৪. সমচিত্তৱগ্গৱণ্ণনা

৩৩. চতুত্থস্স পঠমে ভৱন্তি এত্থ পতিট্ঠহন্তীতি ভূমি, অসপ্পুৰিসানং ভূমি অসপ্পুৰিসভূমি. সপ্পুৰিসভূমিযম্পি এসেৱ নযো. কতং ন জানাতীতি অকতঞ্ঞূ, অসমত্থসমাসোযং গমকত্তা ‘‘অসূৰিযপস্সা’’তিআদীসু ৱিয. তেনাহ ‘‘কতং ন জানাতী’’তি. অকতৱেদীতি এত্থাপি এসেৱ নযো. পাকটং কত্ৱা ন জানাতীতি ‘‘ইদঞ্চিদঞ্চ ময্হং ইমিনা কত’’ন্তি সঙ্ঘমজ্ঝগণমজ্ঝাদীসু পাকটং কত্ৱা ন জানাতি, ন পকাসেতীতি ৱুত্তং হোতি. উপঞ্ঞাতন্তি থোমনাৱসেন উপগন্ত্ৱা ঞাতং. তেনাহ ‘‘ৱণ্ণিত’’ন্তিআদি.

৩৪. দুতিযে ৱস্সসতপৰিমাণমাযু অস্সাতি ৱস্সসতাযুকো, ৱস্সসতাযুকতঞ্চ ৱস্সসতাযুককালে জাতস্সেৱ হোতি, নাঞ্ঞস্সাতি আহ ‘‘ৱস্সসতাযুককালে জাতো’’তি. ৱস্সসতং জীৱতি সীলেনাতি ৱস্সসতজীৱী. ৱস্সসতন্তি চ অচ্চন্তসংযোগে উপযোগৱচনং. তেনাহ ‘‘সকলং ৱস্সসতং জীৱন্তো’’তি. মাতাপিতূনং মাতাৱ বহূপকাৰতৰাতি তস্সাযেৱ পধানভাৱেন পটিকাতব্বত্তা দক্খিণং অংসকূটং ৱদন্তি. হদযলোহিতং পাযেত্ৱাতি খীৰং সন্ধায ৱদতি. লোহিতঞ্হি খীৰভাৱেন পৰিণামং গচ্ছতি. ত্যাস্সাতি তে অস্স. সেসমেত্থ উত্তানমেৱ.

৩৫. ততিযে তেনুপসঙ্কমীতি এত্থ যেনাধিপ্পাযেন সো ব্ৰাহ্মণো ভগৱন্তং উপসঙ্কমি, তং পাকটং কত্ৱা দস্সেতুং ‘‘সো হি ব্ৰাহ্মণো’’তিআদিমাহ. ৱিৰজ্ঝনপঞ্হন্তি যং পঞ্হং পুট্ঠো ৱিৰজ্ঝিত্ৱা কথেসি, অৱিপৰীতং কত্ৱা সম্পাদেতুং ন সক্কোতি, তাদিসং পঞ্হন্তি অত্থো. উভতোকোটিকং পঞ্হন্তি উভোহি কোটীহি যুত্তং পঞ্হং. ‘‘কিংৱাদী ভৱং গোতমো’’তি হি পুট্ঠো ‘‘কিৰিযৱাদিম্হী’’তি ৱা ৱদেয্য ‘‘অকিৰিযৱাদিম্হী’’তি ৱা, তস্মা ইমস্স পঞ্হস্স ৱিস্সজ্জনে ‘‘কিৰিযৱাদিম্হী’’তি একা কোটি, ‘‘অকিৰিযৱাদিম্হী’’তি দুতিযাতি কোটিদ্ৱযযুত্তো অযং পঞ্হো. উগ্গিলিতুন্তি দ্ৱে কোটিযো মোচেত্ৱা কথেতুং অসক্কোন্তো বহি নীহৰিতুং অত্থতো অপনেতুং ন সক্খিস্সতি. দ্ৱে কোটিযো মোচেন্তো হি তং বহি নীহৰতি নাম. নিগ্গিলিতুন্তি পুচ্ছায দোসং দত্ৱা হাৰেতুং অসক্কোন্তো পৱেসেতুং ন সক্খিস্সতি. তত্থ দোসং দত্ৱা হাৰেন্তো হি গিলিত্ৱা ৱিয অদস্সনং গমেন্তো পৱেসেতি নাম. কিংলদ্ধিকোতি কিংদ্দিট্ঠিকো. ৱদন্তি এতেনাতি ৱাদো, দিট্ঠি. কো ৱাদো এতস্সাতি কিংৱাদী. কিমক্খাযীতি কিমভিধাযী, কীদিসী ধম্মকথা. তেনাহ ‘‘কিং নাম…পে… পুচ্ছতী’’তি. সেসমেত্থ উত্তানমেৱ.

৩৬. চতুত্থে দক্খিণং অৰহন্তীতি দক্খিণেয্যা. আহুনং ৱুচ্চতি দানং, তং অৰহন্তীতি আহুনেয্যা.

