৪.পুগ্গলসুত্তৱণ্ণনা
১৪. দুতিযস্স চতুত্থে উভতো উভযথা, উভতো উভোহি ভাগেহি ৱিমুত্তোতি উভতোভাগৱিমুত্তো একদেসসৰূপেকসেসনযেন. দ্ৱীহি ভাগেহীতি কৰণে নিস্সক্কে চেতং বহুৱচনং. আৱুত্তিআদিৱসেন অযং নিযমো ৱেদিতব্বোতি আহ ‘‘অৰূপসমাপত্তিযা’’তিআদি. এতেন ‘‘সমাপত্তিযা ৱিক্খম্ভনৱিমোক্খেন, মগ্গেন সমুচ্ছেদৱিমোক্খেন ৱিমুত্তত্তা উভতোভাগৱিমুত্তো’’তি এৱং পৱত্তো তিপিটকচূড়নাগত্থেৰৱাদো, ‘‘নামকাযতো ৰূপকাযতো চ ৱিমুত্তত্তা উভতোভাগৱিমুত্তো’’তি এৱং পৱত্তো তিপিটকমহাৰক্খিতত্থেৰৱাদো, ‘‘সমাপত্তিযা ৱিক্খম্ভনৱিমোক্খেন একৱাৰং, মগ্গেন সমুচ্ছেদৱিমোক্খেন একৱাৰং ৱিমুত্তত্তা উভতোভাগৱিমুত্তো’’তি এৱং পৱত্তো তিপিটকচূড়াভযত্থেৰৱাদো চাতি ইমেসং তিণ্ণম্পি থেৰৱাদানং একজ্ঝং সঙ্গহো কতোতি দট্ঠব্বং. এত্থ চ পঠমৱাদে দ্ৱীহি ভাগেহি ৱিমুত্তো উভতোভাগৱিমুত্তো ৱুত্তো, দুতিযৱাদে উভতো ভাগতো ৱিমুত্তোতি উভতোভাগৱিমুত্তো, ততিযৱাদে দ্ৱীহি ভাগেহি দ্ৱে ৱাৰে ৱিমুত্তোতি অযমেতেসং ৱিসেসোতি. ৱিমুত্তোতি কিলেসেহি ৱিমুত্তো, কিলেসৱিক্খম্ভনসমুচ্ছেদনেহি ৱা কাযতো ৱিমুত্তোহি অত্থো.
সোতি উভতোভাগৱিমুত্তো. কামঞ্চেত্থ ৰূপাৱচৰচতুত্থজ্ঝানম্পি অৰূপাৱচৰজ্ঝানং ৱিয দুৱঙ্গিকং আনেঞ্জপ্পত্তন্তি ৱুচ্চতি. তং পন পদট্ঠানং কত্ৱা অৰহত্তং পত্তো উভতোভাগৱিমুত্তো নাম ন হোতি ৰূপকাযতো অৱিমুত্তত্তা. তঞ্হি কিলেসকাযতোৱ ৱিমুত্তং, ন ৰূপকাযতো, তস্মা ততো ৱুট্ঠায অৰহত্তং পত্তো উভতোভাগৱিমুত্তো ন হোতীতি আহ ‘‘চতুন্নং অৰূপ…পে… পঞ্চৱিধো হোতী’’তি. অৰূপসমাপত্তীনন্তি নিদ্ধাৰণে সামিৱচনং. অৰহত্তং পত্তঅনাগামিনোতি ভূতপুব্বগতিযা ৱুত্তং. ন হি অৰহত্তং পত্তো অনাগামী নাম হোতি. ‘‘ৰূপী ৰূপানি পস্সতী’’তিআদিকে নিৰোধসমাপত্তিঅন্তে অট্ঠ ৱিমোক্খে ৱত্ৱা –
