. অথস্সা সত্থা আৰদ্ধৱিপস্সকভাৱং ঞত্ৱা ইমং ওভাসগাথং ৱিস্সজ্জেসি –

‘‘পুণ্ণে পূৰস্সু সদ্ধম্মং, চন্দো পন্নৰসো যথা;

পৰিপুণ্ণায পঞ্ঞায, দুক্খস্সন্তং কৰিস্সসী’’তি. (থেৰীগা. ৩);

সা গাথাপৰিযোসানে অৰহত্তং পত্ৱা অভিঞ্ঞাতা সাৱিকা অহোসি. সেসমেত্থ সুৱিঞ্ঞেয্যমেৱ.

নন্দমাতাসুত্তৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

মহাযঞ্ঞৱগ্গৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

পঠমপণ্ণাসকং নিট্ঠিতং.

৬. অব্যাকতৱগ্গো

১-২. অব্যাকতসুত্তাদিৱণ্ণনা

৫৪-৫৫. ছট্ঠৱগ্গস্স পঠমং সুৱিঞ্ঞেয্যমেৱ. দুতিযে অতীতে অত্তভাৱে নিব্বত্তকং কম্মন্তি ‘‘পুৰিমকম্মভৱস্মিং মোহো অৱিজ্জা, আযূহনা সঙ্খাৰা, নিকন্তি তণ্হা, উপগমনং উপাদানং, চেতনা ভৱো’’তি এৱমাগতং সপৰিক্খাৰং পঞ্চৱিধং কম্মৱট্টমাহ. এতৰহি মে অত্তভাৱো ন সিযাতি ৱিঞ্ঞাণনামৰূপসড়াযতনফস্সৱেদনাসহিতং পচ্চুপ্পন্নং পঞ্চৱিধং ৱিপাকৱট্টমাহ. যং অত্থিকন্তি যং পৰমত্থতো ৱিজ্জমানকং. তেনাহ ‘‘ভূত’’ন্তি. তঞ্হি পচ্চযনিব্বত্ততায ‘‘ভূত’’ন্তি ৱুচ্চতি. তং পজহামীতি তপ্পটিবদ্ধচ্ছন্দৰাগপ্পহানেন ততো এৱ আযতিং অনুপ্পত্তিধম্মতাপাদনৱসেন পজহামি পৰিচ্চজামি. হৰিতন্তন্তি (ম. নি. অট্ঠ. ১.৩০৩) হৰিতমেৱ. অন্ত-সদ্দেন পদৱড্ঢনং কতং যথা ‘‘ৱনন্তং সুত্তন্ত’’ন্তি, অল্লতিণাদীনি আগম্ম নিব্বাযতীতি অত্থো. পথন্তন্তি মহামগ্গং. সেলন্তন্তি পব্বতং. উদকন্তন্তি উদকং. ৰমণীযং ৱা ভূমিভাগন্তি তিণগুম্বাদিৰহিতং ৱিৱিত্তং অব্ভোকাসভূমিভাগং. অনাহাৰাতি অপচ্চযা নিৰুপাদানা. সেসমেত্থ উত্তানমেৱ.

অব্যাকতসুত্তাদিৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৩. তিস্সব্ৰহ্মাসুত্তৱণ্ণনা

৫৬. ততিযে ৱিৱিত্তানি তাদিসানি পন পৰিযন্তানি অতিদূৰানি হোন্তীতি আহ ‘‘অন্তিমপৰিযন্তিমানী’’তি. অন্তে ভৱানি অন্তিমানি, অন্তিমানিযেৱ পৰিযন্তিমানি. উভযেনপি অতিদূৰতং দস্সেতি. সমন্নাহাৰে ঠপযমানোতি ইন্দ্ৰিযং সমাকাৰেন ৱত্তেন্তো ইন্দ্ৰিযসমতং পটিপাদেন্তো নাম হোতি. ৱিপস্সনাচিত্তসম্পযুত্তো সমাধি, সতিপি সঙ্খাৰনিমিত্তাৱিৰহে নিচ্চনিমিত্তাদিৱিৰহতো ‘‘অনিমিত্তো’’তি ৱুচ্চতীতি আহ ‘‘অনিমিত্তন্তি বলৱৱিপস্সনাসমাধি’’ন্তি.