৩৭. পঞ্চমে কথমযং মিগাৰমাতা নাম জাতাতি আহ ‘‘সা হী’’তিআদি. সব্বজেট্ঠকস্স পুত্তস্সাতি অত্তনো পুত্তেসু সব্বপঠমং জাতস্স পুত্তস্স. অয্যকসেট্ঠিনোৱ সমাননামকত্তাতি মিগাৰসেট্ঠিনা এৱ সদিসনামকত্তা. তস্সা কিৰ সব্বজেট্ঠস্স পুত্তস্স নামগ্গহণদিৱসে অয্যকস্স মিগাৰসেট্ঠিস্সেৱ নামং অকংসু. অনিবদ্ধৱাসো হুত্ৱাতি একস্মিংযেৱ ৱিহাৰে নিবদ্ধৱাসো অহুত্ৱা. ধুৱপৰিভোগানীতি নিযতপৰিভোগানি. ননু ভগৱা কদাচি চাৰিকম্পি পক্কমতি, কথং তানি সেনাসনানি ধুৱপৰিভোগেন পৰিভুঞ্জীতি আহ ‘‘উতুৱস্সং চাৰিকং চৰিত্ৱাপী’’তিআদি. তত্থ উতুৱস্সন্তি হেমন্তগিম্হে সন্ধায ৱদতি. মগ্গং ঠপেত্ৱাতি থেৰস্স আগমনমগ্গং ঠপেত্ৱা. উণ্হৱলাহকাতি উণ্হউতুনো পচ্চযভূতমেঘমালাসমুট্ঠাপকা দেৱপুত্তা. তেসং কিৰ তথাচিত্তুপ্পাদসমকালমেৱ যথিচ্ছিতং ঠানং উণ্হং ফৰমানা, ৱলাহকমালা নাতিবহলা ইতো চিতো নভং ছাদেন্তী ৱিধাৱতি. এস নযো সীতৱলাহকৱস্সৱলাহকাসু. অব্ভৱলাহকা পন দেৱতা সীতুণ্হৱস্সেহি ৱিনা কেৱলং অব্ভপটলস্সেৱ সমুট্ঠাপকা ৱেদিতব্বা. কেৱলং ৱা ৱাতস্সেৱ, তেনেৱ দেৱতা ৱাতৱলাহকা.

এত্থ চ যং ৱস্সানে চ সিসিৰে চ অব্ভং উপ্পজ্জতি, তং উতুসমুট্ঠানং পাকতিকমেৱ. যং পন অব্ভম্হিযেৱ অতিঅব্ভং সত্তাহম্পি চন্দসূৰিযে ছাদেত্ৱা একন্ধকাৰং কৰোতি, যঞ্চ চিত্তৱেসাখমাসেসু অব্ভং, তং দেৱতানুভাৱেন উপ্পন্নং অব্ভন্তি ৱেদিতব্বং. যো চ তস্মিং তস্মিং উতুম্হি উত্তৰদক্খিণাদিপকতিৱাতো হোতি, অযং উতুসমুট্ঠানো. ৱাতেপি ৱনৰুক্খক্খন্ধাদিপ্পদালনো অতিৱাতো নাম অত্থি. অযঞ্চেৱ, যো চ অঞ্ঞোপি অকালৱাতো, অযঞ্চ দেৱতানুভাৱেন নিব্বত্তো. যং গিম্হানে উণ্হং, তং উতুসমুট্ঠানিকং পাকতিমেৱ. যং পন উণ্হেপি অতিউণ্হং সীতকালে চ উপ্পন্নং উণ্হং, তং দেৱতানুভাৱেন নিব্বত্তং. যং ৱস্সানে চ হেমন্তে চ সীতং হোতি, তং উতুসমুট্ঠানমেৱ. যং পন সীতেপি অতিসীতং, গিম্হে চ উপ্পন্নং সীতং, তং দেৱতানুভাৱেন নিব্বত্তং. যং ৱস্সিকে চত্তাৰো মাসে ৱস্সং, তং উতুসমুট্ঠানমেৱ, যং পন ৱস্সেযেৱ অতিৱস্সং, যঞ্চ চিত্তৱেসাখমাসেসু ৱস্সং, তং দেৱতানুভাৱেন নিব্বত্তং.

তত্ৰিদং ৱত্থু – একো কিৰ ৱস্সৱলাহকদেৱপুত্তো তগৰকূটৱাসিখীণাসৱত্থেৰস্স সন্তিকং গন্ত্ৱা ৱন্দিত্ৱা অট্ঠাসি. থেৰো – ‘‘কোসি ত্ৱ’’ন্তি পুচ্ছি. অহং, ভন্তে, ৱস্সৱলাহকো দেৱপুত্তোতি. তুম্হাকং কিৰ চিত্তেন দেৱো ৱস্সতীতি? আম, ভন্তেতি. পস্সিতুকামা মযন্তি. তেমিস্সথ, ভন্তেতি. মেঘসীসং ৱা গজ্জিতং ৱা ন পঞ্ঞাযতি, কথং তেমিস্সামাতি? ভন্তে, অম্হাকং চিত্তেন দেৱো ৱস্সতি, তুম্হে পণ্ণসালং পৱিসথাতি. সাধু দেৱপুত্তাতি পাদে ধোৱিত্ৱা পণ্ণসালং পাৱিসি. দেৱপুত্তো তস্মিং পৱিসন্তেযেৱ একং গীতং গাযিত্ৱা হত্থং উক্খিপি, সমন্তা তিযোজনট্ঠানং একমেঘং অহোসি. থেৰো অড্ঢতিন্তো পণ্ণসালং পৱিট্ঠোতি.

কামং হেট্ঠা ৱুত্তাপি দেৱতা চাতুমহাৰাজিকাৱ, তা পন তেন তেন ৱিসেসেন ৱত্ৱা ইদানি তদঞ্ঞে পঠমভূমিকে কামাৱচৰদেৱে সামঞ্ঞতো গণ্হন্তো ‘‘চাতুমহাৰাজিকা’’তি আহ. ধতৰট্ঠৱিৰূড়্হকৱিৰূপক্খকুৱেৰসঙ্খাতা চত্তাৰো মহাৰাজানো এতেসন্তি চাতুমহাৰাজিকা, তে সিনেৰুস্স পব্বতস্স ৱেমজ্ঝে হোন্তি. তেসু পব্বতট্ঠকাপি অত্থি আকাসট্ঠকাপি. তেসং পৰম্পৰা চক্কৱাড়পব্বতং পত্তা. খিড্ডাপদোসিকা মনোপদোসিকা চন্দিমা দেৱপুত্তো সূৰিযো দেৱপুত্তোতি এতে সব্বেপি চাতুমহাৰাজিকদেৱলোকট্ঠা এৱ.

