৮. অত্তন্তপসুত্তৱণ্ণনা

১৯৮. অট্ঠমে আহিতো অহংমানো এত্থাতি অত্তা, অত্তভাৱো. ইধ পন যো পৰো ন হোতি, সো অত্তা, তং অত্তানং. পৰন্তি অত্ততো অঞ্ঞং. দিট্ঠেতি পচ্চক্খভূতে. ধম্মেতি উপাদানক্খন্ধধম্মে. তত্থ হি অত্তা ভৱতি, অত্তসঞ্ঞাদিট্ঠি ভৱতীতি অত্তভাৱসমঞ্ঞা. তেনাহ ‘‘দিট্ঠেৱ ধম্মেতি ইমস্মিংযেৱ অত্তভাৱে’’তি. ছাতং ৱুচ্চতি তণ্হা জিঘচ্ছাহেতুতায. অন্তো তাপনকিলেসানন্তি অত্তনো সন্তানে দৰথপৰিড়াহজননেন সন্তাপনকিলেসানং.

পৰেসং হননঘাতনাদিনা ৰোদাপনতো লুদ্দো. তথা ৱিঘাতকভাৱেন কাযচিত্তানং ৱিদালনতো দাৰুণো. থদ্ধহদযো কক্খড়ো. বন্ধনাগাৰে নিযুত্তো বন্ধনাগাৰিকো.

খত্তিযাভিসেকেনাতি খত্তিযানং কাতব্বঅভিসেকেন. সন্থাগাৰন্তি সন্থাৰৱসেন কতং অগাৰং যঞ্ঞাগাৰং. সপ্পিতেলেনাতি সপ্পিমিস্সেন তেলেন. যমকস্নেহেন হি এসা তদা কাযং অব্ভঞ্জতি. ৱচ্ছভাৱং তৰিত্ৱা ঠিতো ৱচ্ছতৰো. পৰিক্খেপকৰণত্থাযাতি নৱমালাহি সদ্ধিং দব্ভেহি ৱেদিযা পৰিক্খিপনত্থায. যঞ্ঞভূমিযন্তি অৱসেসযঞ্ঞট্ঠানে.

দূৰসমুস্সাৰিতমানস্সেৱ সাসনে সম্মাপটিপত্তি সম্ভৱতি, ন মানজাতিকস্সাতি আহ ‘‘নিহতমানত্তা’’তি. উস্সন্নত্তাতি বহুভাৱতো. ভোগাৰোগ্যাদিৱত্থুকা মদা সুপ্পহিযা হোন্তি নিমিত্তস্স অৱট্ঠানতো, ন তথা কুলৱিজ্জামদাতি খত্তিযব্ৰাহ্মণকুলানং পব্বজিতানম্পি জাতিৱিজ্জা নিস্সায মানজপ্পনং দুপ্পজহন্তি আহ ‘‘যেভুয্যেন হি…পে… মানং কৰোন্তী’’তি. ৱিজাতিতাযাতি নিহীনজাতিতায. পতিট্ঠাতুং ন সক্কোন্তীতি সুৱিসুদ্ধং কত্ৱা সীলং ৰক্খিতুং ন সক্কোন্তি. সীলৱসেন হি সাসনে পতিট্ঠহন্তি. পতিট্ঠাতুন্তি ৱা সচ্চপ্পটিৱেধেন লোকুত্তৰায পতিট্ঠায পতিট্ঠাতুং. যেভুয্যেন হি উপনিস্সযসম্পন্না সুজাতাযেৱ হোন্তি, ন দুজ্জাতা.

পৰিসুদ্ধন্তি ৰাগাদীনং অচ্চন্তমেৱ পহানদীপনতো নিৰুপক্কিলেসতায সব্বসো ৱিসুদ্ধং. সদ্ধং পটিলভতীতি পোথুজ্জনিকসদ্ধাৱসেন সদ্দহতি. ৱিঞ্ঞুজাতিকানঞ্হি ধম্মসম্পত্তিগ্গহণপুব্বিকা সদ্ধাসিদ্ধি ধম্মপ্পমাণধম্মপ্পসন্নভাৱতো. জাযম্পতিকাতি ঘৰণিপতিকা. কামং ‘‘জাযম্পতিকা’’তি ৱুত্তে ঘৰসামিকঘৰসামিনিৱসেন দ্ৱিন্নংযেৱ গহণং ৱিঞ্ঞাযতি, যস্স পন পুৰিসস্স অনেকা পজাপতিযো হোন্তি, তত্থ কিং ৱত্তব্বন্তি একাযপি সংৱাসো সম্বাধোতি দস্সনত্থং ‘‘দ্ৱে’’তি ৱুত্তং. ৰাগাদিনা সকিঞ্চনট্ঠেন, খেত্তৱত্থুআদিনা সপলিবোধট্ঠেন ৰাগৰজাদীনং আগমনপথতাপি উপ্পজ্জনট্ঠানতা এৱাতি দ্ৱেপি ৱণ্ণনা একত্থা, ব্যঞ্জনমেৱ নানং. অলগ্গনট্ঠেনাতি অসজ্জনট্ঠেন অপ্পটিবদ্ধভাৱেন. এৱং অকুসলকুসলপ্পৱত্তীনং ঠানভাৱেন ঘৰাৱাসপব্বজ্জানং সম্বাধব্ভোকাসতং দস্সেত্ৱা ইদানি কুসলপ্পৱত্তিযাযেৱ অট্ঠানট্ঠানভাৱেন তেসং তং দস্সেতুং ‘‘অপিচা’’তিআদি ৱুত্তং.

সঙ্খেপকথাতি ৱিসুং ৱিসুং পদুদ্ধাৰং অকত্ৱা সঙ্খেপতো অত্থৱণ্ণনা. একম্পি দিৱসন্তি একদিৱসমত্তম্পি. অখণ্ডং কত্ৱাতি দুক্কটমত্তস্সপি অনাপজ্জনেন অখণ্ডিতং কত্ৱা. কিলেসমলেন অমলিনন্তি তণ্হাসংকিলেসাদিৱসেন অসংকিলিট্ঠং কত্ৱা. পৰিদহিত্ৱাতি নিৱাসেত্ৱা চেৱ পাৰুপিত্ৱা চ. অগাৰৱাসো অগাৰং উত্তৰপদলোপেন, তস্স ৱড্ঢিআৱহং অগাৰস্স হিতং.

