১. ভণ্ডগামৱগ্গো
১-২. অনুবুদ্ধসুত্তাদিৱণ্ণনা
১-২. চতুক্কনিপাতস্স পঠমে অনুবোধো পুব্বভাগিযং ঞাণং, পটিৱেধো অনুবোধেন অভিসমযো. তত্থ যস্মা অনুবোধপুব্বকো পটিৱেধো অনুবোধেন ৱিনা ন হোতি. অনুবোধো হি একচ্চো পটিৱেধসম্বদ্ধো, তদুভযাভাৱহেতুকঞ্চ ৱট্টে সংসৰণং, তস্মা ৱুত্তং পাড়িযং ‘‘অননুবোধা…পে… তুম্হাকঞ্চা’’তি. পটিসন্ধিগ্গহণৱসেন ভৱতো ভৱন্তৰূপগমনং সন্ধাৱনং, অপৰাপৰং চৱনূপপজ্জনৱসেন সঞ্চৰণং সংসৰণন্তি আহ ‘‘ভৱতো’’তিআদি. সন্ধাৱিতসংসৰিতপদানং কম্মসাধনতং সন্ধাযাহ ‘‘মযা চ তুম্হেহি চা’’তি পঠমৱিকপ্পে. দুতিযৱিকপ্পে পন ভাৱসাধনতং হদযে কত্ৱা ‘‘মমঞ্চেৱ তুম্হাকঞ্চা’’তি যথাৰুতৱসেনেৱ ৱুত্তং. দীঘৰজ্জুনা বদ্ধসকুণং ৱিয ৰজ্জুহত্থো পুৰিসো দেসন্তৰং তণ্হাৰজ্জুনা বদ্ধং সত্তসন্তানং অভিসঙ্খাৰো ভৱন্তৰং নেতি এতাযাতি ভৱনেত্তি. তেনাহ ‘‘ভৱৰজ্জূ’’তিআদী.
ৱট্টদুক্খস্স অন্তকৰোতি সকলৱট্টদুক্খস্স সকসন্তানে পৰসন্তানে চ ৱিনাসকৰো অভাৱকৰো. বুদ্ধচক্খুধম্মচক্খুদিব্বচক্খুমংসচক্খুসমন্তচক্খুসঙ্খাতেহি পঞ্চহি চক্খূহি চক্খুমা. সৱাসনানং কিলেসানং সমুচ্ছিন্নত্তা সাতিসযং কিলেসপৰিনিব্বানেন পৰিনিব্বুতো. দুতিযং উত্তানমেৱ.
অনুবুদ্ধসুত্তাদিৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৩-৪. পঠমখতসুত্তাদিৱণ্ণনা
৩-৪. ততিযে কলিন্তি অপৰাধং. ৱিচিনাতীতি আচিনোতি পসৱতি. তেন চ কলিনা সুখং ন পটিলভতীতি তেন অপৰাধেন সুখং ন ৱিন্দতি. নিন্দিযপ্পসংসায হি পসংসিযনিন্দায চ সমকোৱ ৱিপাকো. পসংসিযনিন্দাতি চ সম্পন্নগুণপৰিধংসনৱসেন পৱত্তিযা মহাসাৱজ্জতায কটুকতৰৱিপাকা. নিন্দিযপ্পসংসা পন কথং তায সমৱিপাকাতি চে? তস্মিং অৱিজ্জমানগুণসমাৰোপনেন অত্তনো পৰেসঞ্চ মিচ্ছাপটিপত্তিহেতুভাৱতো পসংসিযেন তস্স সব্ভাৱকৰণতো চ. লোকেপি হি অসূৰং সূৰেন সমং কৰোন্তো গাৰয্হো হোতি, পগেৱ দুপ্পটিপন্নং সুপ্পটিপন্নেন সমং কৰোন্তোতি. সকেন ধনেনাতি অত্তনো সাপতেয্যেন. অপ্পমত্তকোৱ কলীতি দিট্ঠধম্মিকত্তা সপ্পটিকাৰত্তা চ অপ্পমত্তকো অপৰাধো. অযং…পে… মহন্ততৰো কলি কতূপচিতত্তা সম্পৰাযিকত্তা অপ্পটিকাৰত্তা চ.
নিৰব্বুদোতি গণনাৱিসেসো এসোতি আহ ‘‘নিৰব্বুদগণনাযা’’তি, সতসহস্সং নিৰব্বুদাতি অত্থো. নিৰব্বুদপৰিমাণং পন ৱস্সগণনায এৱং ৱেদিতব্বং. যথেৱ হি সতং সতসহস্সানং কোটি হোতি, এৱং সতং সতসহস্সানং কোটিযো পকোটি নাম হোতি, সতং সতসহস্সানং পকোটিযো কোটিপকোটি, সতং সতসহস্সকোটিপকোটিযো নহুতং, সতং সতসহস্সনহুতানি নিন্নহুতং, সতং সতসহস্সনিন্নহুতানি একং অব্বুদং, ততো ৱীসতিগুণিতং নিৰব্বুদং. যং অৰিযে গৰহন্তো নিৰযং উপপজ্জতীতি অৰিযে গৰহন্তো যং নিৰব্বুদসঙ্খাতং নিৰযং উপপজ্জতি, নিৰব্বুদোতি চ পাটিযেক্কো নিৰযো নত্থি, অৱীচিম্হিযেৱ পন নিৰব্বুদগণনায পচ্চিতব্বট্ঠানস্সেতং নামং. চতুত্থং উত্তানমেৱ.
