৫. চূড়ৱগ্গো

১. সম্মুখীভাৱসুত্তৱণ্ণনা

৪১. পঞ্চমস্স পঠমে সম্মুখো ভৱতি যেন সো সম্মুখীভাৱো, পুৰতো ৱিজ্জমানতা, তস্মা সম্মুখীভাৱা. পুঞ্ঞকম্মন্তি দানসঙ্খাতং পুঞ্ঞকম্মং. দ্ৱে ধম্মা সুলভা বাহিৰত্তা যথাসকং পচ্চযসমৱাযেন লব্ভনতো. সদ্ধা পন দুল্লভা পচুৰজনস্স অনৱট্ঠিতকিচ্চত্তা. তেনেৱাহ ‘‘পুথুজ্জনস্সা’’তিআদি.

সম্মুখীভাৱসুত্তৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

২. তিঠানসুত্তৱণ্ণনা

৪২. দুতিযে মচ্ছৰিযমেৱ মলং মচ্ছৰিযমলং, চিত্তস্স মলীনসভাৱাপাদনতো ৱিগতং মচ্ছৰিযমলং এত্থাতি ৱিগতমচ্ছৰিযমলং. গেধাভাৱেন কোচি কিঞ্চি দেন্তোপি তত্থ আসত্তিং ন ৱিস্সজ্জেতি, অযং পন ন তাদিসোতি আহ ‘‘ৱিস্সট্ঠচাগো’’তি. মলীনহত্থোৱ চিত্তৱিসুদ্ধিযা অভাৱতো. ধোতহত্থোৱ ধোতহত্থেন কাতব্বকিচ্চসাধনতো. তেন ৱুত্তং – ‘‘চিত্তে সুদ্ধে ৱিসুজ্ঝন্তি, ইতি ৱুত্তং মহেসিনা’’তি. যাচিতুং যুত্তো যাচকানং মনোৰথপূৰণতো. যাচযোগো পযোগাসহেহি যাচকেহি সুট্ঠু যুত্তভাৱতো. তংসমঙ্গী এৱ তত্থ ৰতো নাম, ন চিত্তমত্তেনেৱাতি আহ ‘‘দানং…পে… ৰতো নাম হোতী’’তি.

‘‘উচ্চা, ভন্তে’’তি ৱত্ৱা অযং মং উচ্চতো ৱদতীতি চিন্তেয্যাতি পুন ‘‘নাতিউচ্চা তুম্হে’’তি আহ, সৰীৰেনাতি অধিপ্পাযো. মেচকৱণ্ণস্সাতি নীলোভাসস্স. পুচ্ছীতি ভিক্খূ পুচ্ছি. ভূমিযং লেখং লিখন্তো অচ্ছীতি পঠমং মঞ্চে নিপজ্জিত্ৱা উট্ঠায ভূমিযং লেখং লিখন্তো অচ্ছি ‘‘অখীণাসৱোতি মঞ্ঞনা হোতূ’’তি. তথা হি ৰাজা খীণাসৱস্স নাম…পে… নিৱত্তি. ধজপগ্গহিতাৱাতি পগ্গহিতধজাৱ. সিলাচেতিযট্ঠানন্তি থূপাৰামস্স চ মহাচেতিযস্স চ অন্তৰে সিলায কতচেতিযট্ঠানং. চেতিযং…পে… অট্ঠাসি সাৱকস্স তং কূটাগাৰন্তি কত্ৱা.

পচ্ছাভাগেনাতি ধম্মকথিকস্স থেৰস্স পিট্ঠিপস্সেন. গোনসোতি মণ্ডলসপ্পো. ধম্মস্সৱনন্তৰায বহূনং সগ্গমগ্গপ্পটিলাভন্তৰাযো ভৱেয্যাতি অধিপ্পাযেন ‘‘ধম্মস্সৱনন্তৰাযং ন কৰিস্সামী’’তি চিন্তেসি. ৱিসং ৱিক্খম্ভেত্ৱাতি ৱিপস্সনাতেজেন ৱিসৱেগং ৱিক্খম্ভেত্ৱা. গাথাসহস্সন্তি গাথাসহস্সৱন্তং. পট্ঠানগাথাযাতি পট্ঠাপনগাথায, আদিগাথাযাতি অত্থো. পট্ঠান…পে… অৱসানগাথং এৱ ৱৱত্থপেসি, ন দ্ৱিন্নং অন্তৰে ৱুত্তং কিলন্তকাযত্তা. সৰভাণং সাযন্হধম্মকথা. পগ্গণ্হাতীতি পচ্চক্খং কৰোন্তী গণ্হাতি, সক্কচ্চং সুণাতীতি অত্থো. ধম্মকথনদিৱসে ধম্মকথিকানং অকিলমনত্থং সদ্ধা উপাসকা সিনিদ্ধভোজনং মধুপানকঞ্চ দেন্তি সৰস্স মধুৰভাৱায সপ্পিমধুকতেলাদিঞ্চ ভেসজ্জং. তেনাহ ‘‘অৰিযৱংসং কথেস্সামী’’তিআদি. চতূহি দাঠাহি ডংসিত্ৱাতি দড়্হদট্ঠভাৱদস্সনং. চৰিস্সামীতি সম্মানেস্সামি, সক্কচ্চং সুণিস্সামীতি অত্থো. নিম্মথেত্ৱাতি নিম্মদ্দিত্ৱা, অপনেত্ৱাতি অত্থো.

