৫. ধম্মিকৱগ্গো

১. নাগসুত্তৱণ্ণনা

৪৩. পঞ্চমস্স পঠমে পৰিসিঞ্চিতুন্তি (ম. নি. অট্ঠ. ১.২৭২) যো চুণ্ণমত্তিকাদীহি গত্তানি উব্বট্টেন্তো মল্লকমুট্ঠাদীহি ৱা ঘংসন্তো নহাযতি, সো ‘‘নহাযতী’’তি ৱুচ্চতি. যো তথা অকত্ৱা পকতিযাৱ নহাযতি, সো ‘‘পৰিসিঞ্চতী’’তি ৱুচ্চতি. ভগৱতো চ সৰীৰে তথা হৰিতব্বং ৰজোজল্লং নাম নুপলিম্পতি অচ্ছছৱিভাৱতো, উতুগ্গহণত্থং পন ভগৱা কেৱলং উদকে ওতৰতি. তেনাহ ‘‘গত্তানি পৰিসিঞ্চিতু’’ন্তি.

পুব্বকোট্ঠকোতি পাচীনকোট্ঠকো. সাৱত্থিযং কিৰ জেতৱনৱিহাৰো কদাচি মহা, কদাচি খুদ্দকো. তথা হি সো ৱিপস্সিস্স ভগৱতো কালে যোজনিকো অহোসি, সিখিস্স তিগাৱুতো, ৱেস্সভুস্স অড্ঢযোজনিকো, ককুসন্ধস্স গাৱুতপ্পমাণো, কোণাগমনস্স অড্ঢগাৱুতপ্পমাণো, কস্সপস্স ৱীসতিউসভপ্পমাণো, অম্হাকং ভগৱতো কালে অট্ঠকৰীসপ্পমাণো জাতো. তম্পি নগৰং তস্স ৱিহাৰস্স কদাচি পাচীনতো হোতি, কদাচি দক্খিণতো, কদাচি পচ্ছিমতো, কদাচি উত্তৰতো. জেতৱনগন্ধকুটিযং পন চতুন্নং মঞ্চপাদানং পতিট্ঠিতট্ঠানং অচলমেৱ. চত্তাৰি হি অচলচেতিযট্ঠানানি নাম মহাবোধিপল্লঙ্কট্ঠানং, ইসিপতনে ধম্মচক্কপ্পৱত্তনট্ঠানং, সঙ্কস্সনগৰে দেৱোৰোহনকালে সোপানস্স পতিট্ঠানট্ঠানং, মঞ্চপাদট্ঠানন্তি. অযং পন পুব্বকোট্ঠকো কস্সপদসবলস্স ৱীসতিউসভৱিহাৰকালে পাচীনদ্ৱাৰকোট্ঠকো অহোসি. সো ইদানি ‘‘পুব্বকোট্ঠকো’’ত্ৱেৱ পঞ্ঞাযতি.

কস্সপদসবলস্স কালে অচিৰৱতী নগৰং পৰিক্খিপিত্ৱা সন্দমানা পুব্বকোট্ঠকং পত্ৱা উদকেন ভিন্দিত্ৱা মহন্তং উদকৰহদং মাপেসি সমতিত্তিকং অনুপুব্বগম্ভীৰং. তত্থ একং ৰঞ্ঞো ন্হানতিত্থং, একং নাগৰানং, একং ভিক্খুসঙ্ঘস্স, একং বুদ্ধানন্তি এৱং পাটিএক্কানি ন্হানতিত্থানি হোন্তি ৰমণীযানিৱিপ্পকিণ্ণৰজতপট্টসদিসৱালুকানি. ইতি ভগৱতা আযস্মতা আনন্দেন সদ্ধিং যেন অযং এৱৰূপো পুব্বকোট্ঠকো, তেনুপসঙ্কমি গত্তানি পৰিসিঞ্চিতুং. অথাযস্মা আনন্দো উদকসাটিকং উপনামেসি. ভগৱা সুৰত্তদুপট্টং অপনেত্ৱা উদকসাটিকং নিৱাসেসি. থেৰো দুপট্টেন সদ্ধিং মহাচীৱৰং অত্তনো হত্থগতং অকাসি. ভগৱা উদকং ওতৰি, সহোতৰণেনেৱস্স উদকে মচ্ছকচ্ছপা সব্বে সুৱণ্ণৱণ্ণা অহেসুং, যন্তনাড়িকাহি সুৱণ্ণৰসধাৰানি সিঞ্চনকালো ৱিয সুৱণ্ণপটপ্পসাৰণকালো ৱিয চ অহোসি. অথ ভগৱতো নহানৱত্তং দস্সেত্ৱা পচ্চুত্তিণ্ণস্স থেৰো সুৰত্তদুপট্টং উপনামেসি. ভগৱা তং নিৱাসেত্ৱা ৱিজ্জুল্লতাসদিসং কাযবন্ধনং বন্ধিত্ৱা মহাচীৱৰং অন্তন্তেন সংহৰিত্ৱা পদুমগব্ভসদিসং কত্ৱা উপনীতং দ্ৱীসু কণ্ণেসু গহেত্ৱা অট্ঠাসি. তেন ৱুত্তং ‘‘পুব্বকোট্ঠকে গত্তানি পৰিসিঞ্চিত্ৱা একচীৱৰো অট্ঠাসী’’তি.