ভোগক্খন্ধোতি ভোগৰাসি ভোগসমুদাযো. আবন্ধনট্ঠেনাতি পুত্তো নত্তাতিআদিনা পেমৱসেন সপৰিচ্ছেদৱসেন বন্ধনট্ঠেন. অম্হাকমেতেতি ঞাযন্তীতি ঞাতী, পিতামহপিতুপুত্তাদিৱসেন পৰিৱত্তনট্ঠেন পৰিৱট্টো. সামঞ্ঞৱাচীপি সিক্খা-সদ্দো আজীৱসদ্দসন্নিধানতো উপৰিৱুচ্চমানৱিসেসাপেক্খায চ ৱিসেসনিৱিট্ঠোৱ হোতীতি ৱুত্তং ‘‘যা ভিক্খূনং অধিসীলসঙ্খাতা সিক্খা’’তি. সিক্খিতব্বট্ঠেন সিক্খা, সহ আজীৱন্তি এত্থাতি সাজীৱো. সিক্খনভাৱেনাতি সিক্খায সাজীৱে চ সিক্খনভাৱেন. সিক্খং পৰিপূৰেন্তোতি সীলসংৱৰং পৰিপূৰেন্তো. সাজীৱঞ্চ অৱীতিক্কমন্তোতি ‘‘নামকাযো, পদকাযো, নিৰুত্তিকাযো, ব্যঞ্জনকাযো’’তি (পাৰা. অট্ঠ. ১.৩৯) ৱুত্তং সিক্খাপদং ভগৱতো চ ৱচনং অৱীতিক্কমন্তো হুত্ৱাতি অত্থো. ইদমেৱ চ ‘‘সিক্খন’’ন্তি ৱুত্তং, তত্থ সাজীৱানং অৱীতিক্কমো সিক্খাপাৰিপূৰিযা পচ্চযো. ততো হি যাৱ মগ্গা সিক্খাপাৰিপূৰী হোতীতি.

অনুপ্পদাতাতি অনুবলপ্পদাতা, অনুৱত্তনৱসেন ৱা পদাতা. কস্স পন অনুৱত্তনং পদানঞ্চাতি? ‘‘সহিতান’’ন্তি ৱুত্তত্তা সন্ধানস্সাতি ৱিঞ্ঞাযতি. তেনাহ ‘‘সন্ধানানুপ্পদাতা’’তি. যস্মা পন অনুৱত্তনৱসেন সন্ধানস্স পদানং আধানং আৰক্খনং ৱা দড়্হকৰণং হোতি, তেন ৱুত্তং ‘‘দ্ৱে জনে সমগ্গে দিস্ৱা’’তিআদি. আৰমন্তি এত্থাতি আৰামো, ৰমিতব্বট্ঠানং. যস্মা পন আ-কাৰেন ৱিনাপি অযমত্থো লব্ভতি, তস্মা ৱুত্তং ‘‘সমগ্গৰামোতিপি পাড়ি, অযমেৱত্থো’’তি.

এত্থাতি –

‘‘নেলঙ্গো সেতপচ্ছাদো, একাৰো ৱত্ততী ৰথো;

অনীঘং পস্স আযন্তং, ছিন্নসোতং অবন্ধন’’ন্তি. (সং. নি. ৪.৩৪৭; উদা. ৬৫; পেটকো. ২৫) –

ইমিস্সা গাথায. সীলঞ্হেত্থ নেলঙ্গন্তি ৱুত্তং. তেনেৱাহ – ‘‘চিত্তো গহপতি, নেলঙ্গন্তি খো, ভন্তে, সীলানমেতং অধিৱচন’’ন্তি (সং. নি. ৪.৩৪৭). সুকুমাৰাতি অপ্ফৰুসতায মুদুকা. পুৰস্স এসাতি এত্থ পুৰ-সদ্দো তন্নিৱাসিৱাচকো দট্ঠব্বো – ‘‘গামো আগতো’’তিআদীসু ৱিয. তেনেৱাহ ‘‘নগৰৱাসীন’’ন্তি. মনং অপ্পাযতি ৱড্ঢেতীতি মনাপো. তেন ৱুত্তং ‘‘চিত্তৱুড্ঢিকৰা’’তি.

কালৱাদীতিআদি সম্ফপ্পলাপা পটিৱিৰতস্স পটিপত্তিদস্সনং. অত্থসংহিতাপি হি ৱাচা অযুত্তকালপ্পযোগেন অত্থাৱহা ন সিযাতি অনত্থৱিঞ্ঞাপনৱাচং অনুলোমেতি, তস্মা সম্ফপ্পলাপং পজহন্তেন অকালৱাদিতা পৰিহৰিতব্বাতি ৱুত্তং ‘‘কালৱাদী’’তি. কালেন ৱদন্তেনপি উভযানত্থসাধনতো অভূতং পৰিৱজ্জেতব্বন্তি আহ ‘‘ভূতৱাদী’’তি. ভূতঞ্চ ৱদন্তেন যং ইধলোকপৰলোকহিতসম্পাদকং, তদেৱ ৱত্তব্বন্তি দস্সেতুং ‘‘অত্থৱাদী’’তি ৱুত্তং. অত্থং ৱদন্তেনপি লোকিযধম্মসন্নিস্সিতমেৱ অৱত্ৱা লোকুত্তৰধম্মসন্নিস্সিতং কত্ৱা ৱত্তব্বন্তি দস্সনত্থং ‘‘ধম্মৱাদী’’তি ৱুত্তং. যথা চ অত্থো লোকুত্তৰধম্মসন্নিস্সিতো হোতি, তং দস্সেতুং ‘‘ৱিনযৱাদী’’তি ৱুত্তং. পঞ্চন্নঞ্হি সংৱৰৱিনযানং পঞ্চন্নঞ্চ পহানৱিনযানং ৱসেন ৱুচ্চমানো অত্থো নিব্বানাধিগমনহেতুভাৱতো লোকুত্তৰধম্মসন্নিস্সিতো হোতীতি. এৱং গুণৱিসেসযুত্তোৱ অত্থো ৱুচ্চমানো দেসনাকোসল্লে সতি সোভতি, কিচ্চকৰো চ হোতি, ন অঞ্ঞথাতি দস্সেতুং ‘‘নিধানৱতিং ৱাচং ভাসিতা’’তি ৱুত্তং. ইদানি তং দেসনাকোসল্লং ৱিভাৱেতুং ‘‘কালেনা’’তিআদিমাহ. পুচ্ছাদিৱসেন হি ওতিণ্ণৱাচাৱত্থুস্মিং একংসাদিব্যাকৰণৱিভাগং সল্লক্খেত্ৱা ঠপনাহেতূদাহৰণসন্দস্সনাদিং তংতংকালানুৰূপং ৱিভাৱেন্তিযা পৰিমিতপৰিচ্ছিন্নৰূপায ৱিপুলতৰগম্ভীৰোদাৰপৰমত্থৱিত্থাৰসঙ্গাহিকায কথায ঞাণবলানুৰূপং পৰে যাথাৱতো ধম্মে পতিট্ঠাপেন্তো ‘‘দেসনাকুসলো’’তি ৱুচ্চতীতি এৱমেত্থ অত্থযোজনা ৱেদিতব্বা.