তিঠানসুত্তৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৩. অত্থৱসসুত্তৱণ্ণনা

৪৩. ততিযে অত্থো নাম ফলং, তং এতস্স ৱসোতি অত্থৱসো. হেতু, অত্থো এতস্স অত্থীতি অত্থো, সো এৱাতি আহ ‘‘তযো অত্থে তীণি কাৰণানী’’তি. ধম্মদেসনা নাম উক্কট্ঠনিদ্দেসেন চতুন্নং অৰিযসচ্চানং পকাসনাতি আহ ‘‘চতুসচ্চধম্মং পকাসেতী’’তি. অট্ঠকথং ঞাণেন পটিসংৱেদীতি পাড়িপদানং অত্থং ৱিৱৰণঞাণেন পটি পটি সংৱেদনসীলো ‘‘অযং ইমস্স ভাসিতস্স অত্থো’’তি. এতেন অত্থপটিসম্ভিদাব্যাপাৰমাহ. পাড়িধম্মং পটিসংৱেদীতি পাড়িগতিং পাড়িং পদৱিৱৰণং পটি পটি সংৱেদনসীলো. এতেন ধম্মপটিসম্ভিদাব্যাপাৰমাহ.

অত্থৱসসুত্তৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৪. কথাপৱত্তিসুত্তৱণ্ণনা

৪৪. চতুত্থে পৱত্তিনীতি যাৱ অধিপ্পেতত্থনিগমনা অৱিচ্ছেদেন পৱত্তিনী. পটিঘাতাভাৱেন অপ্পটিহতা. নিয্যানিকা সপ্পাটিহীৰকা.

কথাপৱত্তিসুত্তৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৫. পণ্ডিতসুত্তৱণ্ণনা

৪৫. পঞ্চমে পণ্ডিতপঞ্ঞত্তানীতি পণ্ডিতেহি পঠমং পঞ্ঞত্তানি. কথিতানীতি সেয্যসো কথিতানি. মহাপুৰিসেহীতি বুদ্ধবোধিসত্তেহি. কৰুণাতি কৰুণাচেতোৱিমুত্তি ৱুত্তা. পুব্বভাগোতি তস্স উপচাৰো. দমোতি ইন্দ্ৰিযসংৱৰো ‘‘মনচ্ছট্ঠানং ইন্দ্ৰিযানং দমন’’ন্তি কত্ৱা. অত্তদমনন্তি চিত্তদমনং. পুণ্ণোৱাদে (ম. নি. ৩.৩৯৬) ‘‘সক্খিস্সসি খো, ত্ৱং পুণ্ণ, ইমিনা দমূপসমেনা’’তি আগতত্তা দমোতি ৱুত্তা খন্তিপি. আড়ৱকে আড়ৱকসুত্তে (সং. নি. ১.২৪৬; সু. নি. ১৯০) ‘‘সচ্চা দমা চাগা’’তি এৱং ৱুত্তা পঞ্ঞাপি ইমস্মিং সুত্তে ‘‘দমো’’তি ৱত্তুং ৱট্টতি. ৰক্খনং গোপনং পটিজগ্গনন্তি মাতাপিতূনং মনুস্সামনুস্সকতূপদ্দৱতো ৰক্খনং, ব্যাধিআদিঅনত্থতো গোপনং, ঘাসচ্ছাদনাদীহি ৱেয্যাৱচ্চকৰণেন পটিজগ্গনং. সন্তো নাম সব্বকিলেসদৰথপৰিড়াহূপসমেন উপসন্তকাযৱচীসমাচাৰতায চ. উত্তমট্ঠেন সন্তানন্তি মত্তেয্যতাদীহি সেট্ঠট্ঠেন সন্তানং.

