২. নীৱৰণপ্পহানৱগ্গৱণ্ণনা

১১. দুতিযস্সাতি দুতিযৱগ্গস্স. একধম্মম্পীতি এত্থ ‘‘একসভাৱম্পী’’তি ইমিনা সভাৱত্থোযং ধম্মসদ্দো ‘‘কুসলা ধম্মা’’তিআদীসু ৱিযাতি দস্সিতং হোতি. যদগ্গেন চ সভাৱত্থো, তদগ্গেন নিস্সত্তত্থো সিদ্ধো এৱাতি ‘‘নিস্সত্তট্ঠেন ধম্মো ৱেদিতব্বো’’তি ৱুত্তং. সুভনিমিত্তন্তি ধম্মপৰিযাযেন ৱুত্তং. তঞ্হি অত্থতো কামচ্ছন্দো ৱা সিযা. সো হি অত্তনো গহণাকাৰেন সুভন্তি, তেনাকাৰেন পৱত্তনকস্স অঞ্ঞস্স কামচ্ছন্দস্স নিমিত্তত্তা ‘‘সুভনিমিত্ত’’ন্তি চ ৱুচ্চতি. তস্স আৰম্মণং ৱা সুভনিমিত্তং. ইট্ঠঞ্হি ইট্ঠাকাৰেন ৱা গয্হমানং ৰূপাদিআৰম্মণং ‘‘সুভনিমিত্ত’’ন্তি ৱুচ্চতি. আৰম্মণমেৱ চেত্থ নিমিত্তং. তথা হি ৱক্খতি – ‘‘সুভনিমিত্তন্তি ৰাগট্ঠানিযং আৰম্মণ’’ন্তি. সমুচ্চযত্থো ৱা-সদ্দো অনেকত্থত্তা নিপাতানং. ভিয্যোভাৱাযাতি পুনপ্পুনং ভাৱায. ৱেপুল্লাযাতি ৱিপুলভাৱায, ৱড্ঢিযাতি অত্থো. অজাতো নিজ্জাতো. সেসপদানি তস্সেৱ ৱেৱচনানি. কামেসূতি পঞ্চসু কামগুণেসু. কামচ্ছন্দোতি কামসঙ্খাতো ছন্দো, ন কত্তুকম্যতাছন্দো ন ধম্মচ্ছন্দো. কামনৱসেন ৰজ্জনৱসেন চ কামো এৱ ৰাগো কামৰাগো. কামনৱসেন নন্দনৱসেন চ কামো এৱ নন্দীতি কামনন্দী. কামনৱসেন তণ্হাযনৱসেন চ কামতণ্হা. আদিসদ্দেন ‘‘কামস্নেহো কামপৰিড়াহো কামমুচ্ছা কামজ্ঝোসান’’ন্তি এতেসং পদানং সঙ্গহো দট্ঠব্বো. তত্থ ৱুত্তনযেনেৱ কামত্থং ৱিদিত্ৱা সিনেহনট্ঠেন কামস্নেহো, পৰিড়াহনট্ঠেন কামপৰিড়াহো, মুচ্ছনট্ঠেন কামমুচ্ছা, গিলিত্ৱা পৰিনিট্ঠাপনট্ঠেন কামজ্ঝোসানং ৱেদিতব্বং. কামচ্ছন্দো এৱ কুসলপ্পৱত্তিতো চিত্তস্স নীৱৰণট্ঠেন কামচ্ছন্দনীৱৰণং, সোতি কামচ্ছন্দো. অসমুদাচাৰৱসেনাতি অসমুদাচাৰভাৱেন. অননুভূতাৰম্মণৱসেনাতি ‘‘ইদং নামেত’’ন্তি ৱত্থুৱসেন উত্ৱা তস্মিং অত্তভাৱে অননুভূতস্স আৰম্মণস্স ৱসেন. ৰূপসদ্দাদিভেদং পন আৰম্মণং একস্মিম্পি অত্তভাৱে অননুভূতং নাম নত্থেৱ, কিমঙ্গং পন অনাদিমতি সংসাৰে.

