(১৫) ৫. সমাপত্তিৱগ্গৱণ্ণনা
১৬৪. পঞ্চমস্স পঠমে ‘‘ইতো পুব্বে পৰিকম্মং পৱত্তং, ইতো পৰং ভৱঙ্গং মজ্ঝে সমাপত্তী’’তি এৱং সহ পৰিকম্মেন অপ্পনাপৰিচ্ছেদপ্পজাননা পঞ্ঞা সমাপত্তিকুসলতা. ৱুট্ঠানে কুসলভাৱো ৱুট্ঠানকুসলতা. পগেৱ ৱুট্ঠানপৰিচ্ছেদকঞাণন্তি এৱমেত্থ অত্থো দট্ঠব্বো.
১৬৫. দুতিযে উজুনো ভাৱো অজ্জৱং, অজিম্হতা অকুটিলতা অৱঙ্কতাতি অত্থো. অভিধম্মেপি (ধ. স. ১৩৪৬) ৱুত্তং – ‘‘তত্থ কতমো অজ্জৱো? যা অজ্জৱতা অজিম্হতা অকুটিলতা অৱঙ্কতা, অযং ৱুচ্চতি অজ্জৱো’’তি. অনজ্জৱঞ্চ অজ্জৱপ্পটিক্খেপেন ৱেদিতব্বং. গোমুত্তৱঙ্কতা, চন্দলেখাৱঙ্কতা, নঙ্গলকোটিৱঙ্কতাতি হি তযো অনজ্জৱা. একচ্চো হি ভিক্খু পঠমৱযে মজ্ঝিম-পচ্ছিমৱযে চ একৱীসতিযা অনেসনাসু ছসু চ অগোচৰেসু চৰতি, অযং গোমুত্তৱঙ্কতা নাম, আদিতো পট্ঠায যাৱ পৰিযোসানা পটিপত্তিযা ৱঙ্কভাৱতো. একো পঠমৱযে পচ্ছিমৱযে চ চতুপাৰিসুদ্ধিসীলং পূৰেতি, লজ্জী কুক্কুচ্চকো সিক্খাকামো হোতি, মজ্ঝিমৱযে পুৰিমসদিসো, অযং চন্দলেখাৱঙ্কতা নাম, পটিপত্তিযা মজ্ঝট্ঠানে ৱঙ্কভাৱাপত্তিতো. একো পঠমৱযেপি মজ্ঝিমৱযেপি চতুপাৰিসুদ্ধিসীলং পূৰেতি, লজ্জী কুক্কুচ্চকো সিক্খাকামো হোতি, পচ্ছিমৱযে পুৰিমসদিসো, অযং নঙ্গলকোটিৱঙ্কতা নাম, পৰিযোসানে ৱঙ্কভাৱাপত্তিতো. একো সব্বম্পেতং ৱঙ্কতং পহায তীসু ৱযেসু পেসলো লজ্জী কুক্কুচ্চকো সিক্খাকামো হোতি, তস্স যো সো উজুভাৱো, ইদং অজ্জৱং নাম, সব্বত্থ উজুভাৱসিদ্ধিতো.
মদ্দৱন্তি এত্থ ‘‘লজ্জৱ’’ন্তিপি পঠন্তি. এৱং পনেত্থ অত্থো – ‘‘তত্থ কতমো লজ্জৱো? যো হিৰীযতি হিৰীযিতব্বেন হিৰীযতি পাপকানং অকুসলানং ধম্মানং সমাপত্তিযা, অযং ৱুচ্চতি লজ্জৱো’’তি এৱং ৱুত্তো লজ্জিভাৱো লজ্জৱং নাম. ইদং পনেত্থ নিব্বচনং – লজ্জতীতি লজ্জো, হিৰিমা, তস্স ভাৱো লজ্জৱং, হিৰীতি অত্থো. লজ্জা এতস্স অত্থীতি লজ্জী যথা ‘‘মালী মাযী’’তি, তস্স ভাৱো লজ্জিভাৱো, সা এৱ লজ্জা.
