(১৭) ২. পটিপদাৱগ্গো
১. সংখিত্তসুত্তৱণ্ণনা
১৬১. দুতিযস্স পঠমে দুক্খাপটিপদা দন্ধাভিঞ্ঞাতিআদীসু পাড়িযা আগতনযেন অত্থো ৱেদিতব্বো. তথা হি –
‘‘তত্থ কতমা দুক্খপটিপদা দন্ধাভিঞ্ঞা পঞ্ঞা? কিচ্ছেন কসিৰেন সমাধিং উপ্পাদেন্তস্স দন্ধং তং ঠানং অভিজানন্তস্স যা উপ্পজ্জতি পঞ্ঞা পজাননা…পে… অমোহো ধম্মৱিচযো সম্মাদিট্ঠি, অযং ৱুচ্চতি দুক্খপটিপদা দন্ধাভিঞ্ঞা পঞ্ঞা. তত্থ কতমা দুক্খপটিপদা খিপ্পাভিঞ্ঞা পঞ্ঞা? কিচ্ছেন কসিৰেন সমাধিং উপ্পাদেন্তস্স খিপ্পং তং ঠানং অভিজানন্তস্স যা উপ্পজ্জতি পঞ্ঞা পজাননা…পে… সম্মাদিট্ঠি, অযং ৱুচ্চতি দুক্খপটিপদা খিপ্পাভিঞ্ঞা পঞ্ঞা. তত্থ কতমা সুখপটিপদা দন্ধাভিঞ্ঞা পঞ্ঞা? অকিচ্ছেন অকসিৰেন সমাধিং উপ্পাদেন্তস্স দন্ধং তং ঠানং অভিজানন্তস্স যা উপ্পজ্জতি পঞ্ঞা পজাননা…পে… সম্মাদিট্ঠি, অযং ৱুচ্চতি সুখপটিপদা দন্ধাভিঞ্ঞা পঞ্ঞা. তত্থ কতমা সুখপটিপদা খিপ্পাভিঞ্ঞা পঞ্ঞা? অকিচ্ছেন অকসিৰেন সমাধিং উপ্পাদেন্তস্স খিপ্পং তং ঠানং অভিজানন্তস্স যা উপ্পজ্জতি পঞ্ঞা পজাননা…পে… সম্মাদিট্ঠি, অযং ৱুচ্চতি সুখপটিপদা খিপ্পাভিঞ্ঞা পঞ্ঞা’’তি (ৱিভ. ৮০১) – অযমেত্থ পাড়ি.
তত্থ কিচ্ছেন কসিৰেন সমাধিং উপ্পাদেন্তস্সাতি পুব্বভাগে আগমনকালে কিচ্ছেন কসিৰেন দুক্খেন সসঙ্খাৰেন সপ্পযোগেন কিলেসে ৱিক্খম্ভেত্ৱা লোকুত্তৰসমাধিং উপ্পাদেন্তস্স. দন্ধং তং ঠানং অভিজানন্তস্সাতি ৱিক্খম্ভিতেসু কিলেসেসু ৱিপস্সনাপৰিৱাসে চিৰং ৱসিত্ৱা তং লোকুত্তৰসমাধিসঙ্খাতং ঠানং দন্ধং সণিকং অভিজানন্তস্স পটিৱিজ্ঝন্তস্স, পাপুণন্তস্সাতি অত্থো. অযং ৱুচ্চতীতি যা এসা এৱং উপ্পজ্জতি, অযং কিলেসৱিক্খম্ভনপ্পটিপদায দুক্খত্তা, ৱিপস্সনাপৰিৱাসপঞ্ঞায চ দন্ধত্তা মগ্গকালে একচিত্তক্খণে উপ্পন্নাপি পঞ্ঞা আগমনৱসেন ‘‘দুক্খপটিপদা দন্ধাভিঞ্ঞা নামা’’তি ৱুচ্চতি. উপৰি তীসু পদেসুপি ইমিনা নযেন অত্থো ৱেদিতব্বো.
সংখিত্তসুত্তৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
২. ৱিত্থাৰসুত্তৱণ্ণনা
১৬২. দুতিযে অকতাভিনিৱেসোতি অকতাধিকাৰো. ৰূপানং লক্খণাদীহি পৰিচ্ছিন্দিত্ৱা গহণং ৰূপপৰিগ্গহো. তীসু অদ্ধাসু কিলমতীতি পুব্বন্তে অপৰন্তে পুব্বন্তাপৰন্তেতি এৱং তীসু পদেসেসু কিলমতি. পঞ্চসু ঞাণেসূতি ৰূপপৰিগ্গহাদীসু পঞ্চসু ঞাণেসু. নৱসু ৱিপস্সনাঞাণেসূতি উদযব্বযাদিনৱৱিপস্সনাঞাণেসু. সেসমেত্থ উত্তানমেৱ.