তাৱতিংসাতি তাৱতিংসানং দেৱানং নামং, তেপি অত্থি পব্বতট্ঠকা, অত্থি আকাসট্ঠকা, তেসং পৰম্পৰা চক্কৱাড়পব্বতং পত্তা. তথা যামাদীনং. একদেৱলোকেপি হি দেৱানং পৰম্পৰা চক্কৱাড়পব্বতং অপ্পত্তা নাম নত্থি. তত্থ মঘেন মাণৱেন সদ্ধিং মচলগামে কালং কত্ৱা তেত্তিংস সহপুঞ্ঞকাৰিনো এত্থ নিব্বত্তাতি তং সহচাৰিতং ঠানং তেত্তিংসং, তদেৱ তাৱতিংসং, তং নিৱাসো এতেসন্তি তাৱতিংসাতি ৱদন্তি. যস্মা পন সেসচক্কৱাড়েসুপি ছকামাৱচৰদেৱলোকা অত্থি. ৱুত্তম্পি চেতং ‘‘সহস্সং চাতুমহাৰাজিকানং সহস্সং তাৱতিংসান’’ন্তি (অ. নি. ৩.৮১). তস্মা নামপণ্ণত্তিযেৱেসা তস্স দেৱলোকস্সাতি ৱেদিতব্বা. দুক্খতো যাতা অপযাতাতি যামা. অত্তনো সিৰিসম্পত্তিযা তুসং ইতা গতাতি তুসিতা. নিম্মানে ৰতি এতেসন্তি নিম্মানৰতিনো. ৱসৱত্তী দেৱতাতি পৰনিম্মিতৱসৱত্তিনো দেৱা. পৰনিম্মিতেসু ভোগেসু ৱসং ৱত্তেন্তীতি পৰনিম্মিতৱসৱত্তিনো.

ব্ৰূহিতো পৰিৱুদ্ধো তেহি তেহি ঝানাদীহি ৱিসিট্ঠেহি গুণেহীতি ব্ৰহ্মা. ৱণ্ণৱন্ততায চেৱ দীঘাযুকতায চ ব্ৰহ্মপাৰিসজ্জাদীহি মহন্তো ব্ৰহ্মাতি মহাব্ৰহ্মা. তস্স পৰিসাযং ভৱা পৰিচাৰিকাতি ব্ৰহ্মপাৰিসজ্জা. তস্সেৱ পুৰোহিতট্ঠানে ঠিতাতি ব্ৰহ্মপুৰোহিতা. আভস্সৰেহি পৰিত্তা আভা এতেসন্তি পৰিত্তাভা. অপ্পমাণা আভা এতেসন্তি অপ্পমাণাভা. দীপিকায অচ্চি ৱিয এতেসং সৰীৰতো আভা ছিজ্জিত্ৱা ছিজ্জিত্ৱা পতন্তী ৱিয সৰতি ৱিস্সৰতীতি আভস্সৰা, যথাৱুত্তপ্পভায আভাসনসীলা ৱা আভস্সৰা. সুভাতি সোভনা পভা. সুভাতি হি একগ্ঘনা নিচ্চলা সৰীৰাভা ৱুচ্চতি, সা পৰিত্তা সুভা এতেসন্তি পৰিত্তসুভা. অপ্পমাণা সুভা এতেসন্তি অপ্পমাণসুভা. সুভেন ওকিণ্ণা ৱিকিণ্ণা, সুভেন সৰীৰপ্পভাৱণ্ণেন একগ্ঘনা সুৱণ্ণমঞ্জূসায ঠপিতসম্পজ্জলিতকঞ্চনপিণ্ডসস্সিৰিকাতি সুভকিণ্ণা. তত্থ সোভনায পভায কিণ্ণা সুভাকিণ্ণাতি ৱত্তব্বে ভা-সদ্দস্স ৰস্সত্তং অন্তিম ণ-কাৰস্স হ-কাৰঞ্চ কত্ৱা ‘‘সুভকিণ্হা’’তি ৱুত্তং. ৱিপুলফলা ৱেহপ্ফলা. ৱিপুলফলাতি চ ৱিপুলসন্তসুখৱণ্ণাদিফলা. অপ্পকেন কালেন অত্তনো ঠানং ন ৱিজহন্তীতি অৱিহা. কেনচি ন তপনীযাতি অতপ্পা. অকিচ্ছেন সুখেন পস্সিতব্বা মনুঞ্ঞৰূপতাযাতি সুদস্সা. সুপৰিসুদ্ধদস্সনতায সম্মা পস্সন্তি সীলেনাতি সুদস্সী. উক্কট্ঠসম্পত্তীহি যোগতো নত্থি এতেসং কনিট্ঠা সম্পত্তীতি অকনিট্ঠা.

কাযসক্খীহীতি নামকাযেন দেসনায সম্পটিচ্ছনৱসেন সক্খিভূতেহি. হলাহলন্তি কোলাহলং. মহগ্গতচিত্তেনাতি চতুত্থজ্ঝানপাদকেন অভিঞ্ঞাচিত্তেন.

