১০-১১. সমণসুত্তাদিৱণ্ণনা

২৪১-২. দসমে সেসপদেসুপীতি ‘‘ইধ দুতিযো সমণো’’তিআদীসু সেসপদেসুপি. যথা হি ‘‘ৱিৱিচ্চেৱ কামেহী’’তি (দী. নি. ১.২২৬; ম. নি. ১.২৭১, ২৮৭, ২৯৭; সং. নি. ২.১৫২; অ. নি. ৪.১২৩) এত্থ কতো নিযমো ‘‘ৱিৱিচ্চ অকুসলেহী’’তি এত্থাপি কতোযেৱ হোতি সাৱধাৰণঅত্থস্স ইচ্ছিতব্বত্তা, এৱমিধাপীতি. তেনাহ ‘‘দুতিযাদযোপি হী’’তিআদি. সামঞ্ঞফলাধিগমৱসেন নিপ্পৰিযাযতো সমণভাৱোতি তেসং ৱসেনেত্থ চত্তাৰো সমণা দেসিতা. ইমস্মিঞ্হি ঠানে চত্তাৰো ফলট্ঠকসমণাৱ অধিপ্পেতা সমিতপাপসমণগ্গহণতো. কস্মা পনেত্থ মহাপৰিনিব্বানে ৱিয মগ্গট্ঠা তদত্থায পটিপন্নাপি ন গহিতাতি? ৱেনেয্যজ্ঝাসযতো. তত্থ হি মগ্গাধিগমত্থায ৱিপস্সনাপি ইতো বহিদ্ধা নত্থি, কুতো মগ্গফলানীতি দস্সেন্তেন ভগৱতা ‘‘ঞাযস্স ধম্মস্স পদেসৱত্তী, ইতো বহিদ্ধা সমণোপি নত্থী’’তি (দী. নি. ২.২১৪) ৱুত্তং. ইধ পন নিট্ঠানপ্পত্তমেৱ তংতংসমণভাৱং গণ্হন্তেন ফলট্ঠকসমণাৱ গহিতা, মগ্গট্ঠতো ফলট্ঠো সৱিসেসং দক্খিণেয্যোতি. স্ৱাযমত্থো দ্ৱীসু সুত্তেসু দেসনাভেদেনেৱ ৱিঞ্ঞাযতীতি. ৰিত্তাতি ৱিৱিত্তা. তুচ্ছাতি নিস্সাৰা পটিপন্নকসাৰাভাৱতো.

পৱদন্তি এতেহীতি পৱাদা. দিট্ঠিগতিকানং নানাদিট্ঠিদীপকসমযাতি আহ ‘‘চত্তাৰো সস্সতৱাদা’’তিআদি. তত্থ চত্তাৰো সস্সতৱাদাতি লাভিৱসেন তযো, তক্কিৱসেন একোতি এৱং চত্তাৰো সস্সতৱাদা. পুব্বেনিৱাসঞাণলাভী তিত্থিযো মন্দপঞ্ঞো অনেকজাতিসতসহস্সমত্তং অনুস্সৰতি, মজ্ঝপঞ্ঞো দস সংৱট্টৱিৱট্টকপ্পানি, তিক্খপঞ্ঞো চত্তালীস সংৱট্টৱিৱট্টকপ্পানি, ন ততো পৰং. সো এৱং অনুস্সৰন্তো ‘‘সস্সতো অত্তা চ লোকো চা’’তি অভিৱদতি, তক্কী পন তক্কপৰিযাহতং ৱীমংসানুচৰিতং সযংপটিভানং ‘‘সস্সতো অত্তা চ লোকো চা’’তি অভিৱদতি. তেন ৱুত্তং ‘‘লাভিৱসেন তযো, তক্কিৱসেন একোতি এৱং চত্তাৰো সস্সতৱাদা’’তি.

সত্তেসু সঙ্খাৰেসু চ একচ্চং সস্সতন্তি পৱত্তো ৱাদো একচ্চসস্সতৱাদো. সো পন ব্ৰহ্মকাযিকখিড্ডাপদোসিকমনোপদোসিকত্তভাৱতো চৱিত্ৱা ইধাগতানং তক্কিনো চ উপ্পজ্জনৱসেন চতুব্বিধোতি আহ ‘‘চত্তাৰো একচ্চসস্সতৱাদা’’তি.

