৪. চক্কৱগ্গো

১. চক্কসুত্তৱণ্ণনা

৩১. চতুত্থস্স পঠমে চত্তাৰি চক্কানীতি এত্থ চক্কং নাম দাৰুচক্কং, ৰতনচক্কং, ধম্মচক্কং, ইৰিযাপথচক্কং, সম্পত্তিচক্কন্তি পঞ্চৱিধং. তত্থ ‘‘যং পনিদং, সম্ম, ৰথকাৰচক্কং ছহি মাসেহি নিট্ঠিতং ছাৰত্তূনেহী’’তি (অ. নি. ৩.১৫) ইদং দাৰুচক্কং. ‘‘পিতৰা পৱত্তিতং চক্কং অনুৱত্তেতী’’তি (সং. নি. ১.২১৫) ইদং ৰতনচক্কং. ‘‘মযা পৱত্তিতং চক্ক’’ন্তি (সু. নি. ৫৬২; বু. ৱং. ২৭.১৭; জা. ১.১.১০৪; ১.৫.১০০, ১০৩) ইদং ধম্মচক্কং. ‘‘চতুচক্কং নৱদ্ৱাৰ’’ন্তি (সং. নি. ১.২৯, ১০৯) ইদং ইৰিযাপথচক্কং. ‘‘চত্তাৰিমানি, ভিক্খৱে, চক্কানি যেহি সমন্নাগতানং দেৱমনুস্সানং চতুচক্কং পৱত্ততী’’তি (অ. নি. ৪.৩১) ইদং সম্পত্তিচক্কং. ইধাপি এতদেৱ অধিপ্পেতন্তি আহ ‘‘চত্তাৰি সম্পত্তিচক্কানি ৱত্তন্তী’’তি. অনুচ্ছৱিকে দেসেতি পুঞ্ঞকিৰিযায সম্মাপটিপত্তিযা অনুৰূপদেসে. সেৱনং কালেন কালং উপসঙ্কমনং. ভজনং ভত্তিৱসেন পযিৰুপাসনং. অত্তনো সম্মা ঠপনন্তি অত্তনো চিত্তসন্তানস্স যোনিসো ঠপনং. সদ্ধাদীসু নিৱেসনন্তি আহ ‘‘সচে’’তিআদি. ইদমেৱ চেত্থ পমাণন্তি ইদমেৱ পুব্বেকতপুঞ্ঞতাসঙ্খাতং সম্পত্তিচক্কং এৱ এতেসু সম্পত্তিচক্কেসু পমাণভূতং ইতৰেসং কাৰণভাৱতো. তেনাহ ‘‘যেন হী’’তিআদি. সো এৱ চ কতপুঞ্ঞো পুগ্গলো অত্তানং সম্মা ঠপেতি অকতপুঞ্ঞস্স তদভাৱতো.

চক্কসুত্তৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

২. সঙ্গহসুত্তৱণ্ণনা

৩২. দুতিযে তস্স দানমেৱ দাতব্বন্তি পব্বজিতস্স পব্বজিতপৰিক্খাৰং পত্তচীৱৰাদি, গিহিনো গিহিপৰিক্খাৰং ৱত্থাৱুধযানসযনাদি দাতব্বং. সব্বন্তি সব্বং উপকাৰং. মক্খেত্ৱা নাসেতি মক্খিভাৱে ঠত্ৱা. তেলেন ৱিয মক্খেতীতি সতধোততেলেন মক্খেতি ৱিয. অত্থৱড্ঢনকথাতি হিতাৱহকথা. কথাগহণঞ্চেত্থ নিদস্সনমত্তং, পৰেসং হিতাৱহো কাযপ্পযোগোপি অত্থচৰিযা. অট্ঠকথাযং পন ৱচিপ্পযোগৱসেনেৱ অত্থচৰিযা ৱুত্তা. সমানত্ততাতি সদিসভাৱো, সমানট্ঠানে ঠপনং, তং পনস্স সমানট্ঠপনং অত্তসদিসতাকৰণমুখেন একসম্ভোগতা. অত্তনো সুখুপ্পত্তিযং তস্স চ দুক্খুপ্পত্তিযং তেন দুক্খেন অত্তনা একসম্ভোগতাতি আহ ‘‘সমানসুখদুক্খভাৱো’’তি. সা চ সমানসুখদুক্খতা একতো নিসজ্জাদিনা পাকটা হোতীতি দস্সেন্তো ‘‘একাসনে’’তিআদিমাহ.

তত্থ জাতিযা হীনো ভোগেন অধিকো দুস্সঙ্গহো হোতি. ন হি সক্কা তেন সদ্ধিং একপৰিভোগো কাতুং জাতিযা হীনত্তা. তস্স তথা অকৰিযমানে চ সো কুজ্ঝতি ভোগেন অধিকত্তা, তস্মা সো দুস্সঙ্গহো. ভোগেন হীনো জাতিযা অধিকোপি দুস্সঙ্গহো হোতি. সো হি ‘‘অহং জাতিমা’’তি ভোগসম্পন্নেন সদ্ধি একপৰিভোগং ইচ্ছতি, তস্মিং অকৰিযমানে কুজ্ঝতি. উভোহিপি হীনো সুসঙ্গহো হোতি. ন হি সো ইতৰেন সদ্ধিং একপৰিভোগং ইচ্ছতি জাতিযা হীনভাৱতো, ন অকৰিযমানো কুজ্ঝতি ভোগেন হীনভাৱতো. উভোহি সদিসোপি সুসঙ্গহোযেৱ. সদিসভাৱেনেৱ ইতৰেন সহ একপৰিভোগস্স পচ্চাসীসায, অকৰণে চ তস্স কুজ্ঝনস্স অভাৱতো. ভিক্খু দুস্সীলো দুস্সঙ্গহো হোতি. ন হি সক্কা তেন সদ্ধিং একপৰিভোগং কাতুং, অকৰিযমানে চ কুজ্ঝতি. সীলৱা পন সুসঙ্গহো হোতি. সীলৱা হি অদীযমানেপি কিস্মিঞ্চি আমিসে অকৰিযমানেপি সঙ্গহে ন কুজ্ঝতি, অঞ্ঞং অত্তনা সদ্ধিং পৰিভোগং অকৰোন্তম্পি ন পাপকেন চিত্তেন পস্সতি পেসলভাৱতো. ততো এৱ পৰিভোগোপি অনেন সদ্ধিং সুকৰো হোতি, তস্মা গিহি চে, উভোহি সদিসো. পব্বজিতো চে, সীলৱা পুগ্গলো. এৱং সমানত্ততায সঙ্গহেতব্বো. তেনেৱাহ ‘‘সো সচে গহট্ঠস্স জাতিযা পব্বজিতস্স সীলেন সদিসো হোতি, তস্সাযং সমানত্ততা কাতব্বা’’তি. সেসং সুৱিঞ্ঞেয্যমেৱ.

সঙ্গহসুত্তৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৩. সীহসুত্তৱণ্ণনা

৩৩. ততিযে সীহোতি পৰিস্সযসহনতো পটিপক্খহননতো চ ‘‘সীহো’’তি লদ্ধনামো মিগাধিপতি. চত্তাৰোতি সমানেপি সীহজাতিভাৱে ৱণ্ণৱিসেসাদিসিদ্ধেন ৱিসেসেন চত্তাৰো সীহা. তে ইদানি নামতো ৱণ্ণতো আহাৰতো দস্সেত্ৱা ইধাধিপ্পেতসীহং নানপ্পকাৰতো ৱিভাৱেতুং ‘‘তিণসীহো’’তিআদি আৰদ্ধং. তিণভক্খো সীহো তিণসীহো পুৰিমপদে উত্তৰপদলোপেন যথা ‘‘সাকপত্থিৱো’’তি (পাণিনি ২.১.৬০). কাড়ৱণ্ণতায কাড়সীহো. তথা পণ্ডুসীহো. তেনাহ ‘‘কাড়গাৱিসদিসো, পণ্ডুপলাসৱণ্ণগাৱিসদিসো’’তি চ. ৰত্তকম্বলস্স ৱিয কেসৰো কেসৰকলোমো এতস্স অত্থীতি কেসৰী. লাখাপৰিকম্মকতেহি ৱিয পাদপৰিযন্তেহীতি চ যোজনা.

কম্মানুভাৱসিদ্ধঅধিপচ্চমহেসক্খতাহি সব্বমিগগণস্স ৰাজা. সুৱণ্ণগুহতো ৱাতিআদি ‘‘সীহস্স ৱিহাৰো কিৰিযা এৱং হোতী’’তি কত্ৱা ৱুত্তং.

সমং পতিট্ঠাপেত্ৱাতি সব্বভাগেহি সমমেৱ ভূমিযং পতিট্ঠাপেত্ৱা. আকড্ঢিত্ৱাতি পুৰতো আকড্ঢিত্ৱা. অভিহৰিত্ৱাতি অভিমুখং হৰিত্ৱা. সঙ্ঘাতন্তি ৱিনাসং. ৱীসতিযট্ঠিকং ঠানং উসভং.