পঠমখতসুত্তাদিৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৫. অনুসোতসুত্তৱণ্ণনা
৫. পঞ্চমে অনুসোতং গচ্ছতীতি সংসাৰসোতস্স অনুকূলভাৱেন গচ্ছতি. পচ্চনীকপটিপত্তিযাতি সংসাৰসোতস্স পটিকূলৱসেন পৱত্তনিব্বিদানুপস্সনাদিপটিপত্তিযা. ঠিতসভাৱোতি অচলপ্পসাদাদিসমন্নাগমেন ঠিতসভাৱো. অনাগামী হি অস্সদ্ধিযেহি কামৰাগব্যাপাদেহি অকম্পনিযচিত্ততায তম্হা লোকা অনাৱত্তিধম্মতায চ ঠিতসভাৱো নাম. ওঘং তৰিত্ৱাতি কামোঘাদিচতুব্বিধং ওঘং অতিক্কমিত্ৱা. পৰতীৰং গতোতি নিব্বানপাৰং গতো. ব্ৰাহ্মণোতি বাহিতপাপতায ব্ৰাহ্মণোতি সঙ্খং গতো খীণাসৱো. তেনাহ ‘‘সেট্ঠো নিদ্দোসো’’তি. পঞ্চৱেৰকম্মন্তি পাণাতিপাতাদিপঞ্চদুচ্চৰিতং. সহাপি দুক্খেন সহাপি দোমনস্সেনাতি কিলেসপৰিযুট্ঠানে সতি উপ্পন্নেন দুক্খদোমনস্সেন সদ্ধিম্পি. পৰিপুণ্ণন্তি তিস্সন্নং সিক্খানং একাযপি অনূনং. পৰিসুদ্ধন্তি নিৰুপক্কিলেসং. ব্ৰহ্মচৰিযন্তি সেট্ঠচৰিযং. ইমিনা ৱাৰেন সোতাপন্নসকদাগামিনো কথিতা. কিং পন তে ৰুদন্তা ব্ৰহ্মচৰিযং চৰন্তীতি? আম, কিলেসৰোদনেন ৰোদন্তা চৰন্তি নাম, সীলসম্পন্নো পুথুজ্জনভিক্খু এত্থেৱ সঙ্গহিতো.
চেতোৱিমুত্তিন্তি ফলসমাধিং. পঞ্ঞাৱিমুত্তিন্তি ফলঞাণং. ছহাকাৰেহি পাৰগতোতি অভিঞ্ঞাপাৰগূ, পৰিঞ্ঞাপাৰগূ, ভাৱনাপাৰগূ, পহানপাৰগূ, সচ্ছিকিৰিযাপাৰগূ, সমাপত্তিপাৰগূতি এৱং ছহি আকাৰেহি সব্বধম্মানং পাৰং পৰিযোসানং গতো. সেসমেত্থ সুৱিঞ্ঞেয্যমেৱ.
অনুসোতসুত্তৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৬. অপ্পস্সুতসুত্তৱণ্ণনা
৬. ছট্ঠে অপ্পকং সুতং হোতীতি নৱঙ্গসত্থুসাসনে কিঞ্চিদেৱ সুতং হোতি. তদেৱ নৱঙ্গসত্থুসাসনং দস্সেতুং ‘‘সুত্তং গেয্য’’ন্তিআদি ৱুত্তং. তত্থ সুত্তাদীনি ৱিভজিত্ৱা দস্সেন্তো ‘‘উভতোৱিভঙ্গনিদ্দেসক্খন্ধকপৰিৱাৰা’’তিআদিমাহ. কথং পনাযং ৱিভাগো যুজ্জেয্য. সগাথকঞ্হি সুত্তং গেয্যং, নিগ্গাথকং সুত্তং ৱেয্যাকৰণং. তদুভযৱিনিমুত্তঞ্চ সুত্তং উদানাদিৱিসেসসঞ্ঞাৰহিতং নত্থি, যং সুত্তঙ্গং সিযা. মঙ্গলসুত্তাদীনঞ্চ (খু. পা. ৫.১ আদযো; সু. নি. ২৬১ আদযো) সুত্তঙ্গসঙ্গহো ন সিযা গাথাভাৱতো ধম্মপদাদীনং ৱিয. গেয্যঙ্গসঙ্গহো ৱা সিযা সগাথকত্তা সগাথাৱগ্গস্স ৱিয. তথা উভতোৱিভঙ্গাদীসু সগাথকপ্পদেসানন্তি? ৱুচ্চতে –