এৱং পটিপাটিযা সত্ত মূলসিক্খাপদানি ৱিভজিত্ৱা অভিজ্ঝাদিপ্পহানং ইন্দ্ৰিযসংৱৰজাগৰিযানুযোগেহি ৱিভাৱেতুং তম্পি নীহৰিত্ৱা আচাৰসীলস্সেৱ ৱিভজনৱসেন পাড়ি পৱত্তাতি তদত্থং ৱিৱৰিতুং ‘‘বীজগামভূতগামসমাৰম্ভা’’তিআদি ৱুত্তং. তত্থ বীজানং গামো সমূহো বীজগামো. ভূতানং জাতানং নিব্বত্তানং ৰুক্খগচ্ছলতাদীনং সমূহো ভূতগামো. ননু চ ৰুক্খাদযো চিত্তৰহিততায ন জীৱা, চিত্তৰহিততা চ পৰিপ্ফন্দাভাৱতো ছিন্নে ৱিৰুহনতো ৱিসদিসজাতিভাৱতো চতুযোনিঅপৰিযাপন্নতো চ ৱেদিতব্বা, ৱুদ্ধি পন পৱাড়সিলালৱণানম্পি ৱিজ্জতীতি ন তেসং জীৱভাৱে কাৰণং, ৱিসযগ্গহণঞ্চ নেসং পৰিকপ্পনামত্তং সুপনং ৱিয চিঞ্চাদীনং, তথা দোহড়াদযো, অথ কস্মা বীজগামভূতগামসমাৰম্ভা পটিৱিৰতি ইচ্ছিতাতি? সমণসাৰুপ্পতো তন্নিৱাসিসত্তানুৰক্খণতো চ. তেনেৱাহ – ‘‘জীৱসঞ্ঞিনো হি মোঘপুৰিস মনুস্সা ৰুক্খস্মি’’ন্তিআদি (পাচি. ৮৯).

মূলমেৱ বীজং মূলবীজং, মূলং বীজং এতস্সাতিপি মূলবীজং. সেসেসুপি এসেৱ নযো. ফড়ুবীজন্তি পব্ববীজং. পচ্চযন্তৰসমৱাযে সদিসফলুপ্পত্তিযা ৱিসেসকাৰণভাৱতো ৱিৰুহনসমত্থে সাৰফলে নিৰুড়্হো বীজ-সদ্দো তদত্থসংসিদ্ধিযা মূলাদীসুপি কেসুচি পৱত্ততীতি মূলাদিতো নিৱত্তনত্থং একেন বীজ-সদ্দেন ৱিসেসেত্ৱা ৱুত্তং ‘‘বীজবীজ’’ন্তি ‘‘ৰূপৰূপং, দুক্খদুক্খ’’ন্তি (সং. নি. ৪.৩২৭) চ যথা. কস্মা পনেত্থ বীজগামভূতগামং উদ্ধৰিত্ৱা বীজগামো এৱ নিদ্দিট্ঠোতি? ন খো পনেতং এৱং দট্ঠব্বং, ননু অৱোচুম্হা ‘‘মূলমেৱ বীজং মূলবীজং, মূলং বীজং এতস্সাতিপি মূলবীজ’’ন্তি. তত্থ পুৰিমেন বীজগামো নিদ্দিট্ঠো, দুতিযেন ভূতগামো. দুৱিধোপেস মূলবীজঞ্চ মূলবীজঞ্চ মূলবীজন্তি সামঞ্ঞনিদ্দেসেন, একসেসনযেন ৱা উদ্দিট্ঠোতি ৱেদিতব্বো. তেনেৱাহ ‘‘পঞ্চৱিধস্সা’’তিআদি. নীলতিণৰুক্খাদিকস্সাতি অল্লতিণস্স চেৱ অল্লৰুক্খাদিকস্স চ. আদি-সদ্দেন ওসধিগচ্ছলতাদীনং সঙ্গহো.

একং ভত্তং একভত্তং, তং অস্স অত্থীতি একভত্তিকো. সো পন ৰত্তিভোজনেনপি সিযাতি তন্নিৱত্তনত্থং আহ ‘‘ৰত্তূপৰতো’’তি. এৱম্পি অপৰণ্হভোজীপি সিযা একভত্তিকোতি তন্নিৱত্তনত্থং ‘‘ৱিৰতো ৱিকালভোজনা’’তি ৱুত্তং. অৰুণুগ্গমনতো পট্ঠায যাৱ মজ্ঝন্হিকা অযং বুদ্ধাদীনং অৰিযানং আচিণ্ণসমাচিণ্ণো ভোজনস্স কালো নাম, তদঞ্ঞো ৱিকালো. অট্ঠকথাযং পন দুতিযপদেন ৰত্তিভোজনস্স পটিক্খিত্তত্তা ‘‘অতিক্কন্তে মজ্ঝন্হিকে যাৱ সূৰিযত্থঙ্গমনা ভোজনং ৱিকালভোজনং নামা’’তি ৱুত্তং.

দাৰুমাসকোতি যে ৱোহাৰং গচ্ছন্তীতি ইতি-সদ্দেন এৱংপকাৰে দস্সেতি. অঞ্ঞেহি গাহাপনে উপনিক্খিত্তসাদিযনে চ পটিগ্গহণত্থো লব্ভতীতি ‘‘নেৱ তং উগ্গণ্হাতি, ন উগ্গহাপেতি, ন উপনিক্খিত্তং সাদিযতী’’তি ৱুত্তং. অথ ৱা তিৱিধং পটিগ্গহণং কাযেন, ৱাচায, মনসাতি. তত্থ কাযেন পটিগ্গহণং উগ্গণ্হনং, ৱাচায পটিগ্গহণং উগ্গহাপনং, মনসা পটিগ্গহণং সাদিযনন্তি তিৱিধম্পি পটিগ্গহণং একজ্ঝং গহেত্ৱা পটিগ্গহণাতি ৱুত্তন্তি আহ ‘‘নেৱ তং উগ্গণ্হাতী’’তিআদি. এস নযো আমকধঞ্ঞপটিগ্গহণাতিআদীসুপি. নীৱাৰাদিউপধঞ্ঞস্স সালিআদিমূলধঞ্ঞন্তোগধত্তা ৱুত্তং ‘‘সত্তৱিধস্সা’’তি. ‘‘অনুজানামি, ভিক্খৱে, পঞ্চ ৱসানি ভেসজ্জানি অচ্ছৱসং, মচ্ছৱসং, সুসুকাৱসং, সূকৰৱসং, গদ্ৰভৱস’’ন্তি (মহাৱ. ২৬২) ৱুত্তত্তা ইদং ওদিস্স অনুঞ্ঞাতং নাম. তস্স পন ‘‘কালে পটিগ্গহিত’’ন্তি (মহাৱ. ২৬২) ৱুত্তত্তা পটিগ্গহণং ৱট্টতি সতি পচ্চযেতি আহ ‘‘অঞ্ঞত্ৰ ওদিস্স অনুঞ্ঞাতা’’তি.