সমসীহোতি সমজাতিকো সমপ্পভাৱো চ সীহো. সমানোস্মীতি দেসনামত্তং, সমপ্পভাৱতায এৱ ন ভাযতি. সক্কাযদিট্ঠিবলৱতাযাতি ‘‘কে অঞ্ঞে অম্হেহি উত্তৰিতৰা, অথ খো মযমেৱ মহাবলা’’তি এৱং বলাতিমাননিমিত্তায অহংকাৰহেতুভূতায সক্কাযদিট্ঠিযা বলৱভাৱেন. সক্কাযদিট্ঠিযা পহীনত্তাতি নিৰহংকাৰত্তা অত্তসিনেহস্স সুট্ঠু সমুগ্ঘাতত্তা ন ভাযতি.

তথা তথাতি সীহসদিসতাদিনা তেন তেন পকাৰেন অত্তানং কথেসীতি ৱত্ৱা তমত্থং ৱিৱৰিত্ৱা দস্সেতুং ‘‘সীহোতি খো’’তিআদি ৱুত্তং.

কতমহাভিনীহাৰস্স লোকনাথস্স বোধিযা নিযতভাৱপ্পত্তিযা একন্তভাৱী বুদ্ধভাৱোতি কত্ৱা ‘‘তীসু পাসাদেসু নিৱাসকালো, মগধৰঞ্ঞো পটিঞ্ঞাদানকালো, পাযাসস্স পৰিভুত্তকালো’’তিআদিনা অভিসম্বোধিতো পুৰিমাৱত্থাপি সীহসদিসা কত্ৱা দস্সিতা. ভাৱিনি ভূতূপচাৰোপি হি লোকৱোহাৰো. ৱিজ্জাভাৱসামঞ্ঞতো দ্ৱিৱিজ্জং ইতৰৱিজ্জম্পি একজ্ঝং গহেত্ৱা পটিচ্চসমুপ্পাদসম্মসনতো তং পুৰেতৰসিদ্ধং ৱিয কত্ৱা আহ ‘‘তিস্সো ৱিজ্জা সোধেত্ৱা’’তি. অনুলোমপটিলোমতো পৱত্তঞাণস্স ৱসেন ‘‘যমকঞাণমন্থনেনা’’তি ৱুত্তং.

তত্থ ৱিহৰন্তস্সাতি অজপালনিগ্ৰোধমূলে ৱিহৰন্তস্স. একাদসমে দিৱসেতি সত্তসত্তাহতো পৰং একাদসমে দিৱসে. অচলপল্লঙ্কেতি ইসিপতনে ধম্মচক্কপ্পৱত্তনত্থং নিসিন্নপল্লঙ্কে. তম্পি হি কেনচি অপ্পটিৱত্তিযং ধম্মচক্কপ্পৱত্তনত্থং নিসজ্জাতি কত্ৱা ৱজিৰাসনং ৱিয অচলপল্লঙ্কং ৱুচ্চতি. ইমস্মিঞ্চ পন পদেতি ‘‘দ্ৱেমে, ভিক্খৱে, অন্তা’’তিআদিনযপ্পৱত্তে চ ইমস্মিং সদ্ধম্মকোট্ঠাসে. ধম্মঘোসো…পে… দসসহস্সিলোকধাতুং পটিচ্ছাদেসি ‘‘সব্বত্থ ঠিতা সুণন্তূ’’তি অধিট্ঠানেন. সোড়সহাকাৰেহীতি দুক্খপৰিঞ্ঞা, সমুদযপ্পহানং, নিৰোধসচ্ছিকিৰিযা, মগ্গভাৱনাতি একেকস্মিং মগ্গে চত্তাৰি চত্তাৰি কত্ৱা সোড়সহি আকাৰেহি.

পঠমেন নযেন অভিসম্বোধিতো পুৰিমতৰাৱত্থাপি অৱস্সংভাৱিতায গহেত্ৱা সীহসদিসতং দস্সেত্ৱা ইদানি অভিসম্বুদ্ধাৱত্থাসু এৱ সীহসদিসতং দস্সেতুং ‘‘অপৰো নযো’’তিআদি আৰদ্ধং. অট্ঠহি কাৰণেহীতি ‘‘তথা আগতোতি তথাগতো, তথা গতোতি তথাগতো, তথলক্খণং আগতোতি তথাগতো, তথধম্মে যাথাৱতো অভিসম্বুদ্ধোতি তথাগতো, তথদস্সিতায তথাগতো, তথৱাদিতায তথাগতো, তথাকাৰিতায তথাগতো, অভিভৱনট্ঠেন তথাগতো’’তি (দী. নি. অট্ঠ. ১.৭; ম. নি. অট্ঠ. ১.১২; সং. নি. অট্ঠ. ২.৩.৭৮; অ. নি. অট্ঠ. ১.১.১৭০; উদা. অট্ঠ. ১৮; ইতিৱু. অট্ঠ. ৩৮; থেৰগা. অট্ঠ. ১.৩; বু. ৱং. অট্ঠ. ১.২ নিদানকথা; মহানি. অট্ঠ. ১৪; পটি. ম. ১.৩৭) এৱং ৱুত্তেহি অট্ঠহি তথাগতসাধকেহি কাৰণেহি. যদিপি ভগৱা বোধিপল্লঙ্কে নিসিন্নমত্তেৱ অভিসম্বুদ্ধো ন জাতো, তথাপি তায নিসজ্জায নিসিন্নোৱ পনুজ্জ সব্বং পৰিস্সযং অভিসম্বুদ্ধো জাতো. তথা হি তং ‘‘অপৰাজিতপল্লঙ্ক’’ন্তি ৱুচ্চতি, তস্মা ‘‘যাৱ বোধিপল্লঙ্কা ৱা’’তি ৱত্ৱা তেন অপৰিতুস্সন্তো ‘‘যাৱ অৰহত্তমগ্গঞাণা ৱা’’তি আহ.

ইতি সক্কাযোতি এত্থ ইতিসদ্দো নিদস্সনত্থো. তেন সক্কাযো সৰূপতো পৰিমাণতো পৰিচ্ছেদতো চ দস্সিতোতি আহ ‘‘অযং সক্কাযো’’তিআদি. ‘‘অযং সক্কাযো’’তি ইমিনা পঞ্চুপাদানক্খন্ধা সৰূপতো দস্সিতা. ‘‘এত্তকো সক্কাযো’’তি ইমিনা তে পৰিমাণতো দস্সিতা. তস্স চ পৰিমাণস্স একন্তিকভাৱং দস্সেন্তেন ‘‘ন ইতো ভিয্যো সক্কাযো অত্থী’’তি ৱুত্তং. সভাৱতোতি সলক্খণতো. সৰসতোতি সকিচ্চতো. পৰিযন্ততোতি পৰিমাণপৰিযন্ততো. পৰিচ্ছেদতোতি যত্তকে ঠানে তস্স পৱত্তিতস্স পৰিচ্ছিন্দনতো. পৰিৱটুমতোতি পৰিযোসানপ্পৱত্তিতো. সব্বেপি পঞ্চুপাদানক্খন্ধা দস্সিতা হোন্তি যথাৱুত্তেন ৱিভাগেন. অযং সক্কাযস্স সমুদযো নামাতি অযং আহাৰাদিসক্কাযস্স সমুদযো নাম. তেনাহ ‘‘এত্তাৱতা’’তিআদি. অত্থঙ্গমোতি নিৰোধো. ‘‘আহাৰসমুদযা আহাৰনিৰোধা’’তি চ অসাধাৰণমেৱ তং গহেত্ৱা সেসেসু আদি-সদ্দেন সঙ্গণ্হাতি.

পণ্ণাসলক্খণপটিমণ্ডিতন্তি পণ্ণাসউদযৱযলক্খণৱিভূসিতং সমুদযত্থঙ্গমগ্গহণতো. খীণাসৱত্তাতি অনৱসেসং সাৱসেসঞ্চ আসৱানং পৰিক্খীণত্তা. অনাগামীনম্পি হি ভযং চিত্তুত্ৰাসঞ্চ ন হোতীতি. ঞাণসংৱেগো ভযতুপট্ঠানপঞ্ঞা. ইতৰাসং পন দেৱতানন্তি অখীণাসৱদেৱে সন্ধায ৱদতি. ভোতি ধম্মালপনমত্তন্তি সভাৱকথনমত্তং.

চক্কন্তি সত্থু আণাচক্কং. তং পন ধম্মতো আগতন্তি ধম্মচক্কং. তত্থ অৰিযসাৱকানং পটিৱেধধম্মতো আগতন্তি ধম্মচক্কং. ইতৰেসং দেসনাধম্মতো আগতন্তি ধম্মচক্কং. দুৱিধেপি ঞাণং পধানন্তি ঞাণসীসেন ৱুত্তং ‘‘পটিৱেধঞাণম্পি দেসনাঞাণম্পী’’তি. ইদানি তং ঞাণং সৰূপতো দস্সেতুং ‘‘পটিৱেধঞাণং নামা’’তিআদি ৱুত্তং. যস্মা তস্স ঞাণস্স পটিৱিদ্ধত্তা ভগৱা তানি সট্ঠি নযসহস্সানি ৱেনেয্যানং দস্সেতুং সমত্থো অহোসি, তস্মা তানি সট্ঠি নযসহস্সানি তেন ঞাণেন সদ্ধিংযেৱ সিদ্ধানীতি কত্ৱা দস্সেন্তো ‘‘সট্ঠিযা চ নযসহস্সেহি পটিৱিজ্ঝী’’তি আহ. তিপৰিৱট্টন্তি ‘‘ইদং দুক্খ’’ন্তি চ ‘‘পৰিঞ্ঞেয্য’’ন্তি চ ‘‘পৰিঞ্ঞাত’’ন্তি চ এৱং তিপৰিৱট্টং, তংযেৱ দ্ৱাদসাকাৰং. তন্তি দেসনাঞাণং. এস ভগৱা. অপ্পটিপুগ্গলোতি পটিনিধিভূতপুগ্গলৰহিতো. একসদিসস্সাতি নিব্বিকাৰস্স.

