১. তিত্থাযতনসুত্তৱণ্ণনা

৬২. দুতিযস্স পঠমে তিত্থং নাম দ্ৱাসট্ঠি দিট্ঠিযো তব্বিনিমুত্তস্স কস্সচি দিট্ঠিৱিপ্ফন্দিতস্স অভাৱতো. এত্থ হি সত্তা তৰন্তি উপ্পিলৱন্তি উম্মুজ্জনিমুজ্জং কৰোন্তি, তস্মা ‘‘তিত্থ’’ন্তি ৱুচ্চতি. পাৰগমনসঙ্খাতঞ্হি তৰণং দিট্ঠিগতিকানং নত্থি, তত্থেৱ অপৰাপৰং নিমুজ্জনুম্মুজ্জনৱসেন পিলৱনমেৱ তেসং তৰণং নাম. উপ্পাদকাতি পূৰণকস্সপাদযো. তিত্থে জাতা তিত্থিযা, যথাৱুত্তং ৱা দিট্ঠিগতসঙ্খাতং তিত্থং এতেসং অত্থীতি তিত্থিকা, তিত্থিকা এৱ তিত্থিযা. মনোৰমেতি সাদুফলভৰিততায অভযদিসতায চ মনোৰমে. ইমেসুযেৱ তীসু ঠানেসূতি যথাৱুত্তেসু তিত্থাযতনেসু.

যো যথা জানাতি, তস্স তথা ৱুচ্চতীতি ইমিনা পুগ্গলজ্ঝাসযৱসেন তথা ৱুত্তন্তি দস্সেতি. পুগ্গল-সদ্দো চ তিস্সন্নম্পি পকতীনং সাধাৰণো, তস্মা পুৰিসগ্গহণেন ততো ৱিসেসনং যথা ‘‘অট্ঠ পুৰিসপুগ্গলা’’তি. পটিসংৱিদিতং কৰোতীতি কেৱলং জাননৱসেন ৱিদিতং কৰোতি. অনুভৱতি ৱাতি ৱিপাকলক্খণপ্পত্তং অনুভৱতি. পুব্বেকতহেতূতি অন্তোগধাৱধাৰণং পদন্তি আহ ‘‘পুব্বেকতকম্মপচ্চযেনেৱা’’তি. ইমিনাতি ‘‘সব্বং তং পুব্বেকতহেতূ’’তি ইমিনা ৱচনেন. কম্মৱেদনন্তি কুসলাকুসলকম্মসহজং ৱেদনং. কিৰিযৱেদনন্তি ‘‘নেৱ কুসলাকুসলা ন চ কম্মৱিপাকা’’তি এৱং ৱুত্তং কিৰিযচিত্তসহজং ৱেদনং. ন কেৱলঞ্চ তে কম্মকিৰিযৱেদনা এৱ পটিক্খিপন্তি, অথ খো সাসনে লোকে চ পাকটে ৱাতাবাধাদিৰোগে চ পটিক্খিপন্তি এৱাতি দস্সেতুং ‘‘যে ৱা ইমে’’তিআদিমাহ. তত্থ পিত্তসমুট্ঠানাতি পিত্তৱিকাৰাধিকসম্ভূতা. অনন্তৰদ্ৱযেপি এসেৱ নযো. সন্নিপাতিকাতি পিত্তাদীনং তিণ্ণম্পি ৱিকাৰানং সন্নিপাততো জাতা. উতুপৰিণামজাতি সীতাদিউতুনো ৱিপৰিণামতো ৱিসমপৰিৱুত্তিতো জাতা. ৱিসমপৰিহাৰজাতি অসপ্পাযাহাৰযোগপটিসেৱনৱসেন কাযস্স ৱিসমং পৰিহৰণতো জাতা. ওপক্কমিকাতি উপক্কমতো নিব্বত্তা. কম্মৱিপাকজাতি কম্মস্স ৱিপাকভূতক্খন্ধতো জাতা. ৱিৰোধিপচ্চযসমুট্ঠানা ধাতূনং ৱিকাৰাৱত্থা, তপ্পচ্চযা ৱা দুক্খা ৱেদনা আবাধনট্ঠেন আবাধো, সো এৱ ৰুজ্জনট্ঠেন ৰোগো. তত্থ ‘‘যো যাপ্যলক্খণো, সো ৰোগো, ইতৰো আবাধো’’তি ৱদন্তি. সব্বেসঞ্চ নেসং তংতংধাতূনং ৱিসমং আসন্নকাৰণং, ন তথা ইতৰানি. তত্থাপি চ পকোপাৱত্থা ধাতুযো আসন্নকাৰণং, ন তথা পৰপচ্চযাৱত্থাতি দট্ঠব্বং. অট্ঠমংযেৱ কম্মৱিপাকজং আবাধং সম্পটিচ্ছন্তি ‘‘সব্বং তং পুব্বেকতহেতূ’’তি ৱিপল্লাসগ্গাহেন. ‘‘পুব্বে’’তি পুৰাতনস্সেৱ কম্মস্স গহিতত্তা উপপজ্জৱেদনীযম্পি তে পটিক্খিপন্তীতি ৱুত্তং ‘‘দ্ৱে পটিবাহিত্ৱা’’তি. সম্পটিচ্ছন্তীতি অনুজানন্তি.

