৩. লোকসুত্তৱণ্ণনা

২৩. ততিযে লোকোতি লুজ্জনপলুজ্জনট্ঠেন লোকো. অত্থতো পুৰিমস্মিং অৰিযসচ্চদ্ৱযং, ইধ পন দুক্খং অৰিযসচ্চং ৱেদিতব্বং. তেনাহ ‘‘লোকোতি দুক্খসচ্চ’’ন্তি. ৱিসংযুত্তোতি ৱিসংসট্ঠো ন পটিবদ্ধো, সব্বেসং সংযোজনানং সম্মদেৱ সমুচ্ছিন্নত্তা ততো ৱিপ্পমুত্তোতি অত্থো. লোকসমুদযোতি সুত্তন্তনযেন তণ্হা, অভিধম্মনযেন পন অভিসঙ্খাৰেহি সদ্ধিং দিযড্ঢকিলেসসহস্সং. লোকনিৰোধোতি নিব্বানং. সচ্ছিকতোতি অত্তপচ্চক্খো কতো. লোকনিৰোধগামিনী পটিপদাতি সীলাদিক্খন্ধত্তযসঙ্গহো অৰিযো অট্ঠঙ্গিকো মগ্গো. সো হি লোকনিৰোধং নিব্বানং গচ্ছতি অধিগচ্ছতি, তদত্থং অৰিযেহি পটিপজ্জীযতি চাতি লোকনিৰোধগামিনী পটিপদাতি ৱুচ্চতি.

এত্তাৱতা তথানি অভিসম্বুদ্ধো যাথাৱতো গতোতি তথাগতোতি অযমত্থো দস্সিতো হোতি. চত্তাৰি হি অৰিযসচ্চানি তথানি নাম. যথাহ –

‘‘চত্তাৰিমানি, ভিক্খৱে, তথানি অৱিতথানি অনঞ্ঞথানি. কতমানি চত্তাৰি? ইদং দুক্খন্তি, ভিক্খৱে, তথমেতং অৱিতথমেতং অনঞ্ঞথমেত’’ন্তি (সং. নি. ৫.১০৯০; পটি. ম. ২.৮) ৱিত্থাৰো.

অপিচ তথায গতোতি তথাগতো, গতোতি চ অৱগতো অতীতো পত্তো পটিপন্নোতি অত্থো. ইদং ৱুত্তং হোতি – যস্মা ভগৱা সকললোকং তীৰণপৰিঞ্ঞায তথায অৱিপৰীতায গতো অৱগতো, তস্মা লোকো তথাগতেন অভিসম্বুদ্ধোতি তথাগতো. লোকসমুদযং পহানপৰিঞ্ঞায তথায গতো অতীতোতি তথাগতো. লোকনিৰোধং সচ্ছিকিৰিযায তথায গতো পত্তোতি তথাগতো. লোকনিৰোধগামিনিং পটিপদং তথং অৱিপৰীতং গতো পটিপন্নোতি তথাগতোতি. এৱং ইমিস্সা পাড়িযা তথাগতভাৱদীপনৱসেন অত্থো ৱেদিতব্বো.