যং ৱুত্তং – ‘‘অসমুদাচাৰৱসেন চা’’তিআদি, তং অতিসংখিত্তন্তি ৱিত্থাৰতো দস্সেতুং – ‘‘তত্থা’’তিআদিমাহ. তত্থ ভৱগ্গহণেন মহগ্গতভৱো গহিতো. সো হি ওড়াৰিককিলেসসমুদাচাৰৰহিতো. তজ্জনীযকম্মকতাদিকালে পাৰিৱাসিককালে চ চৰিতব্বানি দ্ৱেঅসীতি খুদ্দকৱত্তানি নাম. ন হি তানি সব্বাসু অৱত্থাসু চৰিতব্বানি, তস্মা তানি ন মহাৱত্তেসু অন্তোগধানীতি ‘‘চুদ্দস মহাৱত্তানী’’তি ৱুত্তং. তথা আগন্তুকৱত্তআৱাসিকগমিক-অনুমোদনভত্তগ্গ- পিণ্ডচাৰিকআৰঞ্ঞকসেনাসনজন্তাঘৰৱচ্চকুটিউপজ্ঝায- সদ্ধিৱিহাৰিকআচৰিয-অন্তেৱাসিকৱত্তানীতি এতানি চুদ্দস মহাৱত্তানি নামাতি ৱুত্তং. ইতৰানি পন ‘‘পাৰিৱাসিকানং ভিক্খূনং ৱত্তং পঞ্ঞাপেস্সামী’’তি (চূড়ৱ. ৭৫) আৰভিত্ৱা ‘‘ন উপসম্পাদেতব্বং, ন ছমাযং চঙ্কমন্তে চঙ্কমে চঙ্কমিতব্ব’’ন্তি (চূড়ৱ. ৮১) ৱুত্তানি পকতত্তে চৰিতব্বৱত্তানি ছসট্ঠি, ততো পৰং ‘‘ন, ভিক্খৱে, পাৰিৱাসিকেন ভিক্খুনা পাৰিৱাসিকৱুড্ঢতৰেন ভিক্খুনা সদ্ধিং, মূলাযপটিকস্সনাৰহেন, মানত্তাৰহেন, মানত্তচাৰিকেন, অব্ভানাৰহেন ভিক্খুনা সদ্দিং একচ্ছন্নে আৱাসে ৱত্থব্ব’’ন্তিআদীনি পকতত্তে চৰিতব্বেহি অনঞ্ঞত্তা ৱিসুং ৱিসুং অগণেত্ৱা পাৰিৱাসিকৱুড্ঢতৰাদীসু পুগ্গলন্তৰেসু চৰিতব্বত্তা তেসং ৱসেন সম্পিণ্ডেত্ৱা একেকং কত্ৱা গণিতানি পঞ্চাতি একসত্ততিৱত্তানি. উক্খেপনীযকম্মকতৱত্তেসু ৱত্তপঞ্ঞাপনৱসেন ৱুত্তং – ‘‘ন পকতত্তস্স ভিক্খুনো অভিৱাদনং পচ্চুট্ঠানং…পে… পিট্ঠিপৰিকম্মং সাদিতব্ব’’ন্তি ইদং অভিৱাদনাদীনং অস্সাদিযনং একং, ‘‘ন পকতত্তো ভিক্খু সীলৱিপত্তিযা অনুদ্ধংসেতব্বো’’তিআদীনি (চূড়ৱ. ৫১) চ দসাতি এৱং দ্ৱাসীতি হোন্তি. এতেস্ৱেৱ পন কানিচি তজ্জনীযকম্মকতাদিৱত্তানি কানিচি পাৰিৱাসিকাদিৱত্তানীতি অগ্গহিতগ্গহণেন দ্ৱাৱীসতিৱত্তন্তি ৱেদিতব্বং. ‘‘চুদ্দস মহাৱত্তানী’’তি ৱত্ৱাপি ‘‘আগন্তুকগমিকৱত্তানি চা’’তি ইমেসং ৱিসুং গহণং ইমানি অভিণ্হং সম্ভৱন্তীতি কত্ৱা. কিলেসো ওকাসং ন লভতি সব্বদা ৱত্তপ্পটিপত্তিযংযেৱ ব্যাৱটচিত্ততায. অযোনিসোমনসিকাৰন্তি অনিচ্চাদীসু ‘‘নিচ্চ’’ন্তিআদিনা পৱত্তং অনুপাযমনসিকাৰং. সতিৱোস্সগ্গন্তি সতিযা ৱিস্সজ্জনং, সতিৱিৰহন্তি অত্থো. এৱম্পীতি ৱক্খমানাপেক্খায অৱুত্তসম্পিণ্ডনত্থো পি-সদ্দো.

অনুসন্ধিৱসেনাতি পুচ্ছানুসন্ধিআদিঅনুসন্ধিৱসেন. পুব্বাপৰৱসেনাতি পুব্বাপৰগন্থসল্লক্খণৱসেন. গণ্হন্তস্সাতি আচৰিযমুখতো গণ্হন্তস্স. সজ্ঝাযন্তস্সাতি আচৰিযমুখতো উগ্গহিতগন্থং সজ্ঝাযন্তস্স. ৱাচেন্তস্সাতি পাড়িং তদত্থঞ্চ উগ্গণ্হাপনৱসেন পৰেসং ৱাচেন্তস্স. দেসেন্তস্সাতি দেসনাৱসেন পৰেসং ধম্মং দেসেন্তস্স. পকাসেন্তস্সাতি অত্তনো অত্তনো সংসযট্ঠানে পুচ্ছন্তানং যাথাৱতো অত্থং পকাসেন্তস্স. কিলেসো ওকাসং ন লভতি ৰত্তিন্দিৱং গন্থকম্মেসুযেৱ ব্যাৱটচিত্ততায. এৱম্পীতি ৱুত্তসম্পিণ্ডনত্থো পি-সদ্দো. এৱং সেসেসুপি.

ধুতঙ্গধৰো হোতীতি ৱুত্তমেৱত্থং পকাসেতি ‘‘তেৰস ধুতঙ্গগুণে সমাদায ৱত্ততী’’তি. বাহুল্লাযাতি চীৱৰাদিপচ্চযবাহুল্লায. যথা চীৱৰাদযো পচ্চযা বহুলং উপ্পজ্জন্তি, তথা আৱত্তস্স পৱত্তস্সাতি অত্থো. পৰিহীনজ্ঝানস্সাতি ঝানন্তৰাযকৰেন ৱিসভাগৰূপদস্সনাদিনা কেনচি নিমিত্তেন পৰিহীনজ্ঝানস্স. ৱিস্সট্ঠজ্ঝানস্সাতি অসমাপজ্জনৱসেন পৰিচ্চত্তজ্ঝানস্স. ভস্সাদীসূতি আদি-সদ্দেন গণসঙ্গণিকনিদ্দানৱকম্মাদিং সঙ্গণ্হাতি. সত্তসু ৱা অনুপস্সনাসূতি এত্থ সত্ত অনুপস্সনা নাম অনিচ্চানুপস্সনা দুক্খানুপস্সনা অনত্তানুপস্সনা নিব্বিদানুপস্সনা ৱিৰাগানুপস্সনা নিৰোধানুপস্সনা পটিনিস্সগ্গানুপস্সনা খযানুপস্সনা ৱযানুপস্সনা ৱিপৰিণামানুপস্সনা অনিমিত্তানুপস্সনা অপ্পণিহিতানুপস্সনা সুঞ্ঞতানুপস্সনা অধিপঞ্ঞাধম্মৱিপস্সনা যথাভূতঞাণদস্সনং আদীনৱানুপস্সনা পটিসঙ্খানুপস্সনা ৱিৱট্টানুপস্সনাতি ইমাসু অট্ঠাৰসসু মহাৱিপস্সনাসু আদিতো ৱুত্তা অনিচ্চানুপস্সনাদি-পটিনিস্সগ্গানুপস্সনাপৰিযন্তা সত্ত. এত্থ যং ৱত্তব্বং, তং ৱিসুদ্ধিমগ্গসংৱণ্ণনাতো (ৱিসুদ্ধি. মহাটী. ২.৭৪১) গহেতব্বং.