অত্তনা কতমূলকেনাতি সাহত্থিককম্মহেতু. আণত্তিমূলকেনাতি পৰস্স আণাপনৱসেন কতকম্মহেতু. ইমাতি তিস্সো ৱেদনা. সব্বে পটিবাহন্তীতি সব্বে ৰোগে পটিসেধেন্তি সব্বেসম্পি তেসং একেন ইস্সৰেনেৱ নিম্মিতত্তা তব্ভাৱীভাৱাসম্ভৱতো. এস নযো সেসেসুপি. সব্বং পটিবাহন্তীতি হেতুপচ্চযপটিসেধনতো সব্বং নিসেধেন্তি.

মাতিকং নিক্খিপিত্ৱাতি তিণ্ণম্পি ৱেদানং অসাৰভাৱদস্সনত্থং উদ্দেসং কত্ৱা. তন্তি তং মাতিকং. ৱিভজিত্ৱা দস্সেতুন্তি দোসদস্সনৱসেনেৱ ৱিভাগতো দস্সেতুং. লদ্ধিপতিট্ঠাপনত্থন্তি অত্তনো লদ্ধিযা পটিজানাপনত্থং. লদ্ধিতো লদ্ধিং সঙ্কমন্তীতি মূললদ্ধিতো অঞ্ঞলদ্ধিং উপগচ্ছন্তি পটিজানন্তি. পুব্বেকতহেতুযেৱ পটিসংৱেদেতীতি কম্মৱেদনম্পি ৱিপাকৱেদনং কত্ৱা ৱদন্তি. দিট্ঠিগতিকা হি ব্যামূড়্হচিত্তা কম্মন্তৰৱিপাকন্তৰাদীনি আলোড়েন্তি, অসঙ্কৰতো সঞ্ঞাপেতুং ন সক্কোন্তি. যথা চ অকুসলকম্মে, এৱং কুসলকম্মেপীতি দস্সেতুং ‘‘এৱং পাণাতিপাতা’’তিআদি ৱুত্তং. তত্থ এৱন্তি যথা পুব্বেকতহেতু এৱ পাণাতিপাতিনো নাম হোন্তি, ন ইদানি সযংকতকাৰণা, এৱং পাণাতিপাতা ৱিৰমণম্পি পুব্বেকতহেতু এৱাতি ৱিচাৰিযমানো পুব্বেকতৱাদো অকিৰিযৱাদো এৱ সম্পজ্জতি.

