২. ৰথকাৰৱগ্গো
১. ঞাতসুত্তৱণ্ণনা
১১. দুতিযস্স পঠমে ঞাতোযেৱ পঞ্ঞাতোতি আহ ‘‘ঞাতো পঞ্ঞাতো’’তি. কস্স অননুলোমিকেতি আহ ‘‘সাসনস্সা’’তি, সাসনস্স অননুলোমিকে অপ্পতিৰূপেতি অত্থো. ইদানি অননুলোমিকসদ্দস্স নিব্বচনং দস্সেন্তো ‘‘ন অনুলোমেতীতি অননুলোমিক’’ন্তি আহ. সাসনস্সাতি ৱা সাসনন্তি অত্থো. সাসনং ন অনুলোমেতীতি অননুলোমিকন্তি এৱমেত্থ সম্বন্ধো দট্ঠব্বো. সভাগৱিসভাগন্তি লিঙ্গতো সভাগৱিসভাগং. ‘‘ৱিযপুগ্গলে’’তি আহাতি লিঙ্গসভাগেহি অৱিসেসেত্ৱা আহ. উম্মাদং পাপুণীতি সো কিৰ সীলং অধিট্ঠায পিহিতদ্ৱাৰগব্ভে সযনপিট্ঠে নিসীদিত্ৱা ভৰিযং আৰব্ভ মেত্তং ভাৱেন্তো মেত্তামুখেন উপ্পন্নেন ৰাগেন অন্ধীকতো ভৰিযায সন্তিকং গন্তুকামো দ্ৱাৰং অসল্লক্খেত্ৱা ভিত্তিং ভিন্দিত্ৱাপি নিক্খমিতুকামতায ভিত্তিং পহৰন্তো সব্বৰত্তিং ভিত্তিযুদ্ধমকাসি. সেসমেত্থ সুৱিঞ্ঞেয্যমেৱ.
ঞাতসুত্তৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
২. সাৰণীযসুত্তৱণ্ণনা
১২. দুতিযে চতুপাৰিসুদ্ধিসীলম্পি পব্বজ্জানিস্সিতমেৱাতি ইমিনা পব্বজ্জূপগতসমনন্তৰমেৱ চতুপাৰিসুদ্ধিসীলম্পি সমাদিন্নমেৱ হোতীতি দস্সেতি. মগ্গসন্নিস্সিতানেৱ হোন্তীতি মগ্গাধিগমত্থায পটিপজ্জিতব্বত্তা কসিণপৰিকম্মাদীনি মগ্গসন্নিস্সিতানেৱ হোন্তি, তস্মা মগ্গগ্গহণেনেৱ তেসম্পি গহণং ৱেদিতব্বং, তেহি ৱিনা মগ্গাধিগমস্স অসম্ভৱতোতি অধিপ্পাযো.
অগ্গমগ্গাধিগমেন অসম্মোহপ্পটিৱেধস্স সিখাপত্তত্তা মগ্গধম্মেসু ৱিয ফলধম্মেসুপি সাতিসযো অসম্মোহোতি ‘‘সযং অভিঞ্ঞা’’তি ৱুত্তং, সামং জানিত্ৱাতি অত্থো. তথা জাননা পনস্স সচ্ছিকৰণং অত্তপচ্চক্খকিৰিযাতি ‘‘সচ্ছিকত্ৱা’’তি ৱুত্তং. তেনাহ ‘‘অত্তনাৱ অভিৱিসিট্ঠায পঞ্ঞায পচ্চক্খং কত্ৱা’’তি. তথা সচ্ছিকিৰিযা চস্স অত্তনি পটিলাভোতি ‘‘উপসম্পজ্জা’’তি ৱুত্তন্তি আহ ‘‘পটিলভিত্ৱা’’তি.
সাৰণীযসুত্তৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৩. আসংসসুত্তৱণ্ণনা
১৩. ততিযে সন্তোতি এত্থ সন্ত-সদ্দো ‘‘দীঘং সন্তস্স যোজন’’ন্তিআদীসু (ধ. প. ৬০) কিলন্তভাৱে আগতো. ‘‘অযঞ্চ ৱিতক্কো, অযঞ্চ ৱিচাৰো সন্তো হোন্তি সমিতা’’তিআদীসু (ৱিভ. ৫৭৬) নিৰুদ্ধভাৱে. ‘‘অধিগতো খো ম্যাযং ধম্মো, গম্ভীৰো দুদ্দসো দুৰনুবোধো সন্তো পণীতো’’তিআদীসু (দী. নি. ২.৬৭; ম. নি. ১.২৮১; সং. নি. ১.১৭২; মহাৱ. ৭-৮) সন্তঞাণগোচৰতাযং. ‘‘উপসন্তস্স সদা সতিমতো’’তিআদীসু (উদা. ২৭) কিলেসৱূপসমে. ‘‘সন্তো হৱে সব্ভি পৱেদযন্তী’’তিআদীসু (ধ. প. ১৫১) সাধূসু. ‘‘পঞ্চিমে, ভিক্খৱে, মহাচোৰা সন্তো সংৱিজ্জমানা’’তিআদীসু (পাৰা. ১৯৫) অত্থিভাৱে. ইধাপি অত্থিভাৱেযেৱাতি আহ ‘‘সন্তোতি অত্থি উপলব্ভন্তী’’তি. তত্থ অত্থীতি লোকসঙ্কেতৱসেন সংৱিজ্জন্তি. অত্থিভাৱো হেত্থ পুগ্গলসম্বন্ধেন ৱুত্তত্তা লোকসমঞ্ঞাৱসেনেৱ ৱেদিতব্বো, ন পৰমত্থৱসেন. অত্থীতি চেতং নিপাতপদং দট্ঠব্বং ‘‘অত্থি ইমস্মিং কাযে কেসা’’তিআদীসু (ম. নি. ১.১১০) ৱিয.
