৪. নিদানসুত্তৱণ্ণনা
৩৪. চতুত্থে পিণ্ডকৰণত্থাযাতি আযূহনৱসেন ৰাসিকৰণত্থায. অভিন্নানীতি একদেসেনপি অখণ্ডিতানি. ভিন্নকালতো পট্ঠায হি বীজং বীজকিচ্চায ন উপকপ্পতি. অপূতীনীতি উদকতেমনেন পূতিভাৱং ন উপগতানি. পূতিবীজঞ্হি বীজত্থায ন উপকপ্পতি. তেনাহ ‘‘পূতিভাৱেন অবীজত্তং অপ্পত্তানী’’তি. ন ৱাতেন ন চ আতপেন হতানীতি ৱাতেন চ আতপেন চ ন হতানি, নিৰোজতং ন পাপিতানি. নিৰোজঞ্হি কসটবীজং বীজত্থায ন উপকপ্পতি. সাৰাদানীতি তণ্ডুলসাৰস্স আদানতো সাৰাদানি. নিস্সাৰঞ্হি বীজং বীজত্থায ন উপকপ্পতি. তেনাহ ‘‘গহিতসাৰানী’’তি, পতিট্ঠিতসাৰানীতি অত্থো. সন্নিচযভাৱেন সুখং সযিতানীতি চত্তাৰো মাসে কোট্ঠপক্খিত্তনিযামেনেৱ সুখসযিতানি.
কম্মৱিভত্তীতি কম্মৱিভাগো. দিট্ঠধম্মো ৱুচ্চতি পচ্চক্খভূতো পচ্চুপ্পন্নো অত্তভাৱো, তত্থ ৱেদিতব্বফলং কম্মং দিট্ঠধম্মৱেদনীযং. পচ্চুপন্নভৱতো অনন্তৰং ৱেদিতব্বফলং কম্মং উপপজ্জৱেদনীযং. অপৰপৰিযাযৱেদনীযন্তি দিট্ঠধম্মানন্তৰভৱতো অঞ্ঞস্মিং অত্তভাৱপৰিযাযে অত্তভাৱপৰিৱত্তে ৱেদিতব্বফলং কম্মং. পটিপক্খেহি অনভিভূততায পচ্চযৱিসেসেন পটিলদ্ধৱিসেসতায চ বলৱভাৱপ্পত্তা তাদিসস্স পুব্বাভিসঙ্খাৰস্স ৱসেন সাতিসযা হুত্ৱা পৱত্তা পঠমজৱনচেতনা তস্মিংযেৱ অত্তভাৱে ফলদাযিনী দিট্ঠধম্মৱেদনীযকম্মং নাম. সা হি ৱুত্তাকাৰেন বলৱতী জৱনসন্তানে গুণৱিসেসযুত্তেসু উপকাৰানুপকাৰৱসপ্পৱত্তিযা আসেৱনালাভেন অপ্পৱিপাকতায চ পঠমজৱনচেতনা ইতৰদ্ৱযং ৱিয পৱত্তসন্তানুপৰমাপেক্খং ওকাসলাভাপেক্খঞ্চ কম্মং ন হোতীতি ইধেৱ পুপ্ফমত্তং ৱিয পৱত্তিৱিপাকমত্তং ফলং দেতি. তথা অসক্কোন্তন্তি কম্মস্স ৱিপাকদানং নাম উপধিপ্পযোগাদিপচ্চযন্তৰসমৱাযেনেৱ হোতীতি তদভাৱতো তস্মিংযেৱ অত্তভাৱে ৱিপাকং দাতুং অসক্কোন্তং. অহোসিকম্মন্তি অহোসি এৱ কম্মং, ন তস্স ৱিপাকো অহোসি অত্থি ভৱিস্সতি চাতি এৱং ৱেদিতব্বং কম্মং.
অত্থসাধিকাতি দানাদিপাণাতিপাতাদিঅত্থস্স নিপ্ফাদিকা. কা পন সাতি আহ ‘‘সত্তমজৱনচেতনা’’তি. সা হি সন্নিট্ঠাপকচেতনা ৱুত্তনযেন পটিলদ্ধৱিসেসা পুৰিমজৱনচেতনাহি লদ্ধাসেৱনা চ সমানা অনন্তৰত্তভাৱে ৱিপাকদাযিনী উপপজ্জৱেদনীযকম্মং নাম. পুৰিমউপমাযযেৱাতি মিগলুদ্দকোপমাযযেৱ.