কত্তুকম্যতাছন্দো ন তণ্হাছন্দো. কত্তুকম্যতাতি কাতুমিচ্ছা. পচ্চত্তপুৰিসকাৰোতি তেন তেন পুৰিসেন কত্তব্বকিচ্চং ন হোতি পুব্বেকতহেতু এৱ সিজ্ঝনতো. উভযম্পি তং এস ন লব্ভতীতি কত্তব্বকৰণং সুচৰিতপূৰণং, অকত্তব্বঅকৰণং দুচ্চৰিতৱিৰতীতি ইদং উভযম্পি এস ন লভতি. সমণাপি হি পুব্বেকতকাৰণাযেৱ হোন্তীতি পুব্বেকতকাৰণাযেৱ সমণাপি হোন্তি, ন ইদানি সংৱৰসমাদানাদিনা. অস্সমণাপি পুব্বেকতকাৰণাযেৱাতি পুব্বেকতকাৰণাযেৱ অস্সমণাপি হোন্তি, ন সংৱৰভেদেন.

যথা পুব্বেকতৱাদে ছন্দৱাযামানং অসম্ভৱতো পচ্চত্তপুৰিসকাৰানং অভাৱো, এৱং ইস্সৰনিম্মানৱাদেপি ইস্সৰেনেৱ সব্বস্স নিম্মিতভাৱানুজাননতোতি ৱুত্তং ‘‘পুব্বেকতৱাদে ৱুত্তনযেনেৱ ৱেদিতব্বো’’তি. এস নযো অহেতুকৱাদেপীতি আহ ‘‘তথা অহেতুকৱাদেপী’’তি.

ইমেসন্তিআদিনা ইমেসং তিত্থাযতনানং তুচ্ছাসাৰতায থুসকোট্টনেন কুণ্ডকমত্তস্সপি অলাভো ৱিয পৰমত্থলেসস্সপি অভাৱো, তথা খজ্জোপনকোভাসতো তেজসো ফুলিঙ্গমত্তস্সপি অভাৱো ৱিয অন্ধৱেণিকস্সপি মগ্গস্স অপ্পটিলাভো ৱিয সদ্দমত্তং নিস্সায মিচ্ছাভাগেন ৱিপল্লত্থতায দদ্দৰজাতকে (জা. ১.২.৪৩-৪৩) সসকসদিসতা চ ৱিভাৱিতা হোতি. সাৰভাৱন্তি সীলসাৰাদিসম্পত্তিযা সাৰসব্ভাৱং. নিয্যানিকভাৱন্তি একন্তেনেৱ ৱট্টতো নিয্যানাৱহভাৱং. অনিগ্গহিতোতি ন নিগ্গহেতব্বো. তেনাহ ‘‘নিগ্গহেতুং অসক্কুণেয্যো’’তি. অসংকিলিট্ঠোতি সংকিলেসৱিৰহিতো. তেনাহ ‘‘নিক্কিলেসো’’তিআদি. অনুপৱজ্জোতি ধম্মতো ন উপৱদিতব্বো. অপ্পটিকুট্ঠো নাম অপ্পটিসেধনং ৱা সিযা অনক্কোসনং ৱাতি তদুভযং দস্সেন্তো ‘‘অপ্পটিবাহিতো অনুপক্কুট্ঠো’’তি আহ.