এৱং ঠিতস্স পন ভগৱতো সৰীৰং ৱিকসিতপদুমপুপ্ফসদিসং সব্বপালিফুল্লং পাৰিচ্ছত্তকং, তাৰামৰীচিৱিকসিতঞ্চ গগনতলং সিৰিযা অৱহসমানং ৱিয ৱিৰোচিত্থ, ব্যামপ্পভাপৰিক্খেপৱিলাসিনী চস্স দ্ৱত্তিংসৱৰলক্খণমালা গন্থিত্ৱা ঠপিতা দ্ৱত্তিংস চন্দিমা ৱিয, দ্ৱত্তিংস সূৰিযা ৱিয, পটিপাটিযা ঠপিতদ্ৱত্তিংসচক্কৱত্তিদ্ৱত্তিংসদেৱৰাজদ্ৱত্তিংসমহাব্ৰহ্মানো ৱিয চ অতিৱিয ৱিৰোচিত্থ. যস্মা চ ভগৱতো সৰীৰং সুধন্তচামীকৰসমানৱণ্ণং, সুপৰিসোধিতপৱাড়ৰুচিৰতোৰণং, সুৱিসুদ্ধনীলৰতনাৱলিসদিসকেসতনুৰুহং, তস্মা তহং তহং ৱিনিগ্গতসুজাতজাতিহিঙ্গুলকৰসূপসোভিতং উপৰি সতমেঘৰতনাৱলিসুচ্ছাদিতং জঙ্গমমিৱ কনকগিৰিসিখৰং ৱিৰোচিত্থ. তস্মিঞ্চ সমযে দসবলস্স সৰীৰতো নিক্খমিত্ৱা ছব্বণ্ণৰস্মিযো সমন্ততো অসীতিহত্থপ্পমাণে পদেসে আধাৱন্তী ৱিধাৱন্তী ৰতনাৱলিৰতনদামৰতনচুণ্ণৱিপ্পকিণ্ণং ৱিয পসাৰিতৰতনচিত্তকঞ্চনপট্টমিৱ আসিঞ্চমানলাখাৰসধাৰাচিত্তমিৱ উক্কাসতনিপাতসমাকুলমিৱ নিৰন্তৰৱিপ্পকিণ্ণকণিকাৰকিঙ্কিণিকপুপ্ফমিৱ ৱাযুৱেগসমুদ্ধতচিনপিট্ঠচুণ্ণৰঞ্জিতমিৱ ইন্দধনুৱিজ্জুল্লতাৱিতানসন্থতমিৱ চ গগনতলং, তং ঠানং পৱনঞ্চ সম্মা ফৰন্তি. ৱণ্ণভূমি নামেসা. এৱৰূপেসু ঠানেসু বুদ্ধানং সৰীৰৱণ্ণং ৱা গুণৱণ্ণং ৱা চুণ্ণিযপদেহি ৱা গাথাহি ৱা অত্থঞ্চ উপমাযো চ কাৰণানি চ আহৰিত্ৱা পটিবলেন ধম্মকথিকেন পূৰেত্ৱা কথেতুং ৱট্টতি. এৱৰূপেসু হি ঠানেসু ধম্মকথিকস্স থামো ৱেদিতব্বো. পুব্বসদিসানি কুৰুমানোতি নিৰুদকানি কুৰুমানো, সুক্খাপযমানোতি অত্থো. সোদকে গত্তে চীৱৰং পাৰুপন্তস্স হি চীৱৰে কণ্ণিকানি উট্ঠহন্তি, পৰিক্খাৰভণ্ডং দুস্সতি, বুদ্ধানং পন সৰীৰে ৰজোজল্লং ন উপলিম্পতি, পদুমপত্তে উক্খিত্তউদকবিন্দু ৱিয উদকং ৱিনিৱট্টেত্ৱা গচ্ছতি. এৱং সন্তেপি সিক্খাগাৰৱতায ভগৱা ‘‘পব্বজিতৱত্তং নামেত’’ন্তি মহাচীৱৰং উভোসু কণ্ণেসু গহেত্ৱা পুৰতো কাযং পটিচ্ছাদেত্ৱা অট্ঠাসি.

তাড়িতঞ্চ ৱাদিতঞ্চ তাড়িতৱাদিতং, তূৰিযানং তাড়িতৱাদিতং তূৰিযতাড়িতৱাদিতং. মহন্তঞ্চ তং তূৰিযতাড়িতৱাদিতঞ্চাতি মহাতূৰিযতাড়িতৱাদিতং. তেনাহ ‘‘মহন্তেনা’’তিআদি. অথ ৱা ভেৰিমুদিঙ্গপণৱাদিতূৰিযানং তাড়িতং ৱীণাৱেড়ুগোমুখিআদীনং ৱাদিতঞ্চ তূৰিযতাড়িতৱাদিতন্তি ৱা এৱমেত্থ অত্থো দট্ঠব্বো.