সতি সংসাৰপ্পৱত্তিযাতি ইমিনা অসতি সংসাৰপ্পৱত্তিযং অহোসিকম্মপক্খে তিট্ঠতি ৱিপচ্চনোকাসস্স অভাৱতোতি দীপেতি. যং গৰুকন্তি যং অকুসলং মহাসাৱজ্জং, কুসলঞ্চ মহানুভাৱং কম্মং. কুসলং ৱা হি হোতু অকুসলং ৱা, যং গৰুকং মাতুঘাতাদিকম্মং ৱা মহগ্গতকম্মং ৱা, তদেৱ পঠমং ৱিপচ্চতি. তেনাহ ‘‘কুসলাকুসলেসু পনা’’তিআদি. যং বহুলন্তি যং বহুলং অভিণ্হসো কতং সমাসেৱিতং. তেনাহ ‘‘কুসলাকুসলেসু পন যং বহুলং হোতী’’তিআদি. যদাসন্নং নাম মৰণকালে অনুস্সৰিতং কম্মং, আসন্নকালে কতে পন ৱত্তব্বমেৱ নত্থীতি আহ ‘‘যং পন কুসলাকুসলেসু আসন্নমৰণে’’তিআদি. অনুস্সৰিতুন্তি পৰিব্যত্তভাৱেন অনুস্সৰিতুং.
তেসং অভাৱেতি তেসং যংগৰুকাদীনং তিণ্ণং কম্মানং অভাৱে. যত্থ কত্থচি ৱিপাকং দেতীতি পটিসন্ধিজনকৱসেন ৱিপাকং দেতি. পটিসন্ধিজনকৱসেন হি গৰুকাদিকম্মচতুক্কং ৱুত্তং. তত্থ গৰুকং সব্বপঠমং ৱিপচ্চতি, গৰুকে অসতি বহুলীকতং, তস্মিং অসতি যদাসন্নং, তস্মিং অসতি ‘‘কটত্তা ৱা পনা’’তি ৱুত্তং পুৰিমজাতীসু কতকম্মং ৱিপচ্চতি. বহুলাসন্নপুব্বকতেসু চ বলাবলং জানিতব্বং. পাপতো পাপন্তৰং কল্যাণঞ্চ, কল্যাণতো কল্যাণন্তৰং পাপঞ্চ বহুলীকতং. ততো মহতোৱ পুব্বকতাদি অপ্পঞ্চ বহুলানুস্সৰণেন ৱিপ্পটিসাৰাদিজননতো, পটিপক্খস্স অপৰিপুণ্ণতায আৰদ্ধৱিপাকস্স কম্মস্স কম্মসেসস্স ৱা অপৰপৰিযাযৱেদনীযস্স অপৰিক্খীণতায সন্ততিযা পৰিণামৱিসেসতোতি তেহি তেহি কাৰণেহি আযূহিতফলং পঠমং ৱিপচ্চতি. মহানাৰদকস্সপজাতকে (জা. ২.২২.১১৫৩ আদযো) ৱিদেহৰঞ্ঞো সেনাপতি অলাতো, বীজকো দাসো, ৰাজকঞ্ঞা ৰুচা চ এত্থ নিদস্সনং. তথা হি ৱুত্তং ভগৱতা –
‘‘তত্ৰানন্দ, য্ৱাযং পুগ্গলো ইধ পাণাতিপাতী…পে… মিচ্ছাদিট্ঠি. কাযস্স ভেদা পৰং মৰণা অপাযং দুগ্গতিং ৱিনিপাতং নিৰযং উপপজ্জতি, পুব্বে ৱাস্স তং কতং হোতি পাপকম্মং দুক্খৱেদনীযং, পচ্ছা ৱাস্স তং কতং হোতি পাপকম্মং দুক্খৱেদনীযং, মৰণকালে ৱাস্স হোতি মিচ্ছাদিট্ঠি সমত্তা সমাদিন্না, তেন সো কাযস্স ভেদা পৰং মৰণা অপাযং দুগ্গতিং ৱিনিপাতং নিৰযং উপপজ্জতী’’তি –
আদি. সব্বং মহাকম্মৱিভঙ্গসুত্তং (ম. নি. ৩.৩০৩) ৱিত্থাৰেতব্বং. কিং বহুনা. যং তং তথাগতস্স মহাকম্মৱিভঙ্গঞাণং, তস্সেৱাযং ৱিসযো, যদিদং তস্স তস্স কম্মস্স তেন তেন কাৰণেন পুব্বাপৰৱিপাকতা সমত্থীযতি.
ইদানি জনকাদিকম্মচতুক্কং ৱিভজন্তো ‘‘জনকং নামা’’তিআদিমাহ. পৱত্তিং ন জনেতীতি পৱত্তিৱিপাকং ন জনেতি. পঠমনযে জনককম্মস্স পটিসন্ধিৱিপাকমত্তস্সেৱ ৱুত্তত্তা তস্স পৱত্তিৱিপাকদাযকত্তম্পি অনুজানন্তো ‘‘অপৰো নযো’’তিআদিমাহ. তত্থ পটিসন্ধিদানাদিৱসেন ৱিপাকসন্তানস্স নিব্বত্তকং জনকং. সুখদুক্খসন্তানস্স নামৰূপপ্পবন্ধস্স ৱা চিৰতৰং পৱত্তিহেতুভূতং উপত্থম্ভকং. তেনাহ ‘‘সুখদুক্খং উপত্থম্ভেতি, অদ্ধানং পৱত্তেতী’’তি. উপপীড়কং সুখদুক্খপ্পবন্ধে পৱত্তমানে সণিকং সণিকং হাপেতি. তেনাহ ‘‘সুখদুক্খং পীড়েতি বাধেতি, অদ্ধানং পৱত্তিতুং ন দেতী’’তি.