সংৱিজ্জমানাতি উপলব্ভমানা. যঞ্হি সংৱিজ্জতি, তং উপলব্ভতি. তেনাহ ‘‘সংৱিজ্জমানাতি তস্সেৱ ৱেৱচন’’ন্তি. অনাসোতি পত্থনাৰহিতো. তেনাহ ‘‘অপত্থনো’’তি. আসংসতি পত্থেতীতি আসংসো. ৱেণুৱেত্তাদিৱিলীৱেহি সুপ্পাদিভাজনকাৰকা ৱিলীৱকাৰকা. মিগমচ্ছাদীনং নিসাদনতো নেসাদা, মাগৱিকমচ্ছবন্ধাদযো. ৰথেসু চম্মেন নহনকৰণতো ৰথকাৰা, ধম্মকাৰা. পুইতি কৰীসস্স নামং, তং কুসেন্তি অপনেন্তীতি পুক্কুসা, পুপ্ফচ্ছড্ডকা.
দুব্বণ্ণোতি ৱিৰূপো. ওকোটিমকোতি আৰোহাভাৱেন হেট্ঠিমকো, ৰস্সকাযোতি অত্থো. তেনাহ ‘‘লকুণ্ডকো’’তি. লকু ৱিয ঘটিকা ৱিয ডেতি পৱত্ততীতি হি লকুণ্ডকো, ৰস্সো. কণতি নিমীলতীতি কাণো. তং পনস্স নিমীলনং একেন অক্খিনা দ্ৱীহিপি চাতি আহ ‘‘একক্খিকাণো ৱা উভযক্খিকাণো ৱা’’তি. কুণনং কুণো, হত্থৱেকল্লং. তং এতস্স অত্থীতি কুণী. খঞ্জো ৱুচ্চতি পাদৱিকলো. হেট্ঠিমকাযসঙ্খাতো সৰীৰস্স পক্খো পদেসো হতো অস্সাতি পক্খহতো. তেনাহ ‘‘পীঠসপ্পী’’তি. পদীপে পদীপনে এতব্বং নেতব্বন্তি পদীপেয্যং, তেলাদিউপকৰণং.
আসং ন কৰোতীতি ৰজ্জাভিসেকে কনিট্ঠো পত্থনং ন কৰোতি জেট্ঠে সতি কনিট্ঠস্স অনধিকাৰত্তা. অভিসেকং অৰহতীতি অভিসেকাৰহো, ন অভিসেকাৰহো কাণকুণিআদিদোসসমন্নাগতো.
সীলস্স দুট্ঠু নাম নত্থি, তস্মা অভাৱত্থো ইধ দু-সদ্দোতি আহ ‘‘নিস্সীলো’’তি. ‘‘পাপং পাপেন সুকৰ’’ন্তিআদীসু (উদা. ৪৮; চূড়ৱ. ৩৪৩) ৱিয পাপ-সদ্দো নিহীনপৰিযাযোতি আহ ‘‘লামকধম্মো’’তি. সীলৱিপত্তিযা ৱা দুস্সীলো. দিট্ঠিৱিপত্তিযা পাপধম্মো. কাযৱাচাসংৱৰভেদেন ৱা দুস্সীলো, মনোসংৱৰভেদেন, সতিসংৱৰাদিভেদেন ৱা পাপধম্মো. অসুদ্ধপ্পযোগতায দুস্সীলো, অসুদ্ধাসযতায পাপধম্মো. কুসলসীলৱিৰহেন দুস্সীলো, অকুসলসীলসমন্নাগমেন পাপধম্মো. অসুচীহীতি অপৰিসুদ্ধেহি. সঙ্কাহি সৰিতব্বসমাচাৰোতি ‘‘ইমস্স মঞ্ঞে ইদং কম্ম’’ন্তি এৱং পৰেহি সঙ্কায সৰিতব্বসমাচাৰো. তেনাহ ‘‘কিঞ্চিদেৱা’’তিআদি. অত্তনাযেৱ ৱা সঙ্কাহি সৰিতব্বসমাচাৰোতি এতেনপি কম্মসাধনতংযেৱ সঙ্কস্সৰসদ্দস্স দস্সেতি. অত্তনো সঙ্কায পৰেসং সমাচাৰকিৰিযং সৰতি আসঙ্কতি ৱিধাৱতীতিপি সঙ্কস্সৰসমাচাৰোতি এৱমেত্থ কত্তুসাধনতাপি দট্ঠব্বা. তস্স হি দ্ৱে তযো জনে কথেন্তে দিস্ৱা ‘‘মম দোসং মঞ্ঞে কথেন্তী’’তি তেসং সমাচাৰং সঙ্কায সৰতি ধাৱতি.
এৱংপটিঞ্ঞোতি সলাকগ্গহণাদীসু ‘‘কিত্তকা ৱিহাৰে সমণা’’তি গণনায আৰদ্ধায ‘‘অহম্পি সমণো, অহম্পি সমণো’’তি পটিঞ্ঞং দত্ৱা সলাকগ্গহণাদীনি কৰোতীতি সমণো অহন্তি এৱংসমণপ্পটিঞ্ঞো. সুম্ভকপত্তধৰেতি মত্তিকাপত্তধৰে. পূতিনা কম্মেনাতি সংকিলিট্ঠকম্মেন, নিগ্গুণতায ৱা গুণসাৰৱিৰহিতত্তা অন্তোপূতি. কসম্বুকচৱৰো জাতো সঞ্জাতো অস্সাতি কসম্বুজাতোতি আহ ‘‘সঞ্জাতৰাগাদিকচৱৰো’’তি. অথ ৱা কসম্বু ৱুচ্চতি তিন্তকুণপকসটং উদকং, ইমস্মিঞ্চ সাসনে দুস্সীলো নাম জিগুচ্ছনীযত্তা তিন্তকুণপউদকসদিসো, তস্মা কসম্বু ৱিয জাতোতি কসম্বুজাতো. লোকুত্তৰধম্মউপনিস্সযস্স নত্থিতাযাতি যত্থ পতিট্ঠিতেন সক্কা ভৱেয্য অৰহত্তং লদ্ধুং, তস্সা পতিট্ঠায ভিন্নত্তা ৱুত্তং. মহাসীলস্মিং পৰিপূৰকাৰিতাযাতি যত্থ পতিট্ঠিতেন সক্কা ভৱেয্য অৰহত্তং পাপুণিতুং, তস্মিং পৰিপূৰকাৰিতায.