ননু চ ‘‘অজ্ঝত্তন্তি কামভৱো, বহিদ্ধাতি ৰূপাৰূপভৱো’’তি চ অযুত্তমেতং? যস্মিঞ্হি ভৱে সত্তা বহুতৰং কালং ৱসন্তি, সো নেসং অজ্ঝত্তং. যস্মিঞ্চ অপ্পতৰং কালং ৱসন্তি, সো নেসং বহিদ্ধাতি ৱত্তুং যুত্তং. ৰূপাৰূপভৱে চ সত্তা চিৰতৰং ৱসন্তি, অপ্পতৰং কামভৱে, তস্মা ‘‘অজ্ঝত্তন্তি কামভৱো, বহিদ্ধাতি ৰূপাৰূপভৱো’’তি কস্মা ৱুত্তন্তি আহ ‘‘কিঞ্চাপী’’তিআদি. চতুত্থমেৱ কোট্ঠাসন্তি ৱিৱট্টট্ঠাযিসঙ্খাতং চতুত্থং অসঙ্খ্যেয্যকপ্পং. ইতৰেসূতি সংৱট্টসংৱট্টট্ঠাযিৱিৱট্টসঙ্খাতেসু তীসু অসঙ্খ্যেয্যকপ্পেসু. আলযোতি সঙ্গো. পত্থনাতি ‘‘কথং নাম তত্ৰূপপন্না ভৱিস্সামা’’তি অভিপত্থনা. অভিলাসোতি তত্ৰূপপজ্জিতুকামতা. তস্মাতিআদিনা যথাৱুত্তমত্থং নিগমেতি.

এত্থাযং অধিপ্পাযো – কস্সচিপি কিলেসস্স অৱিক্খম্ভিতত্তা কেনচিপি পকাৰেন ৱিক্খম্ভনমত্তেনপি অৱিমুত্তো কামভৱো অজ্ঝত্তগ্গহণস্স অত্তানং অধিকিচ্চ উদ্দিস্স পৱত্তগ্গাহস্স ৱিসেসপচ্চযোতি অজ্ঝত্তং নাম. তত্থ বন্ধনং অজ্ঝত্তসংযোজনং, তেন সংযুত্তো অজ্ঝত্তসংযোজনো. তব্বিপৰিযাযতো বহিদ্ধাসংযোজনোতি.

ছন্দৰাগৱসেনেৱ অজ্ঝত্তসংযোজনং বহিদ্ধাসংযোজনঞ্চ পুগ্গলং দস্সেত্ৱা ইদানি ওৰম্ভাগিযউদ্ধম্ভাগিযসংযোজনৱসেনপি দস্সেতুং ‘‘ওৰম্ভাগিযানি ৱা’’তিআদিমাহ. ওৰং ৱুচ্চতি কামধাতু, পটিসন্ধিযা পচ্চযভাৱেন তং ওৰং ভজন্তীতি ওৰম্ভাগিযানি. তত্থ চ কম্মুনা ৱিপাকং সত্তেন চ দুক্খং সংযোজেন্তীতি সংযোজনানি, সক্কাযদিট্ঠিৱিচিকিচ্ছাসীলব্বতপৰামাসকামৰাগপটিঘা. উদ্ধং ৱুচ্চতি ৰূপাৰূপধাতু, ৱুত্তনযেনেতং উদ্ধং ভজন্তীতি উদ্ধম্ভাগিযানি, সংযোজনানি. ৰূপৰাগাৰূপৰাগমানুদ্ধচ্চাৱিজ্জা. অথ ৱা ওৰম্ভাগো ৱুচ্চতি কামধাতু ৰূপাৰূপভৱতো হেট্ঠাভূতত্তা, তত্ৰূপপত্তিযা পচ্চযভাৱতো ওৰম্ভাগস্স হিতানীতি ওৰম্ভাগিযানি যথা ‘‘ৱচ্ছাযোগো দুহকো’’তি. উদ্ধম্ভাগো নাম মহগ্গতভাৱো, তস্স হিতানি উদ্ধম্ভাগিযানি. পাদেসু বদ্ধপাসাণো ৱিয পঞ্চোৰম্ভাগিযসংযোজনানি হেট্ঠা আকড্ঢমানাকাৰানি হোন্তি. হত্থেহি গহিতৰুক্খসাখা ৱিয পঞ্চুদ্ধম্ভাগিযসংযোজনানি উপৰি আকড্ঢমানাকাৰানি. যেসঞ্হি সক্কাযদিট্ঠিআদীনি অপ্পহীনানি, তে ভৱগ্গেপি নিব্বত্তে এতানি আকড্ঢিত্ৱা কামভৱেযেৱ পাতেন্তি, তস্মা এতানি পঞ্চ গচ্ছন্তং ৱাৰেন্তি, গতং পুন আনেন্তি. ৰূপৰাগাদীনি পঞ্চ গচ্ছন্তং ন ৱাৰেন্তি, আগন্তুং পন ন দেন্তি.

অসমুচ্ছিন্নেসু ওৰম্ভাগিযসংযোজনেসু লদ্ধপচ্চযেসু উদ্ধম্ভাগিযানি সংযোজনানি অগণনূপগানি হোন্তীতি লব্ভমানানম্পি পুথুজ্জনানং ৱসেন অৱিভজিত্ৱা অৰিযানং যোগৱসেন ৱিভজিতুকামো ‘‘উভযম্পি চেত’’ন্তিআদিমাহ. তত্থ ৱট্টনিস্সিতমহাজনস্সাতি পুথুজ্জনে সন্ধায ৱদতি. দ্ৱেধা পৰিচ্ছিন্নোতি কামসুগতিৰূপাৰূপভৱৱসেন দ্ৱীহি পকাৰেহি পৰিচ্ছিন্নো.