চত্তাৰো অন্তানন্তিকাতি এত্থ অমতি গচ্ছতি এত্থ ৱোসানন্তি অন্তো, মৰিযাদা. তপ্পটিসেধেন অনন্তো. অন্তো চ অনন্তো চ অন্তানন্তো সামঞ্ঞনিদ্দেসেন, একসেসেন ৱা ‘‘নামৰূপপচ্চযা সড়াযতন’’ন্তিআদীসু (ম. নি. ৩.১২৬; উদা. ১) ৱিয. অন্তানন্তসহচৰিতো ৱাদো অন্তানন্তো যথা ‘‘কুন্তা চৰন্তী’’তি. অন্তানন্তসন্নিস্সযো ৱা যথা ‘‘মঞ্চা ঘোসন্তী’’তি. সো এতেসং অত্থীতি অন্তানন্তিকা. ‘‘অন্তৱা অত্তা চ লোকো চ, অনন্তৱা অত্তা চ লোকো চ, অন্তৱা চ অনন্তৱা চ অত্তা চ লোকো চ, নেৱন্তৱা নানন্তৱা’’তি এৱং পৱত্তৱাদা চত্তাৰো. অৱড্ঢিতকসিণস্স তং কসিণং অত্তাতি চ লোকোতি চ গণ্হন্তস্স ৱসেন পঠমো ৱুত্তো, দুতিযো ৱড্ঢিতকসিণস্স ৱসেন ৱুত্তো, ততিযো তিৰিযং ৱড্ঢেত্ৱা উদ্ধমধো অৱড্ঢিতকসিণস্স, চতুত্থো তক্কিৱসেন ৱুত্তো. এত্থ চ যুত্তং তাৱ পুৰিমানং তিণ্ণং ৱাদানং অন্তঞ্চ অনন্তঞ্চ অন্তানন্তঞ্চ আৰব্ভ পৱত্তৱাদত্তা অন্তানন্তিকত্তং, পচ্ছিমস্স পন তদুভযনিসেধনৱসেন পৱত্তৱাদত্তা কথমন্তানন্তিকত্তন্তি? তদুভযপ্পটিসেধনৱসেন পৱত্তৱাদত্তা এৱ. অন্তানন্তিকপ্পটিসেধৱাদোপি হি অন্তানন্তৱিসযো এৱ তং আৰব্ভ পৱত্তত্তা.

ন মৰতীতি অমৰা. কা সা? ‘‘এৱন্তিপি মে নো’’তিআদিনা (দী. নি. ১.৬২) নযেন পৰিযন্তৰহিতা দিট্ঠিগতিকস্স দিট্ঠি চেৱ ৱাচা চ. ৱিৱিধো খেপোতি ৱিক্খেপো, অমৰায দিট্ঠিযা, ৱাচায ৱা ৱিক্খেপোতি অমৰাৱিক্খেপো, সো এতস্স অত্থীতি অমৰাৱিক্খেপিকো. অথ ৱা অমৰা নাম মচ্ছজাতি, সা উম্মুজ্জনাদিৱসেন উদকে সন্ধাৱমানা গাহং ন গচ্ছতি, এৱমেৱং অযম্পি ৱাদো ইতো চিতো চ সন্ধাৱতি, গাহং ন উপগচ্ছতীতি অমৰাৱিক্খেপোতি ৱুচ্চতি, সো এতেসং অত্থীতি অমৰাৱিক্খেপিকা. স্ৱাযং ৱাদো মুসাৱাদানুযোগছন্দৰাগভযমোহভাৱহেতুকতায চতুধা পৱত্তোতি আহ ‘‘চত্তাৰো অমৰাৱিক্খেপিকা’’তি.

অধিচ্চ যথিচ্ছকং যং কিঞ্চি কাৰণং কস্সচি বুদ্ধিপুব্বং ৱা ৱিনা সমুপ্পন্নোতি অত্তলোকসঞ্ঞিতানং খন্ধানং অধিচ্চ পৱত্তিআকাৰাৰম্মণং দস্সনং তদাকাৰসন্নিস্সযেন পৱত্তিতো তদাকাৰসহচৰিততায চ ‘‘অধিচ্চসমুপ্পন্ন’’ন্তি ৱুচ্চতি যথা ‘‘মঞ্চা ঘোসন্তি’’, ‘‘কুন্তা চৰন্তী’’তি চ. তং এতেসং অত্থীতি অধিচ্চসমুপ্পন্নিকা. লাভিৱসেন তক্কিৱসেন চ ‘‘দ্ৱে অধিচ্চসমুপ্পন্নিকা’’তি ৱুত্তং.