ৱিত্থাৰসুত্তৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৩. অসুভসুত্তৱণ্ণনা
১৬৩. ততিযে ‘‘যথা এতং, তথা ইদ’’ন্তি ইমিনা নযেনাতি এতেন –
‘‘যথা ইদং তথা এতং, যথা এতং তথা ইদং;
অজ্ঝত্তঞ্চ বহিদ্ধা চ, কাযে ছন্দং ৱিৰাজযে’’তি. (সু. নি. ২০৫); –
ইমং দেসনানযং সঙ্গণ্হাতি. তস্সত্থো – যথা ইদং সৱিঞ্ঞাণকাসুভং আযুউস্মাৱিঞ্ঞাণানং অনপগমা চৰতি তিট্ঠতি নিসীদতি সযতি, তথা এতং এতৰহি সুসানে সযিতং অৱিঞ্ঞাণকম্পি পুব্বে তেসং ধম্মানং অনপগমা অহোসি. যথা চ এতং এতৰহি মতসৰীৰং তেসং ধম্মানং অপগমা ন চৰতি ন তিট্ঠতি ন নিসীদতি ন সেয্যং কপ্পেতি, তথা ইদং সৱিঞ্ঞাণকম্পি তেসং ধম্মানং অপগমা ভৱিস্সতি. যথা চ ইদং সৱিঞ্ঞাণকং নেতৰহি সুসানে মতং সেতি ন উদ্ধুমাতকাদিভাৱমুপগতং, তথা এতং এতৰহি মতসৰীৰম্পি পুব্বে অহোসি. যথা পনেতং এতৰহি অৱিঞ্ঞাণকাসুভং মতকসুসানে সেতি উদ্ধুমাতকাদিভাৱঞ্চ উপগতং, তথা ইদং সৱিঞ্ঞাণকম্পি ভৱিস্সতীতি. তত্থ যথা ইদং তথা এতন্তি অত্তনা মতসৰীৰস্স সমানভাৱং কৰোন্তো বাহিৰে দোসং পজহতি. যথা এতং তথা ইদন্তি মতসৰীৰেন অত্তনো সমানভাৱং কৰোন্তো অজ্ঝত্তিকে ৰাগং পজহতি. যেনাকাৰেন উভযং সমং কৰোতি, তং সম্পজানন্তো উভযত্থ মোহং পজহতি.
বহিদ্ধা দিট্ঠানন্তি বহিদ্ধা সুসানাদীসু দিট্ঠানং উদ্ধুমাতকাদিদসন্নং অসুভানং. ‘‘নৱন্নং পাটিকুল্যানং ৱসেনা’’তি কস্মা ৱুত্তং, ননু অন্তিমজীৱিকাভাৱতো পিণ্ডপাতস্স অলাভলাভেসু পৰিতস্সনগেধাদিসমুপ্পত্তিতো ভত্তস্স সম্মদজননতো কিমিকুলসংৱদ্ধনতোতি এৱমাদীহিপি আকাৰেহি আহাৰেপটিকূলতা পচ্চৱেক্খিতব্বা. ৱুত্তঞ্হেতং – ‘‘অন্তমিদং, ভিক্খৱে, জীৱিকানং যদিদং পিণ্ডোল্যং অতিপাপোযং লোকস্মিং যদিদং পিণ্ডোল্যো ৱিচৰতি পত্তপাণীতি (সং. নি. ৩.৮০; ইতিৱু. ৯১). অলদ্ধা চ পিণ্ডপাতং পৰিতস্সতি, লদ্ধা চ পিণ্ডপাতং গধিতো মুচ্ছিতো অজ্ঝোপন্নো অনাদীনৱদস্সাৱী অনিস্সৰণপঞ্ঞো পৰিভুঞ্জতীতি (অ. নি. ৩.১২৪). ভুত্তো চ আহাৰো কস্সচি কদাচি মৰণং ৱা মৰণমত্তং ৱা দুক্খং আৱহতী’’তি.