ৱচ্ছকসালোপমং উত্তানত্থমেৱ. ওপম্মসংসন্দনে পন কস্সচি কিলেসস্স অৱিক্খম্ভিতত্তা, কথঞ্চিপি অৱিমুত্তো কামভৱো অজ্ঝত্তগ্গহণস্স ৱিসেসপচ্চযত্তা, ইমেসং সত্তানং অব্ভন্তৰট্ঠেন অন্তো নাম. ৰূপাৰূপভৱো তব্বিপৰিযাযতো বহি নাম. তথা হি যস্স ওৰম্ভাগিযানি সংযোজনানি অপ্পহীনানি, সো অজ্ঝত্তসংযোজনো ৱুত্তো. যস্স তানি পহীনানি, সো বহিদ্ধাসংযোজনো. তস্মা অন্তো অসমুচ্ছিন্নবন্ধনতায বহি চ পৱত্তমানভৱঙ্গসন্তানতায অন্তোবদ্ধো বহিসযিতো নাম. নিৰন্তৰপ্পৱত্তভৱঙ্গসন্তানৱসেন হি সযিতৱোহাৰো. কামং নেসং বহিবন্ধনম্পি অসমুচ্ছিন্নং, অন্তোবন্ধনস্স পন মূলতায এৱং ৱুত্তং. তেনাহ ‘‘সংযোজনং পন তেসং কামাৱচৰূপনিবদ্ধমেৱা’’তি. ইমিনা নযেন সেসত্তযেপি অত্থো ৱেদিতব্বো.

এত্তাৱতা চ কিৰাতি কিৰ-সদ্দো অৰুচিসংসূচনত্থো. তেনেত্থ আচৰিযৱাদস্স অত্তনো অৰুচ্চনভাৱং দীপেতি. ‘‘সীলৱা’’তি অনামট্ঠৱিসেসসামঞ্ঞতো সীলসঙ্খেপেন গহিতং, তঞ্চ চতুব্বিধন্তি আচৰিযত্থেৰো ‘‘চতুপাৰিসুদ্ধিসীলং উদ্দিসিত্ৱা’’তি আহ. তত্থাতি চতুপাৰিসুদ্ধিসীলেসু. জেট্ঠকসীলন্তি পধানসীলং. উভযত্থাতি উদ্দেসনিদ্দেসেসু, নিদ্দেসে ৱিয উদ্দেসেপি পাতিমোক্খসংৱৰোৱ থেৰেন ৱুত্তো ‘‘সীলৱা’’তি ৱুত্তত্তাতি অধিপ্পাযো. সীলগ্গহণঞ্হি পাড়িযং পাতিমোক্খসংৱৰৱসেনেৱ আগতং. তেনাহ ‘‘পাতিমোক্খসংৱৰোযেৱা’’তিআদি. তত্থ অৱধাৰণেন ইতৰেসং তিণ্ণং একদেসেন পাতিমোক্খন্তোগধভাৱং দীপেতি. তথা হি অনোলোকিযোলোকনে আজীৱহেতু চ সিক্খাপদৱীতিক্কমে গিলানপচ্চযস্স অপচ্চৱেক্খিতপৰিভোগে চ আপত্তি ৱিহিতাতি. তীণীতি ইন্দ্ৰিযসংৱৰসীলাদীনি. সীলন্তি ৱুত্তট্ঠানং নাম অত্থীতি সীলপৰিযাযেন তেসং কত্থচি সুত্তে গহিতট্ঠানং নাম কিং অত্থি যথা ‘‘পাতিমোক্খসংৱৰো’’তি? আচৰিযস্স সম্মুখতায অপ্পটিক্খিপন্তো উপচাৰেন পুচ্ছন্তো ৱিয ৱদতি. তেনাহ ‘‘অননুজানন্তো’’তি. ছদ্ৱাৰৰক্খামত্তকমেৱাতি তস্স সল্লহুকভাৱমাহ চিত্তাধিট্ঠানভাৱমত্তেন পটিপাকতিকভাৱাপত্তিতো. ইতৰদ্ৱযেপি এসেৱ নযো. পচ্চযুপ্পত্তিমত্তকন্তি ফলেন হেতুং দস্সেতি. উপ্পাদনহেতুকা হি পচ্চযানং উপ্পত্তি. ইদমত্থন্তি ইদং পযোজনং ইমস্স পচ্চযস্স পৰিভুঞ্জনেতি অধিপ্পাযো. নিপ্পৰিযাযেনাতি ইমিনা ইন্দ্ৰিযসংৱৰাদীনি তীণি পধানস্স সীলস্স পৰিপালনৱসেন পৱত্তিযা পৰিযাযসীলানি নামাতি দস্সেতি. ইদানি পাতিমোক্খসংৱৰস্সেৱ পধানভাৱং ব্যতিৰেকতো অন্ৱযতো চ উপমায ৱিভাৱেতুং ‘‘যস্সা’’তিআদিমাহ. তত্থ সো পাতিমোক্খসংৱৰো. সেসানি ইন্দ্ৰিযসংৱৰাদীনি.

পাতিমোক্খসংৱৰসংৱুতোতি যো হি নং পাতি ৰক্খতি, তং মোক্খেতি মোচেতি আপাযিকাদীহি দুক্খেহীতি পাতিমোক্খন্তি লদ্ধনামেন সিক্খাপদসীলেন পিহিতকাযৱচীদ্ৱাৰো. সো পন যস্মা এৱংভূতো তেন সমন্নাগতো নাম হোতি, তস্মা ৱুত্তং ‘‘পাতীমোক্খসংৱৰেন সমন্নাগতো’’তি.

অপৰো নযো – কিলেসানং বলৱভাৱতো, পাপকিৰিযায চ সুকৰভাৱতো, পুঞ্ঞকিৰিযায চ দুক্কৰভাৱতো বহুক্খত্তুং অপাযেসু পতনসীলোতি পাতী, পুথুজ্জনো. অনিচ্চতায ৱা ভৱাদীসু কম্মৱেগক্খিত্তো ঘটিযন্তং ৱিয অনৱট্ঠানেন পৰিব্ভমনতো গমনতো গমনসীলোতি পাতী, মৰণৱসেন তম্হি তম্হি সত্তনিকাযে অত্তভাৱস্স পাতনসীলো ৱা পাতী, সত্তসন্তানো, চিত্তমেৱ ৱা. তং পাতিং সংসাৰদুক্খতো মোক্খেতীতি পাতিমোক্খং. চিত্তস্স হি ৱিমোক্খেন সত্তো ৱিমুত্তোতি ৱুচ্চতি. ৱুত্তঞ্হি ‘‘চিত্তৱোদানা ৱিসুজ্ঝন্তী’’তি, ‘‘অনুপাদায আসৱেহি চিত্তং ৱিমুত্ত’’ন্তি (মহাৱ. ২৮) চ.