‘‘সুত্তন্তি সামঞ্ঞৱিধি, ৱিসেসৱিধযো পৰে;
সনিমিত্তা নিৰুড়্হত্তা, সহতাঞ্ঞেন নাঞ্ঞতো’’. (নেত্তি. অট্ঠ. সঙ্গহৱাৰৱণ্ণনা; দী. নি. টী. ১.পঠমমহাসঙ্গীতিকথাৱণ্ণনা; সাৰত্থ. টী. ১.পঠমমহাসঙ্গীতিকথাৱণ্ণনা)
সব্বস্সপি হি বুদ্ধৱচনস্স সুত্তন্তি অযং সামঞ্ঞৱিধি. তেনেৱাহ আযস্মা মহাকচ্চানো নেত্তিযং (নেত্তি. সঙ্গহৱাৰো) ‘‘নৱৱিধসুত্তন্তপৰিযেট্ঠী’’তি. এত্তকং তস্স ভগৱতো সুত্তাগতং সুত্তপৰিযাপন্নং (পাচি. ৬৫৫, ১২৪২) সকৱাদে পঞ্চ সুত্তসতানীতি (ধ. স. অট্ঠ. নিদানকথা; কথা. অট্ঠ. নিদানকথা) এৱমাদি চ এতস্স অত্থস্স সাধকং. ৱিসেসৱিধযো পৰে সনিমিত্তা তদেকদেসেসু গেয্যাদযো ৱিসেসৱিধযো তেন তেন নিমিত্তেন পতিট্ঠিতা. তথা হি গেয্যস্স সগাথকত্তং তব্ভাৱনিমিত্তং. লোকেপি হি সসিলোকং সগাথকং ৱা চুণ্ণিযগন্থং ‘‘গেয্য’’ন্তি ৱদন্তি. গাথাৱিৰহে পন সতি পুচ্ছং কত্ৱা ৱিস্সজ্জনভাৱো ৱেয্যাকৰণস্স তব্ভাৱনিমিত্তং. পুচ্ছাৱিস্সজ্জনঞ্হি ‘‘ব্যাকৰণ’’ন্তি ৱুচ্চতি. ব্যাকৰণমেৱ ৱেয্যাকৰণং. এৱং সন্তে সগাথকাদীনম্পি পুচ্ছং কত্ৱা ৱিস্সজ্জনৱসেন পৱত্তানং ৱেয্যাকৰণভাৱো আপজ্জতীতি? নাপজ্জতি গেয্যাদিসঞ্ঞানং অনোকাসভাৱতো, ‘‘গাথাৱিৰহে সতী’’তি ৱিসেসিতত্তা চ. তথা হি ধম্মপদাদীসু কেৱলং গাথাবন্ধেসু সগাথকত্তেপি সোমনস্সঞাণমযিকগাথাযুত্তেসু ‘‘ৱুত্তং হেত’’ন্তিআদীৱচনসম্বন্ধেসু অব্ভুতধম্মপ্পটিসংযুত্তেসু চ সুত্তৱিসেসেসু যথাক্কমং গাথাউদানইতিৱুত্তকঅব্ভুতধম্মসঞ্ঞা পতিট্ঠিতা, তথা সতিপি গাথাবন্ধভাৱে ভগৱতো অতীতাসু জাতীসু চৰিযানুভাৱপ্পকাসকেসু জাতকসঞ্ঞা, সতিপি পঞ্হৱিস্সজ্জনভাৱে সগাথকত্তে চ কেসুচি সুত্তন্তেসু ৱেদস্স লভাপনতো ৱেদল্লসঞ্ঞা পতিট্ঠিতাতি এৱং তেন তেন সগাথকত্তাদিনা নিমিত্তেন তেসু তেসু সুত্তৱিসেসেসু গেয্যাদিসঞ্ঞা পতিট্ঠিতাতি ৱিসেসৱিধযো সুত্তঙ্গতো পৰে গেয্যাদযো. যং পনেত্থ গেয্যঙ্গাদিনিমিত্তৰহিতং, তং সুত্তঙ্গং ৱিসেসসঞ্ঞাপৰিহাৰেন সামঞ্ঞসঞ্ঞায পৱত্তনতো. ননু চ সগাথকং সুত্তং গেয্যং, নিগ্গাথকং সুত্তং ৱেয্যাকৰণন্তি সুত্তঙ্গং ন সম্ভৱতীতি চোদনা তদৱত্থাৱাতি? ন তদৱত্থা সোধিতত্তা. সোধিতঞ্হি পুব্বে ‘‘গাথাৱিৰহে সতি পুচ্ছাৱিস্সজ্জনভাৱো ৱেয্যাকৰণস্স তব্ভাৱনিমিত্ত’’ন্তি.