ৱাতকাড়কো মহল্লকো চোৰে ঘাতেতুং ন সক্কোতীতি সো কিৰ মহল্লককালে একপ্পহাৰেন সীসং ছিন্দিতুং ন সক্কোতি, দ্ৱে তযো ৱাৰে পহৰন্তো মনুস্সে কিলমেতি, তস্মা তে এৱমাহংসু. অনুলোমিকং খন্তিং পটিলভিত্ৱাতি সোতাপত্তিমগ্গস্স ওৰতো অনুলোমিকং খন্তিং লভিত্ৱা. তৰুণৱচ্ছায গাৱিযা মদ্দিত্ৱা জীৱিতক্খযং পাপিতোতি একা কিৰ যক্খিনী ধেনুৱেসেন আগন্ত্ৱা উৰে পহৰিত্ৱা মাৰেসি, তং সন্ধাযেতং ৱুত্তং. নগৰে ভৱো নাগৰিযো.
ঘাতেত্ৱাতি উপচ্ছিন্দিত্ৱা. কম্মস্স উপচ্ছিন্দনং নাম তস্স ৱিপাকপ্পটিবাহনমেৱাতি আহ ‘‘তস্স ৱিপাকং পটিবাহিত্ৱা’’তি. তঞ্চ অত্তনো ৱিপাকুপ্পত্তিযা ওকাসকৰণন্তি ৱুত্তং ‘‘অত্তনো ৱিপাকস্স ওকাসং কৰোতী’’তি. ৱিপচ্চনায কতোকাসং কম্মং ৱিপক্কম্মেৱ নাম হোতীতি আহ ‘‘এৱং পন কম্মেন কতে ওকাসে তং ৱিপাকং উপ্পন্নং নাম ৱুচ্চতী’’তি. উপপীড়কং অঞ্ঞস্স ৱিপাকং উপচ্ছিন্দতি, ন সযং অত্তনো ৱিপাকং দেতি. উপঘাতকং পন দুব্বলকম্মং উপচ্ছিন্দিত্ৱা অত্তনো ৱিপাকং উপ্পাদেতীতি অযমেতেসং ৱিসেসো. কিঞ্চি বহ্ৱাবাধতাদিপচ্চযূপসন্নিপাতেন ৱিপাকস্স ৱিবাধকং উপপীড়কং, তথা ৱিপাকস্সেৱ উপচ্ছেদকং. উপঘাতককম্মং পন উপঘাতেত্ৱা অত্তনো ৱিপাকস্স ওকাসকৰণেন ৱিপচ্চনে সতি জনকমেৱ সিযা. জনকাদিভাৱো নাম ৱিপাকং পতি ইচ্ছিতব্বো, ন কম্মং পতীতি ৱিপাকস্সেৱ উপঘাতকতা যুত্তা ৱিয দিস্সতি, ৱীমংসিতব্বং.
অপৰো নযো – যস্মিং কম্মে কতে পটিসন্ধিযং পৱত্তে চ ৱিপাককটত্তাৰূপানং উপ্পত্তি হোতি, তং জনকং. যস্মিং পন কতে অঞ্ঞেন জনিতস্স ইট্ঠস্স ৱা অনিট্ঠস্স ৱা ফলস্স ৱিবাধকৱিচ্ছেদকপচ্চযানুপ্পত্তিযা উপব্ৰূহনপচ্চযুপ্পত্তিযা জনকসামত্থিযানুৰূপং পৰিসুদ্ধিচিৰতৰপ্পবন্ধা হোতি, তং উপত্থম্ভকং. জনকেন নিব্বত্তিতং কুসলফলং ৱা অকুসলফলং ৱা যেন পচ্চনীকভূতেন ৰোগধাতুৱিসমতাদিনিমিত্ততায ৱিবাধযতি, তং উপপীড়কং. যেন পন কম্মুনা জনকসামত্থিযৱসেন চিৰতৰপ্পবন্ধাৰহম্পি সমানং ফলং ৱিচ্ছেদকপচ্চযুপ্পত্তিযা উপহঞ্ঞতি ৱিচ্ছিজ্জতি, তং উপঘাতকন্তি অযমেত্থ সাৰো.