‘‘যতো চ খো, আনন্দ, ভিক্খু ইমে অট্ঠ ৱিমোক্খে কাযেন ফুসিত্ৱা ৱিহৰতি, পঞ্ঞায চস্স দিস্ৱা আসৱা পৰিক্খীণা হোন্তি. অযং ৱুচ্চতি, আনন্দ, ভিক্খু উভতোভাগৱিমুত্তো’’তি –
যদিপি মহানিদানে (দী. নি. ২.১৩০) ৱুত্তং, তং পন উভতোভাগৱিমুত্তসেট্ঠৱসেন ৱুত্তন্তি, ইধ পন সব্বউভতোভাগৱিমুত্তে সঙ্গহণত্থং ‘‘পঞ্চৱিধো হোতী’’তি ৱত্ৱা ‘‘পাড়ি পনেত্থ…পে… অট্ঠৱিমোক্খলাভিনো ৱসেন আগতা’’তি আহ. মজ্ঝিমনিকাযে পন কীটাগিৰিসুত্তে (ম. নি. ২.১৮২) –
‘‘কতমো চ, ভিক্খৱে, পুগ্গলো উভতোভাগৱিমুত্তো? ইধ, ভিক্খৱে, একচ্চো পুগ্গলো যে তে সন্তা ৱিমোক্খা অতিক্কম্ম ৰূপে আৰুপ্পা, তে কাযেন ফুসিত্ৱা ৱিহৰতি, পঞ্ঞায চস্স দিস্ৱা আসৱা পৰিক্খীণা হোন্তি. অযং ৱুচ্চতি, ভিক্খৱে, পুগ্গলো উভতোভাগৱিমুত্তো’’তি –
অৰূপসমাপত্তিৱসেন চত্তাৰো উভতোভাগৱিমুত্তা, সেট্ঠো চ ৱুত্তো ৱুত্তলক্খণূপপত্তিতো. যথাৱুত্তেসু হি পঞ্চসু পুৰিমা চত্তাৰো সমাপত্তিসীসং নিৰোধং ন সমাপজ্জন্তীতি পৰিযাযেন উভতোভাগৱিমুত্তা নাম. অট্ঠসমাপত্তিলাভী অনাগামী তং সমাপজ্জিত্ৱা ততো ৱুট্ঠায ৱিপস্সনং ৱড্ঢেত্ৱা অৰহত্তং পত্তোতি নিপ্পৰিযাযেন উভতোভাগৱিমুত্তসেট্ঠো নাম.
কতমো চ পুগ্গলোতিআদি পুগ্গলপঞ্ঞত্তিপাড়ি. তত্থ কতমোতি পুচ্ছাৱচনং. পুগ্গলোতি অসাধাৰণতো পুচ্ছিতব্বৱচনং. ইধাতি ইধস্মিং সাসনে. একচ্চোতি একো. অট্ঠ ৱিমোক্খে কাযেন ফুসিত্ৱা ৱিহৰতীতি অট্ঠ সমাপত্তিযো সমাপজ্জিত্ৱা নামকাযতো পটিলভিত্ৱা ৱিহৰতি. পঞ্ঞায চস্স দিস্ৱা আসৱা পৰিক্খীণা হোন্তীতি ৱিপস্সনাপঞ্ঞায সঙ্খাৰগতং, মগ্গপঞ্ঞায চত্তাৰি সচ্চানি পস্সিত্ৱা চত্তাৰোপি আসৱা পৰিক্খীণা হোন্তি. দিস্ৱাতি দস্সনহেতু. ন হি আসৱে পঞ্ঞায পস্সন্তি, দস্সনকাৰণা পন পৰিক্খীণা দিস্ৱা পৰিক্খীণাতি ৱুত্তা দস্সনাযত্তপৰিক্খযত্তা. এৱঞ্হি দস্সনং আসৱানং খযস্স পুৰিমকিৰিযাভাৱেন ৱুত্তং.
