৫. পণিহিতঅচ্ছৱগ্গৱণ্ণনা

৪১. পঞ্চমস্স পঠমে উপমাৱ ওপম্মং, সো এৱ অত্থো, তস্মিং ওপম্মত্থে বোধেতব্বে নিপাতো. সেয্যথাপীতি যথাতি অত্থো. এত্থ চ তত্ৰ ভগৱা কত্থচি অত্থেন উপমং পৰিৱাৰেত্ৱা দস্সেতি ৱত্থসুত্তে ৱিয, পাৰিচ্ছত্তকোপম (অ. নি. ৭.৬৯) অগ্গিক্খন্ধোপমাদি (অ. নি. ৭.৭২) সুত্তেসু ৱিয চ. কত্থচি উপমায অত্থং পৰিৱাৰেত্ৱা দস্সেতি লোণম্বিলসুত্তে (অ. নি. ৩.১০১) ৱিয, সুৱণ্ণকাৰসত্তসূৰিযোপমাদিসুত্তেসু (অ. নি. ৭.৬৬) ৱিয চ. ইমস্মিং পন সালিসূকোপমে উপমায অত্থং পৰিৱাৰেত্ৱা দস্সেন্তো ‘‘সেয্যথাপি, ভিক্খৱে’’তিআদিমাহাতি পোত্থকেসু লিখন্তি, তং মজ্ঝিমট্ঠকথায ৱত্থসুত্তৱণ্ণনায (ম. নি. অট্ঠ. ১.৭০) ন সমেতি. তত্থ হি ইদং ৱুত্তং –

সেয্যথাপি, ভিক্খৱে, ৱত্থন্তি উপমাৱচনমেৱেতং. উপমং কৰোন্তো চ ভগৱা কত্থচি পঠমংযেৱ উপমং দস্সেত্ৱা পচ্ছা অত্থং দস্সেতি, কত্থচি পঠমং অত্থং দস্সেত্ৱা পচ্ছা উপমং, কত্থচি উপমায অত্থং পৰিৱাৰেত্ৱা দস্সেতি, কত্থচি অত্থেন উপমং. তথা হেস ‘‘সেয্যথাপিস্সু, ভিক্খৱে, দ্ৱে অগাৰা সদ্ৱাৰা, তত্থ চক্খুমা পুৰিসো মজ্ঝে ঠিতো পস্সেয্যা’’তি সকলম্পি দেৱদূতসুত্তং (ম. নি. ৩.২৬১ আদযো) উপমং পঠমং দস্সেত্ৱা পচ্ছা অত্থং দস্সেন্তো আহ. ‘‘তিৰোকুট্টং তিৰোপাকাৰং তিৰোপব্বতং অসজ্জমানো গচ্ছতি, সেয্যথাপি, আকাসে’’তিআদিনা পন নযেন সকলম্পি ইদ্ধিৱিধং অত্থং পঠমং দস্সেত্ৱা পচ্ছা উপমং দস্সেন্তো আহ. ‘‘সেয্যথাপি, ব্ৰাহ্মণপুৰিসো সাৰত্থিকো সাৰগৱেসী’’তিআদিনা (ম. নি. ১.৩১৪) নযেন সকলম্পি চূড়সাৰোপমসুত্তং উপমায অত্থং পৰিৱাৰেত্ৱা দস্সেন্তো আহ. ‘‘ইধ পন, ভিক্খৱে, একচ্চে কুলপুত্তা ধম্মং পৰিযাপুণন্তি সুত্তং…পে… সেয্যথাপি, ভিক্খৱে, পুৰিসো অলগদ্দত্থিকো’’তিআদিনা নযেন সকলম্পি অলগদ্দসুত্তং (ম. নি. ১.২৩৮) মহাসাৰোপমসুত্তন্তি এৱমাদীনি সুত্তানি অত্থেন উপমং পৰিৱাৰেত্ৱা দস্সেন্তো আহ. স্ৱাযং ইধ পঠমং উপমং দস্সেত্ৱা পচ্ছা অত্থং দস্সেতীতি.