তত্থ কেচি দুতিযস্স কুসলভাৱং ইত্থত্তমাগতস্স অপ্পাবাধদীঘাযুকতাসংৱত্তনৱসেন, পচ্ছিমানং দ্ৱিন্নং অকুসলভাৱং বহ্ৱাবাধঅপ্পাযুকতাসংৱত্তনৱসেন ৱণ্ণেন্তি. তথা চ ৱুত্তং মজ্ঝিমনিকাযে চূড়কম্মৱিভঙ্গসুত্তৱণ্ণনাযং (ম. নি. অট্ঠ. ৩.২৯০) –
‘‘চত্তাৰি হি কম্মানি – উপপীড়কং, উপচ্ছেদকং, জনকং, উপত্থম্ভকন্তি. বলৱকম্মেন হি নিব্বত্তং পৱত্তে উপপীড়কং আগন্ত্ৱা অত্থতো এৱং ৱদতি নাম ‘সচাহং পঠমতৰং জানেয্যং, ন তে ইধ নিব্বত্তিতুং দদেয্যং, চতূসুযেৱ তং অপাযেসু নিব্বত্তাপেয্যং. হোতু, ত্ৱং যত্থ কত্থচি নিব্বত্ত, অহং উপপীড়ককম্মং নাম তং পীড়েত্ৱা নিৰোজং নিযূসং কসটং কৰিস্সামী’তি. ততো পট্ঠায তং তাদিসং কৰোতি. কিং কৰোতি? পৰিস্সযং উপনেতি, ভোগে ৱিনাসেতি.
‘‘তত্থ দাৰকস্স মাতুকুচ্ছিযং নিব্বত্তকালতো পট্ঠায মাতু অস্সাদো ৱা সুখং ৱা ন হোতি, মাতাপিতূনং পীড়াৱ উপ্পজ্জতি. এৱং পৰিস্সযং উপনেতি. দাৰকস্স পন মাতুকুচ্ছিম্হি নিব্বত্তকালতো পট্ঠায গেহে ভোগা উদকং পত্ৱা লোণং ৱিয ৰাজাদীনং ৱসেন নস্সন্তি, কুম্ভদোহনধেনুযো খীৰং ন দেন্তি, সূৰতা গোণা চণ্ডা হোন্তি, কাণা হোন্তি, খঞ্জা হোন্তি, গোমণ্ডলে ৰোগো পততি, দাসাদযো ৱচনং ন কৰোন্তি, ৱাপিতং সস্সং ন জাযতি, গেহগতং গেহে, অৰঞ্ঞগতং অৰঞ্ঞে নস্সতি, অনুপুব্বেন ঘাসচ্ছাদনমত্তং দুল্লভং হোতি, গব্ভপৰিহাৰো ন হোতি, ৱিজাতকালে মাতু থঞ্ঞং ছিজ্জতি, দাৰকো পৰিহাৰং অলভন্তো পীড়িতো নিৰোজো নিযূসো কসটো হোতি. ইদং উপপীড়ককম্মং নাম.
‘‘দীঘাযুককম্মেন পন নিব্বত্তস্স উপচ্ছেদককম্মং আগন্ত্ৱা আযুং ছিন্দতি. যথা হি পুৰিসো অট্ঠুসভগমনং কত্ৱা সৰং খিপেয্য, তমঞ্ঞো ধনুতো মুত্তমত্তং মুগ্গৰেন পহৰিত্ৱা তত্থেৱ পাতেয্য, এৱং দীঘাযুককম্মেন নিব্বত্তস্স উপচ্ছেদককম্মং আযুং ছিন্দতি. কিং কৰোতি? চোৰানং অটৱিং পৱেসেতি, ৱাড়মচ্ছোদকং ওতাৰেতি, অঞ্ঞতৰং ৱা পন সপৰিস্সযঠানং উপনেতি. ইদং উপচ্ছেদককম্মং নাম. ‘উপঘাতক’ন্তিপি এতস্সেৱ নামং. পটিসন্ধিনিব্বত্তকং পন কম্মং জনককম্মং নাম. অপ্পভোগকুলাদীসু নিব্বত্তস্স ভোগসম্পদাদিকৰণেন উপত্থম্ভককম্মং উপত্থম্ভককম্মং নাম.
‘‘পৰিত্তকম্মেনপি নিব্বত্তং এতং পৱত্তে পাণাতিপাতাদিৱিৰতিকম্মং আগন্ত্ৱা অত্থতো এৱং ৱদতি নাম ‘সচাহং পঠমতৰং জানেয্যং, ন তে ইধ নিব্বত্তিতুং দদেয্যং, দেৱলোকেযেৱ তং নিব্বত্তাপেয্যং, হোতু, ত্ৱং যত্থ কত্থচি নিব্বত্ত, অহং উপত্থম্ভককম্মং নাম উপত্থম্ভং তে কৰিস্সামী’তি উপত্থম্ভং কৰোতি. কিং কৰোতি? পৰিস্সযং নাসেতি, ভোগে উপ্পাদেতি.