যঞ্চ ৱুত্তং – ‘‘গাথাভাৱতো মঙ্গলসুত্তাদীনং সুত্তঙ্গসঙ্গহো ন সিযা’’তি, তং ন, নিৰুড়্হত্তা. নিৰুড়্হো হি মঙ্গলসুত্তাদীনং সুত্তভাৱো. ন হি তানি ধম্মপদবুদ্ধৱংসাদযো ৱিয গাথাভাৱেন পঞ্ঞাতানি, অথ খো সুত্তভাৱেনেৱ, তেনেৱ হি অট্ঠকথাযং ‘‘সুত্তনামক’’ন্তি নামগ্গহণং কতং. যং পন ৱুত্তং ‘‘সগাথকত্তা গেয্যঙ্গসঙ্গহো সিযা’’তি, তদপি নত্থি, যস্মা সহতাঞ্ঞেন. সহ গাথাহীতি হি সগাথকং. সহভাৱো নাম অত্থতো অঞ্ঞেন হোতি, ন চ মঙ্গলসুত্তাদীসু গাথাৱিনিমুত্তো কোচি সুত্তপ্পদেসো অত্থি, যো ‘‘সহ গাথাহী’’তি ৱুচ্চেয্য, ন চ সমুদাযো নাম কোচি অত্থি. যদপি ৱুত্তং – ‘‘উভতোৱিভঙ্গাদীসু সগাথকপ্পদেসানং গেয্যঙ্গসঙ্গহো সিযা’’তি, তদপি ন, অঞ্ঞতো. অঞ্ঞা এৱ হি তা গাথা জাতকাদিপৰিযাপন্নত্তা. অতো ন তাহি উভতোৱিভঙ্গাদীনং গেয্যঙ্গভাৱোতি. এৱং সুত্তাদীনং অঙ্গানং অঞ্ঞমঞ্ঞং সঙ্কৰাভাৱো ৱেদিতব্বো. অযমেত্থ সঙ্খেপো, ৱিত্থাৰো পন সমন্তপাসাদিকায ৱিনযসংৱণ্ণনায সাৰত্থদীপনিযা (সাৰত্থ. টী. ১.পঠমমহাসঙ্গীতিকথাৱণ্ণনা) অম্হেহি পকাসিতো, ইচ্ছন্তেহি ততোযেৱ গহেতব্বো.
ন অত্থমঞ্ঞায ধম্মমঞ্ঞায ধম্মানুধম্মপ্পটিপন্নো হোতীতি অট্ঠকথাঞ্চ পাড়িঞ্চ জানিত্ৱা লোকুত্তৰধম্মস্স অনুৰূপধম্মং পুব্বভাগপ্পটিপদং পটিপন্নো ন হোতীতি এৱমেত্থ সম্বন্ধো ৱেদিতব্বো. তেনেৱাহ ‘‘ন অত্থমঞ্ঞায ধম্মমঞ্ঞাযাতি অট্ঠকথঞ্চ পাড়িঞ্চ জানিত্ৱা…পে… ন পটিপন্নো হোতী’’তি.
অপ্পস্সুতসুত্তৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৭. সোভনসুত্তৱণ্ণনা
৭. সত্তমে পঞ্ঞাৱেয্যত্তিযেনাতি সচ্চসম্পটিৱেধাদিপঞ্ঞাৱেয্যত্তিযেন. ৱিনযং উপেতাতি তদঙ্গাদিৱসেন কিলেসানং ৱিনযং উপেতা. ৱেসাৰজ্জেনাতি সাৰজ্জকৰানং দিট্ঠিৱিচিকিচ্ছাদিপাপধম্মানং ৱিগমনতো ৱেসাৰজ্জেন, সাৰজ্জৰহিতেনাতি অত্থো. তেপিটকৱসেন বহু সুতং এতেসন্তি বহুস্সুতা. তমেৱ পৰিযত্তিধম্মং ধাৰেন্তি সুৱণ্ণভাজনে পক্খিত্তসীহৱসং ৱিয ৱিনস্সন্তং অকত্ৱা সুপ্পগুণসুপ্পৱত্তিভাৱেন হদযে ঠপেন্তীতি ধম্মধৰা. এদিসা চ অত্তনা সুতস্স ধম্মস্স আধাৰভূতা নাম হোন্তীতি আহ ‘‘সুতধম্মানং আধাৰভূতা’’তি.
সোভনসুত্তৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৮. ৱেসাৰজ্জসুত্তৱণ্ণনা
৮. অট্ঠমে ব্যামোহৱসেন সৰণপৰিযেসনং সাৰজ্জনং সাৰদো, ব্যামোহভযং. ৱিগতো সাৰদো এতস্সাতি ৱিসাৰদো, তস্স ভাৱো ৱেসাৰজ্জং. তং পন ঞাণসম্পদং, পহানসম্পদং, দেসনাৱিসেসসম্পদং খেমঞ্চ নিস্সায পৱত্তং চতুব্বিধপচ্চৱেক্খণঞাণং. তেনাহ ‘‘চতূসু ঠানেসূ’’তিআদি. উসভস্স ইদন্তি আসভং, সেট্ঠট্ঠানং. সব্বঞ্ঞুতপটিজাননৱসেন অভিমুখং গচ্ছন্তি, অট্ঠ ৱা পৰিসা উপসঙ্কমন্তীতি আসভা, পুব্ববুদ্ধা. ইদং পনাতি বুদ্ধানং ঠানং সব্বঞ্ঞুতমেৱ ৱদতি. তিট্ঠমানোৱাতি অৱদন্তোপি তিট্ঠমানোৱ পটিজানাতি নামাতি অত্থো. উপগচ্ছতীতি অনুজানাতি.