তস্স ধম্মস্সাতি ‘‘অযং খো পন, ভিক্খৱে’’তিআদিনা উদ্ধটস্স ধম্মস্স. পঞ্হং পুচ্ছিত্ৱাতি কথেতুকম্যতাৱসেন পঞ্হং পুচ্ছিত্ৱা. যথাপটিপাটিযাতি মাতিকায যথানিক্খিত্তপ্পটিপাটিযা. ধাতুযোতি সভাৱধাৰণট্ঠেন ধাতুযো. তা পন যস্মা তণ্হাদিট্ঠিকপ্পনাপৰিকপ্পিতঅত্তসুভসুখসস্সতাদিপকতিআদিধুৱাদিজীৱাদিকাযাদিকা ৱিয ন ইচ্ছাসভাৱা দিট্ঠিআদিৰহিতেহি ৱিমুচ্চমানউদুম্বৰপুপ্ফাদিলোকৱোহাৰৱত্থূনি ৱিয চ ৱাচাৱত্থুমত্তা, অথ খো সচ্চপৰমত্থভূতাতি আহ ‘‘সভাৱা’’তি, সচ্চসভাৱাতি অত্থো. অত্তনো সভাৱং ধাৰেন্তীতি হি ধাতুযো. নিজ্জীৱনিস্সত্তভাৱপ্পকাসকোতি বাহিৰপৰিকপ্পিতজীৱাভাৱপ্পকাসকো লোকিযমহাজনসংকপ্পিতসত্তাভাৱপ্পকাসকো চ. আকৰট্ঠেনাতি উপ্পজ্জনট্ঠানভাৱেন. উপ্পত্তিট্ঠানম্পি হি আকৰো আযতনন্তি ৱুচ্চতি যথা ‘‘কম্বোজো অস্সানং আযতন’’ন্তি. মনোপৱিচাৰাতি তং তং আৰম্মণং উপেচ্চ মনসো ৱিৱিধচৰণাকাৰো. কেহি কত্থাতি আহ ‘‘ৱিতক্কৱিচাৰপাদেহী’’তিআদি. অট্ঠাৰসসু ঠানেসূতি ছ সোমনস্সট্ঠানিযানি, ছ দোমনস্সট্ঠানিযানি, ছ উপেক্খাট্ঠানিযানীতি এৱং অট্ঠাৰসসু ঠানেসু.

পতিট্ঠাধাতূতি সেসভূতত্তযস্স চেৱ সব্বূপাদাৰূপানঞ্চ পতিট্ঠাসভাৱা ধাতু. ইমিনা নযেন আবন্ধনধাতূতিআদীসুপি অত্থো ৱেদিতব্বো. অপিচ কক্খড়ভাৱসিদ্ধো সহজাতধম্মানং আধাৰভাৱো পতিট্ঠাভাৱো. দ্ৰৱভাৱসিদ্ধং সম্পিণ্ডনং আবন্ধনং. উণ্হভাৱসিদ্ধং মুদুতাপক্কতাৱহং পৰিপাচনং. থদ্ধভাৱাৱহং উদ্ধুমাতনং ৱিত্থম্ভনং. ৰূপৱিৱিত্তো ৰূপপৰিযন্তো আকাসোতি যেসং সো পৰিচ্ছেদো, তেহি সো অসম্ফুট্ঠোৱাতি ৱুত্তং ‘‘আকাসধাতূতি অসম্ফুট্ঠধাতূ’’তি. সঞ্জাননৱিধুৰা আৰম্মণূপলদ্ধি ৱিজাননধাতু. ৱিত্থাৰতোপি কথেতুং ৱট্টতি সঙ্খেপন্তোগধত্তা ৱিত্থাৰস্স. সঙ্খেপতো কথেতুং ন ৱট্টতি কথেতব্বস্স অত্থস্স অনৱসেসপৰিযাদানাভাৱতো. তেনাহ ‘‘ৱিত্থাৰতোৱ ৱট্টতী’’তি. উভযথাতি সঙ্খেপতো ৱিত্থাৰতো চ.

অনিপ্ফন্নাপি আকাসধাতু ভূতানি উপাদায গহেতব্বতামত্তেন ‘‘উপাদাৰূপ’’ন্তেৱ ৱুচ্চতি. দিট্ঠানেৱাতি সল্লক্খেতব্বানি উপাদাৰূপভাৱসামঞ্ঞতো. তেন সহজাতা ৱেদনা ৱেদনাক্খন্ধো সমুদাযে পৱত্তৱোহাৰস্স অৱযৱেপি দিস্সনতো যথা ‘‘ৱত্থেকদেসে দড্ঢে ৱত্থং দড্ঢ’’ন্তি. ‘‘ফস্সো চ চেতনা চ সঙ্খাৰক্খন্ধো’’তি ৱুত্তং মহাভূমকত্তা তেসং তপ্পধানত্তা চ সঙ্খাৰক্খন্ধস্স. অৰূপক্খন্ধা নামং আৰম্মণাভিমুখং নমনতো নামাধীনগ্গহণতো চ. ৰূপক্খন্ধো ৰূপং পৰিব্যত্তং ৰুপ্পনট্ঠেন. পচ্চযন্তি নিস্সযভূতং পচ্চযং. ৱিভাগেন দ্ৱাচত্তালীস. একাসীতি চিত্তানি ‘‘সম্মসনচাৰোয’’ন্তি কত্ৱা. অনুক্কমেন পটিপজ্জমানোতি এৱং কঙ্খাৱিতৰণৱিসুদ্ধিযং ঠিতো উপৰিমেন তিস্সন্নং ৱিসুদ্ধীনং সম্পাদনৱসেন ৱিসুদ্ধিভাৱনং উস্সুক্কাপেন্তো.