অভিঞ্ঞাপাৰং গতোতি অভিঞ্ঞাপাৰগূ. এৱং সেসেসুপি. সো হি ভগৱা সব্বধম্মে অভিজানন্তো গতোতি অভিঞ্ঞাপাৰগূ. তেসু পঞ্চুপাদানক্খন্ধে পৰিজানন্তো গতোতি পৰিঞ্ঞাপাৰগূ. সব্বকিলেসে পজহন্তো গতোতি পহানপাৰগূ. চত্তাৰো মগ্গে ভাৱেন্তো গতোতি ভাৱনাপাৰগূ. নিৰোধং সচ্ছিকৰোন্তো গতোতি সচ্ছিকিৰিযাপাৰগূ. সব্বসমাপত্তিং সমাপজ্জন্তো গতোতি সমাপত্তিপাৰগূ. সুব্ৰহ্মদেৱপুত্তাদযোতি এত্থ সো কিৰ দেৱপুত্তো অচ্ছৰাসঙ্ঘপৰিৱুতো নন্দনকীড়িতং কত্ৱা পাৰিচ্ছত্তকমূলে পঞ্ঞত্তাসনে নিসীদি. তং পঞ্চসতা পৰিৱাৰেত্ৱা নিসিন্না, পঞ্চসতা ৰুক্খং অভিৰুহিত্ৱা মধুৰস্সৰেন গাযিত্ৱা পুপ্ফানি পাতেন্তি. তানি গহেত্ৱা ইতৰা একতোৱণ্টিকমালাৱ গন্থেন্তি. অথ ৰুক্খং অভিৰুড়্হা উপচ্ছেদকৱসেন একপ্পহাৰেনেৱ কালং কত্ৱা অৱীচিম্হি নিব্বত্তা মহাদুক্খং অনুভৱন্তি. অথ কালে গচ্ছন্তে দেৱপুত্তো ‘‘ইমাসং নেৱ সদ্দো সুয্যতি, ন পুপ্ফানি পাতেন্তি, কহং নু খো গতা’’তি আৱজ্জেন্তো নিৰযে নিব্বত্তভাৱং দিস্ৱা পিযৱত্থুকসোকেন ৰুপ্পমানো চিন্তেসি – ‘‘এতা তাৱ যথাকম্মেন গতা, ময্হং আযুসঙ্খাৰো কিত্তকো’’তি. সো ‘‘সত্তমে দিৱসে মযাপি অৱসেসাহি পঞ্চসতাহি সদ্ধিং কালং কত্ৱা তত্থেৱ নিব্বত্তিতব্ব’’ন্তি দিস্ৱা বলৱতৰেন সোকেন সমপ্পিতো. ‘‘ইমং ময্হং সোকং সদেৱকে লোকে অঞ্ঞত্ৰ তথাগতা নিব্বাপেতুং সমত্থো নত্থী’’তি চিন্তেত্ৱা সত্থু সন্তিকং গন্ত্ৱা ৱন্দিত্ৱা একমন্তং ঠিতো –

‘‘নিচ্চং উত্ৰস্তমিদং চিত্তং, নিচ্চং উব্বিগ্গমিদং মনো;

অনুপ্পন্নেসু কিচ্ছেসু, অথো উপ্পতিতেসু চ;

সচে অত্থি অনুত্ৰস্তং, তং মে অক্খাহি পুচ্ছিতো’’তি. (সং. নি. ১.৯৮) –

ইমং গাথমভাসি. ভগৱাপিস্স –

‘‘নাঞ্ঞত্ৰ বোজ্ঝা তপসা, নাঞ্ঞত্ৰিন্দ্ৰিযসংৱৰা;

নাঞ্ঞত্ৰ সব্বনিস্সগ্গা, সোত্থিং পস্সামি পাণিন’’ন্তি. (সং. নি. ১.৯৮) –

ধম্মং দেসেসি. সো দেসনাপৰিযোসানে ৱিগতসোকো পঞ্চহি অচ্ছৰাসতেহি সদ্ধিং সোতাপত্তিফলে পতিট্ঠায ভগৱন্তং নমস্সমানো অট্ঠাসি. তং সন্ধাযেতং ৱুত্তং ‘‘দুক্খপ্পত্তা সুব্ৰহ্মদেৱপুত্তাদযো’’তি. আদি-সদ্দেন চন্দসূৰিযদেৱপুত্তাদযো সঙ্গণ্হাতি. চতূহি কাৰণেহীতি আৰকত্তা, অৰীনং অৰানঞ্চ হতত্তা, পচ্চযাদীনং অৰহত্তা, পাপকৰণে ৰহাভাৱাতি ইমেহি চতূহি কাৰণেহি.

দসৱিধসংযোজনানীতি ওৰম্ভাগিযুদ্ধম্ভাগিযভেদতো দসৱিধসংযোজনানি. সব্বে অচ্চৰুচীতি সব্বসত্তে অতিক্কমিত্ৱা পৱত্তৰুচি. অট্ঠমকন্তি সোতাপত্তিমগ্গট্ঠং সন্ধায ৱদতি. সোতাপন্নোতি ফলট্ঠো গহিতো.