পঞ্ঞাৱিমুত্তোতি ৱিসেসতো পঞ্ঞায এৱ ৱিমুত্তো, ন তস্স অধিট্ঠানভূতেন অট্ঠৱিমোক্খসঙ্খাতেন সাতিসযেন সমাধিনাতি পঞ্ঞাৱিমুত্তো. যো অৰিযো অনধিগতঅট্ঠৱিমোক্খো সব্বসো আসৱেহি ৱিমুত্তো, তস্সেতং অধিৱচনং. অধিগতেপি হি ৰূপজ্ঝানৱিমোক্খে ন সো সাতিসযসমাধিনিস্সিতোতি ন তস্স ৱসেন উভতোভাগৱিমুত্ততা হোতীতি ৱুত্তোৱাযমত্থো. অৰূপজ্ঝানেসু পন একস্মিম্পি সতি উভতোভাগৱিমুত্তোযেৱ নাম হোতি. তেন হি অট্ঠৱিমোক্খেকদেসেন তংনামদানসমত্থেন অট্ঠৱিমোক্খলাভীত্ৱেৱ ৱুচ্চতি. সমুদাযে হি পৱত্তো ৱোহাৰো অৱযৱেপি দিস্সতি যথা তং ‘‘সত্তিসযো’’তি অনৱসেসতো আসৱানং পৰিক্খীণত্তা. অট্ঠৱিমোক্খপটিক্খেপৱসেনেৱ ন একদেসভূতৰূপজ্ঝানপ্পটিক্খেপৱসেন. এৱঞ্হি অৰূপজ্ঝানেকদেসাভাৱেপি অট্ঠৱিমোক্খপটিক্খেপো ন হোতীতি সিদ্ধং হোতি. অৰূপাৱচৰজ্ঝানেসু হি একস্মিম্পি সতি উভতোভাগৱিমুত্তোযেৱ নাম হোতি.
ফুট্ঠন্তং সচ্ছিকতোতি ফুট্ঠানং অন্তো ফুট্ঠন্তো, ফুট্ঠানং অৰূপজ্ঝানানং অনন্তৰো কালোতি অধিপ্পাযো. অচ্চন্তসংযোগে চেতং উপযোগৱচনং. তং ফুট্ঠানন্তৰকালমেৱ সচ্ছিকাতব্বং সচ্ছিকতো সচ্ছিকৰণূপাযেনাতি ৱুত্তং হোতি, ভাৱনপুংসকং ৱা এতং ‘‘একমন্তং নিসীদী’’তিআদীসু ৱিয. যো হি অৰূপজ্ঝানেন ৰূপকাযতো নামকাযেকদেসতো চ ৱিক্খম্ভনৱিমোক্খেন ৱিমুত্তো, তেন নিৰোধসঙ্খাতো ৱিমোক্খো আলোচিতো পকাসিতো ৱিয হোতি, ন পন কাযেন সচ্ছিকতো. নিৰোধং পন আৰম্মণং কত্ৱা একচ্চেসু আসৱেসু খেপিতেসু তেন সো সচ্ছিকতো হোতি, তস্মা সো সচ্ছিকাতব্বং নিৰোধং যথাআলোচিতং নামকাযেন সচ্ছি কৰোতীতি ‘‘কাযসক্খী’’তি ৱুচ্চতি, ন তু ‘‘ৱিমুত্তো’’তি একচ্চানং আসৱানং অপৰিক্খীণত্তা. তেনাহ ‘‘ঝানফস্সং পঠমং ফুসতি, পচ্ছা নিৰোধং নিব্বানং সচ্ছিকৰোতী’’তি. অযং চতুন্নং অৰূপসমাপত্তীনং একেকতো ৱুট্ঠায সঙ্খাৰে সম্মসিত্ৱা কাযসক্খিভাৱং পত্তানং চতুন্নং, নিৰোধা ৱুট্ঠায অগ্গমগ্গপ্পত্তঅনাগামিনো চ ৱসেন উভতোভাগৱিমুত্তো ৱিয পঞ্চৱিধো নাম হোতীতি ৱুত্তং অভিধম্মটীকাযং (পু. প. মূলটী. ২৪) ‘‘কাযসক্খিম্হিপি এসেৱ নযো’’তি. একচ্চে আসৱাতি হেট্ঠিমমগ্গৱজ্ঝা আসৱা.