আসংসসুত্তৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৪. চক্কৱত্তিসুত্তৱণ্ণনা
১৪. চতুত্থে চতূহি সঙ্গহৱত্থূহীতি দানপিযৱচনঅত্থচৰিযাসমানত্ততাসঙ্খাতেহি চতূহি সঙ্গহকাৰণেহি. চক্কং ৱত্তেতীতি আণাচক্কং পৱত্তেতি. চক্কন্তি ৱা ইধ ৰতনচক্কং ৱেদিতব্বং. অযঞ্হি চক্কসদ্দো সম্পত্তিযং, লক্খণে, ৰথঙ্গে, ইৰিযাপথে, দানে, ৰতনধম্মখুৰচক্কাদীসু চ দিস্সতি. ‘‘চত্তাৰিমানি, ভিক্খৱে, চক্কানি, যেহি সমন্নাগতানং দেৱমনুস্সান’’ন্তিআদীসু (অ. নি. ৪.৩১) হি সম্পত্তিযং দিস্সতি. ‘‘পাদতলেসু চক্কানি জাতানী’’তি (দী. নি. ২.৩৫; ৩.২০৪) এত্থ লক্খণে. ‘‘চক্কংৱ ৱহতো পদ’’ন্তি (ধ. প. ১) এত্থ ৰথঙ্গে. ‘‘চতুচক্কং নৱদ্ৱাৰ’’ন্তি (সং. নি. ১.২৯) এত্থ ইৰিযাপথে. ‘‘দদং ভুঞ্জ মা চ পমাদো, চক্কং ৱত্তয সব্বপাণিন’’ন্তি (জা. ১.৭.১৪৯) এত্থ দানে. ‘‘দিব্বং চক্কৰতনং পাতুৰহোসী’’তি (দী. নি. ২.২৪৩) এত্থ ৰতনচক্কে. ‘‘মযা পৱত্তিতং চক্ক’’ন্তি (সু. নি. ৫৬২) এত্থ ধম্মচক্কে. ‘‘ইচ্ছাহতস্স পোসস্স, চক্কং ভমতি মত্থকে’’তি (জা. ১.৫.১০৩) এত্থ খুৰচক্কে. ‘‘খুৰপৰিযন্তেন চক্কেনা’’তি (দী. নি. ১.১৬৬) এত্থ পহৰণচক্কে. ‘‘অসনিৱিচক্ক’’ন্তি (দী. নি. ৩.৬১) এত্থ অসনিমণ্ডলে. ইধ পনাযং ৰতনচক্কে দট্ঠব্বো.
কিত্তাৱতা পনাযং চক্কৱত্তী নাম হোতি? একঙ্গুলদ্ৱঙ্গুলমত্তম্পি চক্কৰতনং আকাসং অব্ভুগ্গন্ত্ৱা পৱত্ততি. সব্বচক্কৱত্তীনঞ্হি নিসিন্নাসনতো উট্ঠহিত্ৱা চক্কৰতনসমীপং গন্ত্ৱা হত্থিসোণ্ডসদিসপনাড়িং সুৱণ্ণভিঙ্গাৰং উক্খিপিত্ৱা উদকেন অব্ভুক্কিৰিত্ৱা ‘‘অভিৱিজিনাতু ভৱং চক্কৰতন’’ন্তি ৱচনসমনন্তৰমেৱ ৱেহাসং অব্ভুগ্গন্ত্ৱা চক্কৰতনং পৱত্ততীতি. যস্স পৱত্তিসমকালমেৱ, সো ৰাজা চক্কৱত্তী নাম হোতি.
ধম্মোতি দসকুসলকম্মপথধম্মো, দসৱিধং ৱা চক্কৱত্তিৱত্তং. দসৱিধে ৱা কুসলধম্মে অগৰহিতে ৱা ৰাজধম্মে নিযুত্তোতি ধম্মিকো. তেন চ ধম্মেন সকললোকং ৰঞ্জেতীতি ধম্মৰাজা. ধম্মেন ৱা লদ্ধৰজ্জত্তা ধম্মৰাজা. চক্কৱত্তীহি ধম্মেন ঞাযেন ৰজ্জং অধিগচ্ছতি, ন অধম্মেন. দসৱিধেন চক্কৱত্তিৱত্তেনাতি দসপ্পভেদেন চক্কৱত্তীনং ৱত্তেন.