সোৰচ্চন্তি ‘‘তত্থ কতমং সোৰচ্চং? যো কাযিকো অৱীতিক্কমো, ৱাচসিকো অৱীতিক্কমো, কাযিকৱাচসিকো অৱীতিক্কমো, ইদং ৱুচ্চতি সোৰচ্চং, সব্বাপি সীলসংৱৰো সোৰচ্চ’’ন্তি (ধ. স. ১৩৪৯) ৱচনতো সুচিসীলং ‘‘সোৰচ্চ’’ন্তি ৱুত্তং. কৰূণাতি কৰুণাব্ৰহ্মৱিহাৰমাহ. কৰুণাপুব্বভাগোতি তস্স পুব্বভাগং উপচাৰজ্ঝানং ৱদতি.

দুৱিধেন ঝানেনাতি আৰম্মণূপনিজ্ঝানলক্খণূপনিজ্ঝানভেদতো দুৱিধেন ঝানমনেন. পঞ্চৱিধমিচ্ছাজীৱৱসেনাতি কুহনালপনানেমিত্তিকতানিপ্পেসিকতালাভেনলাভংনিজিগীসনতাসঙ্খাত- পঞ্চৱিধমিচ্ছাজীৱৱসেন. ন লিপ্পতীতি ন অল্লীযতি অনুসযতো আৰম্মণকৰণতো ৱা তণ্হাদিট্ঠিঅভিনিৱেসাভাৱতো. সেসমেত্থ উত্তানমেৱ.

নাগসুত্তৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

২. মিগসালাসুত্তৱণ্ণনা

৪৪. দুতিযে সমসমগতিযাতি ক-কাৰস্স য-কাৰৱসেন নিদ্দেসোতি আহ ‘‘সমভাৱেনেৱ সমগতিকা’’তি. ভৱিস্সন্তীতি অতীতত্থে অনাগতৱচনং কতন্তি আহ ‘‘ভৱিস্সন্তীতি জাতা’’তি. পুৰাণস্স হি ইসিদত্তস্স চ সমগতিকং সন্ধায সা এৱমাহ.

অম্মকাতি মাতুগামো. উপচাৰৱচনঞ্হেতং. ইত্থীসু যদিদং অম্মকা মাতুগামো জননী জনিকাতি. তেনাহ ‘‘ইত্থী হুত্ৱা ইত্থিসঞ্ঞায এৱ সমন্নাগতা’’তি.

দিট্ঠিযা পটিৱিজ্ঝিতব্বং অপ্পটিৱিদ্ধং হোতীতি অত্থতো কাৰণতো চ পঞ্ঞায পটিৱিজ্ঝিতব্বং অপ্পটিৱিদ্ধং হোতি, নিজ্জটং নিগ্গুম্বং কত্ৱা যাথাৱতো অৱিদিতং হোতি. সমযে সমযে কিলেসেহি ৱিমুচ্চনকং পীতিপামোজ্জং ইধ সামাযিকং ম-কাৰে অকাৰস্স দীঘং কত্ৱা. তেনাহ – ‘‘সামাযিকম্পি ৱিমুত্তিং ন লভতীতি কালানুকালং ধম্মস্সৱনং নিস্সায পীতিপামোজ্জং ন লভতী’’তি. পমিণন্তীতি এত্থ আৰম্ভত্থো প-সদ্দোতি আহ ‘‘তুলেতুং আৰভন্তী’’তি. পণীতোতি ৱিসিট্ঠো.

তদন্তৰন্তি ৱচনৱিপল্লাসেন উপযোগত্থে সামিৱচনং কতন্তি আহ ‘‘তং অন্তৰং তং কাৰণ’’ন্তি. লোভস্স অপৰাপৰুপ্পত্তিযা বহুৱচনৱসেন ‘‘লোভধম্মা’’তি ৱুত্তা. সীলেন ৱিসেসী অহোসি মেথুনধম্মৱিৰতিযা সমন্নাগতত্তা.

মিগসালাসুত্তৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৩-৬. ইণসুত্তাদিৱণ্ণনা

৪৫-৪৮. ততিযে দলিদ্দো নাম দুগ্গতো, তস্স ভাৱো দালিদ্দিযং. ন এতস্স সকং সাপতেয্যন্তি অস্সকো, অসাপতেয্যো. তেনাহ ‘‘অত্তনো সন্তকেন ৰহিতো’’তি. ‘‘বুদ্ধো ধম্মো সঙ্ঘো’’তি ৱুত্তে ‘‘সম্মাসম্বুদ্ধো ভগৱা, স্ৱাক্খাতো ধম্মো, সুপ্পটিপন্নো সঙ্ঘো’’তি কেনচি অকম্পিযভাৱেন ওকপ্পনং ৰতনত্তযগুণে ওগাহেত্ৱা কপ্পনং ওকপ্পনসদ্ধা নাম. ‘‘ইদং অকুসলং কম্মং নো সকং, ইদং পন কম্মং সক’’ন্তি এৱং ব্যতিৰেকতো অন্ৱযতো চ কম্মস্সকতজাননপঞ্ঞা কম্মস্সকতপঞ্ঞা. তিৱিধঞ্হি দুচ্চৰিতং অত্তনা কতম্পি সককম্মং নাম ন হোতি অত্থভঞ্জনতো. সুচৰিতং সককম্মং নাম অত্থজননতো. ইণাদানস্মিন্তি পচ্চত্তৱচনত্থে এতং ভুম্মন্তি আহ ‘‘ইণগ্গহণং ৱদামী’’তি.