এত্থ হি চূড়সাৰোপমাদীসু (ম. নি. ১.৩১২) পঠমং উপমং ৱত্ৱা তদনন্তৰং উপমেয্যত্থং ৱত্ৱা পুন উপমং ৱদন্তো উপমায অত্থং পৰিৱাৰেত্ৱা দস্সেতীতি ৱুত্তো. অলগদ্দূপমসুত্তাদীসু পন অত্থং পঠমং ৱত্ৱা তদনন্তৰং উপমং ৱত্ৱা পুন অত্থং ৱদন্তো অত্থেন উপমং পৰিৱাৰেত্ৱা দস্সেতীতি ৱুত্তো. তেনেৱেত্থ লীনত্থপ্পকাসিনিযং ৱুত্তং – ‘‘উপমেয্যত্থং পঠমং ৱত্ৱা তদনন্তৰং অত্থং ৱত্ৱা পুন উপমং ৱদন্তো উপমায অত্থং পৰিৱাৰেত্ৱা দস্সেতী’’তি ৱুত্তো. অত্থেন উপমং পৰিৱাৰেত্ৱাতি এত্থাপি এসেৱ নযোতি. ইধ পন কত্থচি অত্থেন উপমং পৰিৱাৰেত্ৱা দস্সেতি. ‘‘ৱত্থসুত্তে ৱিয পাৰিচ্ছত্তকোপমঅগ্গিক্খন্ধোপমাদিসুত্তেসু ৱিয চা’’তি ৱুত্তং. তত্থ ৱত্থসুত্তে তাৱ ‘‘সেয্যথাপি, ভিক্খৱে, ৱত্থং সংকিলিট্ঠং মলগ্গহিতং, তমেনং ৰজকো যস্মিং যস্মিং ৰঙ্গজাতে উপসংহৰেয্য. যদি নীলকায, যদি পীতকায, যদি লোহিতকায, যদি মঞ্জিট্ঠকায, দুৰত্তৱণ্ণমেৱস্স অপৰিসুদ্ধৱণ্ণমেৱস্স. তং কিস্স হেতু? অপৰিসুদ্ধত্তা, ভিক্খৱে, ৱত্থস্স. এৱমেৱ খো, ভিক্খৱে, চিত্তে সংকিলিট্ঠে দুগ্গতি পাটিকঙ্খা’’তিআদিনা (ম. নি. ১.৭০) পঠমং উপমং দস্সেত্ৱা পচ্ছা উপমেয্যত্থো ৱুত্তো, ন পন পঠমং অত্থং ৱত্ৱা তদনন্তৰং উপমং দস্সেত্ৱা পুন অত্থো ৱুত্তো. যেন কত্থচি অত্থেন উপমং পৰিৱাৰেত্ৱা দস্সেতি. ৱত্থসুত্তে ৱিযাতি ৱদেয্য.

তথা পাৰিচ্ছত্তকোপমেপি ‘‘যস্মিং, ভিক্খৱে, সমযে দেৱানং তাৱতিংসানং পাৰিচ্ছত্তকো কোৱিড়াৰো পণ্ডুপলাসো হোতি, অত্তমনা, ভিক্খৱে, দেৱা তাৱতিংসা, তস্মিং সমযে হোন্তি পণ্ডুপলাসো দানি পাৰিচ্ছত্তকো কোৱিড়াৰো, ন চিৰস্সেৱ দানি পন্নপলাসো ভৱিস্সতি…পে… এৱমেৱ খো, ভিক্খৱে, যস্মিং সমযে অৰিযসাৱকো অগাৰস্মা অনগাৰিযং পব্বজ্জায চেতেতি. পণ্ডুপলাসো, ভিক্খৱে, অৰিযসাৱকো তস্মিং সমযে হোতী’’তিআদিনা (অ. নি. ৭.৬৯) পঠমং উপমং দস্সেত্ৱা পচ্ছা অত্থো ৱুত্তো. অগ্গিক্খন্ধোপমে ‘‘পস্সথ নো তুম্হে, ভিক্খৱে, অমুং মহন্তং অগ্গিক্খন্ধং আদিত্তং সম্পজ্জলিতং সজোতিভূতন্তি. এৱং, ভন্তেতি. তং কিং মঞ্ঞথ, ভিক্খৱে, কতমং নু খো ৱৰং যং অমুং মহন্তং অগ্গিক্খন্ধং আদিত্তং সম্পজ্জলিতং সজোতিভূতং আলিঙ্গেত্ৱা উপনিসীদেয্য ৱা উপনিপজ্জেয্য ৱা, যং খত্তিযকঞ্ঞং ৱা ব্ৰাহ্মণকঞ্ঞং ৱা গহপতিকঞ্ঞং ৱা মুদুতলুনহত্থপাদং আলিঙ্গেত্ৱা উপনিসীদেয্য ৱা উপনিপজ্জেয্য ৱা’’তিআদিনা (অ. নি. ৭.৭২) পঠমং উপমংযেৱ দস্সেত্ৱা পচ্ছা অত্থো ৱুত্তো, ন পন পঠমং অত্থং ৱত্ৱা তদনন্তৰং উপমং দস্সেত্ৱা পুন অত্থো ৱুত্তো, তস্মা ‘‘কত্থচি অত্থেন উপমং পৰিৱাৰেত্ৱা দস্সেতি ৱত্থসুত্তে ৱিয পাৰিচ্ছত্তকোপমঅগ্গিক্খন্ধোপমাদিসুত্তেসু ৱিয চা’’তি ন ৱত্তব্বং.

কেচি পনেত্থ এৱং ৱণ্ণযন্তি ‘‘অত্থং পঠমং ৱত্ৱা পচ্ছা চ উপমং দস্সেন্তো অত্থেন উপমং পৰিৱাৰেত্ৱা দস্সেতি নাম, উপমং পন পঠমং ৱত্ৱা পচ্ছা অত্থং দস্সেন্তো উপমায অত্থং পৰিৱাৰেত্ৱা দস্সেতি নাম, তদুভযস্সপি আগতট্ঠানং নিদস্সেন্তো ‘ৱত্থসুত্তে ৱিযা’তিআদিমাহা’’তি. তম্পি ‘‘কত্থচি অত্থেন উপমং পৰিৱাৰেত্ৱা দস্সেতি ৱত্থসুত্তে ৱিয পাৰিচ্ছত্তকোপমঅগ্গিক্খন্ধোপমাদিসুত্তেসু ৱিয চা’’তি ৱত্তব্বং, এৱঞ্চ ৱুচ্চমানে ‘‘কত্থচি উপমায অত্থং পৰিৱাৰেত্ৱা দস্সেতি লোণম্বিলসুত্তে ৱিযা’’তি ৱিসুং ন ৱত্তব্বং ‘‘অগ্গিক্খন্ধোপমাদিসুত্তে ৱিযা’’তি এত্থ আদিসদ্দেনেৱ সঙ্গহিতত্তা. লোণম্বিলসুত্তেপি হি –