সীহসুত্তৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৪. অগ্গপসাদসুত্তৱণ্ণনা

৩৪. চতুত্থে অগ্গেসু পসাদাতি সেট্ঠেসু পসাদা. অগ্গা ৱা পসাদাতি সেট্ঠভূতা পসাদা. সেট্ঠৱচনো হেত্থ অগ্গসদ্দো. পুৰিমস্মিং অত্থৱিকপ্পে অগ্গসদ্দেন বুদ্ধাদিৰতনত্তযং ৱুচ্চতি. তেসু ভগৱা তাৱ অসদিসট্ঠেন, গুণৱিসিট্ঠট্ঠেন, অসমসমট্ঠেন চ অগ্গো. সো হি মহাভিনীহাৰং দসন্নং পাৰমীনং পৱিচযঞ্চ আদিং কত্ৱা বোধিসম্ভাৰগুণেহি চেৱ বুদ্ধগুণেহি চ পযোজনেহি চ সেসজনেহি অসদিসোতি অসদিসট্ঠেনপি অগ্গো. যে চস্স তে গুণা মহাকৰুণাদযো, তেহি সেসসত্তানং গুণেহি ৱিসিট্ঠট্ঠেনপি সব্বসত্তুত্তমতায অগ্গো. যে পন পুৰিমকা সম্মাসম্বুদ্ধা সব্বসত্তেহি অসমা, তেহি সদ্ধিং অযমেৱ ৰূপকাযগুণেহি চেৱ ধম্মকাযগুণেহি চ সমোতি অসমসমট্ঠেনপি অগ্গো. তথা দুল্লভপাতুভাৱতো অচ্ছৰিযমনুস্সভাৱতো বহুজনহিতসুখাৱহতো অদুতিযঅসহাযাদিভাৱতো চ ভগৱা লোকে অগ্গোতি ৱুচ্চতি. যথাহ –

‘‘একপুগ্গলস্স, ভিক্খৱে, পাতুভাৱো দুল্লভো লোকস্মিং. কতমস্স একপুগ্গলস্স? তথাগতস্স অৰহতো সম্মাসম্মুদ্ধস্স. একপুগ্গলো, ভিক্খৱে, লোকে উপ্পজ্জমানো উপ্পজ্জতি অচ্ছৰিযমনুস্সো. একপুগ্গলো, ভিক্খৱে, লোকে উপ্পজ্জমানো উপ্পজ্জতি বহুজন…পে… সম্মাসম্বুদ্ধো. একপুগ্গলো, ভিক্খৱে, লোকে উপ্পজ্জমানো উপ্পজ্জতি অদুতিযো অসহাযো অপ্পটিমো অপ্পটিভাগো অপ্পটিপুগ্গলো অসমো অসমসমো দ্ৱিপদানং অগ্গো. কতমো একপুগ্গলো? তথাগতো অৰহং সম্মাসম্বুদ্ধো’’তি (অ. নি. ১.১৭১-১৭৩).

ধম্মসঙ্ঘা অঞ্ঞধম্মসঙ্ঘেহি অসদিসট্ঠেন ৱিসিট্ঠগুণতায দুল্লভপাতুভাৱাদিনা চ অগ্গা. তথা হি তেসং স্ৱাক্খাততাদিসুপ্পটিপন্নতাদিগুণৱিসেসেহি অঞ্ঞে ধম্মসঙ্ঘসদিসা অপ্পতৰং নিহীনা ৱা নত্থি, কুতো সেট্ঠা. সযমেৱ তেহি ৱিসিট্ঠগুণতায সেট্ঠা. তথা দুল্লভুপ্পাদঅচ্ছৰিযভাৱবহুজনহিতসুখাৱহঅদুতিযাসহাযাদিসভাৱা চ তে. যদগ্গেন হি ভগৱা দুল্লভপাতুভাৱো, তদগ্গেন ধম্মসঙ্ঘাপীতি. অচ্ছৰিযাদীসুপি এসেৱ নযো. এৱং অগ্গেসু সেট্ঠেসু উত্তমেসু পৱৰেসু গুণৱিসিট্ঠেসু পসাদাতি অগ্গপ্পসদা.

দুতিযস্মিং পনত্থে যথাৱুত্তেসু অগ্গেসু বুদ্ধাদীসু উপ্পত্তিযা অগ্গভূতা পসাদা অগ্গপ্পসাদা. যে পন অৰিযমগ্গেন আগতা অৱেচ্চপ্পসাদা, তে একন্তেনেৱ অগ্গভূতা পসাদাতি অগ্গপ্পসাদা. যথাহ – ‘‘ইধ, ভিক্খৱে, অৰিযসাৱকো বুদ্ধে অৱেচ্চপ্পসাদেন সমন্নাগতো হোতী’’তিআদি (সং. নি. ৫.১০৩৭-১০৩৮). অগ্গৱিপাকত্তাপি চেতে অগ্গপ্পসাদা. ৱুত্তম্পি চেতং – ‘‘অগ্গে খো পন পসন্নানং অগ্গো ৱিপাকো’’তি (অ. নি. ৪.৩৪; ইতিৱু. ৯০).

অপদা ৱাতিআদীসু ৱা-সদ্দো সমুচ্চযত্থো, ন ৱিকপ্পত্থো. যথা ‘‘অনুপ্পন্নো ৱা কামাসৱো উপ্পজ্জতি, উপ্পন্নো ৱা কামাসৱো পৱড্ঢতী’’তি (ম. নি. ১.১৭) এত্থ অনুপ্পন্নো চ উপ্পন্নো চাতি অত্থো. যথা চ ‘‘ভূতানং ৱা সত্তানং ঠিতিযা সম্ভৱেসীনং ৱা অনুগ্গহাযা’’তি এত্থ ভূতানঞ্চ সম্ভৱেসীনঞ্চাতি অত্থো. যথা চ ‘‘অগ্গিতো ৱা উদকতো ৱা মিথুভেদতো ৱা’’তি (দী. নি. ২.১৫২) এত্থ অগ্গিতো চ উদকতো চ মিথুভেদতো চাতি অত্থো, এৱং ‘‘অপদা ৱা…পে… অগ্গমক্খাযতী’’তি (অ. নি. ৪.৩৪; ইতিৱু. ৯০) এত্থাপি অপদা চ দ্ৱিপদা চাতি সম্পিণ্ডনৱসেন অত্থো দট্ঠব্বো. তেন ৱুত্তং ‘‘ৱা-সদ্দো সমুচ্চযত্থো, ন ৱিকপ্পত্থো’’তি.

ৰূপিনোতি ৰূপৱন্তো. ন ৰূপিনোতি অৰূপিনো. সঞ্ঞিনোতি সঞ্ঞৱন্তো. ন সঞ্ঞিনোতি অসঞ্ঞিনো. ‘‘অপদা ৱা’’তিআদিসব্বপদেহি কামভৱো, ৰূপভৱো, অৰূপভৱো, একৱোকাৰভৱো, চতুৱোকাৰভৱো, পঞ্চৱোকাৰভৱো, সঞ্ঞিভৱো, অসঞ্ঞিভৱো, নেৱসঞ্ঞিনাসঞ্ঞিভৱোতি নৱৱিধেপি ভৱে সত্তেপি অনৱসেসতো পৰিযাদিযিত্ৱা দস্সেতি. এত্থ হি ৰূপিগ্গহণেন কামভৱো, ৰূপভৱো, পঞ্চৱোকাৰভৱো, একৱোকাৰভৱো চ দস্সিতো, অৰূপিগ্গহণেন অৰূপভৱো, চতুৱোকাৰভৱো চ দস্সিতো, সঞ্ঞিভৱাদযো পন সৰূপেনেৱ দস্সিতা. অপদাদিগ্গহণেন কামভৱপঞ্চৱোকাৰভৱসঞ্ঞিভৱানং একদেসোৱ দস্সিতো.