কটগ্গাহোতি কতং সব্বসো সিদ্ধমেৱ কত্ৱা গহণং. সো পন ৱিজযলাভো হোতীতি আহ ‘‘জযগ্গাহো’’তি. হিৰিমনো এতস্সাতি হিৰিমনোতি আহ ‘‘হিৰিসম্পযুত্তচিত্তো’’তি, পাপজিগুচ্ছনলক্খণায হিৰিযা সম্পযুত্তচিত্তোতি অত্থো. ওত্তপ্পতি উব্বিজ্জতি ভাযতি সীলেনাতি ওত্তপ্পী, ওত্তপ্পেন সমন্নাগতো. নিৰামিসং সুখন্তি ততিযজ্ঝানসুখং দূৰসমুস্সাৰিতকামামিসত্তা. উপেক্খন্তি চতুত্থজ্ঝানুপেক্খং, ন যং কিঞ্চি উপেক্খাৱেদনন্তি আহ ‘‘চতুত্থজ্ঝানুপেক্খ’’ন্তি. আৰদ্ধৱীৰিযোতি পগ্গহিতপৰিপুণ্ণকাযিকচেতসিকৱীৰিযোতি অত্থো. যো গণসঙ্গণিকং ৱিনোদেত্ৱা চতূসু ইৰিযাপথেসু অট্ঠআৰম্ভৱত্থুৱসেন এককো হোতি, তস্স কাযিকং ৱীৰিযং আৰদ্ধং নাম হোতি. চিত্তসঙ্গণিকং ৱিনোদেত্ৱা অট্ঠসমাপত্তিৱসেন এককো হোতি. গমনে উপ্পন্নকিলেসস্স ঠানং পাপুণিতুং ন দেতি, ঠানে উপ্পন্নকিলেসস্স নিসজ্জং, নিসজ্জায উপ্পন্নকিলেসস্স সযনং পাপুণিতুং ন দেতি, উপ্পন্নট্ঠানেযেৱ কিলেসে নিগ্গণ্হাতি. অযং চেতসিকং ৱীৰিযং আৰদ্ধং নাম হোতি. পটিপক্খদূৰীভাৱেন সেট্ঠট্ঠেন চ একো উদেতীতি একোদি, একগ্গতা. তস্স যোগতো একগ্গচিত্তো ইধ একোদি. পটিপক্খতো অত্তানং নিপাতি, তং ৱা নিপযতি ৱিসোসেতীতি নিপকো. অঞ্ঞতৰং কাযাদিভেদং আৰম্মণং সাতিসযায সতিযা সৰতীতি সতো. তেনাহ ‘‘একগ্গচিত্তো’’তিআদি.

অকুপ্পা মে ৱিমুত্তীতি ময্হং অৰহত্তফলৱিমুত্তি অকুপ্পতায অকুপ্পাৰম্মণতায চ অকুপ্পা. সা হি ৰাগাদীহি ন কুপ্পতীতি অকুপ্পতাযপি অকুপ্পা. অকুপ্পং নিব্বানমস্সা আৰম্মণন্তি অকুপ্পাৰম্মণতাযপি অকুপ্পা. তেনেৱাহ ‘‘অকুপ্পাৰম্মণত্তা’’তিআদি. ভৱসংযোজনানন্তি কামৰাগপটিঘমানদিট্ঠিৱিচিকিচ্ছাসীলব্বতপৰামাসভৱৰাগইস্সামচ্ছৰিয- অৱিজ্জাসঙ্খাতানং দসন্নং সংযোজনানং. ইমানি হি সত্তে ভৱেসু সংযোজেন্তি উপনিবন্ধন্তি ভৱাভৱেন সংযোজেন্তি, তস্মা ভৱসংযোজনানীতি ৱুচ্চন্তি. খীণাসৱো উত্তমঅণণো কিলেসইণানং অভাৱতো. অঞ্ঞে হি সত্তা যাৱ ন কিলেসা পহীযন্তি, তাৱ সইণা নাম অসেৰিৱিহাৰভাৱতো. চতুত্থাদীনি উত্তানত্থানি.