কটুকীটকাদযো দ্ৱত্তিংসকুলপ্পভেদা কিমিযো নং উপনিস্সায জীৱন্তীতি? ৱুচ্চতে – অন্তিমজীৱিকাভাৱো তাৱ চিত্তসংকিলেসৱিসোধনত্থং কম্মট্ঠানাভিনিৱেসনতো পগেৱ মনসি কাতব্বো ‘‘মাহং ছৱালাতসদিসো ভৱেয্য’’ন্তি. তথা পিণ্ডপাতস্স অলাভলাভেসু পৰিতস্সনগেধাদিসমুপ্পত্তিনিৱাৰণং পগেৱ অনুট্ঠাতব্বং সুপৰিসুদ্ধসীলস্স পটিসঙ্খানৱতো তদভাৱতো. ভত্তসম্মদো অনেকন্তিকো পৰিভোগে অন্তোগধোৱাতি ৱেদিতব্বো. কিমিকুলসংৱদ্ধনং পন সঙ্গহেতব্বং, সঙ্গহিতমেৱ ৱা ‘‘নৱন্নং পাটিকুল্যানং ৱসেনা’’তি এত্থ নিযমস্স অকতত্তা. ইমিনা ৱা নযেন ইতৰেসম্পেত্থ সঙ্গহো দট্ঠব্বো যথাসম্ভৱমেত্থ পটিকূলতাপচ্চৱেক্খণস্স অধিপ্পেতত্তা.
এৱঞ্চ কত্ৱা ৱিসুদ্ধিমগ্গে (ৱিসুদ্ধি. ১.২৯৪-২৯৫) দসহি আকাৰেহি পটিকূলতা ৱেদিতব্বা. সেয্যথিদং – গমনতো, পৰিযেসনতো, পৰিভোগতো, আসযতো, নিধানতো, অপৰিপক্কতো, পৰিপক্কতো, ফলতো, নিস্সন্দতো, সম্মক্খনতোতি. এৱং দসন্নং ৱসেন পাটিকুল্যৱচনেনপি ইধ ‘‘নৱন্ন’’ন্তি ৱচনং ন ৱিৰুজ্ঝতি, সম্মক্খনস্স পৰিভোগাদীসু লব্ভমানভাৱা ৱিসুং তং অগ্গহেত্ৱা ন ৱদন্তি. ৱিসুদ্ধিমগ্গে (ৱিসুদ্ধি. ১.৩০৪) পন সম্মক্খনং পৰিভোগাদীসু লব্ভমানম্পি নিস্সন্দৱসেন ৱিসেসতো পটিকূলন্তি দস্সেতুং সব্বপচ্ছা ঠপিতা.
উক্কণ্ঠিতসঞ্ঞায সমন্নাগতোতি তীসু ভৱেসু অৰুচ্চনৱসেন পৱত্তায ৱিপস্সনাপঞ্ঞায সমন্নাগতো. নিব্বিদানুপস্সনা হেসা সঞ্ঞাসীসেন ৱুত্তা. সেসমেত্থ উত্তানমেৱ.
অসুভসুত্তৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৪-৬. পঠমখমসুত্তাদিৱণ্ণনা
১৬৪-১৬৬. চতুত্থে পধানকৰণকালে সীতাদীনি নক্খমতি ন সহতীতি অক্খমা. খমতি সহতি অভিভৱতীতি খমা. ইন্দ্ৰিযদমনং দমা. ‘‘উপ্পন্নং কামৱিতক্কং নাধিৱাসেতী’’তিআদিনা (ম. নি. ১.২৬; অ. নি. ৪.১৪; ৬.৫৮) নযেন ৱিতক্কসমনং সমাতি আহ ‘‘অকুসলৱিতক্কানং ৱূপসমনপটিপদা’’তি. নিদস্সনমত্তঞ্চেতং, সব্বেসম্পি কিলেসানং সমনৱসেন পৱত্তা পটিপদা সমা. পঞ্চমছট্ঠানি উত্তানত্থানেৱ.