কস্মা পনেত্থ যথা অদুতিযসুত্তে ‘‘দ্ৱিপদানং অগ্গো’’তি দ্ৱিপদা এৱ গহিতা, এৱং দ্ৱিপদগ্গহণমেৱ অকত্ৱা অপদাদিগ্গহণং কতন্তি? ৱুচ্চতে – অদুতিযসুত্তে তাৱ সেট্ঠতৰৱসেন দ্ৱিপদগ্গহণমেৱ কতং. ইমস্মিঞ্হি লোকে সেট্ঠো নাম উপ্পজ্জমানো অপদচতুপ্পদবহুপদেসু ন উপ্পজ্জতি, দ্ৱিপদেসুযেৱ উপ্পজ্জতি. কতৰেসু দ্ৱিপদেসু? মনুস্সেসু চেৱ দেৱেসু চ. মনুস্সেসু উপ্পজ্জমানো সকললোকং ৱসে ৱত্তেতুং সমত্থো বুদ্ধো হুত্ৱা উপ্পজ্জতি, দেৱেসু উপ্পজ্জমানো দসসহস্সিলোকধাতুং ৱসে ৱত্তনকো মহাব্ৰহ্মা হুত্ৱা উপ্পজ্জতি, সো তস্স কপ্পিযকাৰকো ৱা আৰামিকো ৱা সম্পজ্জতি. ইতি ততোপি সেট্ঠতৰৱসেনেস দ্ৱিপদানং অগ্গোতি তত্থ ৱুত্তং. ইধ পন অনৱসেসপৰিযাদানৱসেন এৱং ৱুত্তং ‘‘যাৱতা, ভিক্খৱে, সত্তা অপদা ৱা…পে… নেৱসঞ্ঞিনাসঞ্ঞিনো ৱা, তথাগতো তেসং অগ্গমক্খাযতী’’তি. নিদ্ধাৰণে চেতং সামিৱচনং. ম-কাৰো পদসন্ধিকৰো, অগ্গো অক্খাযতীতি পদৱিভাগো. তেনেৱাহ ‘‘গুণেহি অগ্গো’’তিআদি.

অগ্গো ৱিপাকো হোতীতি অগ্গে সম্মাসম্বুদ্ধে পসন্নানং যো পসাদো অগ্গো সেট্ঠো উত্তমকোটিভূতো ৱা, তস্মা তস্স ৱিপাকোপি অগ্গো সেট্ঠো উত্তমকোটিভূতো উড়াৰতমো পণীততমো হোতি. সো পন পসাদো দুৱিধো লোকিযলোকুত্তৰভেদতো. তেসু লোকিযস্স তাৱ –

‘‘যে কেচি বুদ্ধং সৰণং গতাসে,

ন তে গমিস্সন্তি অপাযভূমিং;

পহায মানুসং দেহং,

দেৱকাযং পৰিপূৰেস্সন্তি. (দী. নি. ২.৩৩২; ইতিৱু. অট্ঠ. ৯০; সং. নি. ১.৩৭);

‘‘বুদ্ধোতি কিত্তযন্তস্স, কাযে ভৱতি যা পীতি;

ৱৰমেৱ হি সা পীতি, কসিণেনপি জম্বুদীপস্স. (দী. নি. অট্ঠ. ১.৬; ইতিৱু. অট্ঠ. ৯০);

‘‘সতং হত্থী সতং অস্সা, সতং অস্সতৰীৰথা;

সতং কঞ্ঞাসহস্সানি, আমুক্কমণিকুণ্ডলা;

একস্স পদৱীতিহাৰস্স, কলং নাগ্ঘন্তি সোড়সিং’’. (চূড়ৱ. ৩০৫);

‘‘সাধু খো, দেৱানমিন্দ, বুদ্ধং সৰণগমনং হোতি, বুদ্ধং সৰণগমনহেতু খো, দেৱানমিন্দ, এৱমিধেকচ্চে সত্তা কাযস্স ভেদা পৰং মৰণা সুগতিং সগ্গং লোকং উপপজ্জন্তি. তে অঞ্ঞে দেৱে দসহি ঠানেহি অধিগ্গণ্হন্তি দিব্বেন আযুনা, দিব্বেন ৱণ্ণেন, দিব্বেন সুখেন, দিব্বেন যসেন, দিব্বেন আধিপতেয্যেন, দিব্বেহি ৰূপেহি, দিব্বেহি সদ্দেহি, দিব্বেহি গন্ধেহি, দিব্বেহি ৰসেহি, দিব্বেহি ফোট্ঠব্বেহী’’তি (সং. নি. ৪.৩৪১) –

এৱমাদীনং সুত্তপদানং ৱসেন পসাদফলৱিসেসযোগো ৱেদিতব্বো, তস্মা সো অপাযদুক্খৱিনিৱত্তনেন সদ্ধিং সম্পত্তিভৱেসু সুখৱিসেসদাযকোৱ দট্ঠব্বো.

লোকুত্তৰো পন সামঞ্ঞফলৱিপাকদাযকো ৱট্টদুক্খৱিনিৱত্তকো. সব্বোপি চাযং পসাদো পৰম্পৰায ৱট্টদুক্খং ৱিনিৱত্তেতিযেৱ. ৱুত্তঞ্হেতং –

‘‘যস্মিং সমযে, ভিক্খৱে, অৰিযসাৱকো অত্তনো সদ্ধং অনুস্সৰতি, নেৱস্স তস্মিং সমযে ৰাগপৰিযুট্ঠিতং চিত্তং হোতি, ন দোসপৰিযুট্ঠিতং…পে… ন মোহপৰিযুট্ঠিতং চিত্তং হোতি, উজুগতমেৱস্স তস্মিং সমযে চিত্তং হোতি, উজুগতচিত্তস্স পামোজ্জং জাযতি, পমুদিতস্স পীতি জাযতি…পে… নাপৰং ইত্থত্তাযাতি পজানাতী’’তি.

ধম্মাতি সভাৱধম্মা. সঙ্খতাতি সমেচ্চ সম্ভূয পচ্চযেহি কতাতি সঙ্খতা, সপচ্চযা ধম্মা. হেতূহি পচ্চযেহি চ ন কেহিচি কতা সঙ্খতাতি অসঙ্খতা, অপচ্চযো নিব্বানং. সঙ্খতানং পৰিযোসিতভাৱেন ‘‘অসঙ্খতা’’তি পুথুৱচনং. ৱিৰাগো তেসং অগ্গমক্খাযতীতি তেসং সঙ্খতাসঙ্খতধম্মানং যো ৱিৰাগসঙ্খাতো অসঙ্খতধম্মো, সো সভাৱেনেৱ সণ্হসুখুমভাৱতো সন্ততৰপণীততৰভাৱতো গম্ভীৰাদিভাৱতো মদনিম্মদনাদিভাৱতো অগ্গং সেট্ঠং উত্তমং পৱৰন্তি ৱুচ্চতি. যদিদন্তি নিপাতো, যো অযন্তি অত্থো. মদনিম্মদনোতিআদীনি সব্বানি নিব্বানৱেৱচনানি. তেনেৱাহ ‘‘ৱিৰাগোতিআদীনি নিব্বানস্সেৱ নামানী’’তি. ৰাগমদাদযোতি আদি-সদ্দেন মানমদপুৰিসমদাদিকে সঙ্গণ্হাতি. সব্বা পিপাসাতি কামপিপাসাদিকা সব্বা পিপাসা. সব্বে আলযা সমুগ্ঘাতং গচ্ছন্তীতি কামালযাদিকা সব্বেপি আলযা সমুগ্ঘাতং যন্তি. ৱট্টানীতি কম্মৱট্টৱিপাকৱট্টানি. তণ্হাতি অট্ঠসতপ্পভেদা সব্বাপি তণ্হা.

অগ্গো ৱিপাকো হোতীতি এত্থাপি –

‘‘যে কেচি ধম্মং সৰণং গতাসে…পে…’’. (দী. নি. ২.৩৩২; সং নি. ১.৩৭);

‘‘ধম্মোতি কিত্তযন্তস্স, কাযে ভৱতি যা পীতি…পে…’’. (দী. নি. অট্ঠ. ১.৬; ইতিৱু. অট্ঠ. ৯০);

‘‘সাধু খো, দেৱানমিন্দ, ধম্মং সৰণগমনং হোতি, ধম্মং সৰণগমনহেতু খো, দেৱানমিন্দ, এৱমিধেকচ্চে…পে… দিব্বেহি ফোট্ঠব্বেহী’’তি (সং. নি. ৪.৩৪১) –

এৱমাদীনং সুত্তপদানং ৱসেন ধম্মে পসাদস্স ফলৱিসেসযোগো ৱেদিতব্বো.