তিস্সব্ৰহ্মাসুত্তৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৪-৭. সীহসেনাপতিসুত্তাদিৱণ্ণনা

৫৭-৬০. চতুত্থে কুচ্ছিতো অৰিযো কদৰিযো. থদ্ধমচ্ছৰিযসদিসং হি কুচ্ছিতং সব্বনিহীনং নত্থি সব্বকুসলানং আদিভূতস্স নিসেধনতো. সেসমেত্থ পঞ্চমাদীনি চ উত্তানত্থানেৱ.

সীহসেনাপতিসুত্তাদিৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৮. পচলাযমানসুত্তৱণ্ণনা

৬১. অট্ঠমে আলোকসঞ্ঞং মনসি কৰেয্যাসীতি দিৱা ৱা ৰত্তিং ৱা সূৰিযপজ্জোতচন্দমণিআদীনং আলোকং ‘‘আলোকো’’তি মনসি কৰেয্যাসি. ইদং ৱুত্তং হোতি – সূৰিযচন্দালোকাদিং দিৱা ৰত্তিঞ্চ উপলদ্ধং যথালদ্ধৱসেনেৱ মনসি কৰেয্যাসি, চিত্তে ঠপেয্যাসি. যথা তে সুভাৱিতালোককসিণস্স ৱিয কসিণালোকো যদিচ্ছকং যাৱদিচ্ছকঞ্চ সো আলোকো ৰত্তিযং উপতিট্ঠতি, যেন তত্থ দিৱাসঞ্ঞং ঠপেয্যাসি, দিৱা ৱিয ৱিগতথিনমিদ্ধোৱ ভৱেয্যাসীতি. তেনাহ ‘‘যথা দিৱা তথা ৰত্তি’’ন্তি. ইতি ৱিৱটেন চেতসাতি এৱং অপিহিতেন চিত্তেন থিনমিদ্ধপিধানেন অপিহিতত্তা. অপৰিযোনদ্ধেনাতি সমন্ততো অনোনদ্ধেন অসঞ্ছাদিতেন. সহোভাসন্তি সঞাণোভাসং. থিনমিদ্ধৱিনোদনআলোকোপি ৱা হোতু কসিণালোকোপি ৱা পৰিকম্মালোকোপি ৱা, উপক্কিলেসালোকো ৱিয সব্বোযং আলোকো ঞাণসমুট্ঠানোৱাতি. যেসং অকৰণে পুগ্গলো মহাজানিযো হোতি, তানি অৱস্সং কাতব্বানি. যানি অকাতুম্পি ৱট্টন্তি, সতি সমৱাযে কাতব্বতো তানি কৰণীযানীতি আহ ‘‘ইতৰানি কৰণীযানী’’তি. অথ ৱা কত্তব্বানি কম্মানি কৰণং অৰহন্তীতি কৰণীযানি. ইতৰানি কিচ্চানীতিপি ৱদন্তি.