১৬৬. ততিযে অধিৱাসনখন্তীতি এত্থ অধিৱাসনং ৱুচ্চতি খমনং. তঞ্হি পৰেসং দুক্কটং দুৰুত্তঞ্চ পটিৱিৰোধাকৰণেন অত্তনো উপৰি আৰোপেত্ৱা ৱাসনতো ‘‘অধিৱাসন’’ন্তি ৱুচ্চতি. অধিৱাসনলক্খণা খন্তি অধিৱাসনখন্তি. সুচিসীলতা সোৰচ্চং. সা হি সোভনকম্মৰততা. সুট্ঠু ৱা পাপতো ওৰতভাৱো ৱিৰততাতি আহ ‘‘সুৰতভাৱো’’তি. তেনেৱ অভিধম্মেপি (ধ. স. ১৩৪৯) –
‘‘তত্থ কতমং সোৰচ্চং? যো কাযিকো অৱীতিক্কমো ৱাচসিকো অৱীতিক্কমো কাযিকৱাচসিকো অৱীতিক্কমো, ইদং ৱুচ্চতি সোৰচ্চং, সব্বোপি সীলসংৱৰো সোৰচ্চ’’ন্তি – আগতো.
১৬৭. চতুত্থে সখিলো ৱুচ্চতি সণ্হৱাচো, তস্স ভাৱো সাখল্যং, সণ্হৱাচতা. তেনাহ ‘‘সণ্হৱাচাৱসেন সম্মোদমানভাৱো’’তি. সণ্হৱাচাৱসেন হি সম্মোদমানস্স পুগ্গলস্স ভাৱো নাম সণ্হৱাচতা. তেনেৱ অভিধম্মে (ধ. স. ১৩৫০) –
‘‘তত্থ কতমং সাখল্যং? যা সা ৱাচা অণ্ডকা কক্কসা পৰকটুকা পৰাভিসজ্জনী কোধসামন্তা অসমাধিসংৱত্তনিকা, তথাৰূপিং ৱাচং পহায যা সা ৱাচা নেলা কণ্ণসুখা পেমনীযা হদযঙ্গমা পোৰী বহুজনকন্তা বহুজনমনাপা, তথাৰূপিং ৱাচং ভাসিতা হোতি, যা তত্থ সণ্হৱাচতা সখিলৱাচতা অফৰুসৱাচতা, ইদং ৱুচ্চতি সাখল্য’’ন্তি ৱুত্তং.
তত্থ অণ্ডকাতি সদোসে সৱণে ৰুক্খে নিয্যাসপিণ্ডো, অহিচ্ছত্তাদীনি ৱা উট্ঠিতানি অণ্ডকানীতি ৱদন্তি, ফেগ্গুৰুক্খস্স পন কুথিতস্স অণ্ডানি ৱিয উট্ঠিতা চুণ্ণপিণ্ডিযো ৱা গণ্ঠিযো ৱা অণ্ডকা. ইধ পন ব্যাপজ্জনকক্কসাদিসভাৱতো কণ্টকপ্পটিভাগেন ৱাচা অণ্ডকাতি ৱুত্তা. পদুমনাড়ং ৱিয সোতং ঘংসযমানা পৱিসন্তী কক্কসা দট্ঠব্বা. কোধেন নিব্বত্তা তস্স পৰিৱাৰভূতা কোধসামন্তা. পুৰে সংৱদ্ধনাৰী পোৰী. সা ৱিয সুকুমাৰা মুদুকা ৱাচা পোৰী ৱিযাতি পোৰী. সণ্হৱাচতাতিআদিনা তং ৱাচং পৱত্তমানং দস্সেতি.
১৬৮. পঞ্চমে ‘‘অৱিহিংসাতি কৰুণাপুব্বভাগো’’তি এত্তকমেৱ ইধ ৱুত্তং, দীঘনিকাযট্ঠকথায সঙ্গীতিসুত্তৱণ্ণনাযং (দী. নি. অট্ঠ. ৩.৩০৪) পন ‘‘অৱিহিংসাতি কৰুণাপি কৰুণাপুব্বভাগোপী’’তি ৱুত্তং. অভিধম্মেপি (ৱিভ. ১৮২) ‘‘তত্থ কতমা অৱিহিংসা? যা সত্তেসু কৰুণা কৰুণাযনা কৰুণাযিতত্তং কৰুণাচেতোৱিমুত্তি, অযং ৱুচ্চতি অৱিহিংসা’’তি আগতং. এত্থাপি হি যা কাচি কৰুণা ‘‘কৰুণা’’তি ৱুত্তা, কৰুণাচেতোৱিমুত্তি পন অপ্পনাপ্পত্তাৱ.