ইধ ইমেসংযেৱ তিণ্ণং ঠানানং কৰণেনাতি ইমস্মিং সুত্তে আগতানং তিণ্ণং ঠানানং কৰণেন নিব্বত্তনেন. এতানি…পে… কাৰণানীতি মাতুপট্ঠানং পিতুপট্ঠানন্তি এতানি দ্ৱে উত্তমপুৰিসানং কাৰণানি. উত্তমকিচ্চকৰণেন হি মাতাপিতুউপট্ঠাকা ‘‘উত্তমপুৰিসা’’তি ৱুত্তা. তেনাহ ‘‘মাতাপিতু…পে… ৱুত্তো’’তি. অনুপদ্দৱভাৱেন খেমং.

পণ্ডিতসুত্তৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৬. সীলৱন্তসুত্তৱণ্ণনা

৪৬. ছট্ঠে লোকিযলোকুত্তৰমিস্সকন্তি এত্থ ‘‘মনুস্সা পুঞ্ঞং পসৱন্তী’’তি অৱিসেসেন ৱুত্তত্তা ভাৱনামযস্সপি পুঞ্ঞস্স সঙ্গণ্হনতো লোকুত্তৰস্সপি সম্ভৱো দট্ঠব্বো.

সীলৱন্তসুত্তৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৭. সঙ্খতলক্খণসুত্তৱণ্ণনা

৪৭. সত্তমে সমেচ্চ সম্ভূয পচ্চযেহি কতং সঙ্খতং. নিমিত্তানীতি সঞ্জাননস্স নিমিত্তানি. হেতুপচ্চযসমৱাযে উপ্পজ্জনং উপ্পাদো, অত্তলাভো. ৱযোতি ভঙ্গো. ঠিতস্সাতি উপ্পাদক্খণতো উদ্ধং ঠিতিক্খণপত্তস্স. সা পনস্স অৱত্থা উপ্পাদাৱত্থায ভিন্নাতি কত্ৱা অঞ্ঞথত্তং জৰাতি চ ৱুত্তা. যস্মা ধম্মো উপ্পজ্জমানো এৱ ভিজ্জতি, তথা সতি উপ্পাদভঙ্গা সমানক্খণা সিযুং, ন চ তং যুজ্জতি, তস্মা উপ্পাদাৱত্থায ভিন্না ভঙ্গাভিমুখাৱত্থা জৰাতি ৱেদিতব্বা. যে পন ‘‘সঙ্খাৰানং ঠিতি নত্থী’’তি ৱদন্তি, তেসং তং মিচ্ছা. যথা হি তস্সেৱ ধম্মস্স উপ্পাদাৱত্থায ভিন্না ভঙ্গাৱত্থা ইচ্ছিতা, অঞ্ঞথা ‘‘অঞ্ঞং উপ্পজ্জতি, অঞ্ঞং নিৰুজ্ঝতী’’তি আপজ্জতি, এৱং উপ্পজ্জমানস্স ভঙ্গাভিমুখা ধম্মা ইচ্ছিতব্বা. সা চ ঠিতিক্খণো. ন হি উপ্পজ্জমানো ভিজ্জতীতি সক্কা ৱিঞ্ঞাতুন্তি.

সঙ্খতন্তি তেভূমকা ধম্মা পচ্চযসমুপ্পন্নত্তা. যদি এৱং মগ্গফলধম্মা কথন্তি আহ ‘‘মগ্গফলানি পনা’’তিআদি. লক্খণকথা হি যাৱদেৱ সম্মসনত্থা. উপ্পাদক্খণে উপ্পাদো, ন ঠানভঙ্গক্খণেসু. কস্মা? উপ্পাদউপ্পাদক্খণানং অঞ্ঞমঞ্ঞং পৰিচ্ছিন্নত্তা. যথা হি উপ্পাদসঙ্খাতেন ৱিকাৰেন উপ্পাদক্খণো পৰিচ্ছিন্নো, এৱং উপ্পাদক্খণেনপি উপ্পাদো পৰিচ্ছিন্নো. সেসদ্ৱযেপি এসেৱ নযো. ধম্মপ্পৱত্তিমত্ততাযপি কালস্স লোকসমঞ্ঞাৱসেনেৱ ৱুত্তং. লক্খণং ন সঙ্খতং, সঙ্খতং ন লক্খণন্তি নেসং ভেদদস্সনং. অৱত্থাৱতো হি অৱত্থা ভিন্নাৱাতি. পৰিচ্ছিন্নন্তি এত্থ উপ্পাদৱযেহি তাৱ সঙ্খতং পৰিচ্ছিন্নং হোতু, জৰায পন তং কথং পৰিচ্ছিন্নন্তি ৱুচ্চতি? ন ৱুচ্চতি পৰিচ্ছেদো পুব্বন্তাপৰন্তমত্তেন, অথ খো সভাৱভেদেনাতি নাযং দোসো. সঙ্খতং ধম্মজাতং পৰিচ্ছিন্নং তব্বন্তং ধম্মজাতং সঙ্খতন্তি পঞ্ঞাযতি এৱং তেসং অভাৱেন নিব্বানমেতন্তি লক্খিতব্বতো সঞ্জানিতব্বতো. ইদানি ‘‘যথা হী’’তিআদিনা যথাৱুত্তমত্তং উপমাহি ৱিভাৱেতি.