অনাসেৱনতাযাতি পুৰিমত্তভাৱে ঝানেন ৱিক্খম্ভিতকিলেসস্স কামচ্ছন্দাদিআসেৱনায অভাৱতো. অননুভূতপুব্বন্তি তস্মিং অত্তভাৱে অননুভূতপুব্বং. জাতোতি এতস্সেৱ ৱেৱচনং সঞ্জাতোতিআদি. ননু চ খণিকত্তা সব্বধম্মানং উপ্পন্নস্স কামচ্ছন্দস্স তঙ্খণংযেৱ অৱস্সং নিৰোধসম্ভৱতো নিৰুদ্ধে চ তস্মিং পুন অঞ্ঞস্সেৱ উপ্পজ্জনতো চ কথং তস্স পুনপ্পুনভাৱো ৰাসিভাৱো চাতি আহ – ‘‘তত্থ সকিং উপ্পন্নো কামচ্ছন্দো’’তিআদি. অট্ঠানমেতন্তি অকাৰণমেতং. যেন কাৰণেন উপ্পন্নো কামচ্ছন্দো ন নিৰুজ্ঝতি, নিৰুদ্ধো চ স্ৱেৱ পুন উপ্পজ্জিস্সতি, তাদিসং কাৰণং নত্থীতি অত্থো.

ৰাগট্ঠানিযন্তি ৰাগজনকং. অনিচ্চাদীসু নিচ্চাদিৱসেন ৱিপৰীতমনসিকাৰো, ইধ অযোনিসোমনসিকাৰোতি আহ – ‘‘অনিচ্চে নিচ্চ’’ন্তিআদি. অযোনিসোমনসিকাৰোতি অনুপাযমনসিকাৰো, কুসলধম্মপ্পৱত্তিযা অকাৰণভূতো মনসিকাৰোতি অত্থো. উপ্পথমনসিকাৰোতি কুসলধম্মপ্পৱত্তিযা অমগ্গভূতো মনসিকাৰো. সচ্চৱিপ্পটিকূলেনাতি সচ্চাভিসমযস্স অনুনুলোমৱসেন. আৱজ্জনাতিআদিনা আৱজ্জনায পচ্চযভূতা ততো পুৰিমুপ্পন্না মনোদ্ৱাৰিকা অকুসলজৱনপ্পৱত্তি ফলৱোহাৰেন তথা ৱুত্তা. তস্স হি ৱসেন সা অকুসলপ্পৱত্তিযা উপনিস্সযো হোতি. আৱজ্জনাতি ভৱঙ্গচিত্তং আৱজ্জযতীতি আৱজ্জনা. অনু অনু আৱজ্জেতীতি অন্ৱাৱজ্জনা. ভৱঙ্গাৰম্মণতো অঞ্ঞং আভুজতীতি আভোগো. সমন্নাহৰতীতি সমন্নাহাৰো. তদেৱাৰম্মণং অত্তানং অনুবন্ধিত্ৱা উপ্পজ্জমানো মনসি কৰোতি ঠপেতীতি মনসিকাৰো. অযং ৱুচ্চতি অযোনিসোমনসিকাৰোতি অযং অনুপাযউপ্পথমনসিকাৰলক্খণো অযোনিসোমনসিকাৰো নাম ৱুচ্চতি.

১২. দুতিযে ভত্তব্যাপত্তি ৱিযাতি ভত্তস্স পূতিভাৱেন ৱিপ্পকাৰপ্পত্তি ৱিয, চিত্তস্স ব্যাপজ্জনন্তি চিত্তস্স ৱিকাৰভাৱাপাদনং. তেনেৱাহ – ‘‘পকতিৱিজহনভাৱো’’তি. ব্যাপজ্জতি তেন চিত্তং পূতিকুম্মাসাদযো ৱিয পুৰিমপকতিং জহতীতি ব্যাপাদো. পটিঘোযেৱ উপৰূপৰি উপ্পজ্জমানস্স পটিঘস্স নিমিত্তভাৱতো পটিঘনিমিত্তং, পটিঘস্স চ কাৰণভূতং আৰম্মণং পটিঘনিমিত্তন্তি আহ – ‘‘পটিঘস্সপি পটিঘাৰম্মণস্সপি এতং অধিৱচন’’ন্তি. অট্ঠকথাযন্তি মহাঅট্ঠকথাযং.