‘‘সেয্যথাপি, ভিক্খৱে, পণ্ডিতো ব্যত্তো কুসলো সূদো ৰাজানং ৱা ৰাজমহামত্তং ৱা নানচ্চযেহি সূপেহি পচ্চুপট্ঠিতো অস্স অম্বিলগ্গেহিপি তিত্তকগ্গেহিপি কটুকগ্গেহিপি মধুৰগ্গেহিপি খাৰিকেহিপি অখাৰিকেহিপি লোণিকেহিপি অলোণিকেহিপি.

‘‘স খো সো, ভিক্খৱে, পণ্ডিতো ব্যত্তো কুসলো সূদো সকস্স ভত্তস্স নিমিত্তং উগ্গণ্হাতি ‘ইদং ৱা মে অজ্জ ভত্তসূপেয্যং ৰুচ্চতি, ইমস্স ৱা অভিহৰতি, ইমস্স ৱা বহুং গণ্হাতি, ইমস্স ৱা ৱণ্ণং ভাসতি. অম্বিলগ্গং ৱা মে অজ্জ ভত্তসূপেয্যং ৰুচ্চতি, অম্বিলগ্গস্স ৱা অভিহৰতি, অম্বিলগ্গস্স ৱা বহুং গণ্হাতি, অম্বিলগ্গস্স ৱা ৱণ্ণং ভাসতি…পে… অলোণিকস্স ৱা ৱণ্ণং ভাসতী’তি. স খো সো, ভিক্খৱে, পণ্ডিতো ব্যত্তো কুসলো সূদো লাভী চেৱ হোতি অচ্ছাদনস্স, লাভী ৱেতনস্স, লাভী অভিহাৰানং. তং কিস্স হেতু? তথা হি সো, ভিক্খৱে, পণ্ডিতো ব্যত্তো কুসলো সূদো সকস্স ভত্তনিমিত্তং উগ্গণ্হাতি. এৱমেৱ খো, ভিক্খৱে, ইধেকচ্চো পণ্ডিতো ব্যত্তো কুসলো ভিক্খু কাযে কাযানুপস্সী ৱিহৰতি…পে… ৱেদনাসু…পে… চিত্তে…পে… ধম্মেসু ধম্মানুপস্সী ৱিহৰতি আতাপী সম্পজানো সতিমা ৱিনেয্য লোকে অভিজ্ঝাদোমনস্সং. তস্স ধম্মেসু ধম্মানুপস্সিনো ৱিহৰতো চিত্তং সমাধিযতি, উপক্কিলেসা পহীযন্তি, সো তং নিমিত্তং উগ্গণ্হাতি.

‘‘স খো, ভিক্খৱে, পণ্ডিতো ব্যত্তো কুসলো ভিক্খু লাভী চেৱ হোতি দিট্ঠেৱ ধম্মে সুখৱিহাৰানং, লাভী হোতি সতিসম্পজঞ্ঞস্স. তং কিস্স হেতু? তথা হি সো, ভিক্খৱে, পণ্ডিতো ব্যত্তো কুসলো ভিক্খু সকস্স চিত্তস্স নিমিত্তং উগ্গণ্হাতী’’তি (সং. নি. ৫.৩৭৪) –

এৱং পঠমং উপমং দস্সেত্ৱা পচ্ছা অত্থো ৱুত্তো. ‘‘সুৱণ্ণকাৰসূৰিযোপমাদিসুত্তেসু ৱিয চা’’তি ইদঞ্চ উদাহৰণমত্তেন সঙ্গহং গচ্ছতি সুৱণ্ণকাৰসুত্তাদীসু পঠমং উপমায অদস্সিতত্তা. এতেসু হি সুৱণ্ণকাৰোপমসুত্তে (অ. নি. ৩.১০৩) তাৱ –

‘‘অধিচিত্তমনুযুত্তেন, ভিক্খৱে, ভিক্খুনা তীণি নিমিত্তানি কালেন কালং মনসি কাতব্বানি, কালেন কালং সমাধিনিমিত্তং মনসি কাতব্বং, কালেন কালং পগ্গহনিমিত্তং মনসি কাতব্বং, কালেন কালং উপেক্খানিমিত্তং মনসি কাতব্বং. সচে, ভিক্খৱে, অধিচিত্তমনুযুত্তো ভিক্খু একন্তং সমাধিনিমিত্তংযেৱ মনসি কৰেয্য, ঠানং তং চিত্তং কোসজ্জায সংৱত্তেয্য. সচে, ভিক্খৱে, অধিচিত্তমনুযুত্তো ভিক্খু একন্তং পগ্গহনিমিত্তংযেৱ মনসি কৰেয্য, ঠানং তং চিত্তং উদ্ধচ্চায সংৱত্তেয্য. সচে, ভিক্খৱে, অধিচিত্তমনুযুত্তো ভিক্খু একন্তং উপেক্খানিমিত্তংযেৱ মনসি কৰেয্য, ঠানং তং চিত্তং ন সম্মা সমাধিযেয্য আসৱানং খযায. যতো চ খো, ভিক্খৱে, অধিচিত্তমনুযুত্তো ভিক্খু কালেন কালং সমাধিনিমিত্তং…পে… পগ্গহনিমিত্তং…পে… উপেক্খানিমিত্তং মনসি কৰোতি, তং হোতি চিত্তং মুদুঞ্চ কম্মনিযঞ্চ পভস্সৰঞ্চ, ন চ পভঙ্গু, সম্মা সমাধিযতি আসৱানং খযায.