কিং পন তং দসৱিধং চক্কৱত্তিৱত্তন্তি? ৱুচ্চতে –
‘‘কতমং পন তং, দেৱ, অৰিযং চক্কৱত্তিৱত্তন্তি? তেন হি ত্ৱং, তাত, ধম্মংযেৱ নিস্সায ধম্মং সক্কৰোন্তো ধম্মং গৰুং কৰোন্তো ধম্মং মানেন্তো ধম্মং পূজেন্তো ধম্মং অপচাযমানো ধম্মদ্ধজো ধম্মকেতু ধম্মাধিপতেয্যো ধম্মিকং ৰক্খাৱৰণগুত্তিং সংৱিদহস্সু অন্তোজনস্মিং বলকাযস্মিং খত্তিযেসু অনুযন্তেসু ব্ৰাহ্মণগহপতিকেসু নেগমজানপদেসু সমণব্ৰাহ্মণেসু মিগপক্খীসু. মা চ তে, তাত, ৱিজিতে অধম্মকাৰো পৱত্তিত্থ. যে চ তে, তাত, ৱিজিতে অধনা অস্সু, তেসঞ্চ ধনমনুপ্পদেয্যাসি. যে চ তে, তাত, ৱিজিতে সমণব্ৰাহ্মণা মদপ্পমাদা পটিৱিৰতা খন্তিসোৰচ্চে নিৱিট্ঠা একমত্তানং দমেন্তি, একমত্তানং সমেন্তি, একমত্তানং পৰিনিব্বাপেন্তি. তে কালেন কালং উপসঙ্কমিত্ৱা পৰিপুচ্ছেয্যাসি পৰিগ্গণ্হেয্যাসি – ‘কিং, ভন্তে, কুসলং কিং অকুসলং, কিং সাৱজ্জং কিং অনৱজ্জং, কিং সেৱিতব্বং কিং ন সেৱিতব্বং, কিং মে কৰিযমানং দীঘৰত্তং অহিতায দুক্খায অস্স, কিং ৱা পন মে কৰিযমানং দীঘৰত্তং হিতায সুখায অস্সা’তি. তেসং সুত্ৱা যং অকুসলং, তং অভিনিৱজ্জেয্যাসি, যং কুসলং, তং সমাদায ৱত্তেয্যাসি. ইদং খো, তাত, তং অৰিযং চক্কৱত্তিৱত্ত’’ন্তি –
এৱং চক্কৱত্তিসুত্তে (দী. নি. ৩.৮৪) আগতনযেন অন্তোজনস্মিং বলকাযে একং, খত্তিযেসু একং, অনুযন্তেসু একং, ব্ৰাহ্মণগহপতিকেসু একং, নেগমজানপদেসু একং, সমণব্ৰাহ্মণেসু একং, মিগপক্খীসু একং, অধম্মকাৰপ্পটিক্খেপো একং, অধনানং ধনানুপ্পদানং একং, সমণব্ৰাহ্মণে উপসঙ্কমিত্ৱা পঞ্হপুচ্ছনং একন্তি এৱমেৱং তং চক্কৱত্তিৱত্তং দসৱিধং হোতি. গহপতিকে পন পক্খিজাতে চ ৱিসুং কত্ৱা গণ্হন্তস্স দ্ৱাদসৱিধং হোতি.
অঞ্ঞথা ৱত্তিতুং অদেন্তো সো ধম্মো অধিট্ঠানং এতস্সাতি তদধিট্ঠানং. তেন তদধিট্ঠানেন চেতসা. সক্কৰোন্তোতি আদৰকিৰিযাৱসেন কৰোন্তো. তেনাহ ‘‘যথা’’তিআদি. গৰুং কৰোন্তোতি পাসাণচ্ছত্তং ৱিয গৰুকৰণৱসেন গৰুং কৰোন্তো. তেনেৱাহ ‘‘তস্মিং গাৰৱুপ্পত্তিযা’’তি. ধম্মাধিপতিভূতাগতভাৱেনাতি ইমিনা যথাৱুত্তধম্মস্স জেট্ঠকভাৱেন পুৰিমতৰং অত্তভাৱেসু সক্কচ্চং সমুপচিতভাৱং দস্সেতি. ধম্মৱসেনেৱ চ সব্বকিৰিযানং কৰণেনাতি এতেন ঠাননিসজ্জাদীসু যথাৱুত্তধম্মনিন্নপোণপব্ভাৰভাৱং দস্সেতি. অস্সাতি ৰক্খাৱৰণগুত্তিযা. পৰং ৰক্খন্তোতি অঞ্ঞং দিট্ঠধম্মিকাদিঅনত্থতো ৰক্খন্তো. তেনেৱ পৰৰক্খসাধনেন খন্তিআদিগুণেন অত্তানং ততো এৱ ৰক্খতি. মেত্তচিত্ততাতি মেত্তচিত্ততায. নিৱাসনপাৰুপনগেহাদীনি সীতুণ্হাদিপ্পটিবাহনেন আৱৰণং.
অন্তোজনস্মিন্তি অব্ভন্তৰভূতে পুত্তদাৰাদিজনে. সীলসংৱৰে পতিট্ঠাপেন্তোতি ইমিনা ৰক্খং দস্সেতি. ৱত্থগন্ধমালাদীনি চস্স দদমানোতি ইমিনা আৱৰণং, ইতৰেন গুত্তিং. সম্পদানেনপীতি পি-সদ্দেন সীলসংৱৰেসু পতিট্ঠাপনাদীনং সম্পিণ্ডেতি. এস নযো পৰেসুপি পি-সদ্দগ্গহণে. নিগমো নিৱাসো এতেসন্তি নেগমা. এৱং জানপদাতি আহ ‘‘তথা নিগমৱাসিনো’’তিআদিনা.
ৰক্খাৱৰণগুত্তিযা কাযকম্মাদীসু সংৱিদহনং ঠপনং নাম তদুপদেসোযেৱাতি ৱুত্তং ‘‘কথেত্ৱা’’তি. এতেসূতি পাড়িযং ৱুত্তেসু সমণাদীসু. পটিৱত্তেতুং ন সক্কা খীণানং কিলেসানং পুন অনুপ্পজ্জনতো. সেসমেত্থ সুৱিঞ্ঞেয্যমেৱ.
চক্কৱত্তিসুত্তৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৫. সচেতনসুত্তৱণ্ণনা
১৫. পঞ্চমে ইসযো পতন্তি সন্নিপতন্তি এত্থাতি ইসিপতনন্তি আহ ‘‘বুদ্ধপচ্চেকবুদ্ধসঙ্খাতান’’ন্তিআদি. সব্বূপকৰণানি সজ্জেত্ৱাতি সব্বানি ৰুক্খস্স ছেদনতচ্ছনাদিসাধনানি উপকৰণানি ৰঞ্ঞা আণত্তদিৱসেযেৱ সজ্জেত্ৱা. নানা কৰীযতি এতেনাতি নানাকৰণং, নানাভাৱোতি আহ ‘‘নানত্ত’’ন্তি. নেসন্তি সৰলোপেনাযং নিদ্দেসোতি আহ ‘‘ন এস’’ন্তি. তথা অত্থেসন্তি এত্থাপীতি আহ ‘‘অত্থি এস’’ন্তি. পৱত্তনত্থং অভিসঙ্খৰণং অভিসঙ্খাৰো, তস্স গতি ৱেগসা পৱত্তি. তং সন্ধাযাহ ‘‘পযোগস্স গমন’’ন্তি.