দিট্ঠন্তং পত্তোতি দস্সনসঙ্খাতস্স সোতাপত্তিমগ্গঞাণস্স অনন্তৰং পত্তোতি ৱুত্তং হোতি. ‘‘দিট্ঠত্তা পত্তো’’তিপি পাঠো. এতেন চতুসচ্চদস্সনসঙ্খাতায দিট্ঠিযা নিৰোধস্স পত্ততং দীপেতি. তেনাহ ‘‘দুক্খা সঙ্খাৰা’’তিআদি. তত্থ পঞ্ঞাযাতি মগ্গপঞ্ঞায. পঠমফলট্ঠতো পট্ঠায যাৱ অগ্গমগ্গট্ঠা দিট্ঠিপ্পত্তো. তেনাহ ‘‘সোপি কাযসক্খী ৱিয ছব্বিধো হোতী’’তি. যথা পন পঞ্ঞাৱিমুত্তো, এৱং অযম্পি সুক্খৱিপস্সকো চতূহি অৰূপজ্ঝানেহি ৱুট্ঠায দিট্ঠিপ্পত্তভাৱপ্পত্তা চত্তাৰো চাতি পঞ্চৱিধো হোতীতি ৱেদিতব্বো. সদ্ধাৱিমুত্তেপি এসেৱ নযো. ইদং দুক্খন্তি এত্তকং দুক্খং, ন ইতো উদ্ধং দুক্খন্তি. যথাভূতং পজানাতীতি ঠপেত্ৱা তণ্হং উপাদানক্খন্ধপঞ্চকং দুক্খসচ্চন্তি যাথাৱতো পজানাতি. যস্মা পন তণ্হা দুক্খং জনেতি নিব্বত্তেতি, ততো তং দুক্খং সমুদেতি, তস্মা নং ‘‘অযং দুক্খসমুদযো’’তি যথাভূতং পজানাতি. যস্মা পন ইদং দুক্খঞ্চ সমুদযো চ নিব্বানং পত্ৱা নিৰুজ্ঝতি, অপ্পৱত্তিং গচ্ছতি, তস্মা ন ‘‘অযং দুক্খনিৰোধো’’তি যথাভূতং পজানাতি. অৰিযো পন অট্ঠঙ্গিকো মগ্গো তং দুক্খনিৰোধং গচ্ছতি, তেন তং ‘‘অযং দুক্খনিৰোধগামিনী পটিপদা’’তি যথাভূতং পজানাতি. এত্তাৱতা নানাক্খণে সচ্চৱৱত্থানং দস্সিতং. ইদানি তং একক্খণে দস্সেতুং ‘‘তথাগতপ্পৱেদিতা’’তিআদি ৱুত্তং. তথাগতপ্পৱেদিতাতি তথাগতেন বোধিমণ্ডে পটিৱিদ্ধা ৱিদিতা পাকটা কতা. ধম্মাতি চতুসচ্চধম্মা. ৱোদিট্ঠা হোন্তীতি সুদিট্ঠা. ৱোচৰিতাতি সুচৰিতা, পঞ্ঞায সুট্ঠু চৰাপিতাতি অত্থো. অযন্তি অযং এৱৰূপো পুগ্গলো দিট্ঠিপ্পত্তোতি.