সুচিসদ্দতো ভাৱে যকাৰং ইকাৰস্স চ উকাৰাদেসং কত্ৱা অযং নিদ্দেসোতি আহ ‘‘সোচব্যং সুচিভাৱো’’তি. এত্থ চ সোচব্যন্তি সীলৱসেন সুচিভাৱোতি ৱুত্তং. দীঘনিকাযট্ঠকথায সঙ্গীতিসুত্তৱণ্ণনাযং (দী. নি. অট্ঠ. ৩.৩০৪) পন ‘‘সোচেয্যন্তি মেত্তায চ মেত্তাপুব্বভাগস্স চ ৱসেন সুচিভাৱো’’তি ৱুত্তং. তেনেৱ অভিধম্মেপি ‘‘তত্থ কতমং সোচব্যং? যা সত্তেসু মেত্তি মেত্তাযনা মেত্তাযিতত্তং মেত্তাচেতোৱিমুত্তি, ইদং ৱুচ্চতি সোচব্য’’ন্তি নিদ্দেসো কতো. এত্থাপি হি ‘‘মেত্তী’’তিআদিনা যা কাচি মেত্তা ৱুত্তা, মেত্তাচেতোৱিমুত্তি পন অপ্পনাপ্পত্তাৱ.
১৬৯-১৭১. ছট্ঠসত্তমঅট্ঠমানি হেট্ঠা ৱুত্তনযানেৱ.
১৭২. নৱমে কামং সম্পযুত্তধম্মেসু থিৰভাৱোপি বলট্ঠো এৱ, পটিপক্খেহি পন অকম্পনীযতং সাতিসযং বলট্ঠোতি ৱুত্তং ‘‘মুট্ঠস্সচ্চে অকম্পনেনা’’তিআদি.
১৭৩. দসমে পচ্চনীকধম্মসমনতো সমথো, সমাধীতি আহ ‘‘সমথোতি চিত্তেকগ্গতা’’তি. অনিচ্চাদিনা ৱিৱিধেনাকাৰেন দস্সনতো পস্সনতো ৱিপস্সনা, পঞ্ঞাতি আহ ‘‘সঙ্খাৰপৰিগ্গাহকঞাণ’’ন্তি.
১৭৪. একাদসমে দুস্সীল্যন্তি সমাদিন্নস্স সীলস্স ভেদকৰো ৱীতিক্কমো. দিট্ঠিৱিপত্তীতি ‘‘অত্থি দিন্ন’’ন্তিআদিনযপ্পৱত্তায সম্মাদিট্ঠিযা দূসিকা মিচ্ছাদিট্ঠীতি আহ ‘‘দিট্ঠিৱিপত্তীতি মিচ্ছাদিট্ঠী’’তি.
১৭৫. দ্ৱাদসমে সীলসম্পদাতি সব্বভাগতো তস্স অনূনতাপত্তি পৰিপুণ্ণভাৱো সীলসম্পদা. পৰিপূৰণত্থো হেত্থ সম্পদাসদ্দো. তেনেৱাহ ‘‘পৰিপুণ্ণসীলতা’’তি. দিট্ঠিসম্পদাতি অত্থিকদিট্ঠিআদিসম্মাদিট্ঠিপাৰিপূৰিভাৱেন পৱত্তং ঞাণং. তঞ্চ কম্মস্সকতাসম্মাদিট্ঠিআদিৱসেন পঞ্চৱিধং হোতীতি আহ ‘‘তেন কম্মস্সকতা’’তি.