সঙ্ঘা ৱা গণা ৱাতি জনসমূহসঙ্খাতা যাৱতা লোকে সঙ্ঘা ৱা গণা ৱা. তথাগতসাৱকসঙ্ঘোতি অট্ঠঅৰিযপুগ্গলসমূহসঙ্খাতো দিট্ঠিসীলসামঞ্ঞেন সংহতো তথাগতস্স সাৱকসঙ্ঘো. অগ্গমক্খাযতীতি অত্তনো সীলসমাধিপঞ্ঞাৱিমুত্তিআদিগুণৱিসেসেন তেসং সঙ্ঘানং অগ্গো সেট্ঠো উত্তমো পৱৰোতি ৱুচ্চতি. যদিদন্তি যানি ইমানি. চত্তাৰি পুৰিসযুগানি যুগড়ৱসেন, পঠমমগ্গট্ঠো পঠমফলট্ঠোতি ইদমেকং যুগড়ং, যাৱ চতুত্থমগ্গট্ঠো চতুত্থফলট্ঠোতি ইদমেকং যুগড়ন্তি এৱং চত্তাৰি পুৰিসযুগানি. অট্ঠ পুৰিসপুগ্গলাতি পুৰিসপুগ্গলৱসেন একো পঠমমগ্গট্ঠো, একো পঠমফলট্ঠোতি ইমিনা নযেন অট্ঠ পুৰিসপুগ্গলা. এত্থ চ পুৰিসোতি ৱা পুগ্গলোতি ৱা একত্থানি এতানি পদানি, ৱেনেয্যৱসেন পনেৱং ৱুত্তং. এস ভগৱতো সাৱকসঙ্ঘোতি যানিমানি যুগড়ৱসেন চত্তাৰি যুগানি পাটিযেক্কতো অট্ঠ পুৰিসপুগ্গলা, এস ভগৱতো সাৱকসঙ্ঘো. আহুনেয্যোতিআদীনি ৱুত্তত্থানেৱ. ইধাপি –

‘‘যে কেচি সঙ্ঘং সৰণং গতাসে…পে…’’. (দী. নি. ২.৩৩২; সং. নি. ১.৩৭);

‘‘সঙ্ঘোতি কিত্তযন্তস্স, কাযে ভৱতি যা পীতি…পে…’’. (দী. নি. অট্ঠ. ১.৬; ইতিৱু. অট্ঠ. ৯০);

‘‘সাধু খো, দেৱানমিন্দ, সঙ্ঘং সৰণগমনং হোতি, সঙ্ঘং সৰণগমনহেতু খো, দেৱানমিন্দ…পে… দিব্বেহি ফোট্ঠব্বেহী’’তি (সং. নি. ৪.৩৪১) –

আদীনং সুত্তপদানং ৱসেন সঙ্ঘে পসাদস্স ফলৱিসেসযোগো তস্স অগ্গৱিপাকতা চ ৱেদিতব্বা. তথা অনুত্তৰিযপটিলাভো সত্তমভৱাদিতো পট্ঠায ৱট্টদুক্খসমুচ্ছেদো অনুত্তৰসুখাধিগমোতি এৱমাদিউড়াৰফলনিপ্ফাদনৱসেন অগ্গৱিপাকতা ৱেদিতব্বা.

গাথাসু অগ্গতোতি অগ্গে ৰতনত্তযে, অগ্গভাৱতো ৱা পসন্নানং. অগ্গং ধম্মন্তি অগ্গসভাৱং বুদ্ধসুবোধিং ধম্মসুধম্মতং সঙ্ঘসুপ্পটিপত্তিং, ৰতনত্তযস্স অনঞ্ঞসাধাৰণং উত্তমসভাৱং, দসবলাদিস্ৱাক্খাততাদিসুপ্পটিপন্নতাদিগুণসভাৱং ৱা. ৱিজানতন্তি ৱিজানন্তানং. এৱং সাধাৰণতো অগ্গপ্পসাদৱত্থুং দস্সেত্ৱা ইদানি অসাধাৰণতো তং ৱিভাগেন দস্সেতুং ‘‘অগ্গে বুদ্ধে’’তিআদি ৱুত্তং. তত্থ পসন্নানন্তি অৱেচ্চপ্পসাদেন চ ইতৰপ্পসাদেন চ পসন্নানং অধিমুত্তানং. ৱিৰাগূপসমেতি ৱিৰাগে উপসমে চ, সব্বস্স ৰাগস্স সব্বেসং কিলেসানং অচ্চন্তৱিৰাগহেতুভূতে অচ্চন্তউপসমহেতুভূতে চাতি অত্থো. সুখেতি ৱট্টদুক্খক্খযভাৱেন সঙ্খাৰূপসমসুখভাৱেন সুখে.

অগ্গস্মিং দানং দদতন্তি অগ্গে ৰতনত্তযে দানং দদন্তানং দেয্যধম্মং পৰিচ্চজন্তানং. তত্থ ধৰমানং ভগৱন্তং চতূহি পচ্চযেহি উপট্ঠহন্তা পূজেন্তা সক্কৰোন্তা, পৰিনিব্বুতং ভগৱন্তং উদ্দিস্স ধাতুচেতিযাদিকে উপট্ঠহন্তা পূজেন্তা সক্কৰোন্তা বুদ্ধে দানং দদন্তি নাম. ‘‘ধম্মং পূজেস্সামা’’তি ধম্মধৰে পুগ্গলে চতূহি পচ্চযেহি উপট্ঠহন্তা পূজেন্তা সক্কৰোন্তা ধম্মঞ্চ চিৰট্ঠিতিকং কৰোন্তা ধম্মে দানং দদন্তি নাম. তথা অৰিযসঙ্ঘং চতূহি পচ্চযেহি উপট্ঠহন্তা পূজেন্তা সক্কৰোন্তা তং উদ্দিস্স ইতৰস্মিম্পি তথা পটিপজ্জন্তা সঙ্ঘে দানং দদন্তি নাম. অগ্গং পুঞ্ঞং পৱড্ঢতীতি এৱং ৰতনত্তযে পসন্নেন চেতসা উড়াৰং পৰিচ্চাগং উড়াৰঞ্চ পূজাসক্কাৰং পৱত্তেন্তানং দিৱসে দিৱসে অগ্গং উড়াৰং কুসলং উপচীযতি. ইদানি তস্স পুঞ্ঞস্স অগ্গৱিপাকতায অগ্গভাৱং দস্সেতুং ‘‘অগ্গং আযূ’’তিআদি ৱুত্তং. তত্থ আযূতি দিব্বং ৱা মানুসং ৱা অগ্গং উড়াৰং পৰমং আযু পৱড্ঢতি উপৰূপৰি ব্ৰূহতি. ৱণ্ণোতি ৰূপসম্পদা. যসোতি পৰিৱাৰসম্পদা. কিত্তীতি থুতিঘোসো. সুখন্তি কাযিকং চেতসিকঞ্চ সুখং. বলন্তি কাযবলঞ্চেৱ ঞাণবলঞ্চ.

অগ্গস্স ৰতনত্তযস্স দানং দাতা. অথ ৱা অগ্গস্স দেয্যধম্মস্স দানং উড়াৰং কত্ৱা তত্থ পুঞ্ঞং পৱত্তেতা. অগ্গধম্মসমাহিতোতি অগ্গেন পসাদধম্মেন দানাদিধম্মেন চ সংহিতো সমন্নাগতো অচলপ্পসাদযুত্তো, তস্স ৱা ৱিপাকভূতেহি বহুজনস্স পিযমনাপতাদিধম্মেহি যুত্তো. অগ্গপ্পত্তো পমোদতীতি যত্থ যত্থ সত্তনিকাযে উপ্পন্নো, তত্থ তত্থ অগ্গভাৱং সেট্ঠভাৱং অধিগতো, অগ্গভাৱং ৱা লোকুত্তৰমগ্গফলং অধিগতো পমোদতি অভিৰমতি পৰিতুস্সতীতি.

অগ্গপসাদসুত্তৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৫. ৱস্সকাৰসুত্তৱণ্ণনা

৩৫. পঞ্চমে অৰিযে ঞাযেতি সংকিলেসতো আৰকত্তা অৰিযে নিদ্দোসে পৰিসুদ্ধে নিয্যানিকধম্মভাৱতো ঞাযে কাৰণেতি অত্থো. ঞাযতি নিচ্ছযেন কমতি নিব্বানং, তং ৱা ঞাযতি পটিৱিজ্ঝীযতি এতেনাতী ঞাযো, অৰিযমগ্গো. সো এৱ চ সম্পাপকহেতুভাৱতো কাৰণন্তি ৱুচ্চতি. ইধ পন সহ ৱিপস্সনায অৰিযমগ্গো অধিপ্পেতোতি আহ ‘‘সহৱিপস্সনকে মগ্গে’’তি. গাথাসু ‘‘ঞাযং ধম্ম’’ন্তি এত্থাপি এসেৱ নযো.

ৱস্সকাৰসুত্তৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৬. দোণসুত্তৱণ্ণনা

৩৬. ছট্ঠে উক্কাহি ধাৰিযমানাহীতি দীপিকাহি ধাৰিযমানাহি, দণ্ডদীপিকাসু জালেত্ৱা ধাৰিযমানাসু মাপিতত্তাতি ৱুত্তং হোতি. তঞ্হি নগৰং ‘‘মঙ্গলদিৱসে সুখণে সুনক্খত্তং মা অতিক্কমী’’তি ৰত্তিম্পি উক্কাসু ধাৰিযমানাসু মাপিতং. উক্কাসু ঠাতি উক্কট্ঠা, উক্কাসু ৱিজ্জোতযন্তীসু ঠিতা পতিট্ঠিতাতি মূলৱিভূজাদিপক্খেপেন (পাণিনি ৩.২.৫) সদ্দসিদ্ধি ৱেদিতব্বা. নিৰুত্তিনযেন ৱা উক্কাসু ঠিতাসু ঠিতা আসীতি উক্কট্ঠা. অপৰে পন ভণন্তি ‘‘ভূমিভাগসম্পত্তিযা মনুস্সসম্পত্তিযা উপকৰণসম্পত্তিযা চ সা নগৰী উক্কট্ঠগুণযোগতো উক্কট্ঠাতি নামং লভতী’’তি. সেতব্যন্তি তস্স নগৰস্স নামং. তং পন কস্সপদসবলস্স জাতনগৰন্তি আহ ‘‘অতীতে কস্সপসম্মাসম্বুদ্ধস্স জাতনগৰ’’ন্তি.