সাৰুপ্পেন ৱঞ্চনং ৰূপকূটং, পতিৰূপেন ৱঞ্চনাতি অত্থো. অঙ্গেন অত্তনো সৰীৰাৱযৱেন ৱঞ্চনং অঙ্গকূটং. গণ্হনৱসেন ৱঞ্চনং গহণকূটং. পটিচ্ছন্নং কত্ৱা ৱঞ্চনং পটিচ্ছন্নকূটং. অক্কমতীতি নিপ্পীড়েতি, পুব্বভাগে অক্কমতীতি সম্বন্ধো. হদযন্তি নাড়িআদিমানভাজনানং অব্ভন্তৰং. তেলাদীনং নাড়িআদীহি মিননকালে উস্সাপিতা সিখাযেৱ সিখাভেদো, তস্সা হাপনং. কেচীতি সাৰসমাসাচৰিযা উত্তৰৱিহাৰৱাসিনো চ.

ৱধোতি মুট্ঠিপ্পহাৰকসাতাড়নাদীহি হিংসনং, ৱিহেঠনন্তি অত্থো. ৱিহেঠনত্থোপি হি ৱধ-সদ্দো দিস্সতি ‘‘অত্তানং ৱধিত্ৱা ৱধিত্ৱা ৰোদতী’’তিআদীসু. যথা হি অপটিগ্গহভাৱসামঞ্ঞে সতিপি পব্বজিতেহি অপ্পটিগ্গহিতব্বৱত্থুৱিসেসভাৱসন্দস্সনত্থং ইত্থিকুমাৰিদাসিদাসাদযো ৱিভাগেন ৱুত্তা, এৱং পৰস্সহৰণভাৱতো অদিন্নাদানভাৱসামঞ্ঞে সতিপি তুলাকূটাদযো অদিন্নাদানৱিসেসভাৱদস্সনত্থং ৱিভাগেন ৱুত্তা. ন এৱং পাণাতিপাতপৰিযাযস্স ৱধস্স পুন গহণে পযোজনং অত্থি, তত্থ সযংকাৰো, ইধ পৰংকাৰোতি চ ন সক্কা ৱত্তুং ‘‘কাযৱচিপ্পযোগসমুট্ঠাপিকা চেতনা ছপ্পযোগা’’তি (দী. নি. টী. ১.১০) ৱচনতো, তস্মা যথাৱুত্তো এৱমেত্থ অত্থো যুত্তো. অট্ঠকথাযং পন ‘‘ৱধোতি মাৰণ’’ন্তি ৱুত্তং. তম্পি পোথনমেৱ সন্ধাযাতি চ সক্কা ৱিঞ্ঞাতুং মাৰণসদ্দস্স ৱিহিংসনেপি দিস্সনতো.

চীৱৰপিণ্ডপাতানং যথাক্কমং কাযকুচ্ছিপৰিহৰণমত্তজোতনাযং অৱিসেসতো অট্ঠন্নং পৰিক্খাৰানং তপ্পযোজনতা সম্ভৱতীতি দস্সেন্তো ‘‘তে সব্বেপী’’তিআদিমাহ. এতেপীতি নৱপৰিক্খাৰিকাদযোপি অপ্পিচ্ছা চ সন্তুট্ঠা চ. ন হি তত্তকেন মহিচ্ছতা অসন্তুট্ঠিতা হোতীতি.

চতূসু দিসাসু সুখং ৱিহৰতি, ততো এৱ সুখৱিহাৰট্ঠানভূতা চতস্সো দিসা অস্স সন্তীতি চাতুদ্দিসো. তত্থ চাযং সত্তে ৱা সঙ্খাৰে ৱা ভযেন নপ্পটিহঞ্ঞতীতি অপ্পটিঘো. দ্ৱাদসৱিধস্স সন্তোসস্স ৱসেন সন্তুস্সনতো সন্তুস্সমানো. ইতৰীতৰেনাতি উচ্চাৱচেন পৰিস্সযানং বাহিৰানং সীহব্যগ্ঘাদীনং, অব্ভন্তৰানঞ্চ কামচ্ছন্দাদীনং কাযচিত্তূপদ্দৱানং অভিভৱনতো পৰিস্সযানং সহিতা. বন্ধনভাৱকৰভযাভাৱেন অচ্ছম্ভি. একো অসহাযো. ততো এৱ খগ্গমিগসিঙ্গসদিসতায খগ্গৱিসাণকপ্পো চৰেয্যাতি অত্থো.

ছিন্নপক্খো, অসঞ্জাতপক্খো ৱা সকুণো গন্তুং ন সক্কোতীতি পক্খি-সদ্দেন ৱিসেসেত্ৱা সকুণো পাড়িযং ৱুত্তোতি আহ ‘‘পক্খযুত্তো সকুণো’’তি. যস্স সন্নিধিকাৰপৰিভোগো কিঞ্চি ঠপেতব্বং সাপেক্খাঠপনঞ্চ নত্থি, তাদিসো অযং ভিক্খূতি দস্সেন্তো ‘‘অযমেত্থ সঙ্খেপত্থো’’তিআদিমাহ. অৰিযন্তি অপেন্তি ততো দোসা, তেহি ৱা আৰকাতি অৰিযোতি আহ ‘‘অৰিযেনাতি নিদ্দোসেনা’’তি. অজ্ঝত্তন্তি অত্তনি. নিদ্দোসসুখন্তি নিৰামিসসুখং কিলেসৱজ্জৰহিতত্তা.