১৭৬. তেৰসমে সীলৱিসুদ্ধীতি ৱিসুদ্ধিং পাপেতুং সমত্থং সীলং, চিত্তৱিসুদ্ধিআদিউপৰিৱিসুদ্ধিযা পচ্চযো ভৱিতুং সমত্থং ৱিসুদ্ধসীলন্তি ৱুত্তং হোতি. সুৱিসুদ্ধমেৱ হি সীলং তস্সা পদট্ঠানং হোতি. তেনাহ ‘‘সীলৱিসুদ্ধীহি ৱিসুদ্ধিসম্পাপকং সীল’’ন্তি. এত্থাপি ৱিসুদ্ধিসম্পাপকন্তি চিত্তৱিসুদ্ধিআদিউপৰিৱিসুদ্ধিযা সম্পাপকন্তি অত্থো দট্ঠব্বো. অভিধম্মে (ধ. স. ১৩৭২) পনাযং ‘‘তত্থ কতমা সীলৱিসুদ্ধি? কাযিকো অৱীতিক্কমো ৱাচসিকো অৱীতিক্কমো কাযিকৱাচসিকো অৱীতিক্কমো, অযং ৱুচ্চতি সীলৱিসুদ্ধী’’তি এৱং ৱিভত্তা.
দিট্ঠিৱিসুদ্ধীতি ৱিসুদ্ধিং পাপেতুং সমত্থং দস্সনঞাণং দস্সনৱিসুদ্ধি, পৰমত্থৱিসুদ্ধিং নিব্বানঞ্চ পাপেতুং উপনেতুং সমত্থং কম্মস্সকতঞাণাদি সম্মাদস্সনন্তি অত্থো. তেনাহ ‘‘ৱিসুদ্ধিসম্পাপিকা…পে… পঞ্চৱিধাপি ৱা সম্মাদিট্ঠী’’তি. এত্থাপি ৱিসুদ্ধিসম্পাপিকাতি ঞাণদস্সনৱিসুদ্ধিযা দস্সননিব্বানসঙ্খাতায পৰমত্থৱিসুদ্ধিযা চ সম্পাপিকাতি এৱমত্থো দট্ঠব্বো. অভিধম্মে (ধ. স. ১৩৭৩) পনাযং ‘‘তত্থ কতমা দিট্ঠিৱিসুদ্ধি? কম্মস্সকতঞাণং, সচ্চানুলোমিকং ঞাণং, মগ্গস্স মগ্গসমঙ্গিস্স ঞাণং, ফলসমঙ্গিস্স ঞাণ’’ন্তি এৱং ৱুত্তং.
এত্থ চ ইদং অকুসলকম্মং নো সকং, ইদং পন কম্মং সকন্তি এৱং ব্যতিৰেকতো অন্ৱযতো চ কম্মস্সকতজাননঞাণং কম্মস্সকতঞাণং. তিৱিধদুচ্চৰিতঞ্হি অত্তনা কতম্পি পৰেন কতম্পি নো সককম্মং নাম হোতি অত্থভঞ্জনতো, সুচৰিতং সককম্মং নাম অত্থজননতো. ৱিপস্সনাঞাণং পন ৱচীসচ্চঞ্চ অনুলোমেতি, পৰমত্থসচ্চঞ্চ ন ৱিলোমেতীতি সচ্চানুলোমিকঞাণন্তি ৱুত্তং. ৱিপস্সনাঞাণঞ্হি লক্খণানি পটিৱিজ্ঝনত্থং আৰম্ভকালে ‘‘অনিচ্চং দুক্খং অনত্তা’’তি পৱত্তং ৱচীসচ্চঞ্চ অনুলোমেতি, তথেৱ পটিৱিজ্ঝনতো পৰমত্থসচ্চং নিব্বানঞ্চ ন ৱিলোমেতি ন ৱিৰাধেতি একন্তেনেৱ সম্পাপনতো.