ৱিজ্জন্তৰিকাযাতি ৱিজ্জুনিচ্ছৰণক্খণে. অন্তৰতোতি হদযে. অন্তৰাতি আৰম্ভনিব্বত্তীনং ৱেমজ্ঝে. অন্তৰিকাযাতি অন্তৰাড়ে. এত্থ চ ‘‘তদন্তৰং কো জানেয্য (অ. নি. ৬.৪৪; ১০.৭৫), এতেসং অন্তৰা কপ্পা গণনতো অসঙ্খ্যেয্যা (বু. ৱং. ২৮.৩), অন্তৰন্তৰা কথং ওপপাতেতী’’তি (ম. নি. ২.৪২৬) চ আদীসু ৱিয কাৰণৱেমজ্ঝেসু ৱত্তমানা অন্তৰাসদ্দা এৱ উদাহৰিতব্বা সিযুং, ন পন চিত্তক্খণৱিৱৰেসু ৱত্তমানা অন্তৰঅন্তৰিকসদ্দা. অন্তৰাসদ্দস্স হি অযমত্থুদ্ধাৰোতি.

অযং পনেত্থ অধিপ্পাযো সিযা – যেসু অন্তৰাসদ্দো ৱত্ততি, তেসু অন্তৰসদ্দোপি ৱত্ততীতি সমানত্থত্তা অন্তৰাসদ্দত্থে ৱত্তমানো অন্তৰসদ্দো উদাহটো. অন্তৰাসদ্দো এৱ ৱা ‘‘যস্সন্তৰতো’’তি এত্থ গাথাসুখত্থং ৰস্সং কত্ৱা ৱুত্তোতি দট্ঠব্বং. অন্তৰাসদ্দো এৱ পন ইকসদ্দেন পদং ৱড্ঢেত্ৱা ‘‘অন্তৰিকা’’তি ৱুত্তোতি এৱমেত্থ উদাহৰণোদাহৰিতব্বানং ৱিৰোধাভাৱো দট্ঠব্বো. অযোজিযমানে উপযোগৱচনং ন পাপুণাতি সামিৱচনস্স পসঙ্গে অন্তৰাসদ্দযোগেন উপযোগৱচনস্স ইচ্ছিতত্তা. তেনেৱাহ ‘‘অন্তৰাসদ্দেন পন যুত্তত্তা উপযোগৱচনং কত’’ন্তি.

সকলজম্বুদীপে উপ্পন্নং মহাকলহং ৱূপসমেত্ৱাতি পৰিনিব্বুতে ভগৱতি ধাতূনং অত্থায কুসিনাৰনগৰং পৰিৱাৰেত্ৱা ঠিতেহি সেসৰাজূহি ‘‘অম্হাকং ধাতুযো ৱা দেন্তু যুদ্ধং ৱা’’তিআদিনা কোসিনাৰকেহি মল্লেহি সদ্ধিং কতং ৱিৱাদং ৱূপসমেত্ৱা. সো কিৰ ব্ৰাহ্মণো তেসং ৱিৱাদং সুত্ৱা ‘‘এতে ৰাজানো ভগৱতো পৰিনিব্বুতট্ঠানে ৱিৱাদং কৰোন্তি, ন খো পনেতং পতিৰূপং, অলং ইমিনা কলহেন, ৱূপসমেস্সামি ন’’ন্তি গন্ত্ৱা উন্নতে পদেসে ঠত্ৱা দ্ৱেভাণৱাৰপৰিমাণং দোণগজ্জিতং নাম অৱোচ. তত্থ পঠমভাণৱাৰে তাৱ একপদম্পি তে ন জানিংসু. দুতিযভাণৱাৰপৰিযোসানে চ ‘‘আচৰিযস্স ৱিয ভো সদ্দো, আচৰিযস্স ৱিয ভো সদ্দো’’তি সব্বে নিৰৱা অহেসুং. জম্বুদীপতলে কিৰ কুলঘৰে জাতো যেভুয্যেন তস্স ন-অন্তেৱাসিকো নাম নত্থি, অথ খো সো অত্তনো ৱচনং সুত্ৱা নিৰৱে তুণ্হীভূতে ৱিদিত্ৱা পুন –

‘‘সুণন্তু ভোন্তো মম একৱাচং,

অম্হাক বুদ্ধো অহু খন্তিৱাদো;

ন হি সাধুযং উত্তমপুগ্গলস্স,

সৰীৰভাগে সিযা সম্পহাৰো.

‘‘সব্বেৱ ভোন্তো সহিতা সমগ্গা,

সম্মোদমানা কৰোমট্ঠভাগে;

ৱিত্থাৰিকা হোন্তু দিসাসু থূপা,

বহূ জনা চক্খুমতো পসন্না’’তি. (দী. নি. ২.২৩৭) –

ইমং গাথাদ্ৱযং ৱত্ৱা তং কলহং ৱূপসমেত্ৱা ধাতুযো অট্ঠধা ভাজেত্ৱা অদাসি, তং সন্ধাযেতং ৱুত্তং ‘‘সকলজম্বুদীপে উপ্পন্নং মহাকলহং ৱূপসমেত্ৱা ধাতুযো ভাজেস্সতী’’তি. লক্খণচক্কানীতি দ্ৱীসু পাদতলেসু দ্ৱে লক্খণচক্কানি.

আসৱেনাতি কম্মকিলেসকাৰণেন আসৱেন. এত্থ হি তেভূমকঞ্চ কম্মং, অৱসেসা চ অকুসলা ধম্মা ‘‘আসৱা’’তি ৱুত্তা. দেৱূপপত্তীতি দেৱেসু উপ্পত্তি নিব্বত্তি. এত্থ চ যক্খগন্ধব্বতায ৱিনিমুত্তা সব্বে দেৱা দেৱগ্গহণেন গহিতা. গন্ধব্বো ৱা ৱিহঙ্গমো আকাসচাৰী. অহন্তি ৱিভত্তিৱিপৰিণামেন যোজেতব্বং.

দোণসুত্তৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৭. অপৰিহানিযসুত্তৱণ্ণনা

৩৭. সত্তমে নিব্বানসন্তিকেযেৱ চৰতীতি কিলেসনিব্বানস্স অনুপাদাপৰিনিব্বানস্স চ সন্তিকেযেৱ চৰতি ‘‘ন চিৰস্সেৱ অধিগমিস্সতী’’তি কত্ৱা. গাথায অপ্পমাদৰতোতি সমথৱিপস্সনায অপ্পমজ্জনে ৰতো অভিৰতো, অপ্পমাদেনেৱ ৰত্তিন্দিৱং ৱীতিনামেন্তোতি অত্থো. পমাদং ভযতো পস্সন্তোতি নিৰযূপপত্তিআদিভযহেতুতো পমাদং ভযতো পস্সন্তো. অভব্বো পৰিহানাযাতি সো এৱৰূপো সমথৱিপস্সনাধম্মেহি মগ্গফলেহি ৱা পৰিহানায অভব্বো. সমথৱিপস্সনাতো হি সম্পত্ততো ন পৰিহাযতি, ইতৰানি চ অপ্পত্তানি পাপুণাতীতি.

অপৰিহানিযসুত্তৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৮. পতিলীনসুত্তৱণ্ণনা

৩৮. অট্ঠমে অন্তৱা লোকোতি একপস্সেন ৱড্ঢিতং কসিণনিমিত্তং ‘‘লোকো’’তি গাহেন ৱা তক্কেন ৱা উপ্পন্নদিট্ঠি. লাভী হি ঝানচক্খুনা পস্সিত্ৱা গণ্হাতি, ইতৰো তক্কমত্তেন. অনন্তৱাতি সমন্ততো ৱড্ঢিতং অপ্পমাণং কসিণনিমিত্তং ‘‘লোকো’’তি গাহেন ৱা তক্কেন ৱা উপ্পন্নদিট্ঠি. তং জীৱং তং সৰীৰন্তি জীৱো সৰীৰঞ্চ একমেৱ ৱত্থূতি উপ্পন্নদিট্ঠি. ৱিস্সট্ঠানীতি সকপৰিচ্চজনৱসেন নিস্সট্ঠানি. ৱন্তানীতি ইদং পুন অনাদিযনভাৱদস্সনৱসেন ৱুত্তং. চত্তম্পি হি কেচি গণ্হন্তি, নযিদমেৱন্তি দস্সনত্থং ‘‘ৱন্তানী’’তি ৱুত্তং. ন হি যং যেন ৱন্তং, ন সো তং পুন আদীযতি. ৱন্তম্পি কিঞ্চি সসন্ততিলগ্গং সিযা, নযিদমেৱন্তি দস্সনত্থং ‘‘মুত্তানী’’তি ৱুত্তং. তেনেৱাহ ‘‘ছিন্নবন্ধনানি কতানী’’তি, সন্ততিতো ৱিনিমোচনৱসেন ছিন্নবন্ধনানি কতানীতি অত্থো. মুত্তম্পি কিঞ্চি মুত্তবন্ধনং ৱিয ফলং কুহিঞ্চি তিট্ঠতি, ন এৱমিদন্তি দস্সনত্থং ‘‘পহীনানী’’তি ৱুত্তং. যথা কিঞ্চি দুন্নিস্সট্ঠং পুন আদায সম্মদেৱ নিস্সট্ঠং ‘‘পটিনিস্সট্ঠ’’ন্তি ৱুচ্চতি, এৱং ৱিপস্সনায নিস্সট্ঠানি আদিন্নসদিসানি মগ্গেন পহীনানি পটিনিস্সট্ঠানি নাম হোন্তীতি দস্সনত্থং ‘‘পটিনিস্সট্ঠানী’’তি ৱুত্তং. তেনেৱাহ ‘‘যথা ন পুন চিত্তং আৰোহন্তি, এৱং পটিনিস্সজ্জিতানী’’তি.