ফস্সাযতনন্তি ফস্সস্স উপ্পত্তিট্ঠানং. সুৱণ্ণাদীনন্তি সুৱণ্ণমণিৱজিৰাদীনং. আকিণ্ণং ৱিয হুত্ৱা উপ্পজ্জন্তি এত্থাতি আকৰো. যথা চক্খু ৱিপাকফস্সস্স ৱিসেসপচ্চযো, ন তথা ইতৰেসন্তি কত্ৱা ৱুত্তং ‘‘দ্ৱে চক্খুৱিঞ্ঞাণানী’’তিআদি. এস নযো সেসৱাৰেসুপি. দ্ৱত্তিংসায ৱিপাকফস্সেসু দ্ৱিপঞ্চৱিঞ্ঞাণসহগতফস্সে ঠপেত্ৱা সেসা দ্ৱাৱীসতি ৱিপাকফস্সা ৱেদিতব্বা. দিট্ঠমেৱ হোতি তেন সমানযোগক্খমত্তা. ‘‘সঙ্খেপতো তাৱা’’তি সঙ্খেপকথং আৰভিত্ৱাপি ৱিত্থাৰকথাপেত্থ ৱুত্তনযত্তা সুৱিঞ্ঞেয্যাৱাতি ৱুত্তং ‘‘হেট্ঠা…পে… ৱেদিতব্ব’’ন্তি.

সোমনস্সস্স উপ্পত্তিট্ঠানভূতং সোমনস্সট্ঠানিযং. তেনাহ ‘‘সোমনস্সস্স কাৰণভূত’’ন্তি. উপৱিচৰতীতি উপেচ্চ পৱত্ততি. সভাৱতো সঙ্কপ্পতো চ সোমনস্সাদিউপ্পত্তিহেতুকা সোমনস্সট্ঠানিযাদিতাতি আহ ‘‘ইট্ঠং ৱা হোতূ’’তিআদি. চতুত্থং দিট্ঠমেৱ হোতি তদৱিনাভাৱতো.

অৰিযসচ্চানীতি পুৰিমপদে উত্তৰপদলোপেনাযং নিদ্দেসোতি আহ ‘‘অৰিযভাৱকৰানী’’তিআদি. ৱিসুদ্ধিমগ্গে (ৱিসুদ্ধি. ২.৫৩১) পকাসিতং, তস্মা ন ইধ পকাসেতব্বন্তি অধিপ্পাযো. সুখাৱবোধনত্থন্তি দেসিযমানায ৱট্টকথায সুখেন অৱবোধনত্থং. তেনাহ ‘‘যস্স হী’’তিআদি. দ্ৱাদসপদন্তি অৱিজ্জাদীহি পদেহি দ্ৱাদসপদং. পচ্চযৱট্টন্তি পচ্চযপ্পবন্ধং. কথেতুকামো হোতি পচ্চযাকাৰমুখেন সচ্চানি দস্সেতুকামতায. গব্ভাৱক্কন্তিৱট্টন্তি গব্ভোক্কন্তিমুখেন ৱিপাকৱট্টং দস্সেতি ‘‘গব্ভস্সাৱক্কন্তি হোতী’’তিআদিনা. তস্মা পনেত্থ গব্ভাৱক্কন্তিৱসেনেৱ ৱট্টং দস্সিতন্তি আহ ‘‘গব্ভাৱক্কন্তিৱট্টস্মিং হী’’তিআদি. গব্ভাৱক্কন্তিৱট্টস্মিন্তি মাতুকুচ্ছিম্হি নিব্বত্তনৱসেন পৱত্তধম্মপ্পবন্ধে. দস্সিতেতি দেসনাৱসেন দস্সিতে. পুৰিমা দ্ৱে যোনিযো ইতৰাহি ওড়াৰিকতায পৰিব্যত্ততৰাতি ৱুত্তং ‘‘গব্ভাৱক্কন্তি…পে… অৱবোধেতুম্পী’’তি.