১৭৭. চুদ্দসমে দিট্ঠিৱিসুদ্ধীতি পঠমমগ্গসম্মাদিট্ঠি ৱুত্তা. যথাদিট্ঠিস্স চ পধানন্তি তংসম্পযুত্তমেৱ ৱীৰিযং. তেনেৱ দীঘনিকাযট্ঠকথাযং (দী. নি. অট্ঠ. ৩.৩০৪) ‘‘দিট্ঠিৱিসুদ্ধীতি ঞাণদস্সনং কথিতং. যথাদিট্ঠিস্স চ পধানন্তি তংসম্পযুত্তমেৱ ৱীৰিয’’ন্তি ৱুত্তং. এত্থ হি ঞাণদস্সনন্তি ঞাণভূতং দস্সনং. তেন দস্সনমগ্গং ৱদতি. তংসম্পযুত্তমেৱ ৱীৰিযন্তি পঠমমগ্গসম্পযুত্তৱীৰিযমাহ. অপিচ দিট্ঠিৱিসুদ্ধীতি সব্বাপি মগ্গসম্মাদিট্ঠি. যথাদিট্ঠিস্স চ পধানন্তি তংসম্পযুত্তমেৱ ৱীৰিযং. তেনেৱ দীঘনিকাযট্ঠকথাযং ‘‘অপিচ পুৰিমপদেন চতুমগ্গঞাণং, পচ্ছিমপদেন তংসম্পযুত্তং ৱীৰিয’’ন্তি ৱুত্তং.
অথ ৱা দিট্ঠীৱিসুদ্ধীতি কম্মস্সকতঞাণাদিসঙ্খাতা সব্বাপি সম্মাদিট্ঠি ৱুত্তা. যথাদিট্ঠিস্স চ পধানন্তি যো চেতসিকো ৱীৰিযাৰম্ভো…পে… সম্মাৱাযামোতি. অযমেৱ পাড়িযা সমেতি. অভিধম্মে হি ‘‘দিট্ঠিৱিসুদ্ধি খো পনাতি যা পঞ্ঞা পজাননা…পে… অমোহো ধম্মৱিচযো সম্মাদিট্ঠি. যথাদিট্ঠিস্স চ পধানন্তি যো চেতসিকো ৱীৰিযাৰম্ভো…পে… সম্মাৱাযামো’’তি এৱমযং দুকো ৱিভত্তো. তেনেৱ অভিধম্মট্ঠকথাযং (ধ. স. অট্ঠ. ১৩৭৪) ‘‘যা পঞ্ঞা পজাননাতিআদীহি হেট্ঠা ৱুত্তানি কম্মস্সকতঞাণাদীনেৱ চত্তাৰি ঞাণানি ৱিভত্তানি. ‘যো চেতসিকো ৱীৰিযাৰম্ভো’তিআদীহি পদেহি নিদ্দিট্ঠং ৱীৰিযং গহিতং পঞ্ঞায লোকিযট্ঠানে লোকিযং, লোকুত্তৰট্ঠানে লোকুত্তৰ’’ন্তি ৱুত্তং.
ইধাপি ৱিসুদ্ধিসম্পাপিকা চতুমগ্গসম্মাদিট্ঠি, পঞ্চৱিধাপি ৱা সম্মাদিট্ঠি দিট্ঠিৱিসুদ্ধীতি অধিপ্পাযেন ‘‘দিট্ঠিৱিসুদ্ধীতি ৱিসুদ্ধিসম্পাপিকা সম্মাদিট্ঠিযেৱা’’তি ৱুত্তং. হেট্ঠিমমগ্গসম্পযুত্তং ৱীৰিযন্তি ইদং পন ‘‘যথাদিট্ঠিস্স চ পধানন্তি পঠমমগ্গসম্পযুত্তং ৱীৰিযন্তি ৱুত্ত’’ন্তি অধিপ্পাযেন ৱদতি. এত্থ চ তংতংভাণকানং মতভেদেনাযং ৱণ্ণনাভেদোতি ন অট্ঠকথাৱচনানং অঞ্ঞমঞ্ঞৱিৰোধো সঙ্কিতব্বো. অথ যথাদিট্ঠিস্স চ পধানন্তি হেট্ঠিমমগ্গসম্পযুত্তমেৱ ৱীৰিযং কস্মা ৱুত্তন্তি আহ ‘‘তঞ্হি তস্সা দিট্ঠিযা অনুৰূপত্তা’’তিআদি. তত্থ তস্সা দিট্ঠিযাতি হেট্ঠিমমগ্গসম্পযুত্তায দিট্ঠিযা. যথাদিট্ঠিস্সাতি অনুৰূপদিট্ঠিস্স কল্যাণদিট্ঠিস্স নিব্বত্তিতপ্পকাৰদিট্ঠিস্স ৱা নিব্বত্তেতব্বপধানানুৰূপদিট্ঠিস্স যথাদিট্ঠিপ্পৱত্তকিৰিযস্স ৱাতি এৱম্পেত্থ অত্থং সংৱণ্ণযন্তি.