আদিনযপ্পৱত্তা ৱিগ্গাহিককথাতি ‘‘ন ত্ৱং ইমং ধম্মৱিনযং আজানাসি, অহং ইমং ধম্মৱিনযং আজানামি, কিং ত্ৱং ইমং ধম্মৱিনযং আজানিস্সসি, মিচ্ছাপটিপন্নো ত্ৱমসি, অহমস্মি সম্মাপটিপন্নো, সহিতং মে, অসহিতং তে, পুৰেৱচনীযং পচ্ছা অৱচ, পচ্ছাৱচনীযং পুৰে অৱচ, অধিচিণ্ণং তে ৱিপৰাৱত্তং, আৰোপিতো তে ৱাদো, নিগ্গহিতো ত্ৱমসি. চৰ ৱাদপ্পমোক্খায, নিব্বেঠেহি ৱা সচে পহোসী’’তি (দী. নি. ১.১৮; ম. নি. ৩.৪১) এৱংপৱত্তা কথা. তত্থ সহিতং মেতি (দী. নি. অট্ঠ. ১.১৮) ময্হং ৱচনং সহিতং সিলিট্ঠং, অত্থযুত্তং কাৰণযুত্তন্তি অত্থো. সহিতন্তি ৱা পুব্বাপৰাৱিৰুদ্ধং. অসহিতং তেতি তুয্হং ৱচনং অসহিতং অসিলিট্ঠং. অধিচিণ্ণং তে ৱিপৰাৱত্তন্তি যং তুয্হং দীঘৰত্তাচিণ্ণৱসেন সুপ্পগুণং, তং ময্হং একৱচনেনেৱ ৱিপৰাৱত্তং পৰিৱত্তিত্ৱা ঠিতং, ন কিঞ্চি জানাসীতি অত্থো. আৰোপিতো তে ৱাদোতি মযা তৱ ৱাদে দোসো আৰোপিতো. চৰ ৱাদপ্পমোক্খাযাতি দোসমোচনত্থং চৰ ৱিচৰ, তত্থ তত্থ গন্ত্ৱা সিক্খাতি অত্থো. নিব্বেঠেহি ৱা সচে পহোসীতি অথ সযং পহোসি, ইদানি এৱ নিব্বেঠেহীতি অত্থো.

তণ্হা সব্বসো খীযন্তি এত্থাতি তণ্হাসঙ্খযো, তস্মিং. তণ্হাসঙ্খযেতি চ ইদং ৱিসযে ভুম্মন্তি আহ ‘‘তং আৰম্মণং কত্ৱা’’তি. ৱিমুত্তচিত্ততাযাতি সব্বসংকিলেসেহি ৱিপ্পযুত্তচিত্ততায. অপৰভাগে পটিপদা নাম অৰিযসচ্চাভিসমযো. সা সাসনচাৰিগোচৰা পচ্চত্তং ৱেদিতব্বতোতি আহ ‘‘পুব্বভাগপ্পটিপদং সংখিত্তেন দেসেথাতি পুচ্ছতী’’তি. অকুপ্পধম্মতায খযৱযসঙ্খাতং অন্তং অতীতাতি অচ্চন্তা, সো এৱ অপৰিহাযনসভাৱত্তা অচ্চন্তা নিট্ঠা অস্সাতি অচ্চন্তনিট্ঠা. তেনাহ ‘‘একন্তনিট্ঠো সততনিট্ঠোতি অত্থো’’তি. ন হি পটিৱিদ্ধস্স লোকুত্তৰধম্মস্স দস্সন্নং কুপ্পন্নং নাম অত্থি. অচ্চন্তমেৱ চতূহি যোগেহি খেমো এতস্স অত্থীতি অচ্চন্তযোগক্খেমী. মগ্গব্ৰহ্মচৰিযস্স ৱুসিতত্তা তস্স চ অপৰিহাযনসভাৱত্তা অচ্চন্তং ব্ৰহ্মচাৰীতি অচ্চন্তব্ৰহ্মচাৰী. তেনাহ ‘‘নিচ্চব্ৰহ্মচাৰীতি অত্থো’’তি. পৰিযোসানন্তি মগ্গব্ৰহ্মচৰিযপৰিযপৰিযোসানং ৱট্টদুক্খপৰিযোসানঞ্চ.