সগণ্ডাতি খুদ্দানুখুদ্দকগণ্ডা. তেনাহ ‘‘উণ্ণতোণতট্ঠানযুত্তা’’তি. সকসাৱাতি সকসটা. তেনাহ ‘‘পূতিসাৰেনা’’তিআদি. এৱং গুণপতনেন পতিতাতি যথা তং চক্কং নাভিঅৰনেমীনং সদোসতায ন পতিট্ঠাসি, এৱমেকচ্চে পুগ্গলা কাযৱঙ্কাদিৱসেন সদোসতায গুণপতনেন পতিতা সকট্ঠানে ন তিট্ঠন্তি. এত্থ চ ফৰুসৱাচাদযোপি অপাযগমনীযা সোতাপত্তিমগ্গেনেৱ পহীযন্তীতি দট্ঠব্বা.
সচেতনসুত্তৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৬. অপণ্ণকসুত্তৱণ্ণনা
১৬. ছট্ঠে ৱিৰজ্ঝনকিৰিযা নাম পচ্ছা সমাদাতব্বতায অপণ্ণকপ্পযোগসমাদানা ৱিয হোতি, অৱিৰজ্ঝনকিৰিযা পন পচ্ছা অসমাদাতব্বতায অনূনাতি তংসমঙ্গিপুগ্গলো অপণ্ণকো, তস্স ভাৱো অপণ্ণকতাতি আহ ‘‘অপণ্ণকপটিপদন্তি অৱিৰদ্ধপটিপদ’’ন্তিআদি. যস্মা সা অধিপ্পেতত্থসাধনেন একংসিকা ৱট্টতো নিয্যানাৱহা, তত্থ চ যুত্তিযুত্তা অসাৰাপগতা অৱিৰুদ্ধতায অপচ্চনীকা অনুলোমিকা অনুধম্মভূতা চ, তস্মা ৱুত্তং ‘‘একংসপটিপদ’’ন্তিআদি. ন তক্কগ্গাহেন ৱা নযগ্গাহেন ৱাতি তক্কগ্গাহেন ৱা পটিপন্নো ন হোতি নযগ্গাহেন ৱা অপণ্ণকপটিপদং পটিপন্নো. তত্থ তক্কগ্গাহেন ৱাতি আচৰিযং অলভিত্ৱা ‘‘এৱং মে সুগতি, নিব্বানং ৱা ভৱিস্সতী’’তি অত্তনো তক্কগ্গহণমত্তেন. নযগ্গাহেনাতি পচ্চক্খতো অদিস্ৱা নযতো অনুমানতো গহণেন. এৱং গহেত্ৱা পটিপন্নোতি তক্কমত্তেন, নযগ্গাহেন ৱা পটিপন্নো. পণ্ডিতসত্থৱাহো ৱিয সম্পত্তীহি ন পৰিহাযতীতি যোজনা.
যং সন্ধায ৱুত্তন্তি পৰিহানঞ্চ অপৰিহানঞ্চ সন্ধায জাতকে (জা. ১.১.১) ৱুত্তং. অযং পনেত্থ গাথায অত্থযোজনা – অপণ্ণকং ঠানং অৱিৰদ্ধকাৰণং নিয্যানিককাৰণং একে বোধিসত্তপ্পমুখা পণ্ডিতমনুস্সা গণ্হিংসু. যে পন তে বালসত্থৱাহপুত্তপ্পমুখা তক্কিকা আহু, তে দুতিযং সাপৰাধং অনেকংসিকং ঠানং অনিয্যানিকং কাৰণং অগ্গহেসুং, তে কণ্হপটিপদং পটিপন্না. তত্থ সুক্কপটিপদা অপৰিহানিপটিপদা, কণ্হপটিপদা পৰিহানিপটিপদা, তস্মা যে সুক্কপটিপদং পটিপন্না, তে অপৰিহীনা সোত্থিভাৱং পত্তা. যে পন কণ্হপটিপদং পটিপন্না, তে পৰিহীনা অনযব্যসনং আপন্নাতি ইমমত্থং ভগৱা অনাথপিণ্ডিকস্স গহপতিনো ৱত্ৱা উত্তৰি ইদমাহ ‘‘এতদঞ্ঞায মেধাৱী, তং গণ্হে যদপণ্ণক’’ন্তি.
তত্থ এতদঞ্ঞায মেধাৱীতি মেধাতি লদ্ধনামায ৱিসুদ্ধায উত্তমায পঞ্ঞায সমন্নাগতো কুলপুত্তো এতং অপণ্ণকং ঠানং দুতিযঞ্চাতি দ্ৱীসু অতক্কগ্গাহতক্কগ্গাহসঙ্খাতেসু ঠানেসু গুণদোসং ৱুদ্ধিহানিং অত্থানত্থং ঞত্ৱাতি অত্থো. তং গণ্হে যদপণ্ণকন্তি যং অপণ্ণকং একংসিকং সুক্কপটিপদাঅপৰিহানিযপটিপদাসঙ্খাতং নিয্যানিককাৰণং, তদেৱ গণ্হেয্য. কস্মা? একংসিকাদিভাৱতোযেৱ. ইতৰং পন ন গণ্হেয্য. কস্মা? অনেকংসিকাদিভাৱতোযেৱ.