১৩. ততিযে থিনতা থিনং, সপ্পিপিণ্ডো ৱিয অৱিপ্ফাৰিকতায চিত্তস্স ঘনভাৱো বদ্ধতাতি অত্থো. মেধতীতি মিদ্ধং, অকম্মঞ্ঞভাৱেন হিংসতীতি অত্থো. ‘‘যা তস্মিং সমযে চিত্তস্স অকল্যতা’’তিআদিনা (ধ. স. ১১৬২) থিনস্স, ‘‘যা তস্মিং সমযে কাযস্স অকল্যতা’’তিআদিনা (ধ. স. ১১৬৩) চ মিদ্ধস্স অভিধম্মে নিদ্দিট্ঠত্তা ৱুত্তং – ‘‘চিত্তস্স অকম্মঞ্ঞতা থিনং, তিণ্ণং খন্ধানং অকম্মঞ্ঞতা মিদ্ধ’’ন্তি. সতিপি অঞ্ঞমঞ্ঞাৱিপ্পযোগে চিত্তকাযলহুতাদীনং ৱিয চিত্তচেতসিকানং যথাক্কমং তংতংৱিসেসো সিযা, যা তেসং অকল্যতাদীনং ৱিসেসপচ্চযতা, অযমেতেসং সভাৱোতি দট্ঠব্বং. কপিমিদ্ধস্সাতি ৱুত্তমেৱত্থং ৱিভাৱেতি ‘‘পচলাযিকভাৱস্সা’’তি. অক্খিদলানং পচলভাৱং কৰোতীতি পচলাযিকো, পচলাযিকস্স ভাৱো পচলাযিকভাৱো, পচলাযিকত্তন্তি ৱুত্তং হোতি. উভিন্নন্তি থিনমিদ্ধানং. ‘‘ৱিত্থাৰো ৱেদিতব্বো’’তি ইমিনা সম্বন্ধো ৱেদিতব্বো. চিত্তস্স অকল্যতাতি চিত্তস্স গিলানভাৱো. গিলানো হি অকল্যকোতি ৱুচ্চতি. ৱিনযেপি ৱুত্তং – ‘‘নাহং, ভন্তে, অকল্যকো’’তি (পাৰা. ১৫১). কালং খমতীতি হি কল্যং, অৰোগতা, তস্সং নিযুত্তো কল্যকো, ন কল্যকো অকল্যকো. অকম্মঞ্ঞতাতি চিত্তগেলঞ্ঞসঙ্খাতোৱ অকম্মঞ্ঞতাকাৰো. ওলীযনাতি ওলীযনাকাৰো. ইৰিযাপথূপত্থম্ভিতঞ্হি চিত্তং ইৰিযাপথং সন্ধাৰেতুং অসক্কোন্তং ৰুক্খে ৱগ্গুলি ৱিয খীলে লগ্গিতফাণিতৱাৰকো ৱিয চ ওলীযতি লম্বতি, তস্স তং আকাৰং সন্ধায – ‘‘ওলীযনা’’তি ৱুত্তং. দুতিযপদং উপসগ্গেন ৱড্ঢিতং. কাযস্সাতি ৱেদনাদিক্খন্ধত্তযসঙ্খাতস্স নামকাযস্স. অকল্যতা অকম্মঞ্ঞতাতি হেট্ঠা ৱুত্তনযমেৱ. মেঘো ৱিয আকাসং ওনয্হতীতি ওনাহো. ওনয্হতীতি চ ছাদেতি অৱত্থৰতি ৱাতি অত্থো. সব্বতোভাগেন ওনাহোতি পৰিযোনাহো. অৰতিআদীনং অত্থো ৱিভঙ্গে (ৱিভ. ৮৫৬) ৱুত্তনযেনেৱ ৱেদিতব্বোতি তত্থ ৱুত্তপাড়িযা দস্সেতুং – ‘‘ৱুত্তং হেত’’ন্তিআদিমাহ.

তত্থ পন্তেসূতি দূৰেসু, ৱিৱিত্তেসু ৱা. অধিকুসলেসূতি সমথৱিপস্সনাধম্মেসু. অৰতীতি ৰতিপ্পটিক্খেপো. অৰতিতাতি অৰমনাকাৰো. অনভিৰতীতি অনভিৰতভাৱো. অনভিৰমনাতি অনভিৰমনাকাৰো. উক্কণ্ঠিতাতি উক্কণ্ঠনাকাৰো. পৰিতস্সিতাতি উক্কণ্ঠনৱসেনেৱ পৰিতস্সনা, উক্কণ্ঠিতস্সেৱ তত্থ তত্থ তণ্হাযনাতি ৱুত্তং হোতি. পৰিতস্সিতাতি ৱা কম্পনা. তন্দীতি জাতিআলসিযং, পকতিআলসিযন্তি অত্থো. তথা হি কুসলকৰণে কাযস্স অৱিপ্ফাৰিকতা লীনতা জাতিআলসিযং তন্দী নাম, ন ৰোগউতুজাদীহি কাযগেলঞ্ঞং. তন্দিযনাতি তন্দিযনাকাৰো. তন্দিমনতাতি তন্দিযা অভিভূতচিত্ততা. অলসস্স ভাৱো আলস্যং, আলস্যাযনাকাৰো আলস্যাযনা. আলস্যাযিতস্স ভাৱো আলস্যাযিতত্তং. ইতি সব্বেহিপি ইমেহি পদেহি কিলেসৱসেন কাযালসিযং কথিতং. থিনমিদ্ধকাৰণানঞ্হি ৰাগাদিকিলেসানং ৱসেন নামকাযস্স আলসিযং, তদেৱ ৰূপকাযস্সাপীতি দট্ঠব্বং. জম্ভনাতি ফন্দনা. পুনপ্পুনং জম্ভনা ৱিজম্ভনা. আনমনাতি পুৰতো নমনা. ৱিনমনাতি পচ্ছতো নমনা. সন্নমনাতি সমন্ততো নমনা. পণমনাতি যথা তন্ততো উট্ঠিতপেসকাৰো কিস্মিঞ্চিদেৱ গহেত্ৱা উজুং কাযং উস্সাপেতি, এৱং কাযস্স উদ্ধং ঠপনা. ব্যাধিযকন্তি উপ্পন্নব্যাধিতা. ইতি সব্বেহিপি ইমেহি পদেহি থিনমিদ্ধকাৰণানং ৰাগাদিকিলেসানং ৱসেন কাযবদ্ধনমেৱ কথিতং. ভুত্তাৱিস্সাতি ভুত্তৱতো. ভত্তমুচ্ছাতি ভত্তগেলঞ্ঞং. বলৱভত্তেন হি মুচ্ছাপত্তো ৱিয হোতি. ভত্তকিলমথোতি ভত্তেন কিলন্তভাৱো. ভত্তপৰিড়াহোতি ভত্তদৰথো. তস্মিঞ্হি সমযে পৰিড়াহুপ্পত্তিযা উপহতিন্দ্ৰিযো হোতি, কাযো জীৰতীতি. কাযদুট্ঠুল্লন্তি ভত্তং নিস্সায কাযস্স অকম্মঞ্ঞতং. অকল্যতাতিআদি হেট্ঠা ৱুত্তনযমেৱ. লীনন্তি অৱিপ্ফাৰিকতায পটিকুটিতং. ইতৰে দ্ৱে আকাৰভাৱনিদ্দেসা. থিনন্তি সপ্পিপিণ্ডো ৱিয অৱিপ্ফাৰিকতায ঘনভাৱেন ঠিতং. থিযনাতি আকাৰনিদ্দেসো. থিযিভাৱো থিযিতত্তং, অৱিপ্ফাৰৱসেনেৱ বদ্ধতাতি অত্থো. ইমেহি পন সব্বেহিপি পদেহি থিনমিদ্ধকাৰণানং ৰাগাদিকিলেসানং ৱসেন চিত্তস্স গিলানাকাৰো কথিতোতি ৱেদিতব্বো. পুৰিমা চত্তাৰো ধম্মাতি অৰতি, তন্দী, ৱিজম্ভিতা, ভত্তসম্মদোতি এতে চত্তাৰো ধম্মা. যদা থিনমিদ্ধং উপ্পন্নং হোতি, তদা অৰতিআদীনম্পি সম্ভৱতো ‘‘উপনিস্সযকোটিযা পন হোতী’’তি ৱুত্তং, উপনিস্সযকোটিযা পচ্চযো হোতীতি অত্থো.