পঠমখমসুত্তাদিৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৭-৮. মহামোগ্গল্লানসুত্তাদিৱণ্ণনা
১৬৭-১৬৮. সত্তমট্ঠমেসু মহামোগ্গল্লানত্থেৰস্সাতিআদিনা মোগ্গল্লানত্থেৰস্স হেট্ঠা তিণ্ণং মগ্গানং সুখপটিপদদন্ধাভিঞ্ঞভাৱো, অৰহত্তমগ্গস্স দুক্খপটিপদখিপ্পাভিঞ্ঞভাৱো ৱুত্তো, সাৰিপুত্তত্থেৰস্স পন হেট্ঠিমানং তিণ্ণং মগ্গানং সুখপটিপদদন্ধাভিঞ্ঞভাৱো, অৰহত্তমগ্গস্স চ সুখপটিপদখিপ্পাভিঞ্ঞভাৱো দস্সিতো. যং পন ৱুত্তং ৱিসুদ্ধিমগ্গে (ৱিসুদ্ধি. ২.৮০১) ‘‘বুদ্ধানং পন চত্তাৰোপি মগ্গা সুখপটিপদখিপ্পাভিঞ্ঞাৱ অহেসুং, তথা ধম্মসেনাপতিস্স. মহামোগ্গল্লানত্থেৰস্স পন পঠমমগ্গো সুখপটিপদখিপ্পাভিঞ্ঞো অহোসি, উপৰি তযো দুক্খপটিপদদন্ধাভিঞ্ঞা’’তি. যঞ্চ ৱুত্তং অট্ঠসালিনিযং (ধ. স. অট্ঠ. ১৪৭৬) ‘‘তথাগতস্স হি সাৰিপুত্তত্থেৰস্স চ চত্তাৰোপি মগ্গা সুখপটিপদখিপ্পাভিঞ্ঞাৱ অহেসুং, মহামোগ্গল্লানত্থেৰস্স পন পঠমমগ্গো সুখপটিপদখিপ্পাভিঞ্ঞো উপৰি তযো দুক্খপটিপদখিপ্পাভিঞ্ঞা’’তি, তং সব্বং অঞ্ঞমঞ্ঞং নানুলোমেতি. ইমায পাড়িযা ইমায চ অট্ঠকথায ন সমেতি, তস্মা ৱীমংসিতব্বমেতং. তংতংভাণকানং ৱা মতেন তত্থ তত্থ তথা তথা ৱুত্তন্তি গহেতব্বং.
মহামোগ্গল্লানসুত্তাদিৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৯. সসঙ্খাৰসুত্তৱণ্ণনা
১৬৯. নৱমে সসঙ্খাৰেন দুক্খেন কসিৰেন অধিমত্তপযোগং কত্ৱাৱ কিলেসপৰিনিব্বানধম্মোতি সসঙ্খাৰপৰিনিব্বাযী. অসঙ্খাৰেন অপ্পযোগেন অধিমত্তপযোগং অকত্ৱাৱ কিলেসপৰিনিব্বানধম্মোতি অসঙ্খাৰপৰিনিব্বাযী. ধম্মানুসাৰী পুগ্গলো হি আগমনম্হি কিলেসে ৱিক্খম্ভেন্তো অপ্পদুক্খেন অকসিৰেন অকিলমন্তোৱ ৱিক্খম্ভেতুং সক্কোতি. সদ্ধানুসাৰী পুগ্গলো পন দুক্খেন কসিৰেন কিলমন্তো হুত্ৱা ৱিক্খম্ভেতুং, তস্মা ধম্মানুসাৰিস্স পুব্বভাগমগ্গক্খণে কিলেসচ্ছেদকং ঞাণং অদন্ধং তিখিণং সূৰং হুত্ৱা ৱহতি. যথা নাম তিখিণেন অসিনা কদলিং ছিন্দন্তস্স ছিন্নট্ঠানং মট্ঠং হোতি, অতিসীঘং ৱহতি, সদ্দো ন সুয্যতি, বলৱৱাযামকিচ্চং ন হোতি, এৱৰূপা ধম্মানুসাৰিনো পুব্বভাগভাৱনা হোতি. সদ্ধানুসাৰিনো পন পুব্বভাগক্খণে কিলেসচ্ছেদকং ঞাণং দন্ধং অতিখিণং অসূৰং হুত্ৱা ৱহতি. যথা নাম কুণ্ঠেন অসিনা কদলিং ছিন্দন্তস্স ছিন্নট্ঠানং ন মট্ঠং হোতি, অতিসীঘং ন ৱহতি, সদ্দো সুয্যতি, বলৱৱাযামকিচ্চং ইচ্ছিতব্বং হোতি, এৱৰূপা সদ্ধানুসাৰিনো পুব্বভাগভাৱনা হোতি. এৱং সন্তেপি নেসং কিলেসক্খযে নানত্তং নত্থি, অনৱসেসাৱ কিলেসা খীযন্তি.