অথ ৱা অৱিজ্জাদিনা হেতুনা সংসাৰে পততি গচ্ছতি পৱত্ততীতি পাতি, ‘‘অৱিজ্জানীৱৰণানং সত্তানং তণ্হাসংযোজনানং সন্ধাৱতং সংসৰত’’ন্তি (সং. নি. ২.১২৪) হি ৱুত্তং, তস্স পাতিনো সত্তস্স তণ্হাদিসংকিলেসত্তযতো মোক্খো এতেনাতি পাতিমোক্খো. ‘‘কণ্ঠেকাড়ো’’তিআদীনং ৱিযস্স সমাসসিদ্ধি ৱেদিতব্বা.

অথ ৱা পাতেতি ৱিনিপাতেতি দুক্খেতি পাতি, চিত্তং. ৱুত্তঞ্হি –

‘‘চিত্তেন নীযতে লোকো, চিত্তেন পৰিকস্সতী’’তি; (সং. নি. ১.৬২);

তস্স পাতিনো মোক্খো এতেনাতি পাতিমোক্খো. পততি ৱা এতেন অপাযদুক্খে সংসাৰদুক্খে চাতি পাতি, তণ্হাদিসংকিলেসো. ৱুত্তঞ্হি –

‘‘তণ্হা জনেহি পুৰিসং, (সং. নি. ১.৫৬-৫৭) তণ্হাদুতিযো পুৰিসো’’তি (ইতিৱু. ১৫, ১০৫; অ. নি. ৪.৯) চ আদি;

ততো পাতিতো মোক্খোতি পাতিমোক্খো.

অথ ৱা পততি এত্থাতি পাতি, ছ অজ্ঝত্তিকবাহিৰানি আযতনানি. ৱুত্তঞ্হি –

‘‘ছসু লোকো সমুপ্পন্নো, ছসু কুব্বতি সন্থৱ’’ন্তি (সং. নি. ১.৭০; সু. নি. ১৭১);

ততো ছঅজ্ঝত্তিকবাহিৰাযতনসঙ্খাততো পাতিতো মোক্খোতি পাতিমোক্খো.

অথ ৱা পাতো ৱিনিপাতো অস্স অত্থীতি পাতী, সংসাৰো. ততো মোক্খোতি পাতিমোক্খো.

অথ ৱা সব্বলোকাধিপতিভাৱতো ধম্মিস্সৰো ভগৱা ‘‘পতী’’তি ৱুচ্চতি, মুচ্চতি এতেনাতি মোক্খো, পতিনো মোক্খো পতিমোক্খো তেন পঞ্ঞত্তত্তাতি, পতিমোক্খো এৱ পাতিমোক্খো. সব্বগুণানং ৱা মূলভাৱতো উত্তমট্ঠেন পতি চ সো যথাৱুত্তট্ঠেন মোক্খো চাতি পতিমোক্খো, পতিমোক্খো এৱ পাতিমোক্খো. তথা হি ৱুত্তং ‘‘পাতিমোক্খন্তি আদিমেতং মুখমেতং পমুখমেত’’ন্তি (মহাৱ. ১৩৫) ৱিত্থাৰো.

অথ ৱা প-ইতি পকাৰে, অতীতি অচ্চন্তত্থে নিপাতো, তস্মা পকাৰেহি অচ্চন্তং মোক্খেতীতি পাতিমোক্খো. ইদঞ্হি সীলং সযং তদঙ্গৱসেন, সমাধিসহিতং পঞ্ঞাসহিতঞ্চ ৱিক্খম্ভনৱসেন, সমুচ্ছেদৱসেন চ অচ্চন্তং মোক্খেতি মোচেতীতি পাতিমোক্খো. পতি পতি মোক্খোতি ৱা পতিমোক্খো, তম্হা তম্হা ৱীতিক্কমদোসতো পচ্চেকং মোক্খোতি অত্থো. পতিমোক্খো এৱ পাতিমোক্খো. মোক্খো ৱা নিব্বানং, তস্স মোক্খস্স পতিবিম্বভূতোতি পতিমোক্খো. সীলসংৱৰো হি সূৰিযস্স অৰুণুগ্গমনং ৱিয নিব্বানস্স উদযভূতো তপ্পটিভাগো ৱিয যথাৰহং কিলেসনিব্বাপনতো পতিমোক্খং, পতিমোক্খংযেৱ পাতিমোক্খং.

অথ ৱা মোক্খং পতি ৱত্ততি, মোক্খাভিমুখন্তি ৱা পতিমোক্খং, পতিমোক্খমেৱ পাতিমোক্খন্তি এৱমেত্থ পাতিমোক্খসদ্দস্স অত্থো ৱেদিতব্বো.