‘‘সেয্যথাপি, ভিক্খৱে, সুৱণ্ণকাৰো ৱা সুৱণ্ণকাৰন্তেৱাসী ৱা উক্কং বন্ধেয্য, উক্কং বন্ধিত্ৱা উক্কামুখং আলিম্পেয্য, উক্কামুখং আলিম্পিত্ৱা সণ্ডাসেন জাতৰূপং গহেত্ৱা উক্কামুখে পক্খিপেয্য, উক্কামুখে পক্খিপিত্ৱা কালেন কালং অভিধমতি, কালেন কালং উদকেন পৰিপ্ফোসেতি, কালেন কালং অজ্ঝুপেক্খতি. সচে, ভিক্খৱে, সুৱণ্ণকাৰো ৱা সুৱণ্ণকাৰন্তেৱাসী ৱা তং জাতৰূপং একন্তং অভিধমেয্য, ঠানং তং জাতৰূপং দহেয্য. সচে, ভিক্খৱে, সুৱণ্ণকাৰো ৱা সুৱণ্ণকাৰন্তেৱাসী ৱা তং জাতৰূপং একন্তং উদকেন পৰিপ্ফোসেয্য, ঠানং তং জাতৰূপং নিব্বাপেয্য. সচে, ভিক্খৱে, সুৱণ্ণকাৰো ৱা সুৱণ্ণকাৰন্তেৱাসী ৱা তং জাতৰূপং একন্তং অজ্ঝুপেক্খেয্য, ঠানং তং জাতৰূপং ন সম্মা পৰিপাকং গচ্ছেয্য. যতো চ খো, ভিক্খৱে, সুৱণ্ণকাৰো ৱা সুৱণ্ণকাৰন্তেৱাসী ৱা তং জাতৰূপং কালেন কালং অভিধমতি, কালেন কালং উদকেন পৰিপ্ফোসেতি, কালেন কালং অজ্ঝুপেক্খতি, তং হোতি জাতৰূপং মুদুঞ্চ কম্মনিযঞ্চ পভস্সৰঞ্চ, ন চ পভঙ্গু, সম্মা উপেতি কম্মায. যস্সা যস্সা চ পিড়ন্ধনৱিকতিযা আকঙ্খতি, যদি পট্টিকায যদি কুণ্ডলায যদি গীৱেয্যকেন যদি সুৱণ্ণমালায, তঞ্চস্স অত্থং অনুভোতি.

‘‘এৱমেৱ খো, ভিক্খৱে, অধিচিত্তমনুযুত্তেন ভিক্খু…পে… সম্মা সমাধিযতি আসৱানং খযায. যস্স যস্স চ অভিঞ্ঞাসচ্ছিকৰণীযস্স ধম্মস্স চিত্তং অভিনিন্নামেতি অভিঞ্ঞাসচ্ছিকিৰিযায, তত্ৰ তত্ৰেৱ সক্খিভব্বতং পাপুণাতি সতি সতিআযতনে’’তি (অ. নি. ৩.১০৩) –

এৱং পঠমং অত্থং দস্সেত্ৱা তদতন্তৰং উপমং ৱত্ৱা পুনপি অত্থো এৱং পঠমং অত্থং দস্সেত্ৱা তদনন্তৰং উপমং ৱত্ৱা পুনপি অত্থো ৱুত্তো.

সত্তসূৰিযোপমে চ –

‘‘অনিচ্চা, ভিক্খৱে, সঙ্খাৰা, অধুৱা, ভিক্খৱে, সঙ্খাৰা, অনস্সাসিকা, ভিক্খৱে, সঙ্খাৰা, যাৱঞ্চিদং, ভিক্খৱে, অলমেৱ সব্বসঙ্খাৰেসু নিব্বিন্দিতুং অলং ৱিৰজ্জিতুং অলং ৱিমুচ্চিতুং. সিনেৰু, ভিক্খৱে, পব্বতৰাজা চতুৰাসীতিযোজনসহস্সানি আযামেন, চতুৰাসীতিযোজনসহস্সানি ৱিত্থাৰেন, চতুৰাসীতিযোজনসহস্সানি মহাসমুদ্দে অজ্ঝোগাড়্হো, চতুৰাসীতিযোজনসহস্সানি মহাসমুদ্দা অচ্চুগ্গতো. হোতি সো খো, ভিক্খৱে, সমযো, যং কদাচি কৰহচি দীঘস্স অদ্ধুনো অচ্চযেন বহূনি ৱস্সানি বহূনি ৱস্সসতানি বহূনি ৱস্সসহস্সানি বহূনি ৱস্সসতসহস্সানি দেৱো ন ৱস্সতি, দেৱে খো পন, ভিক্খৱে, অৱস্সন্তে যে কেচিমে বীজগামভূতগামা ওসধিতিণৱনপ্পতযো, তে উস্সুস্সন্তি ৱিসুস্সন্তি ন ভৱন্তি. এৱং অনিচ্চা, ভিক্খৱে, সঙ্খাৰা, এৱং অধুৱা, ভিক্খৱে, সঙ্খাৰা’’তিআদিনা (অ. নি. ৭.৬৬) –