‘‘তত্থ দাৰকস্স মাতুকুচ্ছিযং নিব্বত্তকালতো পট্ঠায মাতাপিতূনং সুখমেৱ সাতমেৱ হোতি. যেপি পকতিযা মনুস্সামনুস্সপৰিস্সযা হোন্তি, তে সব্বে অপগচ্ছন্তি. এৱং পৰিস্সযং নাসেতি. দাৰকস্স পন মাতুকুচ্ছিম্হি নিব্বত্তকালতো পট্ঠায গেহে ভোগানং পমাণং ন হোতি, নিধিকুম্ভিযো পুৰতোপি পচ্ছতোপি গেহং পৰিৱট্টমানা পৱিসন্তি. মাতাপিতৰো পৰেহি ঠপিতধনস্সপি সম্মুখীভাৱং গচ্ছন্তি, ধেনুযো বহুখীৰা হোন্তি, গোণা সুখসীলা হোন্তি, ৱপ্পট্ঠানে সস্সানি সম্পজ্জন্তি, ৱড্ঢিযা ৱা সম্পযুত্তং, তাৱকালিকং ৱা দিন্নং ধনং অচোদিতা সযমেৱ আহৰিত্ৱা দেন্তি, দাসাদযো সুব্বচা হোন্তি, কম্মন্তা ন পৰিহাযন্তি, দাৰকো গব্ভতো পট্ঠায পৰিহাৰং লভতি, কোমাৰিকৱেজ্জা সন্নিহিতাৱ হোন্তি. গহপতিকুলে জাতো সেট্ঠিট্ঠানং, অমচ্চকুলাদীসু জাতো সেনাপতিট্ঠানাদীনি লভতি. এৱং ভোগে উপ্পাদেতি. সো অপৰিস্সযো সভোগো চিৰং জীৱতি. ইদং উপত্থম্ভককম্মং নাম. ইমেসু চতূসু পুৰিমানি দ্ৱে অকুসলানেৱ, জনকং কুসলম্পি অকুসলম্পি, উপত্থম্ভকং কুসলমেৱা’’তি.
এত্থ ৱিবাধূপঘাতা নাম কুসলৱিপাকম্হি ন যুত্তাতি অধিপ্পাযেন ‘‘দ্ৱে অকুসলানেৱা’’তি ৱুত্তং. দেৱদত্তাদীনং পন নাগাদীনং ইতো অনুপ্পদিন্নযাপনকপেতানঞ্চ নৰকাদীসু অকুসলৱিপাকূপত্থম্ভনূপপীড়নূপঘাতকানি সন্তীতি চতুন্নম্পি কুসলাকুসলভাৱো ন ৱিৰুজ্ঝতি. এৱঞ্চ কত্ৱা যা বহূসু আনন্তৰিযেসু কতেসু একেন গহিতপ্পটিসন্ধিকস্স ইতৰেসং তস্স অনুবলপ্পদাযিতা ৱুত্তা, সাপি সমত্থিতা হোতি.
সুত্তন্তপৰিযাযেন একাদস কম্মানি ৱিভজিত্ৱা ইদানি অভিধম্মপৰিযাপন্নং দস্সেন্তো ‘‘অত্থেকচ্চানি পাপকানি কম্মসমাদানানী’’তিআদিনা ৱিভঙ্গপাড়িং (ৱিভ. ৮১০) দস্সেতি. তত্থ গতিসম্পত্তিপটিবাড়্হানীতি গতিসম্পত্তিযা পটিবাহিতানি নিৱাৰিতানি পটিসেধিতানি. সেসপদেসুপি এসেৱ নযো. তত্থ চ গতিসম্পত্তীতি সম্পন্নগতি দেৱলোকো চ মনুস্সলোকো চ. গতিৱিপত্তীতি ৱিপন্নগতি চত্তাৰো অপাযা. উপধিসম্পত্তীতি অত্তভাৱসমিদ্ধি. উপধিৱিপত্তীতি হীনঅত্তভাৱতা. কালসম্পত্তীতি সুৰাজসুমনুস্সকালসঙ্খাতো সম্পন্নকালো. কালৱিপত্তীতি দুৰাজদুম্মনুস্সকালসঙ্খাতো ৱিপন্নকালো. পযোগসম্পত্তীতি সম্মাপযোগো. পযোগৱিপত্তীতি মিচ্ছাপযোগো.
ইদানি যথাৱুত্তপাড়িযা অত্থং দস্সেন্তো ‘‘তত্থা’’তিআদিমাহ. তত্থ অনিট্ঠাৰম্মণানুভৱনাৰহে কম্মে ৱিজ্জমানেযেৱাতি ইমিনা অনিট্ঠাৰম্মণানুভৱননিম্মিত্তকস্স পাপকম্মস্স সব্ভাৱং দস্সেতি. তং কম্মন্তি তং পাপকং কম্মং. একচ্চস্স হি অনিট্ঠাৰম্মণানুভৱননিমিত্তং বহুপাপকম্মং ৱিজ্জমানম্পি গতিৱিপত্তিযং ঠিতস্সেৱ ৱিপচ্চতি. যদি পন সো একেন কল্যাণকম্মেন গতিসম্পত্তিযং দেৱেসু ৱা মনুস্সেসু ৱা নিব্বত্তেয্য, তাদিসে ঠানে অকুসলস্স ৱাৰো নত্থি, একন্তং কুসলস্সেৱাতি তং কম্মং গতিসম্পত্তিপটিবাড়্হং ন ৱিপচ্চতি. পতিবাহিতং হুত্ৱাতি বাধিতং হুত্ৱা. অত্তভাৱসমিদ্ধিযন্তি সৰীৰসম্পত্তিযং. কিলিট্ঠকম্মস্সাতি হত্থিমেণ্ডঅস্সবন্ধকগোপালকাদিকম্মস্স. পলাযিতব্বযুত্তকালেতি হত্থিআদিপচ্চত্থিকসমাগমকালে. লঞ্জং দেতীতি এৱং মে বাধতং পৰেসং ৱসে ন হোতীতি দেতি. চোৰিকযুত্তকালেতি পক্খবলাদীনং লব্ভমানকালে. অন্তৰকপ্পেতি পৰিযোসানপ্পত্তে অন্তৰকপ্পে.