সঞ্ঞীতি পৱত্তো ৱাদো সঞ্ঞিৱাদো, সো এতেসং অত্থীতি সঞ্ঞিৱাদা. ৰূপিচতুক্কং একন্তসুখচতুক্কন্তি ইমেসং চতুন্নং চতুক্কানং ৱসেন সোড়স সঞ্ঞিৱাদা. ইমেসুযেৱ পুৰিমানং দ্ৱিন্নং চতুক্কানং ৱসেন অট্ঠ সঞ্ঞিৱাদা, অট্ঠ নেৱসঞ্ঞিনাসঞ্ঞিৱাদা ৱেদিতব্বা. কেৱলঞ্হি তত্থ ‘‘সঞ্ঞী অত্তা’’তি গণ্হন্তানং তা দিট্ঠিযো, ইধ অসঞ্ঞীতি চ নেৱসঞ্ঞীনাসঞ্ঞীতি চ.

সত্ত উচ্ছেদৱাদাতি মনুস্সত্তভাৱে কামাৱচৰদেৱত্তভাৱে ৰূপাৱচৰত্তভাৱে চতুব্বিধাৰূপত্তভাৱে চ ঠত্ৱা সত্তস্স উচ্ছেদপঞ্ঞাপনৱসেন সত্ত উচ্ছেদৱাদা.

পঞ্চ দিট্ঠধম্মনিব্বানৱাদাতি পঞ্চকামগুণউপভোগৱসেন চতুব্বিধৰূপজ্ঝানসুখপৰিভোগৱসেন চ দিট্ঠধম্মে নিব্বূতিপঞ্ঞাপনৱাদা. দিট্ঠধম্মোতি পচ্চক্খধম্মো ৱুচ্চতি, তত্থ তত্থ পটিলদ্ধত্তভাৱস্সেতং অধিৱচনং. দিট্ঠধম্মে নিব্বানং দিট্ঠধম্মনিব্বানং, ইমস্মিংযেৱ অত্তভাৱে দুক্খৱূপসমন্তি অত্থো. তং ৱদন্তীতি দিট্ঠধম্মনিব্বানৱাদা.

ঞাযতি কমতি পটিৱিজ্ঝতীতি ঞাযো, সো এৱ নিব্বানসম্পাপকহেতুতায ধম্মোতি আহ ‘‘ঞাযস্স ধম্মস্সা’’তি. ইতো বহিদ্ধা সমণোপি নত্থীতিআদীসু কস্মা পনেতে অঞ্ঞত্থ নত্থীতি? অক্খেত্ততায. যথা হি ন আৰগ্গে সাসপো তিট্ঠতি, ন উদকপিট্ঠে অগ্গি জলতি, ন পিট্ঠিপাসাণে বীজানি ৱিৰুহন্তি, এৱমেৱং বাহিৰেসু তিত্থাযতনেসু ন ইমে সমণা উপ্পজ্জন্তি, ইমস্মিংযেৱ সাসনে উপ্পজ্জন্তি. কস্মা? সুক্খেত্ততায. সা পন নেসং অক্খেত্ততা সুক্খেত্ততা চ অৰিযমগ্গস্স অভাৱতো ভাৱতো চ ৱেদিতব্বা. তেনাহ ভগৱা –