পঠমং অত্থং দস্সেত্ৱা তদনন্তৰং উপমং ৱত্ৱা পুনপি অত্থো ৱুত্তো. অথ ৱা ‘‘সূৰিযস্স, ভিক্খৱে, উদযতো এতং পুব্বঙ্গমং এতং পুব্বনিমিত্তং, যদিদং অৰুণুগ্গং. এৱমেৱ খো, ভিক্খৱে, ভিক্খুনো অৰিযস্স অট্ঠঙ্গিকস্স মগ্গস্স উপ্পাদায এতং পুব্বঙ্গমং এতং পুব্বনিমিত্তং, যদিদং কল্যাণমিত্ততা’’তি যদেতং সংযুত্তনিকাযে (সং. নি. ৫.৪৯) আগতং, তং ইধ সূৰিযোপমসুত্তন্তি অধিপ্পেতং সিযা. তম্পি ‘‘কত্থচি উপমায অত্থং পৰিৱাৰেত্ৱা দস্সেতী’’তি ইমিনা ন সমেতি পঠমং উপমং ৱত্ৱা তদনন্তৰং অত্থং দস্সেত্ৱা পুন উপমায অৱুত্তত্তা. পঠমমেৱ হি তত্থ উপমা দস্সিতা, ‘‘ইমস্মিং পন সালিসূকোপমে উপমায অত্থং পৰিৱাৰেত্ৱা দস্সেন্তো সেয্যথাপি, ভিক্খৱেতি আদিমাহা’’তি. ইদম্পি ৱচনমসঙ্গহিতং ৱত্থসুত্তস্স ইমস্স চ ৱিসেসাভাৱতো. উভযত্থাপি হি পঠমং উপমং দস্সেত্ৱা পচ্ছা অত্থো ৱুত্তো, তস্মা এৱমেত্থ পাঠেন ভৱিতব্বং ‘‘তত্ৰ ভগৱা কত্থচি পঠমংযেৱ উপমং দস্সেত্ৱা পচ্ছা অত্থং দস্সেতি ৱত্থসুত্তে ৱিয পাৰিচ্ছত্তকোপম- (অ. নি. ৭.৬৯) অগ্গিক্খন্ধোপমাদিসুত্তেসু (অ. নি. ৭.৭২) ৱিয চ, কত্থচি অত্থেন উপমং পৰিৱাৰেত্ৱা দস্সেতি সুৱণ্ণকাৰসত্তসূৰিযোপমাদিসুত্তেসু (অ. নি. ৭.৬৬) ৱিয, ইমস্মিং পন সালিসূকোপমে পঠমং উপমং দস্সেত্ৱা পচ্ছা অত্থং দস্সেন্তো সেয্যথাপি, ভিক্খৱেতি আদিমাহা’’তি. অঞ্ঞথা মজ্ঝিমট্ঠকথায ৱিৰুজ্ঝতি. ইধাপি চ পুব্বেনাপৰং ন সমেতি. মজ্ঝিমট্ঠকথায ৱুত্তনযেনেৱ ৱা ইধাপি পাঠো গহেতব্বো.

কণসদিসো সালিফলস্স তুণ্ডে উপ্পজ্জনকৱালো সালিসূকং, তথা যৱসূকং. সূকস্স তনুকভাৱতো ভেদৱতো ভেদো নাতিমহা হোতীতি আহ – ‘‘ভিন্দিস্সতি, ছৱিং ছিন্দিস্সতীতি অত্থো’’তি. যথা মিচ্ছাঠপিতসালিসূকাদি অক্কন্তম্পি হত্থাদিং ন ভিন্দতি ভিন্দিতুং অযোগ্গভাৱেন ঠিতত্তা, এৱং আচযগামিচিত্তং অৱিজ্জং ন ভিন্দতি ভিন্দিতুং অযোগ্গভাৱেন উপ্পন্নত্তাতি ইমমত্থং দস্সেতি ‘‘মিচ্ছাঠপিতেনা’’তিআদিনা. অট্ঠসু ঠানেসূতি ‘‘দুক্খে অঞ্ঞাণ’’ন্তিআদিনা ৱুত্তেসু দুক্খাদীসু চতূসু সচ্চেসু পুব্বন্তাদীসু চতূসু চাতি অট্ঠসু ঠানেসু. ঘনবহলন্তি চিৰকালপৰিভাৱনায অতিৱিয বহলং. মহাৱিসযতায মহাপটিপক্খতায বহুপৰিৱাৰতায বহুদুক্খতায চ মহতী অৱিজ্জাতি মহাঅৱিজ্জা. তং মহাঅৱিজ্জং. মহাসদ্দো হি বহুভাৱত্থোপি হোতি ‘‘মহাজনো’’তিআদীসু ৱিয. তণ্হাৱানতো নিক্খন্তভাৱেনাতি তত্থ তণ্হায অভাৱমেৱ ৱদতি.