অভিধম্মনযেন সোড়স কম্মানি ৱিভজিত্ৱা পটিসম্ভিদামগ্গপৰিযাযেন (পটি. ম. ১.২৩৪-২৩৫) দ্ৱাদস কম্মানি ৱিভজিত্ৱা দস্সেতুং ‘‘অপৰানিপী’’তিআদিমাহ. তত্থ অতীতভৱেসু কতস্স কম্মস্স অতীতভৱেসুযেৱ ৱিপক্কৱিপাকং গহেত্ৱা ‘‘অহোসি কম্মং অহোসি কম্মৱিপাকো’’তি ৱুত্তন্তি আহ ‘‘যং কম্মং অতীতে আযূহিত’’ন্তিআদি. ৱিপাকৱাৰন্তি ৱিপচ্চনাৱসৰং ৱিপাকৱাৰং. ‘‘ৱিপাকৱাৰং লভতী’’তি ইমিনা ৱুত্তমেৱত্থং ‘‘পটিসন্ধিং জনেসী’’তিআদিনা ৱিভাৱেতি. তত্থ পটিসন্ধিং জনেসীতি ইমিনা চ পটিসন্ধিদাযকস্স কম্মস্স পৱত্তিৱিপাকদাযিতাপি ৱুত্তা হোতি. পৱত্তিৱিপাকস্সেৱ পন দাযকং ৰূপজনকসীসেন ৱদতি. তস্সেৱ অতীতস্স কম্মস্স দিট্ঠধম্মৱেদনীযস্স উপপজ্জৱেদনীযস্স চ পচ্চযৱেকল্লেন অতীতভৱেসুযেৱ অৱিপক্কৱিপাকঞ্চ, অতীতেযেৱ পৰিনিব্বুতস্স দিট্ঠধম্মৱেদনীযউপপজ্জৱেদনীযঅপৰপৰিযাযৱেদনীযস্স কম্মস্স অৱিপক্কৱিপাকঞ্চ গহেত্ৱা ‘‘অহোসি কম্মং নাহোসি কম্মৱিপাকো’’তিপি ৱুত্তন্তি আহ ‘‘যং পন ৱিপাকৱাৰং ন লভী’’তিআদি.
অতীতস্সেৱ কম্মস্স অৱিপক্কৱিপাকস্স পচ্চুপ্পন্নভৱে পচ্চযসম্পত্তিযা ৱিপচ্চমানং ৱিপাকং গহেত্ৱা ‘‘অহোসি কম্মং অত্থি কম্মৱিপাকো’’তি ৱুত্তন্তি আহ ‘‘যং পন অতীতে আযূহিত’’ন্তিআদিমাহ. অতীতস্সেৱ কম্মস্স অতিক্কন্তৱিপাককালস্স চ পচ্চুপ্পন্নভৱে পৰিনিব্বাযন্তস্স চ অৱিপচ্চমানৱিপাকং গহেত্ৱা ‘‘অহোসি কম্মং নত্থি কম্মৱিপাকো’’তি ৱুত্তন্তি আহ ‘‘অলদ্ধৱিপাকৱাৰ’’ন্তিআদি. অতীতস্সেৱ কম্মস্স ৱিপাকাৰহস্স অৱিপক্কৱিপাকস্স অনাগতভৱে পচ্চযসম্পত্তিযা ৱিপচ্চিতব্বং ৱিপাকং গহেত্ৱা ‘‘অহোসি কম্মং ভৱিস্সতি কম্মৱিপাকো’’তি ৱুত্তন্তি দস্সেন্তো ‘‘যং পন অতীতে আযূহিত’’ন্তিআদিমাহ. অতীতস্সেৱ কম্মস্স অতিক্কন্তৱিপাককালস্স চ অনাগতভৱে পৰিনিব্বাযিতব্বস্স অৱিপচ্চিতব্বৱিপাকঞ্চ গহেত্ৱা ‘‘অহোসি কম্মং ন ভৱিস্সতি কম্মৱিপাকো’’তি ৱুত্তন্তি আহ ‘‘যং অনাগতে ৱিপাকৱাৰং ন লভিস্সতী’’তিআদি. এৱং তাৱ অতীতকম্মং অতীতপচ্চুপ্পন্নানাগতৱিপাকাৱিপাকৱসেন ছধা দস্সিতং.