পচ্চযমত্তন্তি ছন্নং ধাতূনং সাধাৰণং পচ্চযভাৱমত্তং, ন তেহি ভাগসো নিপ্ফাদিযমানং পচ্চযৱিসেসং ‘‘কুতো পনেতং ছন্নং ধাতূন’’ন্তি অৱিভাগেন ৱুত্তত্তা. তেনাহ ‘‘ইদং ৱুত্তং হোতী’’তিআদি. ন মাতু ন পিতু তাসং ধাতূনং ইমস্স সত্তস্স বাহিৰভাৱতো. গব্ভস্সাতি এত্থ গব্ভতি অত্তভাৱভাৱেন ৱত্ততীতি গব্ভো, কললাদিঅৱত্থো ধম্মপ্পবন্ধো. তন্নিস্সিতত্তা পন সত্তসন্তানো গব্ভোতি ৱুত্তো যথা মঞ্চনিস্সিতা ‘‘মঞ্চা উক্কুট্ঠিং কৰোন্তী’’তি. তন্নিস্সযভাৱতো মাতুকুচ্ছি গব্ভোতি ৱুচ্চতি ‘‘গব্ভে ৱসতি মাণৱো’’তিআদীসু (জা. ১.১৫.৩৬৩). গব্ভো ৱিযাতি ৱা গব্ভো. যথা হি নিৱাসট্ঠানতায সত্তানং ওৱৰকো ‘‘গব্ভো’’তি ৱুচ্চতি, এৱং গব্ভসেয্যকানং সত্তানং যাৱ অভিজাতি নিৱাসট্ঠানতায মাতুকুচ্ছি ‘‘গব্ভো’’তি ৱুচ্চতি. ইধ পন পঠমং ৱুত্তঅত্থেনেৱ গব্ভোতি ৱেদিতব্বো. তেনাহ ‘‘গব্ভো চ নামা’’তিআদি.

নিৰতিঅত্থেন নিৰযো চ সো যথাৱুত্তেন অত্থেন গব্ভো চাতি নিৰযগব্ভো. এস নযো সেসপদেসুপি. অযং পন ৱিসেসো – দেৱমনুজাদযো ৱিয উদ্ধং দীঘা অহুত্ৱা তিৰিযং অঞ্চিতা দীঘাতি তিৰচ্ছানা. তে এৱ খন্ধকোট্ঠাসভাৱেন যোনি চ সো ৱুত্তনযেন গব্ভো চাতি তিৰচ্ছানযোনিগব্ভো. পকট্ঠতো সুখতো অপেতং অপগমো পেতভাৱো, তং পত্তানং ৱিসযোতি পেত্তিৱিসযো, পেতযোনি. মনস্স উস্সন্নতায সূৰভাৱাদিগুণেহি উপচিতমানসতায উক্কট্ঠগুণচিত্ততায মনুস্সা. দিব্বন্তি কামগুণাদীহি কীড়ন্তি লড়ন্তি জোতন্তীতি দেৱা. গব্ভসদ্দো ৱুত্তনযো এৱ. নানপ্পকাৰোতি যথাৱুত্তেন তদনন্তৰভেদেন চ নানপ্পকাৰকো. মনুস্সগব্ভো অধিপ্পেতো সুপাকটতায পচ্চক্খভাৱতো. ওক্কন্তি মাতুকুচ্ছিং ওক্কমিত্ৱা ৱিয উপ্পতিত্ৱাতি কত্ৱা. নিব্বত্তনং নিব্বত্তি. পাতুভাৱো উপ্পত্তিপ্পকাসকো চ.