যৱন্তি তায সত্তা অমিস্সিতাপি সমানজাতিতায মিস্সিতা ৱিয হোন্তীতি যোনি. সা পন অত্থতো অণ্ডাদিউপ্পত্তিট্ঠানৱিসিট্ঠো খন্ধানং ভাগসো পৱত্তিৱিসেসোতি আহ ‘‘খন্ধকোট্ঠাসো যোনি নামা’’তি. কাৰণং যোনি নাম, যোনীতি তং তং ফলং অনুপচিতঞাণসম্ভাৰেহি দুৰৱগাধভেদতায মিস্সিতং ৱিয হোতীতি. যতো একত্তনযেন সো এৱাযন্তি বালানং মিচ্ছাগাহো. পস্সাৱমগ্গো যোনি নাম যৱন্তি তায সত্তা যোনিসম্বন্ধেন মিস্সিতা হোন্তীতি. পগ্গহিতা অনুট্ঠানেন, পুনপ্পুনং আসেৱনায পৰিপুণ্ণা.
‘‘চক্খুতোপী’’তিআদিম্হি পন চক্খুৱিঞ্ঞাণাদিৱীথীসু তদনুগতমনোৱিঞ্ঞাণৱীথীসু চ কিঞ্চাপি কুসলাদীনং পৱত্তি অত্থি, কামাসৱাদযো এৱ পন ৱণতো যূসং ৱিয পগ্ঘৰনকঅসুচিভাৱেন সন্দন্তি, তস্মা তে এৱ ‘‘আসৱা’’তি ৱুচ্চন্তি. তত্থ হি পগ্ঘৰনকঅসুচিম্হি আসৱসদ্দো নিৰুড়্হোতি. ধম্মতো যাৱ গোত্ৰভূতি ততো পৰং মগ্গফলেসু অপ্পৱত্তনতো ৱুত্তং. এতে হি আৰম্মণকৰণৱসেন ধম্মে গচ্ছন্তা ততো পৰং ন গচ্ছন্তি. ননু ততো পৰং ভৱঙ্গাদীনিপি গচ্ছন্তীতি চে? ন, তেসম্পি পুব্বে আলম্বিতেসু লোকিযধম্মেসু সাসৱভাৱেন অন্তোগধত্তা ততো পৰতাভাৱতো. এত্থ চ গোত্ৰভুৱচনেন গোত্ৰভুৱোদানফলসমাপত্তিপুৰেচাৰিকপৰিকম্মানি ৱুত্তানীতি ৱেদিতব্বানি. পঠমমগ্গপুৰেচাৰিকমেৱ ৱা গোত্ৰভু অৱধিনিদস্সনভাৱেন গহিতং, ততো পৰং পন মগ্গফলসমানতায অঞ্ঞেসু মগ্গেসু মগ্গৱীথিযং সমাপত্তিৱীথীযং নিৰোধানন্তৰঞ্চ পৱত্তমানেসু ফলেসু নিব্বানে চ আসৱানং পৱত্তি নিৱাৰিতাতি ৱেদিতব্বং. সৱন্তীতি গচ্ছন্তি, আৰম্মণকৰণৱসেন পৱত্তন্তীতি অত্থো. অৱধিঅত্থো আ-কাৰো, অৱধি চ মৰিযাদাভিৱিধিভেদতো দুৱিধো. তত্থ মৰিযাদং কিৰিযং বহি কত্ৱা পৱত্ততি যথা ‘‘আপাটলীপুত্তং ৱুট্ঠো দেৱো’’তি. অভিৱিধি পন কিৰিযং ব্যাপেত্ৱা পৱত্ততি যথা ‘‘আভৱগ্গং ভগৱতো যসো পৱত্ততী’’তি. অভিৱিধিঅত্থো চাযমা-কাৰো ইধ গহিতোতি ৱুত্তং ‘‘অন্তোকৰণত্থো’’তি.
মদিৰাদযোতি আদি-সদ্দেন সিন্ধৱকাদম্বৰিকাপোতিকাদীনং সঙ্গহো দট্ঠব্বো. চিৰপাৰিৱাসিযট্ঠো চিৰপৰিৱুট্ঠতা পুৰাণভাৱো. অৱিজ্জা নাহোসীতিআদীতি এত্থ আদি-সদ্দেন ‘‘পুৰিমা, ভিক্খৱে, কোটি ন পঞ্ঞাযতি ভৱতণ্হাযা’’তি (অ. নি. ১০.৬২) ইদং সুত্তং সঙ্গহিতং. অৱিজ্জাসৱভৱাসৱানং চিৰপৰিৱুট্ঠতায দস্সিতায তব্ভাৱভাৱিনো কামাসৱস্স চিৰপৰিৱুট্ঠতা দস্সিতাৱ হোতি. অঞ্ঞেসু চ যথাৱুত্তে ধম্মে ওকাসঞ্চ আৰম্মণং কত্ৱা পৱত্তমানেসু মানাদীসু ৱিজ্জমানেসু অত্তত্তনিযাদিগ্গাহৱসেন অভিব্যাপনং মদকৰণৱসেন আসৱসদিসতা চ এতেসংযেৱ, ন অঞ্ঞেসন্তি এতেস্ৱেৱ আসৱসদ্দো নিৰুড়্হোতি দট্ঠব্বো. আযতং অনাদিকালিকত্তা. পসৱন্তীতি ফলন্তি. ন হি কিঞ্চি সংসাৰদুক্খং অত্থি, যং আসৱেহি ৱিনা উপ্পজ্জেয্য. পুৰিমানি চেত্থাতি এতেসু চতূসু অত্থৱিকপ্পেসু পুৰিমানি তীণি. যত্থাতি যেসু সুত্তাভিধম্মপ্পদেসেসু. তত্থ যুজ্জন্তি কিলেসেসুযেৱ যথাৱুত্তস্স অত্থত্তযস্স সম্ভৱতো. পচ্ছিমং কম্মেপীতি পচ্ছিমং ‘‘আযতং ৱা সংসাৰদুক্খং সৱন্তি পসৱন্তী’’তি ৱুত্তনিব্বচনং কম্মেপি যুজ্জতি দুক্খপ্পসৱনস্স কিলেসকম্মসাধাৰণত্তা.