ইদানি পচ্চুপ্পন্নভৱে কতস্স দিট্ঠধম্মৱেদনীযস্স ইধেৱ ৱিপচ্চমানং ৱিপাকং গহেত্ৱা ‘‘অত্থি কম্মং অত্থি কম্মৱিপাকো’’তি ৱুত্তন্তি দস্সেন্তো ‘‘যং পন এতৰহি আযূহিত’’ন্তিআদিমাহ. যং পন এতৰহি ৱিপাকৱাৰং ন লভতীতিআদিনা তস্সেৱ পচ্চুপ্পন্নস্স কম্মস্স পচ্চযৱেকল্লেন ইধ অৱিপচ্চমানঞ্চ দিট্ঠেৱ ধম্মে পৰিনিব্বাযন্তস্স ইধ অৱিপচ্চমানঞ্চ ৱিপাকং গহেত্ৱা ‘‘অত্থি কম্মং নত্থি কম্মৱিপাকো’’তি ৱুত্তন্তি দস্সেতি. পচ্চুপ্পন্নস্সেৱ কম্মস্স উপপজ্জৱেদনীযস্স অপৰপৰিযাযৱেদনীযস্স চ অনাগতভৱে ৱিপচ্চিতব্বৱিপাকং গহেত্ৱা ‘‘অত্থি কম্মং ভৱিস্সতি কম্মৱিপাকো’’তি ৱুত্তন্তি আহ ‘‘যং পন এতৰহি আযূহিতং অনাগতে ৱিপাকৱাৰং লভিস্সতী’’তিআদি. পচ্চুপ্পন্নস্সেৱ কম্মস্স উপপজ্জৱেদনীযস্স পচ্চযৱেকল্লেন অনাগতভৱে অৱিপচ্চিতব্বঞ্চ অনাগতভৱে পৰিনিব্বাযিতব্বস্স অপৰপৰিযাযৱেদনীযস্স অৱিপচ্চিতব্বঞ্চ ৱিপাকং গহেত্ৱা ‘‘অত্থি কম্মং ন ভৱিস্সতি কম্মৱিপাকো’’তি ৱুত্তন্তি আহ ‘‘যং পন ৱিপাকৱাৰং ন লভিস্সতী’’তিআদি.
এৱঞ্চ পচ্চুপ্পন্নকম্মং পচ্চুপ্পন্নানাগতৱিপাকাৱিপাকৱসেন চতুধা দস্সেত্ৱা ইদানি অনাগতভৱে কতস্স কম্মস্স অনাগতে ৱিপচ্চিতব্বৱিপাকং গহেত্ৱা ‘‘ভৱিস্সতি কম্মং ভৱিস্সতি কম্মৱিপাকো’’তি ৱুত্তন্তি দস্সেন্তো ‘‘যং পনানাগতে আযূহিস্সতী’’তিআদিমাহ. তস্সেৱ অনাগতস্স কম্মস্স পচ্চযৱেকল্লেন অৱিপচ্চিতব্বঞ্চ অনাগতভৱে পৰিনিব্বাযিতব্বস্স অৱিপচ্চিতব্বঞ্চ ৱিপাকং গহেত্ৱা ‘‘ভৱিস্সতি কম্মং ন ভৱিস্সতি কম্মৱিপাকো’’তি ৱুত্তন্তি আহ ‘‘যং পন ৱিপাকৱাৰং ন লভিস্সতী’’তিআদি. এৱং অনাগতকম্মং অনাগতৱিপাকাৱিপাকৱসেন দ্ৱিধা দস্সিতং. এৱন্তিআদিনা যথাৱুত্তদ্ৱাদসকম্মানি নিগমেতি.
ইদানি সব্বেসু যথাৱুত্তপ্পভেদেসু কম্মেসু যানি অভিধম্মনযেন ৱিভত্তানি সোড়স কম্মানি, যানি চ পটিসম্ভিদামগ্গপৰিযাযেন ৱিভত্তানি দ্ৱাদস কম্মানি, তানি সব্বানি সুত্তন্তিকপৰিযাযেন ৱিভত্তেসু একাদসৱিধেসুযেৱ কম্মেসু অন্তোগধানি, তানি চ দিট্ঠধম্মৱেদনীযউপপজ্জৱেদনীযঅপৰপৰিযাযৱেদনীযেসু তীসুযেৱ অন্তোগধানীতি দস্সেন্তো ‘‘ইতি ইমানি চেৱা’’তিআদিমাহ. তত্থ অত্তনো ঠানা ওসক্কিত্ৱাতি অত্তনো যথাৱুত্তদ্ৱাদসসোড়সপ্পভেদসঙ্খাতট্ঠানতো পৰিহাপেত্ৱা, তং তং পভেদং হিত্ৱাতি ৱুত্তং হোতি. একাদস কম্মানিযেৱ ভৱন্তীতি তংসভাৱানংযেৱ কম্মানং দ্ৱাদসধা সোড়সধা চ ৱিভজিত্ৱা ৱুত্তত্তা এৱমাহ. যস্মা একাদসধা ৱুত্তকম্মানি দিট্ঠধম্মৱেদনীযানি ৱা সিযুং উপপজ্জৱেদনীযানি ৱা অপৰপৰিযাযৱেদনীযানি ৱা, তস্মা ৱুত্তং ‘‘তীণিযেৱ কম্মানি হোন্তী’’তি.