ইতি ভগৱা চতুসচ্চাভিসম্বোধৱসেন অত্তনো তথাগতভাৱং পকাসেত্ৱা ইদানি তত্থ দিট্ঠাদিঅভিসম্বোধৱসেনপি তং দস্সেতুং ‘‘যং, ভিক্খৱে’’তিআদিমাহ. অট্ঠকথাযং পন ‘‘চতূহি সচ্চেহি অত্তনো বুদ্ধভাৱং কথেত্ৱা’’তি ৱুত্তং, তং তথাগতসদ্দবুদ্ধসদ্দানং অত্থতো নিন্নানাকৰণতং দস্সেতুং ৱুত্তং. তথা চেৱ হি পাড়ি পৱত্তাতি. দিট্ঠন্তি ৰূপাযতনং দট্ঠব্বতো. তেন যং দিট্ঠং যং দিস্সতি, যং দক্খতি, যং সমৱাযে পস্সেয্য, তং সব্বং দিট্ঠন্তেৱ গহিতং কালৱিসেসস্স অনামট্ঠভাৱতো যথা ‘‘দুদ্ধ’’ন্তি দস্সেতি. সুতন্তিআদীসুপি এসেৱ নযো. সুতন্তি সদ্দাযতনং সোতব্বতো. মুতন্তি সনিস্সযে ইন্দ্ৰিযে নিস্সযং মুঞ্চিত্ৱা পাপুণিত্ৱা গহেতব্বং. তেনাহ ‘‘পত্ৱা গহেতব্বতো’’তি. ৱিঞ্ঞাতন্তি ৱিজানিতব্বং. তং পন দিট্ঠাদিৱিনিমুত্তং ৱিঞ্ঞেয্যন্তি আহ ‘‘সুখদুক্খাদি ধম্মাৰম্মণ’’ন্তি. পত্তন্তি যথা তথা পত্ৱা হত্থগতং, অধিগতন্তি অত্থো. তেনাহ ‘‘পৰিযেসিত্ৱা ৱা অপৰিযেসিত্ৱা ৱা’’তি. পৰিযেসিতন্তি পত্তিযা অত্থং পৰিযিট্ঠং. তং পন পত্তং ৱা সিযা অপ্পত্তং ৱা, উভযথাপি পৰিযেসিতমেৱাতি আহ ‘‘পত্তং ৱা অপ্পত্তং ৱা’’তি. দ্ৱযেনপি দ্ৱিপ্পকাৰম্পি পত্তং দ্ৱিপ্পকাৰম্পি পৰিযেসিতং তেন তেন পকাৰেন তথাগতেন অভিসম্বুদ্ধন্তি দস্সেতি. চিত্তেন অনুসঞ্চৰিতন্তি তে পন অপাপেত্ৱা চিত্তেনেৱ অনু অনু সঞ্চৰিতং, ৱিপৰিতক্কিতন্তি অত্থো.

পীতকন্তিআদীতি আদিসদ্দেন লোহিতওদাতাদিসব্বং ৰূপাৰম্মণভাগং সঙ্গণ্হাতি. সুমনোতি ৰাগৱসেন লোভৱসেন সদ্ধাদিৱসেন ৱা সুমনো. দুম্মনোতি ব্যাপাদৱিতক্কৱসেন ৱা ৱিহিংসাৱিতক্কৱসেন ৱা দুম্মনো. মজ্ঝত্তোতি অঞ্ঞাণৱসেন, ঞাণৱসেন ৱা মজ্ঝত্তো. এস নযো সব্বত্থ. তত্থ আদিসদ্দেন সঙ্খসদ্দো, পণৱসদ্দো, পত্তগন্ধো, পুপ্ফগন্ধো, পুপ্ফৰসো, ফলৰসো, উপাদিন্নং, অনুপাদিন্নং, মজ্ঝত্তৱেদনা কুসলকম্মং অকুসলকম্মন্তি এৱমাদীনং সঙ্গহো দট্ঠব্বো. অপ্পত্তন্তি ঞাণেন অসম্পত্তং, অৱিদিতন্তি অত্থো. তেনাহ ‘‘ঞাণেন অসচ্ছিকত’’ন্তি. লোকেন গতন্তি লোকেন ঞাতং. তথেৱ গতত্তাতি তথেৱ ঞাতত্তা অভিসম্বুদ্ধত্তা, গতসদ্দেন একত্তং বুদ্ধিঅত্থন্তি অত্থো. গতিঅত্থো হি ধাতৱো বুদ্ধিঅত্থা ভৱন্তীতি অক্খৰচিন্তকা.