১৪. চতুত্থে উদ্দতস্স ভাৱো উদ্ধচ্চং. যস্স ধম্মস্স ৱসেন উদ্ধতং হোতি চিত্তং, তংসম্পযুত্তা ৱা ধম্মা, সো ধম্মো উদ্দচ্চং. কুচ্ছিতং কতং কুকতং, দুচ্চৰিতং সুচৰিতঞ্চ. অকতম্পি হি কুকতমেৱ. এৱঞ্হি ৱত্তাৰো হোন্তি ‘‘যং মযা ন কতং, তং কুকত’’ন্তি. এৱং কতাকতং দুচ্চৰিতং সুচৰিতঞ্চ কুকতং, তং আৰব্ভ ৱিপ্পটিসাৰৱসেন পৱত্তং পন চিত্তং ইধ কুকতন্তি ৱেদিতব্বং. তস্স ভাৱো কুক্কুচ্চং. চিত্তস্স উদ্ধতাকাৰোতি চিত্তস্স অৱূপসমাকাৰোৱ ৱুত্তো. অৱূপসমলক্খণঞ্হি উদ্ধচ্চং. যথাপৱত্তস্স কতাকতাকাৰৱিসিট্ঠস্স দুচ্চৰিতসুচৰিতস্স অনুসোচনৱসেন ৱিৰূপং পটিসৰণং ৱিপ্পটিসাৰো. কুক্কুচ্চস্সপি কতাকতানুসোচনৱসেন চিত্তৱিক্খেপভাৱতো অৱূপসমাকাৰো সম্ভৱতীতি আহ – ‘‘চেতসো অৱূপসমোতি উদ্ধচ্চকুক্কুচ্চস্সেৱতং নাম’’ন্তি. স্ৱেৱ চ চেতসো অৱূপসমোতি উদ্ধচ্চকুক্কুচ্চমেৱ নিদ্দিট্ঠং. তঞ্চ অত্তনোৱ অত্তনা সহজাতং ন হোতীতি আহ – ‘‘অযং পন উপনিস্সযকোটিযা পচ্চযো হোতী’’তি. উপনিস্সযপচ্চযতা চ পুৰিমুপ্পন্নৱসেন ৱেদিতব্বা.

১৫. পঞ্চমে ৱিগতা চিকিচ্ছা অস্সাতি ৱিচিকিচ্ছা. সভাৱং ৱিচিনন্তো তায কিচ্ছতীতি ৱা ৱিচিকিচ্ছা.

১৬. ছট্ঠে হেতুং ৱা পচ্চযং ৱা ন লভতীতি এত্থ হেতুগ্গহণেন জনকং কাৰণমাহ, পচ্চযগ্গহণেন অনুপালনকং কাৰণং. হেতুন্তি ৱা উপাদানকাৰণং. পচ্চযন্তি সহকাৰণং ৱুত্তং. তন্তি কিলেসং. ৱিৱট্টেত্ৱা অৰহত্তং গণ্হাতীতি ৱিৱট্টাভিমুখং চিত্তং পেসেত্ৱা ৱিপস্সনং ৱড্ঢেন্তো অৰহত্তফলং গণ্হাতি. ভিক্খায চৰন্তি এত্থাতি ভিক্খাচাৰো, গোচৰগামস্সেতং অধিৱচনং, তস্মিং ভিক্খাচাৰে. ৱযং আগম্মাতি দাৰভৰণানুৰূপং ৱযং আগম্ম. আযূহন্তোতি উপচিনন্তো. অঙ্গাৰপক্কন্তি ৱীতচ্চিকঙ্গাৰেসু পক্কং. কিং নামেতন্তি ভিক্খূ গৰহন্তো আহ. জীৱমানপেতকসত্তোতি জীৱমানো হুত্ৱা ‘‘তেনেৱ অত্তভাৱেন পেতভাৱং পত্তসত্তো ভৱিস্সতী’’তি পৰিকপ্পৱসেন ৱুত্তং. কুটন্তি পানীযঘটং. যাৱ দাৰুণন্তি অতিৱিয দাৰুণং. ৱিপাকো কীদিসো ভৱিস্সতীতি তযা কতকম্মস্স আযতিং অনুভৱিতব্বৱিপাকো কীদিসো ভৱিস্সতি.