পঞ্চক্খন্ধাতি পঞ্চুপাদানক্খন্ধা. সক্কাযসব্বঞ্হি সন্ধায ইধ ‘‘সব্বে ধম্মা’’তি ৱুত্তং ৱিপস্সনাৱিসযস্স অধিপ্পেতত্তা. তস্মা আযতনধাতুযোপি তগ্গতিকা এৱ দট্ঠব্বা. তেনাহ ভগৱা ‘‘নালং অভিনিৱেসাযা’’তি. ন যুত্তা অভিনিৱেসায ‘‘এতং মম, এসো মে অত্তা’’তি অজ্ঝোসানায. ‘‘অলমেৱ নিব্বিন্দিতুং অলং ৱিৰজ্জিতু’’ন্তিআদীসু (দী. নি. ২.২৭২; সং. নি. ২.১২৪, ১২৮, ১৩৪, ১৪৩) ৱিয অলং-সদ্দো যুত্তত্থোপি হোতীতি আহ ‘‘ন যুত্তা’’তি. সম্পজ্জন্তীতি ভৱন্তি. যদিপি ‘‘ততিযা চতুত্থী’’তি ইদং ৱিসুদ্ধিদ্ৱযং অভিঞ্ঞাপঞ্ঞা, তস্স পন সপচ্চযনামৰূপদস্সনভাৱতো সতি চ পচ্চযপৰিগ্গহে সপচ্চযত্তা অনিচ্চন্তি, নামৰূপস্স অনিচ্চতায দুক্খং, দুক্খঞ্চ অনত্তাতি অত্থতো লক্খণত্তযং সুপাকটমেৱ হোতীতি আহ ‘‘অনিচ্চং দুক্খং অনত্তাতি ঞাতপৰিঞ্ঞায অভিজানাতী’’তি. তথেৱ তীৰণপৰিঞ্ঞাযাতি ইমিনা অনিচ্চাদিভাৱেন নালং অভিনিৱেসাযাতি নামৰূপস্স উপসংহৰতি, ন অভিঞ্ঞাপঞ্ঞানং সম্ভাৰধম্মানং. পুৰিমায হি অত্থতো আপন্নং লক্খণত্তযং গণ্হাতি সলক্খণসল্লক্খণপৰত্তা তস্সা. দুতিযায সৰূপতো তস্সা লক্খণত্তযাৰোপনৱসেন সম্মসনভাৱতো. একচিত্তক্খণিকতায অভিনিপাতমত্ততায চ অপ্পমত্তকম্পি. ৰূপপৰিগ্গহস্স ওড়াৰিকভাৱতো অৰূপপৰিগ্গহং দস্সেতি. দস্সেন্তো চ ৱেদনায আসন্নভাৱতো, ৱিসেসতো সুখসাৰাগিতায, ভৱস্সাদগধিতমানসতায চ থেৰস্স ৱেদনাৱসেন নিব্বত্তেত্ৱা দস্সেতি.