ইণসুত্তাদিৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৭. খেমসুত্তৱণ্ণনা

৪৯. সত্তমে ৱুত্থব্ৰহ্মচৰিযৱাসোতি নিৱুত্থব্ৰহ্মচৰিযৱাসো. কতকৰণীযোতি এত্থ কৰণীযন্তি পৰিঞ্ঞাপহানভাৱনাসচ্ছিকিৰিযমাহ. তং পন যস্মা চতূহি মগ্গেহি পচ্চেকং চতূসু সচ্চেসু কত্তব্বত্তা সোড়সৱিধং ৱেদিতব্বং. তেনাহ ‘‘চতূহি মগ্গেহি কত্তব্ব’’ন্তি. খন্ধকিলেসঅভিসঙ্খাৰসঙ্খাতা তযো ওসীদাপনট্ঠেন ভাৰা ৱিযাতি ভাৰা. তে ওহিতা ওৰোপিতা নিক্খিত্তা পাতিতা এতেনাতি ওহিতভাৰো. তেনাহ ‘‘খন্ধভাৰং…পে… ওতাৰেত্ৱা ঠিতো’’তি. অনুপ্পত্তো সদত্থন্তি অনুপ্পত্তসদত্থো. সদত্থোতি চ সকত্থমাহ ক-কাৰস্স দ-কাৰং কত্ৱা. এত্থ হি অৰহত্তং অত্তনো যোনিসোমনসিকাৰাযত্তত্তা অত্তূপনিবন্ধট্ঠেন সসন্তানপৰিযাপন্নত্তা অত্তানং অৱিজহনট্ঠেন অত্তনো উত্তমত্থেন চ অত্তনো অত্থত্তা ‘‘সকত্থো’’তি ৱুচ্চতি. তেনাহ ‘‘সদত্থো ৱুচ্চতি অৰহত্ত’’ন্তি. সম্মদঞ্ঞা ৱিমুত্তোতি সম্মা অঞ্ঞায ৱিমুত্তো, অচ্ছিন্নভূতায মগ্গপঞ্ঞায সম্মা যথাভূতং দুক্খাদীসু যো যথা জানিতব্বো, তথা জানিত্ৱা ৱিমুত্তোতি অত্থো. তেনাহ ‘‘সম্মা হেতুনা’’তিআদি. ৱিমুত্তোতি চ দ্ৱে ৱিমুত্তিযো সব্বস্স চিত্তসংকিলেসস্স মগ্গো নিব্বানাধিমুত্তি চ. নিব্বানে অধিমুচ্চনং তত্থ নিন্নপোণপব্ভাৰতায. অৰহা সব্বকিলেসেহি ৱিমুত্তচিত্তত্তা চিত্তৱিমুত্তিযা ৱিমুত্তো. নিব্বানং অধিমুত্তত্তা নিব্বানে ৱিমুত্তো. সেসমেত্থ উত্তানমেৱ.

খেমসুত্তৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৮. ইন্দ্ৰিযসংৱৰসুত্তৱণ্ণনা

৫০. অট্ঠমে উপনিসীদতি ফলং এত্থাতি কাৰণং উপনিসা. যথাভূতঞাণদস্সনন্তি যথাসভাৱজাননসঙ্খাতং দস্সনং. এতেন তৰুণৱিপস্সনং দস্সেতি. তৰুণৱিপস্সনা হি বলৱৱিপস্সনায পচ্চযো হোতি. তৰুণৱিপস্সনাতি নামৰূপপৰিগ্গহে ঞাণং, পচ্চযপৰিগ্গহে ঞাণং, সম্মসনে ঞাণং, মগ্গামগ্গে ৱৱত্থপেত্ৱা ঠিতঞাণন্তি চতুন্নং ঞাণানং অধিৱচনং. নিব্বিন্দতি এতাযাতি নিব্বিদা. বলৱৱিপস্সনাতি ভযতুপট্ঠানে ঞাণং আদীনৱানুপস্সনে ঞাণং মুচ্চিতুকম্যতাঞাণং সঙ্খাৰুপেক্খাঞাণন্তি চতুন্নং ঞাণানং অধিৱচনং. পটিসঙ্খানুপস্সনা পন মুচ্চিতুকম্যতাপক্খিকা এৱ. ‘‘যাৱ মগ্গামগ্গঞাণদস্সনৱিসুদ্ধি, তাৱ তৰুণৱিপস্সনা’’তি হি ৱচনতো উপক্কিলেসৱিমুত্তউদযব্বযঞাণতো বলৱৱিপস্সনা. ৱিৰজ্জতি অৰিযো সঙ্খাৰতো এতেনাতি ৱিৰাগো, অৰিযমগ্গো. অৰহত্তফলন্তি উক্কট্ঠনিদ্দেসতো ৱুত্তং. ইন্দ্ৰিযসংৱৰস্স সীলৰক্খণহেতুত্তা ৱুত্তং ‘‘সীলানুৰক্খণইন্দ্ৰিযসংৱৰো কথিতো’’তি.

ইন্দ্ৰিযসংৱৰসুত্তৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৯. আনন্দসুত্তৱণ্ণনা