ৱিসঙ্খৰিত্ৱাতি ছেদনভেদনাদীহি ৱিনাসেত্ৱা. দীপকমিগপক্খিনোতি অত্তনো নিসিন্নভাৱস্স দীপনতো এৱংলদ্ধনামা মিগপক্খিনো, যেন অৰঞ্ঞং নেত্ৱা নেসাদো তেসং সদ্দেন আগতাগতে মিগপক্খিনো ৱধিত্ৱা গণ্হাতি. থেৰন্তি চূড়পিণ্ডপাতিকতিস্সত্থেৰং. ইদ্ধিযা অভিসঙ্খৰিত্ৱাতি অধিট্ঠানাদিৱসেন ইদ্ধিং অভিসঙ্খৰিত্ৱা. উপযোগত্থে চেতং কৰণৱচনং. অগ্গিপপটিকন্তি অচ্চিকৰণং, ৱিপ্ফুলিঙ্গন্তি অত্থো. পস্সন্তস্সেৱাতি অনাদৰে সামিৱচনং. তস্স থেৰস্সাতি তস্স মিলক্খতিস্সত্থেৰস্স. তস্সাতি তস্সা অগ্গিপপটিকায. পটিবলস্সাতি উগ্গহণসজ্ঝাযাদীসু পটিবলস্স. দুক্খং উপনিসা কাৰণমেতিস্সাতি দুক্খূপনিসা, দুক্খনিবন্ধনা দুক্খহেতুকা সদ্ধাতি ৱুত্তং হোতি. ৱত্তমুখেন কম্মট্ঠানস্স কথিতত্তা ‘‘ৱত্তসীসে ঠত্ৱা’’তি ৱুত্তং. পলালৱৰণকন্তি পলালপুঞ্জং.

আৰম্ভথাতি সমথৱিপস্সনাদীসু ৱীৰিযং কৰোথ. নিক্কমথাতি কোসজ্জতো নিক্খমথ, কামানং ৱা পনূদনায নিক্খমথ, উভযেনপি ৱীৰিযমেৱ ৱুত্তং. ৱীৰিযঞ্হি আৰম্ভনকৱসেন আৰম্ভো, কোসজ্জতো নিক্খমনৱসেন ‘‘নিক্কমো’’তি ৱুচ্চতি. যুঞ্জথ বুদ্ধসাসনেতি বুদ্ধস্স ভগৱতো পৰিযত্তিপটিপত্তিপটিৱেধসঙ্খাতে তিৱিধসাসনে যুঞ্জথ যোগং কৰোথ. এৱমনুযুঞ্জন্তা মচ্চুনো সেনং ধুনাথ ৱিদ্ধংসেথ. তত্থ মচ্চুনো সেনন্তি –

‘‘কামা তে পঠমা সেনা, দুতিযা অৰতি ৱুচ্চতি;

ততিযা খুপ্পিপাসা তে, চতুত্থী তণ্হা পৱুচ্চতি.

‘‘পঞ্চমং থিনমিদ্ধং তে, ছট্ঠা ভীৰূ পৱুচ্চতি;

সত্তমী ৱিচিকিচ্ছা তে, মক্খো থম্ভো তে অট্ঠমো.

‘‘লাভো সিলোকো সক্কাৰো,

মিচ্ছালদ্ধো চ যো যসো;

যো চত্তানং সমুক্কংসে,

পৰে চ অৱজানাতি.

‘‘এসা নমুচি তে সেনা, কণ্হস্সাভিপ্পহাৰিনী;

ন নং অসূৰো জিনাতি, জেত্ৱা চ লভতে সুখ’’ন্তি. (সু. নি. ৪৩৮-৪৪১) –

এৱমাগতং কামাদিভেদং মচ্চুনো সেনং. এত্থ চ যস্মা আদিতোৱ অগাৰিযভূতে সত্তে ৱত্থুকামেসু কিলেসকামা মোসযন্তি, তে অভিভুয্য অনগাৰিযভাৱং উপগতানং পন্তেসু সেনাসনেসু অঞ্ঞতৰঞ্ঞতৰেসু ৱা অধিকুসলেসু ধম্মেসু অৰতি উপ্পজ্জতি. ৱুত্তঞ্হেতং – ‘‘পব্বজিতেন খো, আৱুসো, অভিৰতি দুক্কৰা’’তি (সং. নি. ৪.৩৩১). ততো তে পৰপ্পটিবদ্ধজীৱিকত্তা খুপ্পিপাসা বাধতি, তায বাধিতানং পৰিযেসনতণ্হা চিত্তং কিলমযতি. অথ নেসং কিলন্তচিত্তানং থিনমিদ্ধং ওক্কমতি, ততো ৱিসেসমনধিগচ্ছন্তানং দুৰভিসম্ভৱেসু অৰঞ্ঞৱনপত্থেসু পন্তেসু সেনাসনেসু ৱিহৰতং উত্ৰাসসঞ্ঞিতা ভীৰু জাযতি. তেসং উস্সঙ্কিতপৰিসঙ্কিতানং দীঘৰত্তং ৱিৱেকৰসমনস্সাদযমানানং ৱিহৰতং ‘‘ন সিযা নু খো এস মগ্গো’’তি পটিপত্তিযং ৱিচিকিচ্ছা উপ্পজ্জতি. তং ৱিনোদেত্ৱা ৱিহৰতং অপ্পমত্তকেন ৱিসেসাধিগমেন মানমক্খথম্ভা জাযন্তি. তেপি ৱিনোদেত্ৱা ৱিহৰতং ততো অধিকতৰং ৱিসেসাধিগমনং নিস্সায লাভসক্কাৰসিলোকা উপ্পজ্জন্তি. লাভাদীহি মুচ্ছিত্ৱা ধম্মপ্পতিৰূপকানি পকাসেন্তো মিচ্ছাযসং অধিগন্ত্ৱা তত্থ ঠিতা জাতিআদীহি অত্তানং উক্কংসেন্তি, পৰং ৱম্ভেন্তি, তস্মা কামাদীনং পঠমসেনাদিভাৱো ৱেদিতব্বো. নড়াগাৰন্তি নড়েহি ৱিনদ্ধতিণচ্ছন্নগেহং.