১৭৮. পন্নৰসমে সমত্তং তুস্সনং তিত্তি সন্তুট্ঠি, নত্থি এতস্স সন্তুট্ঠীতি অসন্তুট্ঠি, অসন্তুট্ঠিস্স ভাৱো অসন্তুট্ঠিতা. যা কুসলানং ধম্মানং ভাৱনায অসন্তুট্ঠস্স ভিয্যোকম্যতা, তস্সা এতং অধিৱচনং. তায হি সমঙ্গিভূতো পুগ্গলো সীলং পূৰেত্ৱা ঝানং উপ্পাদেতি, ঝানং লভিত্ৱা ৱিপস্সনং আৰভতি, আৰদ্ধৱিপস্সকো অৰহত্তং অগ্গহেত্ৱা অন্তৰা ৱোসানং নাপজ্জতি, ‘‘অলমেত্তাৱতা কতমেত্তাৱতা’’তি সঙ্কোচং ন পাপুণাতি. তেনাহ ‘‘অঞ্ঞত্ৰ অৰহত্তমগ্গা কুসলেসু ধম্মেসু অসন্তুট্ঠিভাৱো’’তি. তত্ৰ অঞ্ঞত্ৰ অৰহত্তমগ্গাতি অৰহত্তমগ্গসম্পত্তং ৱিনাতি অত্থো. ‘‘অপ্পটিৱানিতা চ পধানস্মি’’ন্তি ইদং হেট্ঠা ৱুত্তনযত্তা উত্তানত্থমেৱাতি ন ৱিভত্তং.
১৭৯. সোড়সমে মুট্ঠা নট্ঠা সতি এতস্সাতি মুট্ঠস্সতি, তস্স ভাৱো মুট্ঠস্সচ্চন্তি আহ ‘‘মুট্ঠস্সচ্চন্তি মুট্ঠস্সতিভাৱো’’তি. মুট্ঠস্সতিভাৱোতি চ সতিপ্পটিপক্খো ধম্মো, ন সতিযা অভাৱমত্তং. অসম্পজঞ্ঞন্তি ‘‘তত্থ কতমং অসম্পজঞ্ঞং? যং অঞ্ঞাণং অদস্সনং…পে… অৱিজ্জালঙ্ঘী মোহো অকুসলমূল’’ন্তি (ধ. স. ১৩৫৭) এৱং ৱুত্তা অৱিজ্জাযেৱ. তথা হি ৱিজ্জাপটিপক্খো অৱিজ্জা ৱিজ্জায পহাতব্বতো, এৱং সম্পজঞ্ঞপ্পটিপক্খো অসম্পজঞ্ঞং. যস্মা পন সম্পজঞ্ঞপ্পটিপক্খে সতি তস্স ৱসেন ঞাণস্স অভাৱো হোতি, তস্মা ৱুত্তং ‘‘অঞ্ঞাণভাৱো’’তি.
১৮০. সত্তৰসমে অপিলাপনলক্খণা সতীতি উদকে লাবু ৱিয যেন চিত্তং আৰম্মণে পিলৱিত্ৱা ৱিয তিট্ঠতি, ন ওগাহতি, তং পিলাপনং. ন পিলাপনং অপিলাপনং, তং লক্খণং সভাৱো এতিস্সাতি অপিলাপনলক্খণা.
সমাপত্তিৱগ্গৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
ততিযপণ্ণাসকং নিট্ঠিতং.