সদ্ধায ৱিমুত্তোতি সদ্দহনৱসেন ৱিমুত্তো. এতেন সব্বথা অৱিমুত্তস্সপি সদ্ধামত্তেন ৱিমুত্তভাৱং দস্সেতি. সদ্ধাৱিমুত্তোতি ৱা সদ্ধায অধিমুত্তোতি অত্থো. কিং পন নেসং কিলেসপ্পহানে নানত্তং অত্থীতি? নত্থি. অথ কস্মা সদ্ধাৱিমুত্তো দিট্ঠিপ্পত্তং ন পাপুণাতীতি? আগমনীযনানত্তেন. দিট্ঠিপ্পত্তো হি আগমনম্হি কিলেসে ৱিক্খম্ভেন্তো অপ্পদুক্খেন অকসিৰেন অকিলমন্তোৱ সক্কোতি ৱিক্খম্ভিতুং, সদ্ধাৱিমুত্তো পন দুক্খেন কসিৰেন কিলমন্তো সক্কোতি ৱিক্খম্ভিতুং, তস্মা সদ্ধাৱিমুত্তো দিট্ঠিপ্পত্তং ন পাপুণাতি. তেনাহ ‘‘এতস্স হী’’তিআদি. সদ্দহন্তস্সাতি ‘‘একংসতো অযং পটিপদা কিলেসক্খযং আৱহতি সম্মাসম্বুদ্ধেন ভাসিতত্তা’’তি এৱং সদ্দহন্তস্স. যস্মা পনস্স অনিচ্চানুপস্সনাদীহি নিচ্চসঞ্ঞাপহানৱসেন ভাৱনায পুব্বেনাপৰং ৱিসেসং পস্সতো তত্থ তত্থ পচ্চক্খতাপি অত্থি, তস্মা ৱুত্তং ‘‘সদ্দহন্তস্স ৱিযা’’তি. সেসপদদ্ৱযং তস্সেৱ ৱেৱচনং. এত্থ চ পুব্বভাগমগ্গভাৱনাতি ৱচনেন আগমনীযনানত্তেন দিট্ঠিপ্পত্তসদ্ধাৱিমুত্তানং পঞ্ঞানানত্তং হোতীতি দস্সিতং. অভিধম্মট্ঠকথাযম্পি (পু. প. অট্ঠ. ২৮) ‘‘নেসং কিলেসপ্পহানে নানত্তং নত্থি, পঞ্ঞায নানত্তং অত্থিযেৱা’’তি ৱত্ৱা ‘‘আগমনীযনানত্তেনেৱ সদ্ধাৱিমুত্তো দিট্ঠিপ্পত্তং ন পাপুণাতীতি সন্নিট্ঠানং কত’’ন্তি ৱুত্তং.
আৰম্মণং যাথাৱতো ধাৰেতি অৱধাৰেতীতি ধম্মো, পঞ্ঞা. তং পঞ্ঞাসঙ্খাতং ধম্মং অধিমত্ততায পুব্বঙ্গমং হুত্ৱা পৱত্তং অনুস্সৰতীতি ধম্মানুসাৰী. তেনাহ ‘‘ধম্মো’’তিআদি. পঞ্ঞাপুব্বঙ্গমন্তি পঞ্ঞাপধানং. ‘‘সদ্ধং অনুস্সৰতি, সদ্ধাপুব্বঙ্গমং মগ্গং ভাৱেতী’’তি ইমমত্থং এসেৱ নযোতি অতিদিসতি. পঞ্ঞং ৱাহেতীতি পঞ্ঞাৱাহী, পঞ্ঞং সাতিসযং পৱত্তেতীতি অত্থো. তেনাহ ‘‘পঞ্ঞাপুব্বঙ্গমং অৰিযমগ্গং ভাৱেতী’’তি. পঞ্ঞা ৱা পুগ্গলং ৱাহেতি নিব্বানাভিমুখং গমেতীতি পঞ্ঞাৱাহী. সদ্ধাৱাহীতি এত্থাপি ইমিনা নযেনেৱ অত্থো ৱেদিতব্বো. উভতোভাগৱিমুত্তাদিকথাতি উভতোভাগৱিমুত্তাদীসু আগমনতো পট্ঠায ৱত্তব্বকথা. তস্মাতি ৱিসুদ্ধিমগ্গে (ৱিসুদ্ধি. ২.৭৭৩, ৮৮৯) ৱুত্তত্তা. ততো এৱ ৱিসুদ্ধিমগ্গসংৱণ্ণনাযং (ৱিসুদ্ধি. মহাটী. ২.৭৭৩) ৱুত্তনযেনেৱ চেত্থ অত্থো ৱেদিতব্বো.
পুগ্গলসুত্তৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.