আচাৰগোচৰসম্পন্নোতি কাযিকৱাচসিকঅৱীতিক্কমসঙ্খাতেন আচাৰেন, নৱেসিযাদিগোচৰতাদিসঙ্খাতেন গোচৰেন সম্পন্নো, সম্পন্নআচাৰগোচৰোতি অত্থো. অপ্পমত্তকেসূতি পৰিত্তকেসু অনাপত্তিগমনীযেসু. ‘‘দুক্কটদুব্ভাসিতমত্তেসূ’’তি অপৰে. ৱজ্জেসূতি গাৰয্হেসু. তে পন একন্ততো অকুসলসভাৱা হোন্তীতি আহ ‘‘অকুসলধম্মেসূ’’তি. ভযদস্সীতি ভযতো দস্সনসীলো, পৰমাণুমত্তম্পি ৱজ্জং সিনেৰুপ্পমাণং ৱিয কত্ৱা ভাযনসীলো. সম্মা আদিযিত্ৱাতি সম্মদেৱ সক্কচ্চং সব্বসোৱ আদিযিত্ৱা. সিক্খাপদেসূতি নিদ্ধাৰণে ভুম্মন্তি সমুদাযতো অৱযৱনিদ্ধাৰণং দস্সেন্তো ‘‘সিক্খাপদেসু তং তং সিক্খাপদং সমাদিযিত্ৱা সিক্খতী’’তি অত্থমাহ, সিক্খাপদমেৱ হি সমাদাতব্বং সিক্খিতব্বঞ্চাতি অধিপ্পাযো. যং কিঞ্চি সিক্খাপদেসূতি সিক্খাকোট্ঠাসেসু মূলপঞ্ঞত্তিঅনুপঞ্ঞত্তিসব্বত্থপঞ্ঞত্তিপদেসপঞ্ঞত্তিআদিভেদং যং কিঞ্চি সিক্খিতব্বং. যং পটিপজ্জিতব্বং পূৰেতব্বং সীলং, তং পন দ্ৱাৰৱসেন দুৱিধমেৱাতি আহ ‘‘কাযিকং ৱা ৱাচসিকং ৱা’’তি. ইমস্মিং অত্থৱিকপ্পে সিক্খাপদেসূতি আধাৰে ভুম্মং সিক্খাভাগেসু কস্সচি ৱিসুং অগ্গহণতো. তেনাহ ‘‘তং সব্ব’’ন্তি.

অঞ্ঞতৰং দেৱঘটন্তি অঞ্ঞতৰং দেৱনিকাযং. আগামী হোতীতি পটিসন্ধিৱসেন আগমনসীলো হোতি. আগন্তাতি এত্থাপি এসেৱ নযো. ইমিনা অঙ্গেনাতি ইমিনা কাৰণেন.

সুক্খৱিপস্সকো যেভুয্যেন চতুধাতুৱৱত্থানমুখেন কম্মট্ঠানাভিনিৱেসী হোতীতি আহ ‘‘সুক্খৱিপস্সকস্স ধাতুকম্মট্ঠানিকভিক্খুনো’’তি. ৱুত্তমেৱত্থং সম্পিণ্ডেত্ৱা নিগমেন্তো ‘‘পঠমেন অঙ্গেনা’’তিআদিমাহ.

চিত্তস্স সুখুমভাৱো ইধ সুখমত্তভাৱমাপন্নেন দট্ঠব্বোতি আহ ‘‘সব্বাপি হি তা’’তিআদি. তন্তিৱসেনাতি কেৱলং তন্তিট্ঠপনৱসেন, ন পন থেৰস্স কস্সচি মগ্গস্স ৱা ফলস্স ৱা উপ্পাদনত্থায, নাপি সম্মাপটিপত্তিযং যোজনত্থাযাতি অধিপ্পাযো.

৩৮. ছট্ঠে মহাকচ্চানোতি গিহিকালে উজ্জেনিৰঞ্ঞো পুৰোহিতপুত্তো অভিৰূপো দস্সনীযো পাসাদিকো সুৱণ্ণৱণ্ণো চ. ৱৰণা নাম ৰুক্খো, তস্স অৱিদূৰে ভৱত্তা নগৰম্পি ৱৰণসদ্দেন ৱুচ্চতীতি আহ ‘‘ৱৰণা নাম একং নগৰ’’ন্তি. দ্ৱন্দপদস্স পচ্চেকং অভিসম্বন্ধো হোতীতি হেতুসদ্দং পচ্চেকং যোজেত্ৱা দস্সেন্তো ‘‘কামৰাগাভিনিৱেসহেতূ’’তিআদিমাহ. হেতুসদ্দেন সম্বন্ধে সতি যো অত্থো সম্ভৱতি, তং দস্সেতুং ‘‘ইদং ৱুত্তং হোতী’’তিআদিমাহ. তত্থ কামৰাগেন অভিনিৱিট্ঠত্তাতি এতেন কামৰাগাভিনিৱেসহেতূতি ইমস্স অত্থং দীপেতি, তথা ৱিনিবদ্ধত্তাতিআদীহি কামৰাগৱিনিবদ্ধহেতূতিআদীনং. ততো মুখোতি তদভিমুখো. মানন্তি আড়্হকাদিমানভণ্ডং. সেসমেত্থ উত্তানমেৱ.

৩৯. সত্তমে মধুৰাযন্তি উত্তৰমধুৰাযং. গুন্দাৱনেতি কণ্হগুন্দাৱনে, কাড়পিপ্পলিৱনেতি অত্থো. জৰাজিণ্ণেতি জৰায জিণ্ণে, ন ব্যাধিআদীনং ৱসেন জিণ্ণসদিসে নাপি অকালিকেন জৰায অভিভূতে. ৱযোৱুদ্ধেতি জিণ্ণত্তা এৱ চস্স ৱযোৱুদ্ধিপ্পত্তিযা ৱুদ্ধেন সীলাদিৱুদ্ধিযা. জাতিমহল্লকেতি জাতিযা মহন্ততায চিৰৰত্ততায মহল্লকে, ন ভোগপৰিৱাৰাদীহীতি অত্থো. অদ্ধগতেতি এত্থ অদ্ধ-সদ্দো দীঘকালৱাচীতি আহ ‘‘দীঘকালদ্ধানং অতিক্কন্তে’’তি. ৱযোতি পুৰিমপদলোপেনাযং নিদ্দেসোতি আহ ‘‘পচ্ছিমৱয’’ন্তি, ৱস্সসতস্স ততিযকোট্ঠাসসঙ্খাতং পচ্ছিমৱযং অনুপ্পত্তেতি অত্থো.