সন্নিপাতো নাম অৱেকল্লজাতিহীনৱেকল্লেতি দস্সেতুং ‘‘ইধ মাতাপিতৰো’’তিআদি ৱুত্তং. ইধাতি ইমস্মিং সত্তলোকে. সন্নিপতিতাতি সমোধানভাৱতো সন্নিপতিতা সমাগতা সংসিলিট্ঠা. উতুনীতি উতুমতী সঞ্জাতপুপ্ফা. ইদঞ্চ উতুসমযং সন্ধায ৱুত্তং, ন লোকসমঞ্ঞাকৰজস্স লগ্গনদিৱসমত্তং. মাতুগামস্স হি যস্মিং গব্ভাসহসঞ্ঞিতে ওকাসে দাৰকো নিব্বত্ততি, তত্থ মহতী লোহিতপীড়কা সণ্ঠহিত্ৱা অগ্গহিতপুব্বা এৱ ভিজ্জিত্ৱা পগ্ঘৰতি, ৱত্থু সুদ্ধং হোতি পগ্ঘৰিতলোহিতত্তা অনামযত্তা চ. ৱিসুদ্ধে ৱত্থুম্হি মাতাপিতূসু একৱাৰং সন্নিপতিতেসু যাৱ সত্ত দিৱসানি খেত্তমেৱ হোতি. সুদ্ধং ৱত্থু নহানতো পৰম্পি কতিপযানি দিৱসানি গব্ভসণ্ঠহনতায খেত্তমেৱ হোতি পৰিত্তস্স লোহিতলেসস্স ৱিজ্জমানত্তা. তস্মিং সমযে হত্থগ্গাহৱেণিগ্গাহাদিনা অঙ্গপৰামসনেনপি দাৰকো নিব্বত্ততিযেৱ. ইত্থিসন্তানেপি হি সত্তপি ধাতূ লব্ভন্তেৱ. তথা হি পাৰিকায নাভিপৰামসনেন সামস্স বোধিসত্তস্স, দিট্ঠমঙ্গলিকায নাভিপৰামসনেন (জা. অট্ঠ. ৪.১৫.মাতঙ্গজাতকৱণ্ণনা; ম. নি. অট্ঠ. ২.৬৫) মণ্ডব্যস্স নিব্বত্তি অহোসি. গন্ধনতো উপ্পন্নগতিযা নিমিত্তূপট্ঠানেন সূচনতো দীপনতো গন্ধোতি লদ্ধনামেন ভৱগামিকম্মুনা অব্বতি পৱত্ততীতি গন্ধব্বো, তত্থ উপ্পজ্জমানকসত্তো. পচ্চুপট্ঠিতো হোতীতি ন মাতাপিতূনং সন্নিপাতং ওলোকযমানো সমীপে ঠিতো পচ্চুপট্ঠিতো নাম হোতি, কম্মযন্তযন্তিতো পন একো সত্তো তস্মিং ওকাসে নিব্বত্তনকো হোতীতি অযমেত্থ অধিপ্পাযো. তদা হি তত্ৰূপগসত্তো তত্ৰূপপত্তিআৱহন্তকম্মসঙ্খাতেন পেল্লকযন্তেন তথত্থায পেল্লিতো উপনীতো ৱিয হোতি.

ৱিঞ্ঞাণপচ্চযা নামৰূপন্তি এত্থ ৱিঞ্ঞাণস্স পচ্চযভাৱেন গহিতত্তা ‘‘তযো অৰূপিনো খন্ধা’’তি ৱুত্তং. ইধ পন ৱিঞ্ঞাণং পচ্চযভাৱেন অগ্গহেত্ৱা গব্ভোক্কন্তিযা এৱ পচ্চযভাৱেন গহিতত্তা ‘‘ৱিঞ্ঞাণক্খন্ধম্পি পক্খিপিত্ৱা’’তি ৱুত্তং. ইধ পন মনুস্সগব্ভস্স ওক্কন্তিযা অধিপ্পেতত্তা ‘‘গব্ভসেয্যকানং পটিসন্ধিক্খণে’’তি ৱুত্তং.