দিট্ঠধম্মা ৱুচ্চন্তি পচ্চক্খভূতা খন্ধা, দিট্ঠধম্মে ভৱা দিট্ঠধম্মিকা. ৱিৱাদমূলভূতাতি ৱিৱাদস্স মূলকাৰণভূতা কোধূপনাহমক্খপলাসইস্সামচ্ছৰিযমাযাসাঠেয্যথম্ভসাৰম্ভমানাতিমানা. যেন দেৱূপপত্যস্সাতি যেন কম্মকিলেসপ্পকাৰেন আসৱেন দেৱেসু উপপত্তি নিব্বত্তি অস্স ময্হন্তি সম্বন্ধো. গন্ধব্বো ৱা ৱিহঙ্গমো আকাসচাৰী অস্সন্তি ৱিভত্তিং ৱিপৰিণামেত্ৱা যোজেতব্বং. এত্থ চ যক্খগন্ধব্বৱিনিমুত্তা সব্বা দেৱতা দেৱগ্গহণেন গহিতা. নড়ো ৱুচ্চতি মূলং, তস্মা ৱিনড়ীকতাতি ৱিগতনড়া ৱিগতমূলা কতাতি অত্থো. অৱসেসা চ অকুসলা ধম্মাতি অকুসলকম্মতো অৱসেসা অকুসলা ধম্মা আসৱাতি আগতাতি সম্বন্ধো.
পটিঘাতাযাতি পটিসেধনায. পৰূপৱাদ…পে… উপদ্দৱাতি ইদং যদি ভগৱা সিক্খাপদং ন পঞ্ঞাপেয্য, ততো অসদ্ধম্মপ্পটিসেৱনঅদিন্নাদানপাণাতিপাতাদিহেতু যে উপ্পজ্জেয্যুং পৰূপৱাদাদযো দিট্ঠধম্মিকা নানপ্পকাৰা অনত্থা, যে চ তন্নিমিত্তমেৱ নিৰযাদীসু নিব্বত্তস্স পঞ্চৱিধবন্ধনকম্মকাৰণাদিৱসেন মহাদুক্খানুভৱাদিপ্পকাৰা অনত্থা, তে সন্ধায ৱুত্তং.
তে পনেতেতি এতে কামৰাগাদিকিলেসতেভূমককম্মপৰূপৱাদাদিউপ্পদ্দৱপ্পকাৰা আসৱা. যত্থাতি যস্মিং ৱিনযাদিপাড়িপ্পদেসে. যথাতি যেন দুৱিধাদিপ্পকাৰেন অৱসেসেসু চ সুত্তন্তেসু তিধা আগতাতি সম্বন্ধো. নিৰযং গমেন্তীতি নিৰযগামিনিযা. ছক্কনিপাতেতি ছক্কনিপাতে আহুনেয্যসুত্তে (অ. নি. ৬.৫৮). তত্থ হি আসৱা ছধা আগতা.
সৰসভেদোতি খণিকনিৰোধো. খীণাকাৰোতি অচ্চন্তায খীণতা. আসৱা খীযন্তি পহীযন্তি এতেনাতি আসৱক্খযো, মগ্গো. আসৱানং খযন্তে উপ্পজ্জনতো আসৱক্খযো, ফলং. আসৱক্খযেন পত্তব্বতো আসৱা খীযন্তি এত্থাতি আসৱক্খযো, নিব্বানং. ৱিসুদ্ধিমগ্গে (ৱিসুদ্ধি. ২.৫৫৭-৫৬০) ৱিত্থাৰিতো, তস্মা তত্থ, তং সংৱণ্ণনায চ ৱুত্তনযেন ৱেদিতব্বো.
তথাতি ইমিনা ৱিসুদ্ধিমগ্গে ৱিত্থাৰিততং উপসংহৰতি. কুসলপ্পৱত্তিং আৱৰন্তি নিৱাৰেন্তীতি আৱৰণীযা. পুৰিমপ্পৱত্তিৱসেনাতি নিদ্দোক্কমনতো পুব্বে কম্মট্ঠানস্স পৱত্তিৱসেন. ঠপেত্ৱাতি হত্থগতং কিঞ্চি ঠপেন্তো ৱিয কম্মট্ঠানং সতিসম্পজঞ্ঞৱসেন ঠপেত্ৱা কম্মট্ঠানমেৱ মনসিকৰোন্তো নিদ্দং ওক্কমতি, ঝানসমাপন্নো ৱিয যথাপৰিচ্ছিন্নেনেৱ কালেন পবুজ্ঝমানো কম্মট্ঠানং ঠপিতট্ঠানে গণ্হন্তোযেৱ পবুজ্ঝতি নাম. তেন ৱুত্তং ‘‘তস্মা…পে… নাম হোতী’’তি. মূলকম্মট্ঠানেতি আদিতো পট্ঠায পৰিহৰিযমানকম্মট্ঠানে. পৰিগ্গহকম্মট্ঠানৱসেনাতি সযনং উপগচ্ছন্তেন পৰিগ্গহমানকম্মট্ঠানমনসিকাৰৱসেন. সো পন ধাতুমনসিকাৰৱসেন ইচ্ছিতব্বোতি দস্সেতুং ‘‘অযং হী’’তিআদি ৱুত্তং.
অপণ্ণকসুত্তৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৭. অত্তব্যাবাধসুত্তৱণ্ণনা
১৭. সত্তমে ব্যাবাধনং দুক্খাপনন্তি আহ ‘‘অত্তব্যাবাধাযাতি অত্তদুক্খাযা’’তি. মগ্গফলচিত্তুপ্পাদাপি কাযসুচৰিতাদিসঙ্গহো এৱাতি আহ ‘‘অৱাৰিতানেৱা’’তি.
অত্তব্যাবাধসুত্তৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৮. দেৱলোকসুত্তৱণ্ণনা
১৮. অট্ঠমে ইতীতি পদসন্ধিব্যঞ্জনসিলিট্ঠতাতি পুৰিমপদানং পচ্ছিমপদেহি অত্থতো সহিততায ব্যঞ্জনানং ৱাক্যানং সিলিট্ঠতায দীপনে নিপাতো.