৪২. দুতিযে পাদেনেৱ অৱমদ্দিতে অক্কন্তন্তি ৱুচ্চমানে হত্থেন অৱমদ্দিতং অক্কন্তং ৱিয অক্কন্তন্তি ৰুড়্হী হেসাতি আহ – ‘‘অক্কন্তন্তেৱ ৱুত্ত’’ন্তি. অৰিযৱোহাৰোতি অৰিযদেসৱাসীনং ৱোহাৰো. মহন্তং অগ্গহেত্ৱা অপ্পমত্তকস্সেৱ গহণে পযোজনং দস্সেতুং – ‘‘কস্মা পনা’’তিআদি আৰদ্ধং. তেন ‘‘ৱিৱট্টূপনিস্সযকুসলং নাম যোনিসো উপ্পাদিতং অপ্পক’’ন্তি ন চিন্তেতব্বং, অনুক্কমেন লদ্ধপচ্চযং হুত্ৱা ৱড্ঢমানং খুদ্দকনদী ৱিয পক্খন্দমহোঘা সমুদ্দং, অনুক্কমেন নিব্বানমহাসমুদ্দমেৱ পুৰিসং পাপেতীতি দীপেতি. পচ্চেকবোধিং বুদ্ধভূমিন্তি চ পচ্চত্তে উপযোগৱচনং. ৱট্টৱিৱট্টং কথিতন্তি যথাক্কমেন ৱুত্তং.

৪৩. ততিযে দোসেন পদুট্ঠচিত্তন্তি সম্পযুত্তধম্মানং, যস্মিং সন্তানে উপ্পজ্জতি, তস্স চ দূসনেন ৱিসসংসট্ঠপূতিমুত্তসদিসেন দোসেন পদূসিতচিত্তং. অত্তনো চিত্তেনাতি অত্তনো চেতোপৰিযঞাণেন সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণেন ৱা সহিতেন চিত্তেন. পৰিচ্ছিন্দিত্ৱাতি ঞাণেন পৰিচ্ছিন্দিত্ৱা. ইট্ঠাকাৰেন এতীতি অযো, সুখং. সব্বসো অপেতো অযো এতস্স, এতস্মাতি ৱা অপাযো, কাযিকস্স চেতসিকস্স চ দুক্খস্স গতি পৱত্তিট্ঠানন্তি দুগ্গতি, কাৰণাৱসেন ৱিৱিধং ৱিকাৰেন চ নিপাতিযন্তি এত্থাতি ৱিনিপাতো, অপ্পকোপি নত্থি অযো সুখং এত্থাতি নিৰযোতি এৱমেত্থ অত্থো ৱেদিতব্বো.

৪৪. চতুত্থে সদ্ধাপসাদেন পসন্নন্তি সদ্ধাসঙ্খাতেন পসাদেন পসন্নং, ন ইন্দ্ৰিযানং অৱিপ্পসন্নতায. সুখস্স গতিন্তি সুখস্স পৱত্তিট্ঠানং. সুখমেৱেত্থ গচ্ছন্তি, ন দুক্খন্তি ৱা সুগতি. মনাপিযৰূপাদিতায সহ অগ্গেহীতি সগ্গং, লোকং.

৪৫. পঞ্চমে পৰিড়াহৱূপসমকৰো ৰহদো এত্থাতি ৰহদো, উদকপুণ্ণো ৰহদো উদকৰহদো. উদকং দহতি ধাৰেতীতি উদকদহো. আৱিলোতি কললবহুলতায আকুলো. তেনাহ – ‘‘অৱিপ্পসন্নো’’তি. লুড়িতোতি ৱাতেন আলোড়িতো. তেনাহ – ‘‘অপৰিসণ্ঠিতো’’তি. ৱাতাভিঘাতেন ৱীচিতৰঙ্গমলসমাকুলতায হি পৰিতো ন সণ্ঠিতো ৱা অপৰিসণ্ঠিতো. ৱাতাভিঘাতেন উদকস্স চ অপ্পভাৱেন কললীভূতো কদ্দমভাৱপ্পত্তোতি আহ – ‘‘কদ্দমীভূতো’’তি. সিপ্পিযো মুত্তসিপ্পিআদযো. সম্বুকা সঙ্খসলাকৱিসেসা. চৰন্তম্পি তিট্ঠন্তম্পীতি যথালাভৱচনমেতং দট্ঠব্বং. তমেৱ হি যথালাভৱচনতং দস্সেতুং – ‘‘এত্থা’’তিআদি আৰদ্ধং.