তণ্হায সমুদযসচ্চভাৱেন গহিতত্তা ‘‘ঠপেত্ৱা তণ্হ’’ন্তি ৱুত্তং. তস্সেৱ পভাৱিকাতি তস্সেৱ যথাৱুত্তস্স দুক্খসচ্চস্স উপ্পাদিকা. দুক্খনিৰোধোতি এত্থ দুক্খগ্গহণেন তণ্হাপি গহিতাতি আহ ‘‘তেসং দ্ৱিন্নম্পি…পে… দুক্খনিৰোধো’’তি. অৱিসেসেন হি তেভূমকৱট্টং ইধ দুক্খন্তি অধিপ্পেতং. অথ ৱা দুক্খস্স অনুপ্পত্তিনিৰোধো তব্ভাৱিকায তণ্হায অনুপ্পত্তিনিৰোধেন ৱিনা ন হোতীতি ৱুত্তং ‘‘তেসং দ্ৱিন্নম্পি…পে… দুক্খনিৰোধো’’তি. অনুপ্পত্তিনিৰোধোতি চ অনুপ্পত্তিনিৰোধনিমিত্তং নিব্বানং দস্সেতি.

‘‘তত্থ ৱুত্তনযেনেৱ ৱেদিতব্ব’’ন্তি ৱত্ৱা উভযত্থ পাড়িযা পৱত্তিআকাৰভেদং দস্সেতুং ‘‘অযং পন ৱিসেসো’’তি আহ. তত্থাতি ৱিসদ্ধিমগ্গে. ইধাতি ইমস্মিং সুত্তে. অৱিজ্জায ত্ৱেৱাতি অৱিজ্জায তু এৱ. অসেসৱিৰাগনিৰোধাতি এত্থ অচ্চন্তমেৱ সঙ্খাৰে ৱিৰজ্জতি এতেনাতি ৱিৰাগো, মগ্গো, তস্মা ৱিৰাগসঙ্খাতেন মগ্গেন অসেসনিৰোধা অসেসেত্ৱা নিৰোধা সমুচ্ছিন্দনাতি এৱমেত্থ অত্থো দট্ঠব্বো.

সকলস্সাতি অনৱসেসস্স. কেৱলস্সাতি ৱা সুদ্ধস্স, পৰপৰিকপ্পিতসত্তজীৱাদিৱিৰহিতস্সাতি অত্থো. খীণাকাৰোপি ৱুচ্চতি ‘‘নিৰুজ্ঝনং নিৰোধো’’তি ইমিনা অত্থেন. অৰহত্তম্পি নিৰোধোতি ৱুচ্চতি নিৰোধন্তে উপ্পন্নত্তা. নিব্বানম্পি নিৰোধোতি ৱুচ্চতি অৱিজ্জাদীনং নিৰোধস্স নিমিত্তভাৱতো অৱিজ্জাদযো নিৰুজ্ঝন্তি এত্থাতি নিৰোধোতি কত্ৱা. খীণাকাৰদস্সনৱসেনাতি অৱিজ্জাদীনং অনুপ্পত্তিনিৰোধেন নিৰুজ্ঝনাকাৰদস্সনৱসেন. নিব্বানমেৱ সন্ধায, ন পন অৰহত্তন্তি অধিপ্পাযো. সভাৱধম্মানং নিগ্গহো নাম যথাৱুত্তধম্মপৰিচ্ছেদতো ঊনাধিকভাৱপ্পকাসনেন অত্তসভাৱৱিভাৱনেনেৱ হোতীতি আহ ‘‘নিগ্গণ্হন্তো হী’’তিআদি.

তিত্থাযতনসুত্তৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.