খযৱিৰাগোতি খযসঙ্খাতো ৱিৰাগো সঙ্খাৰানং পলুজ্জনা. যং আগম্ম সব্বসো সঙ্খাৰেহি ৱিৰজ্জনা হোতি, তং নিব্বানং অচ্চন্তৱিৰাগো. নিৰোধানুপস্সিম্হিপীতি নিৰোধানুপস্সিপদেপি. এসেৱ নযোতি অতিদিসিত্ৱা তং একদেসেন ৱিৱৰন্তো ‘‘নিৰোধোপি হি…পে… দুৱিধোযেৱা’’তি আহ. খন্ধানং পৰিচ্চজনং তপ্পটিবদ্ধকিলেসপ্পহানৱসেনাতি যেনাকাৰেন ৱিপস্সনা কিলেসে পজহতি, তেনাকাৰেন তংনিমিত্তক্খন্ধে চ পজহতীতি ৱত্তব্বতং অৰহতীতি আহ ‘‘সা হি…পে… ৱোস্সজ্জতী’’তি. আৰম্মণতোতি কিচ্চসাধনৱসেন আৰম্মণকৰণতো. এৱঞ্হি মগ্গতো অঞ্ঞেসং নিব্বানাৰম্মণানং পক্খন্দনৱোস্সগ্গাভাৱো সিদ্ধোৱ হোতি. পৰিচ্চজনেন পক্খন্দনেন চাতি দ্ৱীহিপি ৱা কাৰণেহি. সোতি মগ্গো. সব্বেসং খন্ধানং ৱোস্সজ্জনং তপ্পটিবদ্ধসংকিলেসপ্পহানেন দট্ঠব্বং. যস্মা ৱা ৱিপস্সনাচিত্তং পক্খন্দতীতি মগ্গসম্পযুত্তচিত্তং সন্ধাযাহ. মগ্গো চ সমুচ্ছেদৱসেন কিলেসে খন্ধে চ পৰিচ্চজতি, তস্মা যথাক্কমং ৱিপস্সনামগ্গানঞ্চ ৱসেন পক্খন্দনপৰিচ্চাগৱোস্সগ্গাপি ৱেদিতব্বা. তদুভযসমঙ্গীতি ৱিপস্সনাসমঙ্গী মগ্গসমঙ্গী চ. ‘‘অনিচ্চানুপস্সনায নিচ্চসঞ্ঞং পজহতী’’তিআদিৱচনতো (পটি. ম. ১.৫২) হি যথা ৱিপস্সনায কিলেসানং পৰিচ্চাগপ্পটিনিস্সগ্গো লব্ভতি, এৱং আযতিং তেহি কিলেসেহি উপ্পাদেতব্বক্খন্ধানম্পি পৰিচ্চাগপটিনিস্সগ্গো ৱত্তব্বো. পক্খন্দনপটিনিস্সগ্গো পন মগ্গে লব্ভমানায একন্তকাৰণভূতায ৱুট্ঠানগামিনিৱিপস্সনায ৱসেন ৱেদিতব্বো. মগ্গে পন তদুভযম্পি ঞাযাগতমেৱ নিপ্পৰিযাযতোৱ লব্ভমানত্তা. তেনাহ ‘‘তদুভযসমঙ্গীপুগ্গলো’’তিআদি. পুচ্ছন্তস্স অজ্ঝাসযৱসেন ‘‘ন কিঞ্চি লোকে উপাদিযতী’’তি এত্থ কামুপাদানৱসেন উপাদিযনং পটিক্খিপতীতি আহ ‘‘তণ্হাৱসেন ন উপাদিযতী’’তি. তণ্হাৱসেন ৱা অসতি উপাদিযনে দিট্ঠিৱসেন উপাদিযনং অনৱকাসমেৱাতি ‘‘তণ্হাৱসেন’’ইচ্চেৱ ৱুত্তং. ন পৰামসতীতি নাদিযতি. দিট্ঠিপৰামাসৱসেন ৱা ‘‘নিচ্চ’’ন্তিআদিনা ন পৰামসতি. সংখিত্তেনেৱ কথেসীতি তস্স অজ্ঝাসযৱসেন পপঞ্চং অকত্ৱা কথেসি.

পচলাযমানসুত্তৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৯. মেত্তসুত্তৱণ্ণনা