অট্ঠসু পৰিসাসূতি ‘‘অভিজানামি খো পনাহং, সাৰিপুত্ত, অনেকসতং খত্তিযপৰিসং উপসঙ্কমিতা…পে… ব্ৰাহ্মণপৰিসং গহপতিপৰিসং, সমণপৰিসং, চাতুমহাৰাজিকপৰিসং, তাৱতিংসপৰিসং, মাৰপৰিসং, ব্ৰহ্মপৰিসং উপসঙ্কমিতা, তত্ৰপি মযা সন্নিসিন্নপুব্বঞ্চেৱ সল্লপিতপুব্বঞ্চ সাকচ্ছা চ সমাপজ্জিতপুব্বা. তত্ৰ ৱত মং ‘ভযং ৱা সাৰজ্জং ৱা ওক্কমিস্সতী’তি নিমিত্তমেতং, সাৰিপুত্ত, ন সমনুপস্সামী’’তি (ম. নি. ১.১৫১) এৱং ৱুত্তপৰিসাসু. অভীতনাদং নদতীতি পৰতো দস্সিতঞাণযোগেন ৱিসাৰদো অহন্তি অভীতনাদং নদতি. সীহনাদসুত্তেনাতি খন্ধৱগ্গে আগতেন সীহনাদসুত্তেন.
‘‘দেৱমনুস্সানং চতুচক্কং ৱত্ততী’’তি (অ. নি. ৪.৩১) সুত্তসেসেন সপ্পুৰিসূপনিস্সযাদিফলসম্পত্তিপৱত্তি ৱুত্তা, পুৰিমসপ্পুৰিসূপনিস্সযাদিউপনিস্সযা পচ্ছিমসপ্পুৰিসূপনিস্সযাদিসম্পত্তিপৱত্তি ৱা ৱুত্তা. আদি-সদ্দেন তত্থ চ চক্কসদ্দস্স গহণং ৱেদিতব্বং. ৱিচক্কসণ্ঠানা অসনি এৱ অসনিৱিচক্কং. উৰচক্কাদীসূতি আদি-সদ্দেন আণাসমূহাদীসুপি চক্কসদ্দস্স পৱত্তি ৱেদিতব্বা. ‘‘সঙ্ঘভেদং কৰিস্সাম চক্কভেদ’’ন্তিআদীসু (পাৰা. ৪০৯; চূড়ৱ. ৩৪৩) হি আণা ‘‘চক্ক’’ন্তি ৱুত্তা. ‘‘দেৱচক্কং অসুৰচক্ক’’ন্তিআদীসু সমূহোতি.
পটিৱেধনিট্ঠত্তা অৰহত্তমগ্গঞাণং পটিৱেধোতি ‘‘ফলক্খণে উপ্পন্নং নামা’’তি ৱুত্তং. তেন পটিলদ্ধস্সপি দেসনাঞাণস্স কিচ্চনিপ্ফত্তি পৰস্স বুজ্ঝনমত্তেন হোতীতি ‘‘অঞ্ঞাসিকোণ্ডঞ্ঞস্স সোতাপত্তি…পে… ফলক্খণে পৱত্তং নামা’’তি ৱুত্তং. ততো পৰং পন যাৱ পৰিনিব্বানা দেসনাঞাণপ্পৱত্তি তস্সেৱ পৱত্তিতস্স ধম্মচক্কস্স ঠানন্তি ৱেদিতব্বং.
দস্সিতধম্মেসূতি ৱুত্তধম্মেসু. ৱচনমত্তমেৱ হি তেসং, ন পন দস্সনং তাদিসস্সেৱ ধম্মস্স অভাৱতো. ভগৱতো এৱ ৱা ‘‘ইমে ধম্মা অনভিসম্বুদ্ধো’’তি পৰস্স ৱচনৱসেন দস্সিতধম্মেসু. ‘‘ধম্মপটিসম্ভিদা’’তিআদীসু (ৱিভ. ৭১৮-৭২১) ৱিয ধম্ম-সদ্দো হেতুপৰিযাযোতি আহ ‘‘সহধম্মেনাতি সহেতুনা’’তি. হেতূতি চ উপপত্তিসাধনহেতু ৱেদিতব্বো, ন কাৰকো, সম্পাপকো ৱা. নিমিত্তন্তি চোদনায কাৰণং. তত্থ চোদকো চোদনং কৰোতীতি কাৰণং, ধম্মো চোদনং কৰোতি এতেনাতি কাৰণং. তেনাহ ‘‘পুগ্গলোপী’’তিআদি. খেমন্তি কেনচি অপ্পটিবাহিযভাৱেন অনুপদ্দুতং.