৫১. নৱমে থেৰা ভিক্খূ ৱিহৰন্তি বহুস্সুতা আগতাগমাতিআদিপাড়িপদেসু ইমিনাৱ নযেন অত্থো দট্ঠব্বো – সীলাদিগুণানং থিৰভাৱপ্পত্তিযা থেৰা. সুত্তগেয্যাদি বহু সুতং এতেসন্তি বহুস্সুতা. ৱাচুগ্গতধাৰণেন সম্মদেৱ গৰূনং সন্তিকে আগমিতভাৱেন আগতো পৰিযত্তিধম্মসঙ্খাতো আগমো এতেসন্তি আগতাগমা. সুত্তাতিধম্মসঙ্খাতস্স ধম্মস্স ধাৰণেন ধম্মধৰা. ৱিনযধাৰণেন ৱিনযধৰা. তেসংযেৱ ধম্মৱিনযানং মাতিকায ধাৰণেন মাতিকাধৰা. তত্থ তত্থ ধম্মপৰিপুচ্ছায পৰিপুচ্ছতি. তং অত্থপৰিপুচ্ছায পৰিপঞ্হতি ৱীমংসতি ৱিচাৰেতি. ইদং, ভন্তে, কথং, ইমস্স ক্ৱত্থোতি পৰিপুচ্ছনপঞ্হনাকাৰদস্সনং. আৱিৱটঞ্চেৱ পাড়িযা অত্থং পদেসন্তৰপাড়িদস্সনেন আগমতো ৱিৱৰন্তি. অনুত্তানীকতঞ্চ যুত্তিৱিভাৱনেন উত্তানীকৰোন্তি. কঙ্খাট্ঠানিযেসু ধম্মেসু সংসযুপ্পত্তিযা হেতুযা গণ্ঠিট্ঠানভূতেসু পাড়িপদেসু যাথাৱতো ৱিনিচ্ছযদানেন কঙ্খং পটিৱিনোদেন্তি.

আনন্দসুত্তৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

১০. খত্তিযসুত্তৱণ্ণনা

৫২. দসমে ভোগে অধিপ্পাযো এতেসন্তি ভোগাধিপ্পাযা. পঞ্ঞত্থায এতেসং মনো উপৱিচৰতীতি পঞ্ঞূপৱিচাৰা. পথৱিযা দাযত্থায ৱা চিত্তং অভিনিৱেসো এতেসন্তি পথৱীভিনিৱেসা. মন্তা অধিট্ঠানং পতিট্ঠা এতেসন্তি মন্তাধিট্ঠানা. ইমিনা নযেন সেসপদানিপি ৱেদিতব্বানি. সেসং উত্তানমেৱ.

খত্তিযসুত্তৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

১১. অপ্পমাদসুত্তৱণ্ণনা

৫৩. একাদসমে জঙ্গলানন্তি এত্থ যো নিপিচ্ছলো ন অনূপো নিৰুদকতায থদ্ধলূখো ভূমিপ্পদেসো, সো ‘‘জঙ্গলো’’তি ৱুচ্চতি. তব্বহুলতায পন ইধ সব্বো ভূমিপ্পদেসো জঙ্গলো. তস্মিং জঙ্গলে জাতা ভৱাতি ৱা জঙ্গলা, তেসং জঙ্গলানং. এৱঞ্হি নদিচৰানম্পি হত্থীনং সঙ্গহো কতো হোতি সমোধাতব্বানং ৱিয সমোধাযকানম্পি ইধ জঙ্গলগ্গহণেন গহেতব্বতো. পথৱীতলচাৰীনন্তি ইমিনা জলচাৰিনো চ নিৱত্তেতি অদিস্সমানপাদত্তা. ‘‘পাণান’’ন্তি সাধাৰণৱচনম্পি ‘‘পদজাতানী’’তি সদ্দন্তৰসন্নিধানেন ৱিসেসনিৱিট্ঠমেৱ হোতীতি আহ ‘‘সপাদকপাণান’’ন্তি. ‘‘মুত্তগত’’ন্তিআদীসু (ম. নি. ২.১১৯; অ. নি. ৯.১১) গত-সদ্দো ৱিয ইধ জাত-সদ্দো অনত্থন্তৰোতি আহ ‘‘পদজাতানীতি পদানী’’তি. সমোধানন্তি সমৱৰোধং, অন্তোগধং ৱা. তেনাহ ‘‘ওধানং উপনিক্খেপং গচ্ছন্তী’’তি. কূটঙ্গমাতি পাৰিমন্তেন কূটং উপগচ্ছন্তি. কূটনিন্নাতি কূটচ্ছিদ্দমগ্গে পৱিসনৱসেন কূটে নিন্না. কূটসমোসৰণাতি ছিদ্দে অনুপৱিসনৱসেন চ আহচ্চ অৱত্থানেন চ কূটে সমোদহিত্ৱা ঠিতা. ৱণ্টে পতমানে সব্বানি ভূমিযং পতন্তীতি আহ ‘‘ৱণ্টানুৱত্তকানি ভৱন্তী’’তি.