ৱিহস্সতীতি উগ্গহণসজ্ঝাযনমনসিকাৰাদীহি ৱিহৰিস্সতি. জাতিসংসাৰন্তি পুনপ্পুনং জাতিসঙ্খাতসংসাৰৱট্টং. দুক্খস্সন্তং কৰিস্সতীতি দুক্খস্স অন্তসঙ্খাতং নিব্বানং সচ্ছিকৰিস্সতি. পলালপুঞ্জাহন্তি পলালপুঞ্জং অহন্তি পদচ্ছেদো. ততিযং ঠানন্তি অনাগামিফলং সন্ধায ৱদতি.

তিৱস্সভিক্খুকালেতি উপসম্পদতো তীণি ৱস্সানি অস্সাতি তিৱস্সো, তিৱস্সো চ সো ভিক্খু চাতি তিৱস্সভিক্খু, তস্স, তেন ৱা উপলক্খিতো কালো তিৱস্সভিক্খুকালো, তস্মিং. যদা সো তিৱস্সো ভিক্খু নাম হোতি, তদাতি ৱুত্তং হোতি. কম্মং কৰোতীতি ভাৱনাকম্মং কৰোতি. গন্থকম্মন্তি গন্থৱিসযং উগ্গহণাদিকম্মং. পিণ্ডাপচিতিং কত্ৱাতি অন্তোৱস্সে তেমাসং দিন্নপিণ্ডস্স কিলেসক্খযকৰণেন অপচিতিং পূজং কত্ৱা. পিণ্ডাপচিতিং কৰোন্তো হি ভিক্খু যেহি অত্তনো যো পিণ্ডপাতো দিন্নো, তেসং তস্স মহপ্ফলভাৱং ইচ্ছন্তো অত্তনো সন্তানমেৱ কিলেসক্খযকৰণেন ৱিসোধেত্ৱা অৰহত্তং গণ্হাতি.

মহাভূতীতি এত্থ পূজাৱচনো মহন্তসদ্দো, ভূতীতি চ নামেকদেসেন তিস্সভূতিত্থেৰং আলপতি. ভৱতি হি নামেকদেসেনপি ৱোহাৰো যথা ‘‘দেৱদত্তো দত্তো’’তি. মহাভূতীতি ৱা পিযসমুদাহাৰো, সো মহতি ভূতি ৱিভূতি পুঞ্ঞঞাণাদিসম্পদা অস্সাতি মহাভূতি. ছন্নং সেপণ্ণিগচ্ছমূলন্তি সাখাপলাসাদীহি ছন্নং ঘনচ্ছাযং সেপণ্ণিগচ্ছমূলং. অসুভকম্মট্ঠানং পাদকং কত্ৱাতি কেসাদিঅসুভকোট্ঠাসভাৱনায পটিলদ্ধং উপচাৰসমাধিং অপ্পনাসমাধিং ৱা পাদকং কত্ৱা. অসুভৱিসযং উপচাৰজ্ঝানাদিকম্মমেৱেত্থ উপৰি পৱত্তেতব্বভাৱনাকম্মস্স কাৰণভাৱতো ঠানন্তি কম্মট্ঠানং.

সহস্সদ্ৱিসহস্সসঙ্খামত্তত্তা ‘‘মহাগণে’’তি ৱুত্তং. অত্তনো ৱসনট্ঠানতো থেৰস্স সন্তিকং গন্ত্ৱাতি অত্তনো ৱসনট্ঠানতো আকাসেন গন্ত্ৱা ৱিহাৰসমীপে ওতৰিত্ৱা দিৱাট্ঠানে নিসিন্নত্থেৰস্স সন্তিকং গন্ত্ৱা. কিং আগতোসীতি কিংকাৰণা আগতোসি. সব্বেসু ৰত্তিদিৱসভাগেসু ওকাসং অলভন্তোতি সো কিৰ থেৰো ‘‘তুয্হং ওকাসো ন ভৱিস্সতি, আৱুসো’’তি ৱুত্তেপি ‘‘ৱিতক্কমাড়কে ঠিতকালে পুচ্ছিস্সামি, ভন্তে’’তি ৱত্ৱা ‘‘তস্মিং ঠানে অঞ্ঞে পুচ্ছিস্সন্তী’’তি ৱুত্তে ‘‘ভিক্খাচাৰমগ্গে, ভন্তে’’তি ৱত্ৱা ‘‘তত্ৰাপি অঞ্ঞে পুচ্ছন্তী’’তি ৱুত্তে দুপট্টনিৱাসনট্ঠানে, সঙ্ঘাটিপাৰুপনট্ঠানে, পত্তনীহৰণট্ঠানে, গামে চৰিত্ৱা আসনসালায যাগুপীতকালে, ভন্তেতি. তত্থাপি থেৰা অত্তনো কঙ্খং ৱিনোদেন্তি, আৱুসোতি. অন্তোগামতো নিক্খমনকালে পুচ্ছিস্সামি, ভন্তেতি. তত্ৰাপি অঞ্ঞে পুচ্ছন্তি, আৱুসোতি. অন্তৰামগ্গে, ভন্তেতি. ভোজনসালায ভত্তকিচ্চপৰিযোসানে, ভন্তে. দিৱাট্ঠানে পাদধোৱনকালে, ভন্তেতি. ততো পট্ঠায যাৱ অৰুণা অপৰে পুচ্ছন্তি, আৱুসোতি. দন্তকট্ঠং গহেত্ৱা মুখধোৱনত্থং গমনকালে, ভন্তেতি. তদাপি অঞ্ঞে পুচ্ছন্তীতি. মুখং ধোৱিত্ৱা আগমনকালে, ভন্তেতি. তত্ৰাপি অঞ্ঞে পুচ্ছিস্সন্তীতি. সেনাসনং পৱিসিত্ৱা নিসিন্নকালে, ভন্তেতি. তত্ৰাপি অঞ্ঞে পুচ্ছন্তি, আৱুসোতি. এৱং সব্বেসু ৰত্তিদিৱসভাগেসু যাচমানো ওকাসং ন লভি, তং সন্ধাযেতং ৱুত্তং – ‘‘এৱং ওকাসে অসতি মৰণস্স কথং ওকাসং লভিস্সথা’’তি. ভন্তে, ননু মুখং ধোৱিত্ৱা সেনাসনং পৱিসিত্ৱা তযো চত্তাৰো পল্লঙ্কে উণ্হাপেত্ৱা যোনিসোমনসিকাৰকম্মং কৰোন্তানং ওকাসলাভেন ভৱিতব্বং সিযাতি অধিপ্পাযেন ৱদতি. মণিৱণ্ণেতি ইন্দনীলমণিৱণ্ণে.