কামেসনাতি কামানং এসনা, কামসঙ্খাতা ৱা এসনা কামেসনা. ৱুত্তঞ্হেতং ‘‘তত্থ কতমা কামেসনা? যো কামেসু কামচ্ছন্দো কামৰাগো কামনন্দী কামপিপাসা কামমুচ্ছা কামজ্ঝোসানং, অযং ৱুচ্চতি কামেসনা’’তি, তস্মা কামৰাগো ‘‘কামেসনা’’তি ৱেদিতব্বো. তেনেৱাহ ‘‘কামেসনা…পে… অনাগামিমগ্গেন পহীনা’’তি. ভৱানং এসনা ভৱেসনা. ৱুত্তম্পি চেতং ‘‘তত্থ কতমা ভৱেসনা? যো ভৱেসু ভৱচ্ছন্দো…পে… ভৱজ্ঝোসানং, অযং ৱুচ্চতি ভৱেসনা’’তি, তস্মা ভৱেসনৰাগো ৰূপাৰূপভৱপত্থনাতি ৱেদিতব্বো. তেনেৱাহ ‘‘ভৱেসনা পন অৰহত্তমগ্গেন পহীযতী’’তি.

ব্ৰহ্মচৰিযস্স এসনা ব্ৰহ্মচৰিযেসনা. সা চ মগ্গব্ৰহ্মচৰিযস্স, দিট্ঠিগতিকসম্মতব্ৰহ্মচৰিযস্স চ গৱেসনৱসেন দ্ৱিপ্পকাৰাতি আহ ‘‘ব্ৰহ্মচৰিযং এসিস্সামী’’তিআদি. দিট্ঠিগতিকসম্মতস্স ব্ৰহ্মচৰিযস্স এসনাপি হি ব্ৰহ্মচৰিযেসনাতি ৱুচ্চতি. ৱুত্তম্পি চেতং –

‘‘তত্থ কতমা ব্ৰহ্মচৰিযেসনা? সস্সতো লোকোতি ৱা, অসস্সতো লোকোতি ৱা, অন্তৱা লোকোতি ৱা, অনন্তৱা লোকোতি ৱা, তং জীৱং তং সৰীৰন্তি ৱা, অঞ্ঞং জীৱং অঞ্ঞং সৰীৰন্তি ৱা, হোতি তথাগতো পৰং মৰণাতি ৱা, ন হোতি তথাগতো পৰং মৰণাতি ৱা, হোতি চ ন চ হোতি তথাগতো পৰং মৰণাতি ৱা, নেৱ হোতি ন ন হোতি তথাগতো পৰং মৰণাতি ৱা, যা এৱৰূপা দিট্ঠি দিট্ঠিগতং দিট্ঠিগহনং দিট্ঠিকন্তাৰং দিট্ঠিৱিসূকাযিকং দিট্ঠিৱিপ্ফন্দিতং দিট্ঠিসংযোজনং গাহো পতিট্ঠাহো অভিনিৱেসো পৰামাসো কুম্মগ্গো মিচ্ছাপথো মিচ্ছত্তং তিত্থাযতনং ৱিপৰিযেসগ্গাহো, অযং ৱুচ্চতি ব্ৰহ্মচৰিযেসনা’’তি (ৱিভ. ৯১৯).

তস্মা দিট্ঠিগতিকসম্মতস্স ব্ৰহ্মচৰিযস্স এসনা দিট্ঠব্ৰহ্মচৰিযেসনাতি ৱেদিতব্বা. তেনেৱাহ ‘‘দিট্ঠিব্ৰহ্মচৰিযেসনা পন সোতাপত্তিমগ্গেনেৱ পটিপ্পস্সম্ভতী’’তি. এত্তাৱতা চ ৰাগদিট্ঠিযো এসনাতি দস্সিতং হোতি. ন কেৱলঞ্চ ৰাগদিট্ঠিযো এৱ এসনা, তদেকট্ঠং কম্মম্পি. ৱুত্তম্পি চেতং –

‘‘তত্থ কতমা কামেসনা? কামৰাগো তদেকট্ঠং অকুসলং কাযকম্মং ৱচীকম্মং মনোকম্মং, অযং ৱুচ্চতি কামেসনা. তত্থ কতমা ভৱেসনা? ভৱৰাগো তদেকট্ঠং অকুসলং কাযকম্মং ৱচীকম্মং মনোকম্মং, অযং ৱুচ্চতি ভৱেসনা. তত্থ কতমা ব্ৰহ্মচৰিযেসনা? অন্তগ্গাহিকা দিট্ঠি তদেকট্ঠং অকুসলং কাযকম্মং ৱচীকম্মং মনোকম্মং, অযং ৱুচ্চতি ব্ৰহ্মচৰিযেসনা’’তি (ৱিভ. ৯১৯).

নৱৱিধমানোতি ‘‘সেয্যস্স সেয্যোহমস্মী’’তিআদিনা (সং. নি. ৪.১০৮; ধ. স. ১১২১; ৱিভ. ৮৬৬; মহানি. ২১) আগতো নৱৱিধমানো.

‘‘কামেসনা’’তিআদিগাথায পন ব্ৰহ্মচৰিযেসনা সহাতি ব্ৰহ্মচৰিযেসনায সদ্ধিং. ৱিভত্তিলোপেন হি অযং নিদ্দেসো. কৰণত্থে ৱা এতং পচ্চত্তৱচনং. ইদং ৱুত্তং হোতি ‘‘ব্ৰহ্মচৰিযেসনায সদ্ধিং কামেসনা ভৱেসনাতি তিস্সো এসনা’’তি. তাসু ব্ৰহ্মচৰিযেসনং সৰূপতো দস্সেতুং ‘‘ইতিসচ্চপৰামাসো, দিট্ঠিট্ঠানা সমুস্সযা’’তি ৱুত্তং. তস্সত্থো – ইতি এৱং সচ্চন্তি পৰামাসো ইতিসচ্চপৰামাসো. ইদমেৱ সচ্চং মোঘমঞ্ঞন্তি দিট্ঠিযা পৱত্তিআকাৰং দস্সেতি. দিট্ঠিযো এৱ সব্বানত্থহেতুভাৱতো দিট্ঠিট্ঠানা. ৱুত্তঞ্হেতং – ‘‘মিচ্ছাদিট্ঠিপৰমাহং, ভিক্খৱে, ৱজ্জং ৱদামী’’তি (অ. নি. ১.৩১০). তা এৱ চ উপৰূপৰি ৱুদ্ধিযা মানলোভাদিকিলেসসমুস্সযনেন ৱট্টদুক্খসমুস্সযনেন চ সমুস্সযা, ‘‘ইদমেৱ সচ্চং মোঘমঞ্ঞ’’ন্তি মিচ্ছাভিনিৱিসমানা সব্বানত্থহেতুকা কিলেসদুক্খূপচযতো হেতুভূতা চ দিট্ঠিযো ব্ৰহ্মচৰিযেসনাতি ৱুত্তং হোতি. এতেন পৱত্তিআকাৰতো নিব্বত্তিতো চ ব্ৰহ্মচৰিযেসনা দস্সিতাতি ৱেদিতব্বা.

সব্বৰাগৱিৰত্তস্সাতি সব্বেহি কামভৱৰাগেহি ৱিৰত্তস্স. ততো এৱ তণ্হাক্খযসঙ্খাতে নিব্বানে ৱিমুত্তত্তা তণ্হাক্খযৱিমুত্তিনো অৰহতো. এসনা পটিনিস্সট্ঠাতি কামেসনা, ভৱেসনা সব্বসো নিস্সট্ঠা পহীনা. দিট্ঠিট্ঠানা সমূহতাতি ব্ৰহ্মচৰিযেসনাসঙ্খাতা দিট্ঠিট্ঠানা চ পঠমমগ্গেনেৱ সমুগ্ঘাতিতা. এৱম্পি ইমিস্সা গাথায অত্থৱণ্ণনা ৱেদিতব্বা. সেসং সুৱিঞ্ঞেয্যমেৱ.