সঙ্খতলক্খণসুত্তৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৮. অসঙ্খতলক্খণসুত্তৱণ্ণনা

৪৮. অট্ঠমে অসঙ্খতস্সাতি ৱুত্তনযেন ন সঙ্খতস্স. তেনাহ ‘‘পচ্চযেহী’’তিআদি. যথা উপ্পাদাদীনং ভাৱেন সঙ্খতধম্মজাতং সঙ্খতন্তি পঞ্ঞাযতি, এৱং তেসং অভাৱেন নিব্বানং অসঙ্খতন্তি পঞ্ঞাযতি.

অসঙ্খতলক্খণসুত্তৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৯. পব্বতৰাজসুত্তৱণ্ণনা

৪৯. নৱমে ইধ সাল-সদ্দো ৰুক্খসামঞ্ঞপৰিযাযো, ন ৰুক্খৱিসেসপৰিযাযোতি আহ ‘‘মহাসালাতি মহাৰুক্খা’’তি. কুলজেট্ঠকন্তি তস্মিং কুলে জেট্ঠভূতং সামিভূতং. সিলামযো ন পংসুমযো মিস্সকো চ. গামং গামূপচাৰঞ্চ ঠপেত্ৱা সব্বং অৰঞ্ঞন্তি আহ ‘‘অৰঞ্ঞস্মিন্তি অগামকট্ঠানে’’তি. মহন্তো পব্বতো সেলোতি যোজনা.

পব্বতৰাজসুত্তৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

১০. আতপ্পকৰণীযসুত্তৱণ্ণনা

৫০. দসমে সৰীৰসম্ভৱানন্তি সৰীৰে সম্ভূতানং. দুক্খানন্তি অনিট্ঠানং. বহলানন্তি নিৰন্তৰপ্পৱত্তিযা অৱিৰড়ানং. তাপনৱসেনাতি দুক্খাপনৱসেন. তিব্বানন্তি কুৰূৰানং. তাসং যথাৱুত্তানং অধিৱাসনায পহাতব্বদুক্খৱেদনানং পজহনং নাম খমনমেৱাতি আহ ‘‘খমনত্থাযা’’তি. আণাপেত্ৱাতি ‘‘আতপ্পং কৰণীয’’ন্তি বুদ্ধাণং ৱিধায. লোকিযলোকুত্তৰমিস্সকা কথিতা সসম্ভাৰানং মগ্গধম্মানং কথিতত্তা.

আতপ্পকৰণীযসুত্তৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

১১. মহাচোৰসুত্তৱণ্ণনা

৫১. একাদসমে মহাবলৱচোৰো মহাচোৰোতি আহ ‘‘মহন্তো বলৱচোৰো’’তি. বলৱচোৰোতি চ মহাথামতায মহাপৰিৱাৰতায মহাচোৰিযকম্মসমত্থতায চ ৱেদিতব্বো. মহতং গামনিগমানং ৱিলুপ্পনং মহাৱিলোপো. তং তং কাৰণং পক্খিপিত্ৱাতি তং তং অকৰণমেৱ কাৰণং কত্ৱা তপ্পটিবদ্ধায কথায পক্খিপিত্ৱা. অত্থং কথযিস্সন্তীতি তস্স তস্স অত্থঞ্চ কথযিস্সন্তি. হৰন্তাতি অপনেন্তা পৰিহৰন্তা. দসৱত্থুকাযাতি ‘‘সস্সতো লোকো’’তি (ম. নি. ১.২৬৯) আদিদসৱত্থুসন্নিস্সিতায. অন্তং গহেত্ৱা ঠিতদিট্ঠিযাতি তমেৱ সস্সতাদিঅন্তং গহেত্ৱা অৱিস্সজ্জেত্ৱা ঠিতদিট্ঠিযা.

মহাচোৰসুত্তৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

চূড়ৱগ্গৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

পঠমপণ্ণাসকং নিট্ঠিতং.

২. দুতিযপণ্ণাসকং