পৰিযোনদ্ধেনাতি পটিচ্ছাদিতেন. তযিদং কাৰণেন আৱিলভাৱস্স দস্সনং. দিট্ঠধম্মে ইমস্মিং অত্তভাৱে ভৱো দিট্ঠধম্মিকো, সো পন লোকিযোপি হোতি লোকুত্তৰোপীতি আহ – ‘‘লোকিযলোকুত্তৰমিস্সকো’’তি. পেচ্চ সম্পৰেতব্বতো সম্পৰাযো, পৰলোকো. তেনাহ – ‘‘সো হি পৰত্থ অত্থোতি পৰত্থো’’তি. ইতি দ্ৱিধাপি সকসন্ততিপৰিযাপন্নো এৱ গহিতোতি ইতৰম্পি সঙ্গহেত্ৱা দস্সেতুং – ‘‘অপিচা’’তিআদিমাহ. অযন্তি কুসলকম্মপথসঙ্খাতো দসৱিধো ধম্মো. সত্থন্তৰকপ্পাৱসানেতি ইদং তস্স আসন্নভাৱং সন্ধায ৱুত্তং. যস্স কস্সচি অন্তৰকপ্পস্সাৱসানেতি ৱেদিতব্বং. অৰিযানং যুত্তন্তি অৰিযানং অৰিযভাৱায যুত্তং, ততো এৱ অৰিযভাৱং কাতুং সমত্থং. ঞাণমেৱ ঞেয্যস্স পচ্চক্খকৰণট্ঠেন দস্সনন্তি আহ – ‘‘ঞাণমেৱ হী’’তিআদি. কিং পন তন্তি আহ – ‘‘দিব্বচক্খূ’’তিআদি.

৪৬. ছট্ঠে অচ্ছোতি তনুকো. তনুভাৱমেৱ হি সন্ধায ‘‘অবহলো’’তি ৱুত্তং. যস্মা পসন্নো নাম অচ্ছো ন বহলো, তস্মা ‘‘পসন্নোতিপি ৱট্টতী’’তি ৱুত্তং. ৱিপ্পসন্নোতি ৱিসেসেন পসন্নো. সো পন সম্মা পসন্নো নাম হোতীতি আহ – ‘‘সুট্ঠু পসন্নো’’তি. অনাৱিলোতি অকলুসো. তেনাহ – ‘‘পৰিসুদ্ধো’’তিআদি. সঙ্খন্তি খুদ্দকসেৱালং, যং ‘‘তিলবীজক’’ন্তি ৱুচ্চতি. সেৱালন্তি কণ্ণিকসেৱালং. পণকন্তি উদকমলং. চিত্তস্স আৱিলভাৱো নীৱৰণহেতুকোতি আহ – ‘‘অনাৱিলেনাতি পঞ্চনীৱৰণৱিমুত্তেনা’’তি.

৪৭. সত্তমে ৰুক্খজাতানীতি এত্থ জাতসদ্দেন পদৱড্ঢনমেৱ কতং যথা ‘‘কোসজাত’’ন্তি আহ – ‘‘ৰুক্খানমেৱেতং অধিৱচন’’ন্তি. কোচি হি ৰুক্খো ৱণ্ণেন অগ্গো হোতি যথা তং ৰত্তচন্দনাদি. কোচি গন্ধেন যথা তং গোসীতচন্দনং. কোচি ৰসেন খদিৰাদি. কোচি থদ্ধতায চম্পকাদি. মগ্গফলাৱহতায ৱিপস্সনাৱসেন ভাৱিতম্পি গহিতং. ‘‘তত্থ তত্থেৱ সক্খিভব্বতং পাপুণাতী’’তি (অ. নি. ৩.১০৩) ৱচনতো ‘‘অভিঞ্ঞাপাদকচতুত্থজ্ঝানচিত্তমেৱ, আৱুসো’’তি ফুস্সমিত্তত্থেৰো ৱদতি.

৪৮. অট্ঠমে চিত্তস্স পৰিৱত্তনং উপ্পাদনিৰোধা এৱাতি আহ – ‘‘এৱং লহুং উপ্পজ্জিত্ৱা লহুং নিৰুজ্ঝনক’’ন্তি. অধিমত্তপমাণত্থেতি অতিক্কন্তপমাণত্থে, পমাণাতীততাযন্তি অত্থো. তেনাহ – ‘‘অতিৱিয ন সুকৰা’’তি. চক্খুৱিঞ্ঞাণম্পি অধিপ্পেতমেৱাতি সব্বস্সপি চিত্তস্স সমানখণত্তা ৱুত্তং. চিত্তস্স অতিৱিয লহুপৰিৱত্তিভাৱং থেৰৱাদেন দীপেতুং – ‘‘ইমস্মিং পনত্থে’’তিআদি ৱুত্তং. চিত্তসঙ্খাৰাতি সসম্পযুত্তং চিত্তং ৱদতি. ৱাহসতানং খো, মহাৰাজ, ৱীহীনন্তি পোত্থকেসু লিখন্তি, ‘‘ৱাহসতং খো, মহাৰাজ, ৱীহীন’’ন্তি পন পাঠেন ভৱিতব্বং. মিলিন্দপঞ্হেপি (মি. প. ৪.১.২) হি কত্থচি অযমেৱ পাঠো দিস্সতি. ‘‘ৱাহসতান’’ন্তি ৱা পচ্চত্তে সামিৱচনং ব্যত্তযেন ৱুত্তন্তি দট্ঠব্বং. অড্ঢচূড়ন্তি থোকেন ঊনং উপড্ঢং. কস্স পন উপড্ঢন্তি? অধিকাৰতো ৱাহস্সাতি ৱিঞ্ঞাযতি. ‘‘অড্ঢচুদ্দস’’ন্তি কেচি. ‘‘অড্ঢচতুত্থ’’ন্তি অপৰে. সাধিকং দিযড্ঢসতং ৱাহাতি দড়্হং কত্ৱা ৱদন্তি, ৱীমংসিতব্বং. চতুনাড়িকো তুম্বো. পুচ্ছায অভাৱেনাতি ‘‘সক্কা পন, ভন্তে, উপমং কাতু’’ন্তি এৱং পৱত্তায পুচ্ছায অভাৱেন ন কতা উপমা. ধম্মদেসনাপৰিযোসানেতি সন্নিপতিতপৰিসায যথাৰদ্ধধম্মদেসনায পৰিযোসানে.