অপ্পমাদসুত্তৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

১২. ধম্মিকসুত্তৱণ্ণনা

৫৪. দ্ৱাদসমে জাতিভূমিযন্তি এত্থ জননং জাতি, জাতিযা ভূমি জাতিভূমি, জাতট্ঠানং. তং খো পনেতং নেৱ কোসলমহাৰাজাদীনং, ন চঙ্কিব্ৰাহ্মণাদীনং, ন সক্কসুযামসন্তুসিতাদীনং, ন অসীতিমহাসাৱকানং, ন অঞ্ঞেসং সত্তানং ‘‘জাতিভূমী’’তি ৱুচ্চতি. যস্স পন জাতদিৱসে দসসহস্সী লোকধাতু একদ্ধজমালাৱিপ্পকিণ্ণকুসুমৱাসচুণ্ণগণসুগন্ধা সব্বপালিফুল্লমিৱ নন্দনৱনং ৱিৰোচমানা পদুমিনিপণ্ণে উদকবিন্দু ৱিয অকম্পিত্থ, জচ্চন্ধাদীনঞ্চ ৰূপদস্সনাদীনি অনেকানি পাটিহাৰিযানি পৱত্তিংসু. তস্স সব্বঞ্ঞুবোধিসত্তস্স জাতট্ঠানং, সাতিসযস্স পন জনককপিলৱত্থুসন্নিস্সযো ‘‘জাতিভূমী’’তি ৱুচ্চতি. জাতিভূমকা উপাসকাতি জাতিভূমিৱাসিনো উপাসকা. সন্তনেত্ৱা সব্বসো তনেত্ৱা পত্থৰিত্ৱা ঠিতমূলানি মূলসন্তানকানি. তানি পন অত্থতো মূলানিযেৱাতি আহ ‘‘মূলসন্তানকানন্তি মূলান’’ন্তি.

জাতদিৱসে আৱুধানং জোতিতত্তা, ৰঞ্ঞো অপৰিমিতস্স চ সত্তকাযস্স অনত্থতো পৰিপালনসমত্থতায চ ‘‘জোতিপালো’’তি লদ্ধনামত্তা ৱুত্তং ‘‘নামেন জোতিপালো’’তি. গোৱিন্দোতি গোৱিন্দিযাভিসেকেন অভিসিত্তো, গোৱিন্দস্স ঠানে ঠপনাভিসেকেন অভিসিত্তোতি অত্থো. তং কিৰ তস্স ব্ৰাহ্মণস্স কুলপৰম্পৰাগতং ঠানন্তৰং. তেনাহ ‘‘ঠানেন মহাগোৱিন্দো’’তি. গৱং পঞ্ঞঞ্চ ৱিন্দতি পটিলভতীতি গোৱিন্দো, মহন্তো গোৱিন্দোতি মহাগোৱিন্দো. গোতি হি পঞ্ঞাযেতং অধিৱচনং ‘‘গচ্ছতি অত্থে বুজ্ঝতী’’তি কত্ৱা. মহাগোৱিন্দো চ অম্হাকং বোধিসত্তোযেৱ. সো কিৰ দিসম্পতিস্স নাম ৰঞ্ঞো পুৰোহিতস্স গোৱিন্দব্ৰাহ্মণস্স পুত্তো হুত্ৱা অত্তনো পিতুস্স চ ৰঞ্ঞো চ অচ্চযেন তস্স পুত্তো ৰেণু, সহাযা চস্স সত্তভূ, ব্ৰহ্মদত্তো, ৱেস্সভূ, ভৰতো, দ্ৱে ধতৰট্ঠাতি ইমে সত্ত ৰাজানো যথা অঞ্ঞমঞ্ঞং ন ৱিৱদন্তি. এৱং ৰজ্জে পতিট্ঠাপেত্ৱা তেসং অত্থধম্মে অনুসাসন্তে জম্বুদীপতলে সব্বেসং ৰাজাৱ ৰঞ্ঞং, ব্ৰহ্মাৱ ব্ৰাহ্মণানং, দেৱোৱ গহপতিকানং সক্কতো গৰুকতো মানিতো পূজিতো অপচিতো উত্তমগাৰৱট্ঠানং অহোসি. তেন ৱুত্তং ‘‘ৰেণুআদীনং সত্তন্নং ৰাজূনং পুৰোহিতো’’তি. ইমেৱ সত্ত ভাৰধাৰা মহাৰাজানো. ৱুত্তঞ্হেতং –

‘‘সত্তভূ ব্ৰহ্মদত্তো চ, ৱেস্সভূ ভৰতো সহ;

ৰেণু দ্ৱে চ ধতৰট্ঠা, তদাসুং সত্ত ভাৰধা’’তি. (দী. নি. অট্ঠ. ২.৩০৮);

ৰঞ্ঞো দিট্ঠধম্মিকসম্পৰাযিকত্থানং পুৰো ৱিধানতো পুৰে সংৱিধানতো পুৰোহিতো. কোধামগন্ধেনাতি কোধসঙ্খাতেন পূতিগন্ধেন. কৰুণা অস্স অত্থীতি কৰুণন্তি সপুব্বভাগকৰুণজ্ঝানং ৱুত্তন্তি আহ ‘‘কৰুণায চ কৰুণাপুব্বভাগে চ ঠিতা’’তি. যকাৰো সন্ধিৱসেন আগতোতি আহ ‘‘যেতেতি এতে’’তি. অৰহত্ততো পট্ঠায সত্তমোতি সকদাগামী. সকদাগামিং উপাদাযাতি সকদাগামিভাৱং পটিচ্চ. সকদাগামিস্স হি পঞ্চিন্দ্ৰিযানি সকদাগামিভাৱং পটিচ্চ মুদূনি নাম হোন্তি. সেসমেত্থ সুৱিঞ্ঞেয্যমেৱ.

ধম্মিকসুত্তৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

ধম্মিকৱগ্গৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

পঠমপণ্ণাসকং নিট্ঠিতং.

২. দুতিযপণ্ণাসকং