‘‘যস্মিং খো, সুভদ্দ, ধম্মৱিনযে অৰিযো অট্ঠঙ্গিকো মগ্গো ন উপলব্ভতি, সমণোপি তত্থ ন উপলব্ভতি, দুতিযোপি তত্থ সমণো ন উপলব্ভতি, ততিযোপি তত্থ সমণো ন উপলব্ভতি, চতুত্থোপি তত্থ সমণো ন উপলব্ভতি. যস্মিঞ্চ খো, সুভদ্দ, ধম্মৱিনযে অৰিযো অট্ঠঙ্গিকো মগ্গো উপলব্ভতি, সমণোপি তত্থ উপলব্ভতি, দুতিযোপি তত্থ… ততিযোপি তত্থ… চতুত্থোপি তত্থ সমণো উপলব্ভতি. ইমস্মিং খো, সুভদ্দ, ধম্মৱিনযে অৰিযো অট্ঠঙ্গিকো মগ্গো উপলব্ভতি. ইধেৱ, সুভদ্দ, সমণো, ইধ দুতিযো সমণো, ইধ ততিযো সমণো, ইধ চতুত্থো সমণো, সুঞ্ঞা পৰপ্পৱাদা সমণেভি অঞ্ঞেহী’’তি (দী. নি. ২.২১৪).

অৰিযমগ্গস্স চ অভাৱো ভাৱো চ সুপৰিসুদ্ধস্স সীলস্স সুপৰিসুদ্ধায সমথৱিপস্সনাভাৱনায অভাৱতো ভাৱতো চ ৱেদিতব্বো. তদুভযঞ্চ দুৰক্খাতস্ৱাক্খাতভাৱহেতুকং. সো চ অসম্মাসম্বুদ্ধপ্পৱেদিতত্তা. যস্মা তিত্থাযতনং অক্খেত্তং, সাসনং খেত্তং, তস্মা যথা সুৰত্তহত্থপাদো ভাসুৰকেসৰভাৰো সীহো মিগৰাজা ন সুসানে ৱা সঙ্কাৰকূটে ৱা পটিৱসতি, তিযোজনসহস্সৱিত্থতং পন হিমৱন্তং অজ্ঝোগাহেত্ৱা মণিগুহাযমেৱ ৱসতি, যথা চ ছদ্দন্তো নাগৰাজা ন গোচৰিযহত্থিকুলাদীসু নৱসু কুলেসু উপ্পজ্জতি, যথা চ ৱলাহকো অস্সৰাজা ন গদ্ৰভকুলে ৱা ঘোটককুলে ৱা উপ্পজ্জতি, সিন্ধুতীৰে পন সিন্ধৱকুলেযেৱ উপ্পজ্জতি, যথা চ সব্বকামদদং মনোহৰং মণিৰতনং ন সঙ্কাৰকূটে ৱা পংসুপব্বতাদীসু ৱা উপ্পজ্জতি, ৱিপুলপব্বতব্ভন্তৰেযেৱ উপ্পজ্জতি, যথা চ তিমিৰপিঙ্গলো মচ্ছৰাজা ন খুদ্দকপোক্খৰণীসু উপ্পজ্জতি, চতুৰাসীতিযোজনসহস্সগম্ভীৰে মহাসমুদ্দেযেৱ উপ্পজ্জতি, যথা চ দিযড্ঢযোজনসতিকো সুপণ্ণৰাজা ন গামদ্ৱাৰে এৰণ্ডৱনাদীসু পটিৱসতি, মহাসমুদ্দং পন অজ্ঝোগাহেত্ৱা সিম্বলিদহৱনেযেৱ পটিৱসতি, যথা চ ধতৰট্ঠো সুৱণ্ণহংসো ন গামদ্ৱাৰে আৱাটকাদীসু পটিৱসতি, নৱুতিহংসসহস্সপৰিৱাৰো পন হুত্ৱা চিত্তকূটেযেৱ পটিৱসতি, যথা চ চতুদ্দীপিস্সৰো চক্কৱত্তিৰাজা ন নীচকুলে উপ্পজ্জতি, অসম্ভিন্নজাতিযখত্তিযকুলেযেৱ পন উপ্পজ্জতি, এৱমেৱং ইমেসু সমণেসু একসমণোপি ন অঞ্ঞত্থ তিত্থাযতনে উপ্পজ্জতি, অৰিযমগ্গপৰিক্খতে পন বুদ্ধসাসনেযেৱ উপ্পজ্জতি. তেনাহ ভগৱা – ‘‘ইধেৱ, ভিক্খৱে, সমণো…পে… সুঞ্ঞা পৰপ্পৱাদা সমণেভি অঞ্ঞেহী’’তি (ম. নি. ১.১৩৯-১৪০; অ. নি. ৪.২৪১). একাদসমে নত্থি ৱত্তব্বং.

সমণসুত্তাদিৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

কম্মৱগ্গৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.