যঞ্চ, ভিক্খৱে, ৰতিং তথাগতো অনুত্তৰং সম্মাসম্বোধিং অভিসম্বুজ্ঝতীতি যস্সঞ্চ ৱিসাখপুণ্ণমায ৰত্তিযং তথাআগতত্তাদিঅত্থেন তথাগতো ভগৱা বোধিমণ্ডে অপৰাজিতপল্লঙ্কে নিসিন্নো তিণ্ণং মাৰানং মত্থকং মদ্দিত্ৱা উত্তৰিতৰাভাৱতো অনুত্তৰং সম্মাসম্বোধিং আসৱক্খযঞাণেন সদ্ধিং সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণং অধিগচ্ছতি. যঞ্চ ৰত্তিং অনুপাদিসেসায নিব্বানধাতুযা পৰিনিব্বাযতীতি যস্সঞ্চ ৱিসাখপুণ্ণমায ৰত্তিযংযেৱ কুসিনাৰাযং উপৱত্তনে মল্লানং সালৱনে যমকসালানমন্তৰে অনুপাদিসেসায নিব্বানধাতুযা পৰিনিব্বাযতি. যং এতস্মিং অন্তৰেতি ইমাসং দ্ৱিন্নং সউপাদিসেসঅনুপাদিসেসনিব্বানধাতূনং মজ্ঝে পঞ্চচত্তালীসৱস্সপৰিমাণকালে পঠমবোধিযম্পি মজ্ঝিমবোধিযম্পি পচ্ছিমবোধিযম্পি যং সুত্তগেয্যাদিপ্পভেদং ধম্মং ভাসতি নিদস্সনৱসেন, লপতি উদ্দিসনৱসেন, নিদ্দিসতি পৰিনিদ্দিসনৱসেন. সব্বং তং তথেৱ হোতীতি তং এত্থন্তৰে দেসিতং সব্বং সুত্তগেয্যাদিনৱঙ্গং বুদ্ধৱচনং অত্থতো ব্যঞ্জনতো চ অনূনং অনধিকং সব্বাকাৰপৰিপুণ্ণং ৰাগমদনিম্মদনং দোসমদনিম্মদনং মোহমদনিম্মদনং, নত্থি তত্থ ৱালগ্গমত্তম্পি অৱক্খলিতং, একমুদ্দিকায লঞ্ছিতং ৱিয একায নাড়িযা মিতং ৱিয একতুলায তুলিতং ৱিয চ তং তথেৱ হোতি যস্সত্থায ভাসিতং, একন্তেনেৱ তস্স সাধনতো, নো অঞ্ঞথা, তস্মা তথং অৱিতথং অনঞ্ঞথং. এতেন তথাৱাদিতায তথাগতোতি দস্সেতি. গদঅত্থো অযং গতসদ্দো দ-কাৰস্স ত-কাৰং কত্ৱা, তস্মা তথং গদতীতি তথাগতোতি অত্থো. অথ ৱা আগদনং আগদো, ৱচনন্তি অত্থো. ততো অৱিপৰীতো আগদো অস্সাতি দ-কাৰস্স ত-কাৰং কত্ৱা তথাগতোতি এৱমেত্থ পদসিদ্ধি ৱেদিতব্বা.

যথাৱাদীতি যে ধম্মে ভগৱা ‘‘ইমে ধম্মা অকুসলা সাৱজ্জা ৱিঞ্ঞুগৰহিতা সমত্তা সমাদিন্না অহিতায দুক্খায সংৱত্তন্তী’’তি পৰেসং ধম্মং দেসেন্তো ৱদতি, তে ধম্মে একন্তেনেৱ সযং পহাসি. যে পন ধম্মে ভগৱা – ‘‘ইমে ধম্মা কুসলা অনৱজ্জা ৱিঞ্ঞুপ্পসত্থা সমত্তা সমাদিন্না হিতায সুখায সংৱত্তন্তী’’তি ৱদতি, তে ধম্মে একন্তেনেৱ সযং উপসম্পজ্জ ৱিহৰতি, তস্মা যথাৱাদী ভগৱা তথাকাৰীতি ৱেদিতব্বো. তথা সম্মদেৱ সীলাদিপৰিপূৰণৱসেন সম্মাপটিপদাযং যথাকাৰী ভগৱা, তথেৱ ধম্মদেসনায পৰেসং তত্থ পতিট্ঠাপনৱসেন তথাৱাদী. ভগৱতো হি ৱাচায কাযো অনুলোমেতি, কাযস্সপি ৱাচা, তস্মা যথাৱাদী তথাকাৰী, যথাকাৰী তথাৱাদী চ হোতি. এৱংভূতস্স চ যথা ৱাচা, কাযোপি তথা গতো পৱত্তো. যথা চ কাযো, ৱাচাপি তথা গতা পৱত্তাতি অত্থো.