তেসং সঙ্কমনং নত্থীতি তেসং দিট্ঠধম্মৱেদনীযাদীনং সঙ্কমনং নত্থি, সঙ্কমনং উপপজ্জৱেদনীযাদিভাৱাপত্তি. তেনাহ ‘‘যথাঠানেযেৱ তিট্ঠন্তী’’তি, অত্তনো দিট্ঠধম্মৱেদনীযাদিট্ঠানেযেৱ তিট্ঠন্তীতি অত্থো. দিট্ঠধম্মৱেদনীযমেৱ হি পঠমজৱনচেতনা, উপপজ্জৱেদনীযমেৱ সত্তমজৱনচেতনা, মজ্ঝে পঞ্চ অপৰপৰিযাযৱেদনীযমেৱাতি নত্থি তেসং অঞ্ঞমঞ্ঞং সঙ্গহো, তস্মা অত্তনো অত্তনো দিট্ঠধম্মৱেদনীযাদিসভাৱেযেৱ তিট্ঠন্তি. তেনেৱ ভগৱতা – ‘‘দিট্ঠে ৱা ধম্মে, উপপজ্জ ৱা, অপৰে ৱা পৰিযাযে’’তি তযো ৱিকপ্পা দস্সিতা. তেনেৱাহ ‘‘দিট্ঠধম্মৱেদনীযং কম্ম’’ন্তিআদি. তত্থ ‘‘দিট্ঠে ৱা ধম্মে’’তি সত্থা ন ৱদেয্যাতি অসতি নিযামে ন ৱদেয্য. যস্মা পন তেসং সঙ্কমনং নত্থি, নিযতসভাৱা হি তানি, তস্মা সত্থা ‘‘দিট্ঠে ৱা ধম্মে’’তিআদিমৱোচ.
সুক্কপক্খেতি ‘‘অলোভো নিদানং কম্মানং সমুদযাযা’’তিআদিনা আগতে কুসলপক্খে. নিৰুদ্ধেতি অৰিযমগ্গাধিগমেন অনুপ্পাদনিৰোধেন নিৰুদ্ধে. তালৱত্থু ৱিয কতন্তি যথা তালে ছিন্নে ঠিতট্ঠানে কিঞ্চি ন হোতি, এৱং কম্মে পহীনে কিঞ্চি ন হোতীতি অত্থো. তালৱত্থূতি ৱা মত্থকচ্ছিন্নো তালো ৱুত্তো পত্তফলমকুলসূচিআদীনং অভাৱতো. ততো এৱ সো অৱিৰুড়্হিধম্মো. এৱং পহীনকম্মো সত্তসন্তানো. তেনাহ ‘‘মত্থকচ্ছিন্নতালো ৱিযা’’তি. অনুঅভাৱং কতং পচ্ছতো ধম্মপ্পৱত্তিযা অভাৱতো. তেনাহ ‘‘যথা’’তিআদি. অপ্পৱত্তিকতকালো ৱিযাতি বীজানং সব্বসো অপ্পৱত্তিযা কতকালো ৱিয. ছিন্নমূলকানন্তি কিলেসমূলস্স সব্বসো ছিন্নত্তা ছিন্নমূলকানং. কিলেসা হি খন্ধানং মূলানি.
ৱেদনীযন্তি ৱেদিতব্বং. অঞ্ঞং ৱত্থু নত্থীতি অঞ্ঞং অধিট্ঠানং নত্থি. সুগতিসঞ্ঞিতাপি হেট্ঠিমন্তেন সঙ্খাৰদুক্খতো অনপগতত্তা দুগ্গতিযো এৱাতি ৱুত্তং ‘‘সব্বা দুগ্গতিযো’’তি, এৱং ৱা এত্থ অত্থো দট্ঠব্বো. লোভো এতস্স কাৰণভূতো অত্থীতি লোভং, লোভনিমিত্তং কম্মং. তথা দোসন্তি এত্থাপি. তেনাহ ‘‘লোভদোসসীসেন লোভজঞ্চ দোসজঞ্চ কম্মমেৱ নিদ্দিট্ঠ’’ন্তি. ৱট্টৱিৱট্টন্তি ৱট্টঞ্চ ৱিৱট্টঞ্চ.
নিদানসুত্তৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.