অন্তৰাযো এতেসং অত্থি, অন্তৰাযে ৱা নিযুত্তাতি অন্তৰাযিকা. এৱংভূতা পন তে যস্মা অন্তৰাযকৰা নাম হোন্তি, তস্মা আহ ‘‘অন্তৰাযং কৰোন্তীতি অন্তৰাযিকা’’তি. অসঞ্চিচ্চ ৱীতিক্কমে নাতিসাৱজ্জাতি কত্ৱা ৱুত্তং ‘‘সঞ্চিচ্চ ৱীতিক্কন্তা’’তি. সত্ত আপত্তিক্খন্ধাতিআদি নিদস্সনমত্তং ইতৰেসম্পি চতুন্নং ‘‘অন্তৰাযিকা’’তি ৱুত্তধম্মানং তব্ভাৱে ব্যভিচাৰাভাৱতো. ইধ পন মেথুনধম্মো অধিপ্পেতোতি ইদং অট্ঠুপ্পত্তিৱসেন ৱুত্তং অৰিট্ঠসিক্খাপদং (পাচি. ৪১৭) ৱিয. যস্মা তংখণম্পি কামানং আদীনৱং দিস্ৱা ৱিৰতো হোতি চে, ৱিসেসং অধিগচ্ছতি, ন কামেসু আসত্তো, তস্মা ৱুত্তং ‘‘মেথুন…পে…অন্তৰাযো হোতী’’তি. তত্থ যস্স কস্সচীতি ন কেৱলং পব্বজিতস্সেৱ, অথ খো যস্স কস্সচি. তথা হি ৱুত্তং ‘‘মেথুনমনুযুত্তস্স, মুস্সতেৱাপি সাসন’’ন্তি (সু. নি. ৮২০).
তস্মিং অনিয্যানিকধম্মেতি তস্মিং পৰেহি পৰিকপ্পিতঅনিয্যানিকধম্মনিমিত্তং. নিমিত্তত্থে হি ইদং কম্মসংযোগে ভুম্মং.
উপনিবদ্ধাতি ৱিৰচিতা. তেনাহ ‘‘অভিসঙ্খতা’’তি. পুথুভাৱন্তি বহুভাৱং. পুথূহি ৱা সিতাতি বহূহি সমণব্ৰাহ্মণেহি সিতা উপনিবদ্ধা.
ৱেসাৰজ্জসুত্তৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৯. তণ্হুপ্পাদসুত্তৱণ্ণনা
৯. নৱমে ভৱতি এতেন আৰোগ্যন্তি ভৱো, গিলানপচ্চযো. পৰিৱুদ্ধো ভৱো অভৱো. ৱুদ্ধিঅত্থো হি অযমকাৰো যথা ‘‘সংৱৰাসংৱৰো, ফলাফল’’ন্তি চ. সপ্পিনৱনীতাদীনীতি আদি-সদ্দেন তেলমধুফাণিতাদীনং গহণং. সপ্পিনৱনীতাদিগ্গহণঞ্চেত্থ নিদস্সনমত্তং, সব্বস্সপি গিলানপচ্চযস্স সঙ্গহো দট্ঠব্বো. ভৱাভৱোতি ৱা খুদ্দকো চেৱ মহন্তো চ উপপত্তিভৱো ৱেদিতব্বো. তেনেৱাহ ‘‘সম্পত্তিভৱেসূ’’তিআদি. ভৱোতি ৱা সম্পত্তি, অভৱোতি ৱিপত্তি. ভৱোতি ৱুদ্ধি, অভৱোতি হানি. তংনিমিত্তঞ্চ তণ্হা উপ্পজ্জতীতি ৱুত্তং ‘‘ভৱাভৱহেতু ৱা’’তি.