অভিভূ অনভিভূতোতি উপৰি ভৱগ্গং, হেট্ঠা অৱীচিনিৰযং পৰিযন্তং কত্ৱা তিৰিযং অপৰিমাণাসু লোকধাতূসু ভগৱা সব্বসত্তে অভিভৱতি সীলেনপি সমাধিনাপি পঞ্ঞাযপি ৱিমুত্তিযাপি, ন তস্স তুলা ৱা পমাণং ৱা অত্থি. অসমো অসমসমো অপ্পটিমো অপ্পটিভাগো অপ্পটিপুগ্গলো অতুলো অপ্পমেয্যো অনুত্তৰো ধম্মৰাজা দেৱদেৱো সক্কানং অতিসক্কো ব্ৰহ্মানং অতিব্ৰহ্মা, ততো এৱ অযং ন কেনচি অভিভূতো. দক্খতীতি সব্বং পস্সতি. ৱিসেসৱচনিচ্ছাযপি অভাৱতো অনৱসেসৱিসযো দসসদ্দো. তেন যং কিঞ্চি নেয্যং নাম, সব্বং তং হত্থতলে আমলকং ৱিয পস্সতীতি দীপেতি. অৱিপৰীতং আসযাদিঅৱবোধেন হিতূপসংহাৰাদিনা চ সত্তে, ভাৱঞ্ঞত্থত্তূপনযৱসেন সঙ্খাৰে, সব্বাকাৰেন সুচিণ্ণৱসিতায সমাপত্তিযো, চিত্তঞ্চ ৱসে ৱত্তেতীতি ৱসৱত্তীতি এৱমেত্থ অত্থো দট্ঠব্বো.

ৱিসংযুত্তোতি চতূহি যোগেহি ৱিসংযুত্তো. তেনাহ ‘‘চতুন্নং যোগানং পহানেন ৱিসংযুত্তো’’তি. তণ্হাদিট্ঠিউপযেহি ৱিৰহিতোতি সব্বস্মিম্পি লোকে তণ্হাদিট্ঠিসঙ্খাতেহি উপযেহি ৱিৰহিতো.

অভিভৱিত্ৱা ঠিতোতি তব্বিসযকিলেসপ্পহানেন অভিভুয্য অতিক্কমিত্ৱা ঠিতো. চত্তাৰোপি গন্থে মোচেত্ৱা ঠিতোতি সব্বে অভিজ্ঝাকাযগন্থাদিকে সকসন্তানতো মোচেত্ৱা ঠিতো. ৱেনেয্যসন্তানে ৱা অত্তনো দেসনাৱিলাসেন তেসং পমোচনোতি সব্বগন্থপ্পমোচনো. ফুট্ঠস্স পৰমা সন্তীতি অস্স অনেন খীণাসৱেন বুদ্ধেন পৰমা সন্তি ঞাণফুসনেন ফুট্ঠাতি এৱমেত্থ সম্বন্ধো ৱেদিতব্বো. তেনাহ ‘‘ফুট্ঠস্সা’’তিআদি. নিব্বানে কুতোচি ভযং নত্থীতি কুতোচি ভযকাৰণতো নিব্বানে ভযং নত্থি অসঙ্খতভাৱেন সব্বসো খেমত্তা. তেনাহ ভগৱা – ‘‘খেমঞ্চ ৱো, ভিক্খৱে, ধম্মং দেসেস্সামি খেমগামিনিঞ্চ পটিপদ’’ন্তিআদি (সং. নি. ৪.৩৭৯-৪০৮). নিব্বানপ্পত্তস্স ৱা কুতোচি ভযং নত্থীতি নিব্বানং অকুতোভযন্তি এৱমেত্থ অত্থো দট্ঠব্বো, ন কুতোচি ভযং এত্থ এতস্মিং অধিগতেতি অকুতোভযং, নিব্বানন্তি এৱমেত্থ নিব্বচনঞ্চ দট্ঠব্বং.

অনীঘো নিদ্দুক্খো. সব্বকম্মক্খযং পত্তোতি সব্বেসং কম্মানং খযং পৰিযোসানং অচ্চন্তভাৱং পত্তো. উপধী সম্মদেৱ খীযন্তি এত্থাতি উপধিসঙ্খযো, নিব্বানন্তি আহ ‘‘উপধিসঙ্খযসঙ্খাতে নিব্বানে’’তি. চক্কন্তি ধম্মচক্কং. পৱত্তযীতি তেপৰিৱট্টং দ্ৱাদসাকাৰং পৱত্তেসি. মহন্তেহি সীলাদিগুণেহি সমন্নাগতত্তা মহন্তং. ৱীতসাৰদন্তি চতুৱেসাৰজ্জযোগেন ৱীতসাৰদং. সেসং উত্তানমেৱ.

লোকসুত্তৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.