যথাৱুত্তে সীলসংৱৰে পতিট্ঠিতস্সেৱ ইন্দ্ৰিযসংৱৰো ইচ্ছিতব্বো তদধিট্ঠানতো তস্স চ পৰিপালকভাৱতোতি ৱুত্তং ‘‘সো ইমিনা অৰিযেন সীলক্খন্ধেন সমন্নাগতো ভিক্খূ’’তি. সেসপদেসূতি ‘‘ন নিমিত্তগ্গাহী হোতী’’তিআদিপদেসু. অযং পনেত্থ সঙ্খেপত্থো – ন নিমিত্তগ্গাহীতি ইত্থিপুৰিসনিমিত্তং ৱা সুভনিমিত্তাদিকং ৱা কিলেসৱত্থুভূতং নিমিত্তং ন গণ্হাতি, দিট্ঠমত্তেযেৱ সণ্ঠাতি. নানুব্যঞ্জনগ্গাহীতি কিলেসানং অনু অনু ব্যঞ্জনতো পাকটভাৱকৰণতো অনুব্যঞ্জনন্তিলদ্ধৱোহাৰং হত্থপাদসিতহসিতকথিতৱিলোকিতাদিভেদং আকাৰং ন গণ্হাতি. যং তত্থ ভূতং, তদেৱ গণ্হাতি. যত্ৱাধিকৰণমেনন্তিআদিম্হি যংকাৰণা যস্স চক্খুন্দ্ৰিযাসংৱৰস্স হেতু এতং পুগ্গলং সতিকৱাটেন চক্খুন্দ্ৰিযং অসংৱুতং অপিহিতচক্খুদ্ৱাৰং হুত্ৱা ৱিহৰন্তং এতে অভিজ্ঝাদযো ধম্মা অন্ৱস্সৱেয্যুং অনুপ্পবন্ধেয্যুং. তস্স সংৱৰায পটিপজ্জতীতি তস্স চক্খুন্দ্ৰিযস্স সতিকৱাটেন পিদহনত্থায পটিপজ্জতি. এৱং পটিপজ্জন্তোযেৱ চ ‘‘ৰক্খতি চক্খুন্দ্ৰিযং, চক্খুন্দ্ৰিযে সংৱৰং আপজ্জতী’’তি ৱুচ্চতি. সোতেন সদ্দং সুত্ৱাতিআদীসুপি এসেৱ নযো. এৱমিদং সঙ্খেপতো ৰূপাদীসু কিলেসানুবন্ধনিমিত্তাদিগ্গাহপৰিৱজ্জনলক্খণং ইন্দ্ৰিযসংৱৰং সীলং ৱেদিতব্বং. অযমেত্থ সঙ্খেপো, ৱিত্থাৰো পন ৱিসুদ্ধিমগ্গসংৱণ্ণনাসু (ৱিসুদ্ধি. মহাটী. ১.১৩) ৱুত্তনযেনেৱ ৱেদিতব্বো. কিলেসেহি অনৱসিত্তসুখন্তিআদীসু ৰূপাদীসু নিমিত্তাদিগ্গাহপৰিৱজ্জনলক্খণত্তা ইন্দ্ৰিযসংৱৰস্স কিলেসেহি অনৱসিত্তসুখতা অৱিকিণ্ণসুখতা চস্স ৱুত্তা.

অভিক্কমনং অভিক্কন্তো, পুৰতো গমনং. পটিক্কমনং পটিক্কন্তো, পচ্চাগমনং. তদুভযম্পি চতূসু ইৰিযাপথেসু লব্ভতি. গমনে তাৱ পুৰতো কাযং অভিহৰন্তো অভিক্কমতি নাম, পটিনিৱত্তেন্তো পটিক্কমতি নাম. ঠানেপি ঠিতকোৱ কাযং পুৰতো ওণমন্তো অভিক্কমতি নাম, পচ্ছতো অপনামেন্তো পটিক্কমতি নাম. নিসজ্জাযপি নিসিন্নকোৱ আসনস্স পুৰিমঅঙ্গাভিমুখো সংসৰন্তো অভিক্কমতি নাম, পচ্ছিমং অঙ্গপ্পদেসং পচ্চাসংসৰন্তো পটিক্কমতি নাম. নিপজ্জাযপি এসেৱ নযো.

সাত্থকসম্পজঞ্ঞন্তিআদীসু সমন্ততো পকাৰেহি, পকট্ঠং ৱা সৱিসেসং জানাতীতি সম্পজানো, সম্পজানস্স ভাৱো সম্পজঞ্ঞং, তথাপৱত্তং ঞাণং. ধম্মতো ৱড্ঢিসঙ্খাতেন সহ অত্থেন ৱত্ততীতি সাত্থকং, অভিক্কন্তাদিসাত্থকস্স সম্পজঞ্ঞং সাত্থকসম্পজঞ্ঞং. সপ্পাযস্স অত্তনো উপকাৰাৱহস্স সম্পজঞ্ঞং সপ্পাযসম্পজঞ্ঞং. অভিক্কমাদীসু ভিক্খাচাৰগোচৰে, অঞ্ঞত্থাপি পৱত্তেসু অৱিজহিতকম্মট্ঠানসঙ্খাতে গোচৰে সম্পজঞ্ঞং গোচৰসম্পজঞ্ঞং. অভিক্কমাদীসু অসম্মুয্হনমেৱ সম্পজঞ্ঞং অসম্মোহসম্পজঞ্ঞং. তত্থ (দী. নি. অট্ঠ. ১.২১৪; ম. নি. অট্ঠ. ১.১০৯) অভিক্কমনচিত্তে উপ্পন্নে চিত্তৱসেনেৱ অগন্ত্ৱা ‘‘কিন্নু মে এত্থ গতেন অত্থো অত্থি নত্থী’’তি অত্থানত্থং পৰিগ্গহেত্ৱা অত্থপৰিগ্গহণং সাত্থকসম্পজঞ্ঞং. তত্থ চ অত্থোতি চেতিযদস্সনবোধিদস্সনসঙ্ঘদস্সনথেৰদস্সনঅসুভদস্সনাদিৱসেন ধম্মতো ৱড্ঢি. চেতিযং ৱা বোধিং ৱা দিস্ৱাপি হি বুদ্ধাৰম্মণং, সঙ্ঘদস্সনেন সঙ্ঘাৰম্মণং পীতিং উপ্পাদেত্ৱা তদেৱ খযৱযতো সম্মসন্তো অৰহত্তং পাপুণাতি. থেৰে দিস্ৱা তেসং ওৱাদে পতিট্ঠায অসুভং দিস্ৱা তত্থ পঠমজ্ঝানং উপ্পাদেত্ৱা তদেৱ খযৱযতো সম্মসন্তো অৰহত্তং পাপুণাতি, তস্মা এতেসং দস্সনং ‘‘সাত্থক’’ন্তি ৱুত্তং. কেচি পন ‘‘আমিসতোপি ৱড্ঢি অত্থোযেৱ তং নিস্সায ব্ৰহ্মচৰিযানুগ্গহায পটিপন্নত্তা’’তি ৱদন্তি.

তস্মিং পন গমনে সপ্পাযাসপ্পাযং পৰিগ্গহেত্ৱা সপ্পাযপৰিগ্গণ্হনং সপ্পাযসম্পজঞ্ঞং. সেয্যথিদং – চেতিযদস্সনং তাৱ সাত্থং. সচে পন চেতিযস্স মহাপূজায দসদ্ৱাদসযোজনন্তৰে পৰিসা সন্নিপতন্তি, অত্তনো ৱিভৱানুৰূপং ইত্থিযোপি পুৰিসাপি অলঙ্কতপটিযত্তা চিত্তকম্মৰূপকানি ৱিয সঞ্চৰন্তি. তত্ৰ চস্স ইট্ঠে আৰম্মণে লোভো, অনিট্ঠে পটিঘো, অসমপেক্খনে মোহো উপ্পজ্জতি, কাযসংসগ্গাপত্তিং ৱা আপজ্জতি, জীৱিতব্ৰহ্মচৰিযানং ৱা অন্তৰাযো হোতি. এৱং তং ঠানং অসপ্পাযং হোতি, ৱুত্তপ্পকাৰঅন্তৰাযাভাৱে সপ্পাযং. বোধিদস্সনেপি এসেৱ নযো. সঙ্ঘদস্সনম্পি সাত্থং. সচে পন অন্তোগামে মহামণ্ডপং কাৰেত্ৱা সব্বৰত্তিং ধম্মস্সৱনং কৰোন্তেসু মনুস্সেসু ৱুত্তপ্পকাৰেনেৱ জনসন্নিপাতো চেৱ অন্তৰাযো চ হোতি. এৱং তং ঠানং অসপ্পাযং, অন্তৰাযাভাৱে সপ্পাযং. মহাপৰিসাপৰিৱাৰানং থেৰানং দস্সনেপি এসেৱ নযো. অসুভদস্সনম্পি সাত্থং মগ্গফলাধিগমহেতুভাৱতো. দন্তকট্ঠত্থায সামণেৰং গহেত্ৱা গতদহৰভিক্খুনো ৱত্থুপেত্থ কথেতব্বং. এৱং সাত্থম্পি পনেতং পুৰিসস্স মাতুগামাসুভং অসপ্পাযং, মাতুগামস্স চ পুৰিসাসুভং. সভাগমেৱ সপ্পাযন্তি এৱং সপ্পাযপৰিগ্গণ্হনং সপ্পাযসম্পজঞ্ঞং নাম.