তণ্হাদুতিযোতি তণ্হাসহাযো. তণ্হা হি নিৰুদককন্তাৰে মৰীচিকায উদকসঞ্ঞা ৱিয পিপাসাভিভূতং তসিতং সত্তং অস্সাসদস্সনৱসেন সহাযকিচ্চং কৰোন্তী ভৱাদীসু অনিব্বিন্নং কত্ৱা পৰিব্ভমাপেতি. তথা হি তং পপাতকং অচিন্তেত্ৱা মধুগ্গণ্হনকলুদ্দকা ৱিয অনেকাদীনৱাকুলেসু ভৱেসু আনিসংসমেৱ দস্সেন্তী অনত্থজালে সা পৰিব্ভমাপেতি, তস্মা তণ্হা ‘‘পুৰিসস্স দুতিযা’’তি ৱুত্তা. ননু চ অঞ্ঞেপি কিলেসাদযো ভৱনিব্বত্তিপচ্চযাতি? সচ্চমেতং, ন পন তথা ৱিসেসপচ্চযো, যথা তণ্হা. তথা হি সা কুসলেহি ৱিনা অকুসলেহি, কামাৱচৰাদিকুসলেহি চ ৱিনা ৰূপাৱচৰাদিকুসলেহি ভৱনিব্বত্তিযা ৱিসেসপচ্চযো. যতো সমুদযসচ্চন্তি ৱুচ্চতীতি. ইত্থভাৱঞ্ঞথাভাৱন্তি ইত্থভাৱো চ অঞ্ঞথাভাৱো চ ইত্থভাৱঞ্ঞথাভাৱো, সো এতস্স অত্থীতি ইত্থভাৱঞ্ঞথাভাৱো, সংসাৰো, তং ইত্থভাৱঞ্ঞথাভাৱং. তত্থ ইত্থভাৱো মনুস্সত্তং, অঞ্ঞথাভাৱো ততো অৱসিট্ঠসত্তাৱাসা. ইত্থভাৱো ৱা তেসং তেসং সত্তানং পচ্চুপ্পন্নো অত্তভাৱো, অঞ্ঞথাভাৱো অনাগতত্তভাৱো. এৱৰূপো ৱা অঞ্ঞোপি অত্তভাৱো ইত্থভাৱো, ন এৱৰূপো অঞ্ঞথাভাৱো. তেনেৱাহ ‘‘ইত্থভাৱঞ্ঞথাভাৱন্তি এত্থ ইত্থভাৱো নাম অযং অত্তভাৱো’’তিআদি. সংসৰণং সংসাৰো.
‘‘খন্ধানঞ্চ পটিপাটি, ধাতুআযতনান চ;
অব্বোচ্ছিন্নং ৱত্তমানা, সংসাৰোতি পৱুচ্চতি’’. (ৱিসুদ্ধি. ২.৬১৯; দী. নি. অট্ঠ. ২.৯৫ অপসাদনাৱণ্ণনা; সং. নি. অট্ঠ. ২.২.৬০; অ. নি. অট্ঠ. ২.৪.১৯৯; ধ. স. অট্ঠ. নিদানকথা; ৱিভ. অট্ঠ. ২২৬ সঙ্খাৰপদনিদ্দেসো; সু. নি. অট্ঠ. ২.৫২৩; উদা. অট্ঠ. ৩৯; ইতিৱু. অট্ঠ. ১৪);
তেনাহ ‘‘খন্ধধাতুআযতনানং পটিপাটি’’ন্তি, খন্ধধাতুআযতনানং হেতুফলভাৱেন অপৰাপৰপ্পৱত্তিন্তি অত্থো.
এৱমাদীনৱং ঞত্ৱাতি এত্থ এতমাদীনৱং ঞত্ৱাতিপি পঠন্তি, এতং সকলৱট্টদুক্খস্স সম্ভৱং সমুদযং তণ্হং আদীনৱং ঞত্ৱাতি অত্থো. অথ ৱা এৱমাদীনৱং ঞত্ৱাতি এতং যথাৱুত্তং সংসাৰানতিৱত্তনআদীনৱং দোসং ঞত্ৱা. নিগ্গহণোতি চতুৰূপাদানসঙ্খাতস্স সব্বস্স গহণস্স পটিনিস্সজ্জনেন নিগ্গহণো, খন্ধপৰিনিব্বানেন সঙ্খাৰপ্পৱত্তিতো অপগচ্ছেয্যাতি এৱং ৱা এত্থ অত্থো দট্ঠব্বো.
তণ্হুপ্পাদসুত্তৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
১০. যোগসুত্তৱণ্ণনা
১০. দসমে যোজেন্তীতি কম্মং ৱিপাকেন ভৱাদিং, ভৱন্তৰাদীহি দুক্খেন সত্তং যোজেন্তি ঘটেন্তীতি যোগা. কামনট্ঠেন কামো চ সো যথাৱুত্তেনত্থেন যোগো চাতি কামযোগো. ভৱযোগো নাম ভৱৰাগোতি দস্সেতুং ‘‘ৰূপাৰূপভৱেসূ’’তিআদি ৱুত্তং. তত্থ পঠমো উপপত্তিভৱেসু ৰাগো, দুতিযো কম্মভৱেসু, ততিযো ভৱদিট্ঠিসহগতো যথা ৰজ্জনট্ঠেন ৰাগো, এৱং যুজ্জনট্ঠেন যোগোতি ৱুত্তো. চতূসু সচ্চেসু অঞ্ঞাণন্তি ইদং সুত্তন্তনযং নিস্সায ৱুত্তং. সুত্তন্তসংৱণ্ণনা হেসাতি, তদন্তোগধত্তা ৱা পুব্বন্তাদীনং.