সসঙ্খাৰসুত্তৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
১০. যুগনদ্ধসুত্তৱণ্ণনা
১৭০. দসমে সমথপুব্বঙ্গমং ৱিপস্সনং ভাৱেতীতি ইদং সমথযানিকস্স ৱসেন ৱুত্তং. সো হি পঠমং উপচাৰসমাধিং ৱা অপ্পনাসমাধিং ৱা উপ্পাদেতি, অযং সমথো. সো তঞ্চ তংসম্পযুত্তে চ ধম্মে অনিচ্চাদীহি ৱিপস্সতি, অযং ৱিপস্সনা, ইতি পঠমং সমথো, পচ্ছা ৱিপস্সনা. তেন ৱুচ্চতি ‘‘সমথপুব্বঙ্গমং ৱিপস্সনং ভাৱেতী’’তি. ৱিপস্সনাপুব্বঙ্গমং সমথং ভাৱেতীতি ইদং পন ৱিপস্সনাযানিকস্স ৱসেন ৱুত্তং. সো তং ৱুত্তপ্পকাৰং সমথং অসম্পাদেত্ৱা পঞ্চুপাদানক্খন্ধে অনিচ্চাদীহি ৱিপস্সতি. পঠমো লোকুত্তৰমগ্গো নিব্বত্ততীতি সোতাপত্তিমগ্গং সন্ধায ৱদতি, লোকিযমগ্গৱসেনেৱ ৱা ইমিস্সা পাড়িযা অত্থো ৱেদিতব্বো. কথং? মগ্গো সঞ্জাযতি, পুব্বভাগিযো লোকিযমগ্গো উপ্পজ্জতি. আসেৱতি নিব্বিদানুপস্সনাৱসেন. ভাৱেতি মুচ্চিতুকম্যতাৱসেন. বহুলীকৰোতি পটিসঙ্খানুপস্সনাৱসেন. আসেৱতি ৱা ভযতুপট্ঠানাদিঞাণৱসেন. ভাৱেতি মুচ্চিতুকম্যতাদিঞাণৱসেন. বহুলীকৰোতি ৱুট্ঠানগামিনিৱিপস্সনাৱসেন. সংযোজনানি পহীযন্তি. অনুসযা ব্যন্তী হোন্তীতি মগ্গপ্পটিপাটিযা পহীযন্তি ব্যন্তী হোন্তি.
ধম্মুদ্ধচ্চৱিগ্গহিতমানসন্তি ওভাসাদীসু অৰিযধম্মোতি পৱত্তং উদ্ধচ্চং ৱিক্খেপো ধম্মুদ্ধচ্চং, তেন ধম্মুদ্ধচ্চেন ৱিপস্সনাৱীথিতো উগ্গমনেন ৱিৰূপং গহিতং পৱত্তিযমানং ধম্মুদ্ধচ্চৱিগ্গহিতমানসং. ৱুত্তঞ্হেতং –
‘‘ধম্মুদ্ধচ্চৱিগ্গহিতমানসং হোতি, অনিচ্চতো মনসি কৰোতি, ওভাসো উপ্পজ্জতি, ওভাসো ধম্মোতি ওভাসং আৱজ্জতি, ততো ৱিক্খেপো উদ্ধচ্চং, তেন উদ্ধচ্চেন ৱিগ্গহিতমানসো অনিচ্চতো উপট্ঠানং যথাভূতং নপ্পজানাতি. দুক্খতো…পে… অনত্ততো উপট্ঠানং যথাভূতং নপ্পজানাতি. তথা অনিচ্চতো মনসিকৰোতো ঞাণং উপ্পজ্জতি…পে… পীতি পস্সদ্ধি সুখং অধিমোক্খো পগ্গহো উপট্ঠানং উপেক্খা নিকন্তি উপ্পজ্জতি, নিকন্তি ধম্মোতি নিকন্তিং আৱজ্জতি, ততো ৱিক্খেপো উদ্ধচ্চং, তেন উদ্ধচ্চেন ৱিগ্গহিতমানসো অনিচ্চতো উপট্ঠানং যথাভূতং নপ্পজানাতি. দুক্খতো…পে… অনত্ততো উপট্ঠানং যথাভূতং নপ্পজানাতী’’তি (পটি. ম. ২.৬). সেসমেত্থ উত্তানমেৱ.
যুগনদ্ধসুত্তৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
পটিপদাৱগ্গৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.