ভৱতি এত্থ ফলং তদাযত্তৱুত্তিতাযাতি ভূমি, কাৰণন্তি আহ ‘‘যেন কাৰণেনা’’তিআদি. পৰিপক্কোতি পৰিণতো, ৱুদ্ধিভাৱং পত্তোতি অত্থো. মোঘজিণ্ণোতি অন্তো থিৰকৰণানং ধম্মানং অভাৱেন তুচ্ছজিণ্ণো নাম. বালদাৰকোপি দহৰোতি ৱুচ্চতীতি ততো ৱিসেসনত্থং ‘‘যুৱা’’তি ৱুত্তং. অতিক্কন্তপঠমৱযা এৱ সত্তা সভাৱেন পলিতসিৰা হোন্তীতি পঠমৱযে ঠিতভাৱং দস্সেতুং ‘‘সুসুকাড়কেসো’’তি ৱুত্তং. ভদ্ৰেনাতি লদ্ধকেন. একচ্চো হি দহৰোপি সমানো কাণো ৱা হোতি কুণিআদীনং ৱা অঞ্ঞতৰো, সো ন ভদ্ৰেন যোব্বনেন সমন্নাগতো নাম হোতি. যো পন অভিৰূপো হোতি দস্সনীযো পাসাদিকো সব্বসম্পত্তিসম্পন্নো যং যদেৱ অলঙ্কাৰপৰিহাৰং ইচ্ছতি, তেন তেন অলঙ্কতো দেৱপুত্তো ৱিয চৰতি, অযং ভদ্ৰেন যোব্বনেন সমন্নাগতো নাম হোতি. তেনেৱাহ ‘‘যেন যোব্বনেন সমন্নাগতো’’তিআদি.

যম্হি সচ্চঞ্চ ধম্মো চাতি যম্হি পুগ্গলে সোড়সহাকাৰেহি পটিৱিদ্ধত্তা চতুব্বিধং সচ্চং, ঞাণেন সচ্ছিকতত্তা নৱৱিধলোকুত্তৰধম্মো চ অত্থি. অহিংসাতি দেসনামত্তমেতং, যম্হি পন চতুব্বিধাপি অপ্পমঞ্ঞাভাৱনা অত্থীতি অত্থো. সংযমো দমোতি সীলঞ্চেৱ ইন্দ্ৰিযসংৱৰো চ. ৱন্তমলোতি মগ্গঞাণেন নীহটমলো. ধীৰোতি ধিতিসম্পন্নো. থেৰোতি সো ইমেহি থিৰভাৱকাৰণেহি সমন্নাগতত্তা থেৰোতি পৱুচ্চতীতি অত্থো.

৪০. অট্ঠমে ‘‘চোৰা বলৱন্তো হোন্তী’’তি পদং উদ্ধৰিত্ৱা যেহি কাৰণেহি তে বলৱন্তো হোন্তি, তেসং সব্ভাৱং দস্সেন্তো ‘‘পক্খসম্পন্না’’তিআদিমাহ. তত্থ নিৱাসট্ঠানসম্পন্নতা গিৰিদুগ্গাদিসব্ভাৱতো. অতিযাতুন্তি অন্তো যাতুং, গন্তুং পৱিসিতুন্তি অত্থো. তং পন অন্তোপৱিসনং কেনচি কাৰণেন বহিগতস্স হোতীতি আহ ‘‘বহিদ্ধা জনপদচাৰিকং চৰিত্ৱা’’তিআদি. নিয্যাতুন্তি বহি নিক্খমিতুং. তঞ্চ বহিনিক্খমনং বহিদ্ধাকৰণীযে সতি সম্ভৱতীতি আহ ‘‘চোৰা জনপদং ৱিলুম্পন্তী’’তিআদি. অনুসঞ্ঞাতুন্তি অনুসঞ্চৰিতুং. সেসমেত্থ উত্তানমেৱ.

৪১. নৱমে মিচ্ছাপটিপত্তাধিকৰণহেতূতি এত্থ অধি-সদ্দো অনত্থকোতি আহ ‘‘মিচ্ছাপটিপত্তিযা কৰণহেতূ’’তি. ন আৰাধকোতি ন সম্পাদকো ন পৰিপূৰকো. ঞাযতি পটিৱিজ্ঝনৱসেন নিব্বানং গচ্ছতীতি ঞাযো, সো এৱ তংসমঙ্গিনং ৱট্টদুক্খপাততো ধাৰণট্ঠেন ধম্মোতি ঞাযো ধম্মো, অৰিযমগ্গো. সো পনেত্থ সহ ৱিপস্সনায অধিপ্পেতোতি আহ ‘‘সহৱিপস্সনকং মগ্গ’’ন্তি. আৰাধনং নাম সংসিদ্ধি, সা পন যস্মা সম্পাদনেন পৰিপূৰণেন ইচ্ছিতা, তস্মা ৱুত্তং ‘‘সম্পাদেতুং পূৰেতু’’ন্তি.

৪২. দসমে দুগ্গহিতেহীতি অত্থতো ব্যঞ্জনতো চ দুট্ঠু গহিতেহি, ঊনাধিকৱিপৰীতপদপচ্চাভট্ঠাদিৱসেন ৱিলোমেত্ৱা গহিতেহীতি অত্থো. উপ্পটিপাটিযা গহিতেহীতি ইদং পন নিদস্সনমত্তং দুগ্গহস্স ঊনাধিকাদিৱসেনপি সম্ভৱতো. তেনেৱাহ ‘‘অত্তনো দুগ্গহিতসুত্তন্তানংযেৱ অত্থঞ্চ পাড়িঞ্চ উত্তৰিতৰং কত্ৱা দস্সেন্তী’’তি.

সমচিত্তৱগ্গৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.