৬২. নৱমে মা, ভিক্খৱে, পুঞ্ঞানন্তি (ইতিৱু. অট্ঠ. ৬২) এত্থ মাতি পটিসেধে নিপাতো. পুঞ্ঞ-সদ্দো ‘‘কুসলানং, ভিক্খৱে, ধম্মানং সমাদানহেতু এৱমিদং পুঞ্ঞং পৱড্ঢতী’’তিআদীসু (দী. নি. ৩.৮০) পুঞ্ঞফলে আগতো. ‘‘অৱিজ্জাগতোযং, ভিক্খৱে, পুৰিসপুগ্গলো পুঞ্ঞঞ্চে সঙ্খাৰং অভিসঙ্খৰোতী’’তিআদীসু (সং. নি. ২.৫১) কামৰূপাৱচৰসুচৰিতেসু. ‘‘পুঞ্ঞূপগং হোতি ৱিঞ্ঞাণ’’ন্তিআদীসু (সং. নি. ২.৫১) সুগতিৱিসেসভূতে উপপত্তিভৱে. ‘‘তীণিমানি, ভিক্খৱে, পুঞ্ঞকিৰিযৱত্থূনি দানমযং পুঞ্ঞকিৰিযৱত্থু, সীলমযং পুঞ্ঞকিৰিযৱত্থু, ভাৱনামযং পুঞ্ঞকিৰিযৱত্থূ’’তিআদীসু (ইতিৱু. ৬০; দী. নি. ৩.৩০৫; অ. নি. ৮.৩৬) কুসলচেতনাযং. ইধ পন তেভূমককুসলধম্মে ৱেদিতব্বো. ভাযিত্থাতি এত্থ দুৱিধং ভযং ঞাণভযং, সাৰজ্জভযন্তি. তত্থ ‘‘যেপি তে, ভিক্খৱে, দেৱা দীঘাযুকা ৱণ্ণৱন্তো সুখবহুলা উচ্চেসু ৱিমানেসু চিৰট্ঠিতিকা, তেপি তথাগতস্স ধম্মদেসনং সুত্ৱা যেভুয্যেন ভযং সংৱেগং সন্তাসং আপজ্জন্তী’’তি (অ. নি. ৪.৩৩) আগতং ঞাণভযং. ‘‘অহুদেৱ ভযং, অহু ছম্ভিতত্তং, অহু লোমহংসো’’তিআদীসু (দী. নি. ২.৩১৮) আগতং সাৰজ্জভযং. ইধাপি সাৰজ্জভযমেৱ. অযঞ্হেত্থ অত্থো – ভিক্খৱে, দীঘৰত্তং কাযৱচীসংযমো ৱত্তপ্পটিৱত্তপূৰণং একাসনং একসেয্যং ইন্দ্ৰিযদমো ধুতধম্মেহি চিত্তস্স নিগ্গহো সতিসম্পজঞ্ঞং কম্মট্ঠানানুযোগৱসেন ৱীৰিযাৰম্ভোতি এৱমাদীনি যানি ভিক্খুনা নিৰন্তৰং পৱত্তেতব্বানি পুঞ্ঞানি, তেহি মা ভাযিত্থ, মা ভযং সন্তাসং আপজ্জিত্থ. একচ্চস্স দিট্ঠধম্মসুখস্স উপৰোধভযেন সম্পৰাযিকনিব্বানসুখদাযকেহি পুঞ্ঞেহি মা ভাযিত্থাতি. নিস্সক্কে ইদং সামিৱচনং.