এৱং পৰিগ্গহিতসাত্থকসপ্পাযস্স পন অট্ঠতিংসায কম্মট্ঠানেসু অত্তনো চিত্তৰুচিযং কম্মট্ঠানসঙ্খাতং গোচৰং উগ্গহেত্ৱা ভিক্খাচাৰগোচৰে তং গহেত্ৱাৱ গমনং গোচৰসম্পজঞ্ঞং নাম.

অভিক্কমাদীসু পন অসম্মুয্হনং অসম্মোহসম্পজঞ্ঞং. তং এৱং ৱেদিতব্বং – ইধ ভিক্খু অভিক্কমন্তো ৱা পটিক্কমন্তো ৱা যথা অন্ধপুথুজ্জনা অভিক্কমাদীসু ‘‘অত্তা অভিক্কমতি, অত্তনা অভিক্কমো নিব্বত্তিতো’’তি ৱা, ‘‘অহং অভিক্কমামি, মযা অভিক্কমো নিব্বত্তিতো’’তি ৱা সম্মুয্হন্তি, তথা অসম্মুয্হন্তো ‘‘অভিক্কমামী’’তি চিত্তে উপ্পজ্জমানে তেনেৱ চিত্তেন সদ্ধিং চিত্তসমুট্ঠানা ৱাযোধাতু ৱিঞ্ঞত্তিং জনযমানা উপ্পজ্জতি, ইতি চিত্তকিৰিযৱাযোধাতুৱিপ্ফাৰৱসেন অযং কাযসম্মতো অট্ঠিসঙ্ঘাটো অভিক্কমতি, তস্সেৱং অভিক্কমতো একেকপদুদ্ধৰণে পথৱীধাতু, আপোধাতূতি দ্ৱে ধাতুযো ওমত্তা হোন্তি মন্দা, ইতৰা দ্ৱে অধিমত্তা হোন্তি বলৱতিযো. তথা অতিহৰণৱীতিহৰণেসু. ৱোস্সজ্জনে তেজোধাতু, ৱাযোধাতূতি দ্ৱে ধাতুযো ওমত্তা হোন্তি মন্দা, ইতৰা দ্ৱে অধিমত্তা বলৱতিযো. তথা সন্নিক্খেপনসন্নিৰুম্ভনেসু. তত্থ উদ্ধৰণে পৱত্তা ৰূপাৰূপধম্মা অতিহৰণং ন পাপুণন্তি, তথা অতিহৰণে পৱত্তা ৱীতিহৰণং, ৱীতিহৰণে পৱত্তা ৱোস্সজ্জনং, ৱোস্সজ্জনে পৱত্তা সন্নিক্খেপনং, সন্নিক্খেপনে পৱত্তা সন্নিৰুম্ভনং ন পাপুণন্তি. তত্থ তত্থেৱ পব্বপব্বং সন্নিসন্ধি ওধিওধি হুত্ৱা তত্তকপালে পক্খিত্ততিলং ৱিয পটপটাযন্তা ভিজ্জন্তি. তত্থ কো একো অভিক্কমতি, কস্স ৱা একস্স অভিক্কমনং? পৰমত্থতো হি ধাতূনংযেৱ গমনং, ধাতূনং ঠানং, ধাতূনং নিসজ্জনং, ধাতূনং সযনং. তস্মিং তস্মিঞ্হি কোট্ঠাসে সদ্ধিং ৰূপেন –

‘‘অঞ্ঞং উপ্পজ্জতে চিত্তং, অঞ্ঞং চিত্তং নিৰুজ্ঝতি;

অৱীচিমনুসম্বন্ধো, নদীসোতোৱ ৱত্ততী’’তি. (দী. নি. অট্ঠ. ১.২১৪; ম. নি. অট্ঠ. ১.১০৯; সং. নি. অট্ঠ. ৩.৫.৩৬৮);

এৱং অভিক্কমাদীসু অসম্মুয্হনং অসম্মোহসম্পজঞ্ঞং নামাতি. পচ্চযসম্পত্তিন্তি পচ্চযপাৰিপূৰিং. ইমে চত্তাৰোতি সীলসংৱৰো, সন্তোসো, ইন্দ্ৰিযসংৱৰো, সতিসম্পজঞ্ঞন্তি ইমে চত্তাৰো অৰঞ্ঞৱাসস্স সম্ভাৰা. ৱত্তব্বতং আপজ্জতীতি ‘‘অসুকস্স ভিক্খুনো অৰঞ্ঞে তিৰচ্ছানগতানং ৱিয ৱনচৰকানং ৱিয চ নিৱাসমত্তমেৱ, ন অৰঞ্ঞৱাসানুচ্ছৱিকা কাচি সম্মাপটিপত্তী’’তি অপৱাদৱসেন ৱত্তব্বতং, আৰঞ্ঞকেহি ৱা তিৰচ্ছানগতেহি ৱনচৰকৱিসভাগজনেহি ৱিপ্পটিপত্তিৱসেন ৱত্থব্বতং আপজ্জতি. ভেৰৱসদ্দং সাৱেন্তি, তাৱতা অপলাযন্তানং হত্থেহি সীসং…পে… কৰোন্তি. কাড়কসদিসত্তা কাড়কং, ৱীতিক্কমসঙ্খাতং থুল্লৱজ্জং. তিলকসদিসত্তা তিলকং, মিচ্ছাৱিতক্কসঙ্খাতং অণুমত্তৱজ্জং. তন্তি পীতিং. ৱিভূতভাৱেন উপট্ঠানতো খযতো সম্মসন্তো.