পতিলীনসুত্তৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৯. উজ্জযসুত্তৱণ্ণনা

৩৯. নৱমে অনুকুলযঞ্ঞন্তি অনুকুলং কুলানুক্কমং উপাদায দাতব্বদানং. তেনাহ ‘‘অম্হাকং…পে… কুলানুকুলৱসেন যজিতব্ব’’ন্তি. ৱংসপৰম্পৰায পচ্ছা দুগ্গতপুৰিসেহি পদাতব্বদানং. এৱৰূপং কুলং সীলৱন্তে উদ্দিস্স নিবদ্ধদানং, তস্মিং কুলে দলিদ্দানিপি ন উপচ্ছিন্দন্তি. তত্ৰিদং ৱত্থু – অনাথপিণ্ডিকস্স ঘৰে পঞ্চ সলাকভত্তসতানি দীযিংসু. দন্তমযসলাকানং পঞ্চসতানি অহেসুং. অথ তং কুলং অনুক্কমেন দালিদ্দিযেন অভিভূতং. একা তস্মিং কুলে দাৰিকা একসলাকতো উদ্ধং দাতুং নাসক্খি. সাপি পচ্ছা সাতৱাহনং ৰট্ঠং গন্ত্ৱা খলং সোধেত্ৱা লদ্ধধঞ্ঞেন তং সলাকং অদাসি. একো থেৰো ৰঞ্ঞো আৰোচেসি. ৰাজা তং আনেত্ৱা অগ্গমহেসিট্ঠানে ঠপেসি. সা ততো পট্ঠায পুন পঞ্চপি সলাকসতানি পৱত্তেসি.

অস্সমেধন্তিআদীসু পোৰাণকৰাজকালে কিৰ সস্সমেধং, পুৰিসমেধং, সম্মাপাসং, ৱাচাপেয্যন্তি চত্তাৰি সঙ্গহৱত্থূনি অহেসুং, যেহি ৰাজানো লোকং সঙ্গণ্হিংসু. তত্থ নিপ্ফন্নসস্সতো দসমভাগগ্গহণং সস্সমেধং নাম, সস্সসম্পাদনে মেধাৱিতাতি অত্থো. মহাযোধানং ছমাসিকভত্তৱেতনানুপ্পদানং পুৰিসমেধং নাম, পুৰিসসঙ্গণ্হনে মেধাৱিতাতি অত্থো. দলিদ্দমনুস্সানং হত্থে লেখং গহেত্ৱা তীণি ৱস্সানি ৱিনা ৱড্ঢিযা সহস্সদ্ৱিসহস্সমত্তধনানুপ্পদানং সম্মাপাসং নাম. তঞ্হি সম্মা মনুস্সে পাসেতি হদযে বন্ধিত্ৱা ৱিয ঠপেতি, তস্মা সম্মাপাসন্তি ৱুচ্চতি. ‘‘তাত, মাতুলা’’তিআদিনা পন সণ্হৱাচাভণনং ৱাচাপেয্যং নাম, পেয্যৱজ্জং পিযৱচনতাতি অত্থো. এৱং চতূহি ৱত্থূহি সঙ্গহিতং ৰট্ঠং ইদ্ধঞ্চেৱ হোতি ফীতঞ্চ পহূতঅন্নপানং খেমং নিৰব্বুদং, মনুস্সা মুদা মোদনা উৰে পুত্তে নচ্চেন্তা অপাৰুতঘৰদ্ৱাৰা ৱিহৰন্তি. ইদং ঘৰদ্ৱাৰেসু অগ্গড়ানং অভাৱতো নিৰগ্গড়ন্তি ৱুচ্চতি. অযং পোৰাণিকা পৱেণী. অপৰভাগে পন ওক্কাকৰাজকালে ব্ৰাহ্মণা ইমানি চত্তাৰি সঙ্গহৱত্থূনি ইমঞ্চ ৰট্ঠসম্পত্তিং পৰিৱত্তেন্তা উম্মূলং কত্ৱা অস্সমেধং পুৰিসমেধন্তিআদিকে পঞ্চ যঞ্ঞে নাম অকংসু. ৱুত্তঞ্হেতং ভগৱতা ব্ৰাহ্মণধম্মিযসুত্তে –

‘‘তেসং আসি ৱিপল্লাসো, দিস্ৱান অণুতো অণুং…পে…;

তে তত্থ মন্তে গন্থেত্ৱা, ওক্কাকং তদুপাগমু’’ন্তি. (সু. নি. ৩০১-৩০৪);

ইদানি তেহি পৰিৱত্তেত্ৱা ঠপিতমত্থং দস্সেন্তো ‘‘অস্সমেধ’’ন্তিআদিমাহ. তত্থ মেধন্তীতি ৱধেন্তি. দ্ৱীহি পৰিযঞ্ঞেহীতি মহাযঞ্ঞস্স পুব্বভাগে পচ্ছা চ পৱত্তেতব্বেহি দ্ৱীহি পৰিৱাৰযঞ্ঞেহি. সত্তনৱুতিপঞ্চপসুসতঘাতভিংসনস্সাতি সত্তনৱুতাধিকানং পঞ্চন্নং পসুসতানং মাৰণেন ভেৰৱস্স পাপভীৰুকানং ভযাৱহস্স. তথা হি ৱদন্তি –

‘‘ছসতানি নিযুজ্জন্তি, পসূনং মজ্ঝিমে হনি;

অস্সমেধস্স যঞ্ঞস্স, ঊনানি পসূহি তীহী’’তি. (সং. নি. টী. ১.১.১২০);

সম্মন্তি যুগচ্ছিদ্দে পক্খিপিতব্বদণ্ডকং. পাসন্তীতি খিপন্তি. সংহাৰিমেহীতি সকটেহি ৱহিতব্বেহি. পুব্বে কিৰ একো ৰাজা সম্মাপাসং যজন্তো সৰস্সতিনদিতীৰে পথৱিযা ৱিৱৰে দিন্নে নিমুগ্গোযেৱ অহোসি, অন্ধবালব্ৰাহ্মণা গতানুগতিগতা ‘‘অযং তস্স সগ্গগমনমগ্গো’’তি সঞ্ঞায তত্থ সম্মাপাসযঞ্ঞং পট্ঠপেন্তি. তেন ৱুত্তং ‘‘নিমুগ্গোকাসতো পভুতী’’তি. অযূপো অপ্পকদিৱসো যাগো, সযূপো বহুদিৱসং নেয্যো সত্ৰযাগোতি. মন্তপদাভিসঙ্খতানং সপ্পিমধূনং ৱাজমিতি সমঞ্ঞা. হিৰঞ্ঞসুৱণ্ণগোমহিংসাদি সত্তৰসকদক্খিণস্স. সাৰগব্ভকোট্ঠাগাৰাদীসু নত্থি এত্থ অগ্গড়ন্তি নিৰগ্গড়ো. তত্থ কিৰ যঞ্ঞে অত্তনো সাপতেয্যং অনৱসেসতো অনিগূহিত্ৱা নিয্যাতীযতি.

মহাৰম্ভাতি বহুপসুঘাতকম্মা. অট্ঠকথাযং পন ‘‘ৱিৱিধা যত্থ হঞ্ঞৰে’’তি ৱক্খমানত্তা ‘‘মহাকিচ্চা মহাকৰণীযা’’তি পঠমো অত্থৱিকপ্পো ৱুত্তো. দুতিযো পন অত্থৱিকপ্পো ‘‘মহাৰম্ভাতি পপঞ্চৱসেন অজেড়কা’’তিআদি ৱুত্তন্তি অধিপ্পাযেন ‘‘অপিচা’’তিআদিনা আৰদ্ধো. নিৰাৰম্ভাতি এত্থাপি ৱুত্তনযেন অত্থো ৱেদিতব্বো. ননু চ পাণাতিপাতাদিঅকুসলকম্মস্স অপ্পমত্তকম্পি ফলং নুপলব্ভতি, তস্মা তস্স নিপ্ফলভাৱং অৱত্ৱা ‘‘ন তে হোন্তি মহপ্ফলা’’তি কস্মা ৱুত্তন্তি আহ ‘‘নিৰৱসেসত্থে’’তিআদি. অনুগতং কুলন্তি অনুকুলং, কুলানুগতন্তি অত্থো. যে নিচ্চভত্তাদিং পুব্বপুৰিসেহি পট্ঠপিতং অপৰাপৰং অনুপচ্ছিন্দন্তা মনুস্সা দদন্তি, তে অনুকুলং যজন্তি নাম. তেনেৱাহ ‘‘যে অঞ্ঞে অনুকুলং যজন্তী’’তিআদি.

উজ্জযসুত্তৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

১০. উদাযিসুত্তৱণ্ণনা

৪০. দসমে পাণসমাৰম্ভৰহিতন্তি পাণঘাতৰহিতং. অব্যাবজ্ঝং সুখং লোকং, পণ্ডিতো উপপজ্জতীতি কামচ্ছন্দাদিব্যাপাদৱিৰহিতত্তা অব্যাবজ্ঝং নিদ্দুক্খং. পৰপীড়াভাৱে পন ৱত্তব্বং নত্থি. ঝানসমাপত্তিৱসেন সুখবহুলত্তা সুখং একন্তসুখং ব্ৰহ্মলোকং ঝানপুঞ্ঞেন, ইতৰপুঞ্ঞেন পন তদঞ্ঞসম্পত্তিভৱসঙ্খাতং সুখং লোকং পণ্ডিতো সপ্পঞ্ঞো উপেতি. সেসং উত্তানমেৱ.

উদাযিসুত্তৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

চক্কৱগ্গৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.