ইদানি ততো অভাযিতব্বভাৱে কাৰণং দস্সেন্তো ‘‘সুখস্সেত’’ন্তিআদিমাহ. তত্থ সুখ-সদ্দো ‘‘সুখো বুদ্ধানমুপ্পাদো, সুখা ৱিৰাগতা লোকে’’তিআদীসু (ধ. প. ১৯৪) সুখমূলে আগতো. ‘‘যস্মা চ খো, মহালি, ৰূপং সুখং সুখানুপতিতং সুখাৱক্কন্ত’’ন্তিআদীসু (সং. নি. ৩.৬০) সুখাৰম্মণে. ‘‘যাৱঞ্চিদং, ভিক্খৱে, ন সুকৰং অক্খানেন পাপুণিতুং যাৱ সুখা সগ্গা’’তিআদীসু (ম. নি. ৩.২৫৫) সুখপচ্চযট্ঠানে. ‘‘সুখো পুঞ্ঞস্স উচ্চযো’’তিআদীসু (ধ. প. ১১৮) সুখহেতুম্হি. ‘‘দিট্ঠধম্মসুখৱিহাৰা এতে ধম্মা’’তিআদীসু (ম. নি. ১.৮২) অব্যাপজ্জে. ‘‘নিব্বানং পৰমং সুখ’’ন্তিআদীসু (ম. নি. ২.২১৫; ধ. প. ২০৩, ২০৪) নিব্বানে. ‘‘সুখস্স চ পহানা’’তিআদীসু (দী. নি. ১.২৩২; ম. নি. ১.২৭১; সং. নি. ২.১৫২) সুখৱেদনাযং. ‘‘অদুক্খমসুখং সন্তং, সুখমিচ্চেৱ ভাসিত’’ন্তিআদীসু (সং. নি. ৪.২৫৩; ইতিৱু. ৫৩) উপেক্খাৱেদনাযং. ‘‘দ্ৱেপি মযা, আনন্দ, ৱেদনা ৱুত্তা পৰিযাযেন সুখা ৱেদনা দুক্খা ৱেদনা’’তিআদীসু (ম. নি. ২.৮৯) ইট্ঠসুখেসু. ‘‘সুখো ৱিপাকো পুঞ্ঞান’’ন্তিআদীসু (পেটকো. ২৩) ইট্ঠৱিপাকে. ইধাপি ইট্ঠৱিপাকে এৱ দট্ঠব্বো. ইট্ঠস্সাতিআদীসু ইচ্ছিতব্বতো চেৱ অনিট্ঠপ্পটিপক্খতো চ ইট্ঠস্স. কমনীযতো মনস্মিঞ্চ কমনতো পৱিসনতো কন্তস্স. পিযাযিতব্বতো সন্তপ্পনতো চ পিযস্স. মননীযতো মনস্স ৱড্ঢনতো চ মনাপস্সাতি অত্থো ৱেদিতব্বো. যদিদং পুঞ্ঞানীতি পুঞ্ঞানীতি যদিদং ৱচনং, এতং সুখস্স ইট্ঠস্স ৱিপাকস্স অধিৱচনং নামং. সুখস্সেতং যদিদং পুঞ্ঞানীতি ফলেন কাৰণস্স অভেদোপচাৰং ৱদতি. তেন কতূপচিতানং পুঞ্ঞানং অৱস্সংভাৱিফলং সুত্ৱা অপ্পমত্তেন সক্কচ্চং পুঞ্ঞানি কত্তব্বানীতি পুঞ্ঞকিৰিযাযং নিযোজেতি, আদৰঞ্চ নেসং তত্থ উপ্পাদেতি.

ইদানি অত্তনা সুনেত্তকালে কতেন পুঞ্ঞকম্মেন দীঘৰত্তং পচ্চনুভূতং ভৱন্তৰপ্পটিচ্ছন্নং উড়াৰতৰং পুঞ্ঞৱিপাকং উদাহৰিত্ৱা তমত্থং পাকটতৰং কৰোন্তো ‘‘অভিজানামি খো পনাহ’’ন্তিআদিমাহ. তত্থ অভিজানামীতি অভিৱিসিট্ঠেন ঞাণেন জানামি, পচ্চক্খতো বুজ্ঝামি. দীঘৰত্তন্তি চিৰকালং. পুঞ্ঞানন্তি দানাদীনং কুসলধম্মানং. সত্ত ৱস্সানীতি সত্ত সংৱচ্ছৰানি. মেত্তচিত্তন্তি মিজ্জতীতি মেত্তা, সিনিয্হতীতি অত্থো. মিত্তে ভৱা, মিত্তস্স ৱা এসা পৱত্তীতিপি মেত্তা. লক্খণাদিতো পন হিতাকাৰপ্পৱত্তিলক্খণা, হিতূপসংহাৰৰসা, আঘাতৱিনযপচ্চুপট্ঠানা, সত্তানং মনাপভাৱদস্সনপদট্ঠানা. ব্যাপাদূপসমো এতিস্সা সম্পত্তি, সিনেহসম্ভৱো ৱিপত্তি. মেত্তচিত্তং ভাৱেত্ৱাতি মেত্তাসহগতং চিত্তং, চিত্তসীসেন সমাধি ৱুত্তোতি মেত্তাসমাধিং মেতাব্ৰহ্মৱিহাৰং উপ্পাদেত্ৱা চেৱ ৱড্ঢেত্ৱা চ.