ৱিৱিত্তন্তি জনৱিৱিত্তং. তেনাহ ‘‘সুঞ্ঞ’’ন্তি. তং পন জনসদ্দনিগ্ঘোসাভাৱেন ৱেদিতব্বং সদ্দকণ্টকত্তা ঝানস্সাতি আহ ‘‘অপ্পসদ্দং অপ্পনিগ্ঘোসন্তি অত্থো’’তি. এতদেৱাতি নিস্সদ্দতংযেৱ. ৱিহাৰো পাকাৰপৰিচ্ছিন্নো সকলো আৱাসো. অড্ঢযোগো দীঘপাসাদো, ‘‘গৰুড়সণ্ঠানপাসাদো’’তিপি ৱদন্তি. পাসাদো চতুৰস্সপাসাদো. হম্মিযং মুণ্ডচ্ছদনপাসাদো. অট্টো পটিৰাজূনং পটিবাহনযোগ্গো চতুপ্পঞ্চভূমকো পতিস্সযৱিসেসো. মাড়ো এককূটসঙ্গহিতো অনেককোণৱন্তো পতিস্সযৱিসেসো. অপৰো নযো – ৱিহাৰো নাম দীঘমুখপাসাদো. অড্ঢযোগো একপস্সচ্ছদনকসেনাসনং. তস্স কিৰ একপস্সে ভিত্তি উচ্চতৰা হোতি, ইতৰপস্সে নীচা. এতেন তং একপস্সচ্ছদনকং হোতি. পাসাদো নাম আযতচতুৰস্সপাসাদো. হম্মিযং মুণ্ডচ্ছদনং চন্দিকঙ্গণযুত্তং. গুহা নাম কেৱলা পব্বতগুহা. লেণং দ্ৱাৰবদ্ধং পব্ভাৰং. মণ্ডপোতি সাখামণ্ডপো. আৱসথভূতং সেনাসনং ৱিহৰিতব্বট্ঠেন ৱিহাৰসেনাসনং. মসাৰকাদি মঞ্চপীঠং তত্থ অত্থৰিতব্বভিসি উপধানঞ্চ মঞ্চপীঠসম্বন্ধতো মঞ্চপীঠসেনাসনং. চিমিলিকাদি ভূমিযং সন্থৰিতব্বতায সন্থতসেনাসনং. অভিসঙ্খতাভাৱতো কেৱলং সযনস্স নিসজ্জায চ ওকাসভূতং ৰুক্খমূলাদি পটিক্কমিতব্বট্ঠানং ওকাসসেনাসনং. সেনাসনগ্গহণেন গহিতমেৱাতি ‘‘ৱিৱিত্তং সেনাসন’’ন্তি ইমিনা সেনাসনগ্গহণেন গহিতমেৱ সামঞ্ঞজোতনাভাৱতো.

যদি এৱং কস্মা ‘‘অৰঞ্ঞ’’ন্তি ৱুত্তন্তি আহ ‘‘ইমস্স পনা’’তিআদি. ভিক্খুনীনং ৱসেন আগতন্তি ইদং ৱিনযে তথা আগতং সন্ধায ৱুত্তং, অভিধম্মেপি (ৱিভ. ৫২৯) পন ‘‘অৰঞ্ঞন্তি নিক্খমিত্ৱা বহি ইন্দখিলা সব্বমেতং অৰঞ্ঞ’’ন্তি আগতমেৱ. তত্থ হি যং ন গামপ্পদেসন্তোগধং, তং অৰঞ্ঞন্তি নিপ্পৰিযাযৱসেন তথা ৱুত্তং. ধুতঙ্গনিদ্দেসে (ৱিসুদ্ধি. ১.৩১) যং ৱুত্তং, তং যুত্তং, তস্মা তত্থ ৱুত্তনযেন গহেতব্বন্তি অধিপ্পাযো. ৰুক্খমূলন্তি ৰুক্খসমীপং. ৱুত্তঞ্হেতং ‘‘যাৱতা মজ্ঝন্হিকে কালে সমন্তা ছাযা ফৰতি, নিৱাতে পণ্ণানি পতন্তি, এত্তাৱতা ৰুক্খমূল’’ন্তি. সেল-সদ্দো অৱিসেসতো পব্বতপৰিযাযোতি কত্ৱা ৱুত্তং ‘‘পব্বতন্তি সেল’’ন্তি, ন সিলামযমেৱ. পংসুমযাদিকো হি তিৱিধোপি পব্বতো এৱাতি. ৱিৱৰন্তি দ্ৱিন্নং পব্বতানং মিথো আসন্নতৰে ঠিতানং ওৱৰকাদিসদিসং ৱিৱৰং. একস্মিংযেৱ ৱা পব্বতে. উমঙ্গসদিসন্তি সুদুঙ্গাসদিসং. মনুস্সানং অনুপচাৰট্ঠানন্তি পকতিসঞ্চাৰৱসেন মনুস্সেহি ন সঞ্চৰিতব্বট্ঠানং. আদি-সদ্দেন ‘‘ৱনপত্থন্তি ৱনসণ্ডানমেতং সেনাসনানং অধিৱচনং. ৱনপত্থন্তি ভিংসনকানমেতং. ৱনপত্থন্তি সলোমহংসানমেতং. ৱনপত্থন্তি পৰিযন্তানমেতং. ৱনপত্থন্তি ন মনুস্সূপচাৰানমেতং সেনাসনানং অধিৱচন’’ন্তি (ৱিভ. ৫৩১) ইমং পাড়িপ্পদেসং সঙ্গণ্হাতি. অচ্ছন্নন্তি কেনচি ছদনেন অন্তমসো ৰুক্খসাখাযপি ন ছাদিতং. নিক্কড্ঢিত্ৱাতি নীহৰিত্ৱা. পব্ভাৰলেণসদিসেতি পব্ভাৰসদিসে, লেণসদিসে ৱা.