৪৯. নৱমে পভস্সৰন্তি পৰিযোদাতং সভাৱপৰিসুদ্ধট্ঠেন. তেনাহ – ‘‘পণ্ডৰং পৰিসুদ্ধ’’ন্তি. পভস্সৰতাদযো নাম ৱণ্ণধাতুযং লব্ভনকৱিসেসাতি আহ – ‘‘কিং পন চিত্তস্স ৱণ্ণো নাম অত্থী’’তি? ইতৰো অৰূপতায ‘‘নত্থী’’তি পটিক্খিপিত্ৱা পৰিযাযকথা অযং তাদিসস্স চিত্তস্স পৰিসুদ্ধভাৱনাদীপনাযাতি দস্সেন্তো ‘‘নীলাদীন’’ন্তিআদিমাহ. তথা হি ‘‘সো এৱং সমাহিতে চিত্তে পৰিসুদ্ধে পৰিযোদাতে’’তি (দী. নি. ১.২৪৩-২৪৪; ম. নি. ১.৩৮৪-৩৮৬, ৪৩১-৪৩৩; পাৰা. ১২-১৩) ৱুত্তং. তেনেৱাহ – ‘‘ইদম্পি নিৰুপক্কিলেসতায পৰিসুদ্ধন্তি পভস্সৰ’’ন্তি. কিং পন ভৱঙ্গচিত্তং নিৰুপক্কিলেসন্তি? আম সভাৱতো নিৰুপক্কিলেসং, আগন্তুকউপক্কিলেসৱসেন পন সিযা উপক্কিলিট্ঠং. তেনাহ – ‘‘তঞ্চ খো’’তিআদি. তত্থ অত্তনো তেসঞ্চ ভিক্খূনং পচ্চক্খভাৱতো পুব্বে ‘‘ইদ’’ন্তি ৱত্ৱা ইদানি পচ্চামসনৱসেন ‘‘ত’’ন্তি আহ. চ-সদ্দো অত্থূপনযনে. খো-সদ্দো ৱচনালঙ্কাৰে, অৱধাৰণে ৱা. ৱক্খমানস্স অত্থস্স নিচ্ছিতভাৱতো ভৱঙ্গচিত্তেন সহাৱট্ঠানাভাৱতো উপক্কিলেসানং আগন্তুকতাতি আহ – ‘‘অসহজাতেহী’’তিআদি. ৰাগাদযো উপেচ্চ চিত্তসন্তানং কিলিস্সন্তি ৱিবাধেন্তি উপতাপেন্তি চাতি আহ – ‘‘উপক্কিলেসেহীতি ৰাগাদীহী’’তি. ভৱঙ্গচিত্তস্স নিপ্পৰিযাযতো উপক্কিলেসেহি উপক্কিলিট্ঠতা নাম নত্থি অসংসট্ঠভাৱতো, একসন্ততিপৰিযাপন্নতায পন সিযা উপক্কিলিট্ঠতাপৰিযাযোতি আহ – ‘‘উপক্কিলিট্ঠং নামাতি ৱুচ্চতী’’তি. ইদানি তমত্থং উপমায ৱিভাৱেতুং ‘‘যথা হী’’তিআদিমাহ. তেন ভিন্নসন্তানগতাযপি নাম ইৰিযায লোকে গাৰয্হতা দিস্সতি, পগেৱ একসন্তানগতায ইৰিযাযাতি ইমং ৱিসেসং দস্সেতি. তেনাহ – ‘‘জৱনক্খণে…পে… উপক্কিলিট্ঠং নাম হোতী’’তি.

৫০. দসমে ভৱঙ্গচিত্তমেৱ চিত্তন্তি ‘‘পভস্সৰমিদং, ভিক্খৱে, চিত্ত’’ন্তি ৱুত্তং ভৱঙ্গচিত্তমেৱ. যদগ্গেন ভৱঙ্গচিত্তং তাদিসপচ্চযসমৱাযে উপক্কিলিট্ঠং নাম ৱুচ্চতি, তদগ্গেন তব্বিধুৰপচ্চযসমৱাযে উপক্কিলেসতো ৱিমুত্তন্তি ৱুচ্চতি. তেনাহ – ‘‘উপক্কিলেসেহি ৱিপ্পমুত্তং নাম হোতী’’তি. সেসমেত্থ নৱমসুত্তে ৱুত্তনযানুসাৰেন ৱেদিতব্বং.

পণিহিতঅচ্ছৱগ্গৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.