দেৱলোকসুত্তৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৯. পঠমপাপণিকসুত্তৱণ্ণনা
১৯. নৱমে উগ্ঘাটেত্ৱাতি আসনদ্ৱাৰঞ্চেৱ ভণ্ডপসিব্বকে চ ৱিৱৰিত্ৱা. নাধিট্ঠাতীতি তংতংকযৱিক্কযে অত্তনা ৱোযোগং নাপজ্জতি. দিৱাকালেতি মজ্ঝন্হিকসমযে. অস্সামিকো হোতি তীসুপি কালেসু লদ্ধব্বলাভস্স অলভনতো. অপতিৱাতাবাধং ৰত্তিট্ঠানং. ছাযুদকসম্পন্নং দিৱাট্ঠানং. ৱিপস্সনাপি ৱট্টতি ৱিপস্সনাকম্মিকোযেৱ. তেনপি হি নৱধা ইন্দ্ৰিযানং তিক্খত্তং আপাদেন্তেন সমাধিনিমিত্তং গহেতব্বং, ৱিপস্সনানিমিত্তং সমাহিতাকাৰসল্লক্খণায.
পঠমপাপণিকসুত্তৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
১০. দুতিযপাপণিকসুত্তৱণ্ণনা
২০. দসমে ৱিসিট্ঠধুৰোতি ৱিসিট্ঠধুৰসম্পগ্গাহো ৱীৰিযসম্পন্নো. ঞাণৱীৰিযাযত্তা হি অত্থসিদ্ধিযো. তেনাহ ‘‘উত্তমধুৰো’’তিআদি. ৱিক্কাযিকভণ্ডন্তি ৱিক্কযেতব্বভণ্ডং. নিক্খিত্তধনেনাতি নিদহিত্ৱা ঠপিতধনৱসেন. ৱড়ঞ্জনকৱসেনাতি দিৱসে দিৱসে দানূপভোগৱসেন ৱড়ঞ্জিতব্বধনৱসেন. উপভোগপৰিভোগভণ্ডেনাতি উপভোগপৰিভোগূপকৰণেন. নিপতন্তীতি নিপাতেন্তি, অত্তনো ধনগ্গহেন নিপাতৱুত্তিকে কৰোন্তি. তেনাহ ‘‘নিমন্তেন্তী’’তি.
ঞাণথামেনাতি ঞাণস্স থিৰভাৱেন. ঞাণপৰক্কমেনাতি ঞাণসহিতেন ৱীৰিযেন. দিট্ঠধম্মিকসম্পৰাযিকপৰমত্থভেদঞ্হি যেন সুতেন ইজ্ঝতি, তং সুতং নাম. উক্কট্ঠনিদ্দেসেন দস্সেন্তো ‘‘একনিকায…পে… বহুস্সুতা’’তি আহ. আগতোতি সুপ্পৱত্তিভাৱেন স্ৱাগতো. তেনাহ ‘‘পগুণো পৱত্তিতো’’তি. অভিধম্মে আগতা কুসলাদিক্খন্ধাদিভেদভিন্না ধম্মা সুত্তন্তপিটকেপি ওতৰন্তীতি ‘‘ধম্মধৰাতি সুত্তন্তপিটকধৰা’’ইচ্চেৱ ৱুত্তং. ন হি আভিধম্মিকভাৱেন ৱিনা নিপ্পৰিযাযতো সুত্তন্তপিটকঞ্ঞুতা সম্ভৱতি. দ্ৱেমাতিকাধৰাতি ভিক্খুভিক্খুনিমাতিকাৱসেন দ্ৱেমাতিকাধৰাতি ৱদন্তি, ‘‘ৱিনযাভিধম্মমাতিকাধৰা’’তি যুত্তং. পৰিপুচ্ছতীতি সব্বভাগেন পুচ্ছিতব্বং পুচ্ছতি. তেনাহ ‘‘অত্থানত্থং কাৰণাকাৰণং পুচ্ছতী’’তি. পৰিগ্গণ্হাতীতি ৱিচাৰেতি.
ন এৱং অত্থো দট্ঠব্বোতি এৱং দেসনানুক্কমেন অত্থো ন গহেতব্বো. অঞ্ঞো হি দেসনাক্কমো ৱেনেয্যজ্ঝাসযৱসেন পৱত্তনতো, অঞ্ঞো পটিপত্তিক্কমো. হেট্ঠিমেন ৱা পৰিচ্ছেদোতি সীলসমাধিপঞ্ঞাসঙ্খাতেসু তীসু ভাগেসু কত্থচি হেট্ঠিমনযেন দেসনায পৰিচ্ছেদং ৱেদিতব্বং সীলেন, কত্থচি উপৰিমেন ভাগেন পঞ্ঞায, কত্থচি দ্ৱীহিপি ভাগেহি সীলপঞ্ঞাৱসেন. ইধ পন সুত্তে উপৰিমেন ভাগেন পৰিচ্ছেদো ৱেদিতব্বোতি ৱত্ৱা তং দস্সেন্তো ‘‘তস্মা’’তিআদিমাহ. যস্মা ৱা ভগৱা ৱেনেয্যজ্ঝাসযৱসেন পঠমং কল্যাণমিত্তং দস্সেন্তো অৰহত্তং পৱেদেত্ৱা ‘‘তযিদং অৰহত্তং ইমায আৰদ্ধৱীৰিযতায হোতী’’তি দস্সেন্তো ৱীৰিযাৰম্ভং পৱেদেত্ৱা ‘‘স্ৱাযং ৱীৰিযাৰম্ভো ইমিনা কল্যাণমিত্তসন্নিস্সযেন ভৱতী’’তি দস্সেন্তো নিস্সযসম্পত্তিং পৱেদেতি হেট্ঠা দস্সিতনিদস্সনানুৰূপন্তি দট্ঠব্বং.
দুতিযপাপণিকসুত্তৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
ৰথকাৰৱগ্গৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.