পিণ্ডপাতপৰিযেসনং পিণ্ডপাতো উত্তৰপদলোপেনাতি আহ ‘‘পিণ্ডপাতপৰিযেসনতো পটিক্কন্তো’’তি. পল্লঙ্কন্তি এত্থ পৰি-সদ্দো সমন্ততোতি এতস্মিং অত্থে, তস্মা ৱামোৰুং দক্খিণোৰুঞ্চ সমং ঠপেত্ৱা উভো পাদে অঞ্ঞমঞ্ঞং সম্বন্ধে কত্ৱা নিসজ্জা পল্লঙ্কন্তি আহ ‘‘সমন্ততো ঊৰুবদ্ধাসন’’ন্তি. ঊৰূনং বন্ধনৱসেন নিসজ্জা পল্লঙ্কং. আভুজিত্ৱাতি চ যথা পল্লঙ্কৱসেন নিসজ্জা হোতি, এৱং উভো পাদে আভুজিতে সমিঞ্জিতে কত্ৱা. তং পন উভিন্নং পাদানং তথাসম্বন্ধতাকৰণন্তি আহ ‘‘বন্ধিত্ৱা’’তি. হেট্ঠিমকাযস্স অনুজুকং ঠপনং নিসজ্জাৱচনেনেৱ বোধিতন্তি উজুং কাযন্তি এত্থ কায-সদ্দো উপৰিমকাযৱিসযোতি আহ ‘‘উপৰিমসৰীৰং উজুকং ঠপেত্ৱা’’তি. তং পন উজুকং ঠপনং সৰূপতো পযোজনতো চ দস্সেতুং ‘‘অট্ঠাৰসা’’তিআদি ৱুত্তং. ন পণমন্তীতি ন ওণমন্তি. ন পৰিপততীতি ন ৱিগচ্ছতি ৱীথিং ন লঙ্ঘেতি, ততো এৱ পুব্বেনাপৰং ৱিসেসসম্পত্তিযা কম্মট্ঠানং ৱুদ্ধিং ফাতিং গচ্ছতি. পৰিমুখন্তি এত্থ পৰি-সদ্দো অভি-সদ্দেন সমানত্থোতি আহ ‘‘কম্মট্ঠানাভিমুখ’’ন্তি, বহিদ্ধা পুথুত্তাৰম্মণতো নিৱাৰেত্ৱা কম্মট্ঠানংযেৱ পুৰক্খত্ৱাতি অত্থো. সমীপত্থো ৱা পৰি-সদ্দোতি দস্সেন্তো ‘‘মুখসমীপে ৱা কত্ৱা’’তি আহ. এত্থ চ যথা ‘‘ৱিৱিত্তং সেনাসনং ভজতী’’তিআদিনা ভাৱনানুৰূপং সেনাসনং দস্সিতং, এৱং নিসীদতীতি ইমিনা অলীনানুদ্ধচ্চপক্খিযো সন্তো ইৰিযাপথো দস্সিতো. ‘‘পল্লঙ্কং আভুজিত্ৱা’’তি ইমিনা নিসজ্জায দড়্হভাৱো. ‘‘পৰিমুখং সতিং উপট্ঠপেত্ৱা’’তি ইমিনা আৰম্মণপৰিগ্গহূপাযো.

পৰীতি পৰিগ্গহট্ঠো ‘‘পৰিণাযিকা’’তিআদীসু (ধ. স. ১৬, ২০) ৱিয. মুখন্তি নিয্যানট্ঠো ‘‘সুঞ্ঞতৱিমোক্খমুখ’’ন্তিআদীসু ৱিয. পটিপক্খতো নিগ্গমনট্ঠো হি নিয্যানট্ঠো, তস্মা পৰিগ্গহিতনিয্যানং সতিন্তি সব্বথা গহিতাসম্মোসং পৰিচ্চত্তসম্মোসং সতিং কত্ৱা, পৰমসতিনেপক্কং উপট্ঠপেত্ৱাতি অত্থো.

অভিজ্ঝাযতি গিজ্ঝতি অভিকঙ্খতি এতাযাতি অভিজ্ঝা, লোভো. লুজ্জনট্ঠেনাতি ভিজ্জনট্ঠেন, খণে খণে ভিজ্জনট্ঠেনাতি অত্থো. ৱিক্খম্ভনৱসেনাতি এত্থ ৱিক্খম্ভনং অনুপ্পাদনং অপ্পৱত্তনং পটিপক্খেন সুপ্পহীনত্তা. পহীনত্তাতি চ পহীনসদিসতং সন্ধায ৱুত্তং ঝানস্স অনধিগতত্তা. তথাপি নযিদং চক্খুৱিঞ্ঞাণং ৱিয সভাৱতো ৱিগতাভিজ্ঝং, অথ খো ভাৱনাৱসেন. তেনাহ ‘‘ন চক্খুৱিঞ্ঞাণসদিসেনা’’তি. এসেৱ নযোতি যথা চক্খুৱিঞ্ঞাণং সভাৱেন ৱিগতাভিজ্ঝং অব্যাপন্নঞ্চ ন ভাৱনায ৱিক্খম্ভিতত্তা, ন এৱমিদং. ইদং পন চিত্তং ভাৱনায পৰিসোধিতত্তা অব্যাপন্নং ৱিগতথিনমিদ্ধং অনুদ্ধতং নিব্বিচিকিচ্ছঞ্চাতি অত্থো. পুৰিমপকতিন্তি পৰিসুদ্ধপণ্ডৰসভাৱং. ‘‘যা তস্মিং সমযে চিত্তস্স অকল্যতা’’তিআদিনা (ধ. স. ১১৬২; ৱিভ. ৫৪৬) থিনস্স, ‘‘যা তস্মিং সমযে কাযস্স অকল্যতা’’তিআদিনা (ধ. স. ১১৬৩; ৱিভ. ৫৪৬) চ মিদ্ধস্স অভিধম্মে নিদ্দিট্ঠত্তা ৱুত্তং ‘‘থিনং চিত্তগেলঞ্ঞং, মিদ্ধং চেতসিকগেলঞ্ঞ’’ন্তি. সতিপি হি অঞ্ঞমঞ্ঞং অৱিপ্পযোগে চিত্তকাযলহুতাদীনং ৱিয চিত্তচেতসিকানং যথাক্কমং তংতংৱিসেসস্স যা তেসং অকল্যতাদীনং ৱিসেসপচ্চযতা, অযমেতেসং সভাৱোতি দট্ঠব্বং. আলোকসঞ্ঞীতি এত্থ অতিসযত্তৱিসিট্ঠঅত্থিঅত্থাৱবোধকোযমীকাৰোতি দস্সেন্তো আহ ‘‘ৰত্তিম্পি…পে… সমন্নাগতো’’তি. ইদং উভযন্তি সতিসম্পজঞ্ঞমাহ.

অতিক্কমিত্ৱাতি ৱিক্খম্ভনৱসেন পজহিত্ৱা. কথমিদং কথমিদন্তি পৱত্তিযা কথংকথা, ৱিচিকিচ্ছা, সা এতস্স অত্থীতি কথংকথী, ন কথংকথীতি অকথংকথী, নিব্বিচিকিচ্ছো. লক্খণাদিভেদতোতি এত্থ আদি-সদ্দেন পচ্চযপৰিহানপ্পহাযকাদীনম্পি সঙ্গহো দট্ঠব্বো. তেপি হি পভেদতো দট্ঠব্বাতি. উচ্ছিন্দিত্ৱা পাতেন্তীতি এত্থ উচ্ছিন্দনং পাতনঞ্চ তাসং পঞ্ঞানং অনুপ্পন্নানং উপ্পজ্জিতুং অপ্পদানমেৱ. ইতি মহগ্গতানুত্তৰপঞ্ঞানং একচ্চায চ পৰিত্তপঞ্ঞায অনুপ্পত্তিহেতুভূতা নীৱৰণধম্মা ইতৰায চ সমত্থতং ৱিহনন্তিযেৱাতি ‘‘পঞ্ঞায দুব্বলীকৰণা’’তি ৱুত্তা. অপ্পেন্তোতি নিগমেন্তো.

অত্তন্তপসুত্তৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.