সমুদযন্তি দ্ৱে সমুদযা খণিকসমুদযো পচ্চযসমুদযো চ. উপ্পাদক্খণো খণিকসমুদযো, পচ্চযোৱ পচ্চযসমুদযো. সমুদযতে সমুদযনং সমুদযো, সমুদেতি এতস্মাতি সমুদযোতি এৱং উভিন্নং সমুদযানং সদ্দত্থতোপি ভেদো ৱেদিতব্বো. পচ্চযসমুদযং পজানন্তোপি ভিক্খু খণিকসমুদযং পজানাতি, খণিকসমুদযং পজানন্তোপি পচ্চযসমুদযং পজানাতি. পচ্চযতো হি সঙ্খাৰানং উদযং পস্সতো খণতো চ নেসং উদযদস্সনং সুখং হোতি, খণতো চ নেসং উদযং পস্সতো পগেৱ পচ্চযানং সুগ্গহিতত্তা পচ্চযতো দস্সনং সুখেন ইজ্ঝতি. ইধ পন খণিকসমুদযং দস্সেন্তো আহ ‘‘সমুদযন্তি উপ্পত্তি’’ন্তি.
অত্থঙ্গমোপি দুৱিধো অচ্চন্তত্থঙ্গমো, ভেদত্থঙ্গমোতি. অচ্চন্তত্থঙ্গমো অপ্পৱত্তিনিৰোধো, নিব্বানন্তি কেচি. ভেদত্থঙ্গমো খণিকনিৰোধো. তদুভযং পুব্বভাগে উগ্গহপৰিপুচ্ছাদিৱসেন পস্সতো অঞ্ঞতৰদস্সনেন ইতৰদস্সনম্পি সিদ্ধমেৱ হোতি. পুব্বভাগেযেৱ আৰম্মণৱসেন খযতো ৱযতো সম্মসনাদিকালে ভেদত্থঙ্গমং পস্সন্তো ব্যতিৰেকৱসেন অনুস্সৱাদিতো অচ্চন্তত্থঙ্গমং পস্সতি, মগ্গক্খণে পন আৰম্মণতো অচ্চন্তত্থঙ্গমং পস্সন্তো অসম্মোহতো ইতৰম্পি পস্সতি. ইধ পন ভেদত্থঙ্গমং দস্সেন্তো আহ ‘‘অত্থঙ্গমন্তি ভেদ’’ন্তি. কামানং উপ্পত্তিভেদগ্গহণেনেৱ চেত্থ যথা কামানং পটিচ্চসমুপ্পন্নতা ৱিভাৱিতা, এৱং কামৱত্থুনোপীতি উভযেসম্পি অনিচ্চতা দুক্খতা অনত্ততা চ ৱিভাৱিতাতি দট্ঠব্বং. মধুৰভাৱন্তি ইমিনা কামসন্নিস্সিতং সুখং সোমনস্সং দস্সেতি. ‘‘যং খো, ভিক্খৱে, ইমে পঞ্চ কামগুণে পটিচ্চ উপ্পজ্জতি সুখং সোমনস্সং, অযং কামানং অস্সাদো’’তি (ম. নি. ১.১৬৬) হি ৱুত্তং. অমধুৰভাৱন্তি ইমিনা পন কামহেতুকং দুক্খং দোমনস্সং দস্সেতি.
ফস্সাযতনানন্তি ছদ্ৱাৰিকস্স ফস্সস্স কাৰণভূতানং চক্খাদিআযতনানং. তেনাহ ‘‘চক্খাদীনং চক্খুসম্ফস্সাদিকাৰণান’’ন্তি. পুনব্ভৱকৰণং পুনোভৱো উত্তৰপদলোপেন, মনো-সদ্দস্স ৱিয চ পুৰিমপদস্স ওকাৰন্ততা দট্ঠব্বা. পুনোভৱো সীলমেতেসন্তি পোনোভৱিকা. অথ ৱা সীলত্থেন ইকসদ্দেন গমিতত্থত্তা কিৰিযাৱাচকসদ্দস্স অদস্সনং দট্ঠব্বং যথা অপূপভক্খনসীলো আপূপিকো. অথ ৱা পুনব্ভৱং দেন্তি, পুনব্ভৱায সংৱত্তন্তি, পুনপ্পুনব্ভৱে নিব্বত্তেন্তীতি পোনোভৱিকা. ‘‘তদ্ধিতা’’তি হি বহুৱচননিদ্দেসা ৱিচিত্তত্তা ৱা তদ্ধিতানং অভিধানলক্খণত্তা ৱা ‘‘পুনব্ভৱং দেন্তী’’তিআদীসুপি অত্থেসু পোনোভৱিকসদ্দসিদ্ধি দট্ঠব্বা.
ৱিসংযোজেন্তি পটিপন্নং পুগ্গলং কামযোগাদিতো ৱিযোজেন্তীতি ৱিসংযোগা, অসুভজ্ঝানাদীনি ৱিসংযোজনকাৰণানি. তেনাহ ‘‘ৱিসংযোগাতি ৱিসংযোজনকাৰণানী’’তিআদি.
যোগসুত্তৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
ভণ্ডগামৱগ্গৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.