সত্ত সংৱট্টৱিৱট্টকপ্পেতি সত্ত মহাকপ্পে. সংৱট্টৱিৱট্টগ্গহণেনেৱ হি সংৱট্টট্ঠাযিৱিৱট্টট্ঠাযিনোপি গহিতা. ইমং লোকন্তি কামলোকং. সংৱট্টমানে সুদন্তি সংৱট্টমানে, সুদন্তি নিপাতমত্তং, ৱিপজ্জমানেতি অত্থো. ‘‘ৱৰসংৱত্তট্ঠানে সুদ’’ন্তিপি পঠন্তি. কপ্পেতি কালে. কপ্পসীসেন হি কালো ৱুত্তো, কালে খীযমানে সব্বোপি খীযতেৱ. যথাহ – ‘‘কালো ঘসতি ভূতানি, সব্বানেৱ সহত্তনা’’তি (জা. ১.২.১৯০). ‘‘আভস্সৰূপগো হোমী’’তি ৱুত্তত্তা তেজোসংৱট্টৱসেনেত্থ কপ্পৱুট্ঠানং ৱেদিতব্বং. আভস্সৰূপগোতি তত্থ পটিসন্ধিগ্গহণৱসেন আভস্সৰব্ৰহ্মলোকং উপগচ্ছামীতি আভস্সৰূপগো হোমি. ৱিৱট্টমানেতি সণ্ঠহমানেতি অত্থো. সুঞ্ঞং ব্ৰহ্মৱিমানং উপপজ্জামীতি কস্সচি সত্তস্স তত্থ নিব্বত্তস্স অভাৱতো সুঞ্ঞং যং পঠমজ্ঝানভূমিসঙ্খাতং ব্ৰহ্মৱিমানং আদিতো নিব্বত্ততি, তং পটিসন্ধিগ্গহণৱসেন উপপজ্জামি উপেমি.

ব্ৰহ্মাতি কামাৱচৰসত্তেহি ৱিসিট্ঠট্ঠেন তথা তথা ব্ৰূহিতগুণতায ব্ৰহ্মৱিহাৰতো নিব্বত্তনট্ঠেন চ ব্ৰহ্মা. ব্ৰহ্মপাৰিসজ্জব্ৰহ্মপুৰোহিতেহি মহন্তো ব্ৰহ্মাতি মহাব্ৰহ্মা, ততো এৱ তে অভিভৱিত্ৱা ঠিতত্তা অভিভূ. তেহি ন কেনচিপি গুণেন অভিভূতোতি অনভিভূতো. অঞ্ঞদত্থূতি একংসৱচনে নিপাতো. দস্সনতো দসো, অতীতানাগতপচ্চুপ্পন্নানং দস্সনসমত্থো অভিঞ্ঞাঞাণেন পস্সিতব্বং পস্সামীতি অত্থো. সেসব্ৰহ্মানং ইদ্ধিপাদভাৱনাবলেন অত্তনো চিত্তঞ্চ মম ৱসে ৱত্তেমীতি ৱসৱত্তী হোমীতি যোজেতব্বং. তদা কিৰ বোধিসত্তো অট্ঠসমাপত্তিলাভীপি সমানো তথা সত্তহিতং অত্তনো পাৰমিপূৰণঞ্চ ওলোকেন্তো তাসু এৱ দ্ৱীসু ঝানভূমীসু নিকন্তি উপ্পাদেত্ৱা মেত্তাব্ৰহ্মৱিহাৰৱসেন অপৰাপৰং সংসৰি. তেন ৱুত্তং ‘‘সত্ত ৱস্সানি…পে… ৱসৱত্তী’’তি.