ঘটেন্তস্সেৱাতি ৱাযামন্তস্সেৱ. ৱিসুদ্ধিপৱাৰণন্তি ‘‘পৰিসুদ্ধো অহ’’ন্তি এৱং পৱত্তং ৱিসুদ্ধিপৱাৰণং. অৰহন্তানমেৱ হেসা পৱাৰণা. কাড়কং ৱাতি মহন্তং কাড়কং সন্ধায ৱদতি, তিলকো ৱাতি খুদ্দকং সন্ধায. উভযেনপি সীলস্স পৰিসুদ্ধভাৱমেৱ ৱিভাৱেতি.

পধানকম্মিকাতি পধানকম্মে নিযুত্তা. লদ্ধমগ্গন্তি লদ্ধূপাযং, পঠমমেৱ লদ্ধূপদেসন্তি ৱুত্তং হোতি. অপত্তানীতি ছড্ডিতানি. অলাবূনেৱ সাৰদেতি সৰদকালে ৱাতাতপহতানি তত্থ তত্থ ৱিপ্পকিণ্ণঅলাবূনি ৱিয. কাপোতকানীতি কপোতকৱণ্ণানি. তানি দিস্ৱান কা ৰতীতি তানি এৱৰূপানি অট্ঠীনি দিস্ৱা তুম্হাকং কা নাম ৰতি, ননু অপ্পমত্তকাপি ৰতি কাতুং ন ৱট্টতিযেৱাতি অত্থো. দুতিযকথং অকথিতপুব্বোতি অত্তনো ৱুড্ঢতৰেন সদ্ধিং ৱুত্তৱচনস্স পচ্চনীকং দুতিযকথং অকথিতপুব্বো.

তদঙ্গেন, তদঙ্গস্স পহানং তদঙ্গপ্পহানং. যঞ্হি ৰত্তিভাগে সমুজ্জলিতেন দীপেন অন্ধকাৰস্স ৱিয তেন তেন ৱিপস্সনায অৱযৱভূতেন ঞাণঙ্গেন পটিপক্খৱসেনেৱ তস্স তস্স পহাতব্বধম্মস্স পহানমিদং তদঙ্গপ্পহানং নাম. যথা কামচ্ছন্দাদযো ন চিত্তং পৰিযুট্ঠায তিট্ঠন্তি, এৱং পৰিযুট্ঠানস্স নিসেধনং অপ্পৱত্তিকৰণং ৱিক্খম্ভনং ৱিক্খম্ভনপ্পহানং. যঞ্হি সসেৱালে উদকে পক্খিত্তেন ঘটেন সেৱালস্স ৱিয তেন তেন লোকিযসমাধিনা নীৱৰণাদীনং পচ্চনীকধম্মানং ৱিক্খম্ভনমিদং ৱিক্খম্ভনপ্পহানং নাম. সম্মা উপচ্ছিজ্জন্তি এতেন কিলেসাতি সমুচ্ছেদো, পহীযন্তি এতেন কিলেসাতি পহানং, সমুচ্ছেদসঙ্খাতং পহানং নিৰৱসেসপ্পহানন্তি সমুচ্ছেদপ্পহানং. যঞ্হি অসনিৱিচক্কাভিহতস্স ৰুক্খস্স ৱিয অৰিযমগ্গঞাণেন সংযোজনাদীনং ধম্মানং যথা ন পুন ৱত্তন্তি, এৱং পহানমিদং সমুচ্ছেদপ্পহানং নাম. পটিপ্পস্সম্ভতি ৱূপসম্মতি কিলেসদৰথো এতাযাতি পটিপ্পস্সদ্ধি, ফলং, সাযেৱ পহানন্তি পটিপ্পস্সদ্ধিপ্পহানং. সব্বে কিলেসা সব্বসঙ্খতা ৱা নিস্সৰন্তি অপগচ্ছন্তি এতেনাতি নিস্সৰণং, নিব্বানং, তদেৱ পহানন্তি নিস্সৰণপ্পহানং. পটিপ্পস্সম্ভযমানন্তি পটিপ্পস্সম্ভং কিলেসৱূপসমং কুৰুমানং. লোকিযলোকুত্তৰেহীতি তদঙ্গৱিক্খম্ভনপ্পহানানং লোকিযত্তা, ইতৰেসং লোকুত্তৰত্তা ৱুত্তং.

নিমীযতি ফলং এতেন উপ্পজ্জনট্ঠানে পক্খিপমানং ৱিয হোতীতি নিমিত্তং, কাৰণস্সেতং অধিৱচনং. অসুভস্স নিমিত্তং, অসুভমেৱ ৱা নিমিত্তন্তি অসুভনিমিত্তং. অসুভনিস্সিতম্পি হি ঝানং নিস্সিতে নিস্সযৱোহাৰেন অসুভন্তি ৱোহৰীযতি যথা ‘‘মঞ্চা উক্কুট্ঠিং কৰোন্তী’’তি. তেনেৱাহ – ‘‘দসসু অসুভেসু উপ্পন্নং সাৰম্মণং পঠমজ্ঝান’’ন্তি. অনিচ্চে অনিচ্চন্তিআদিনা নযেন ৱুত্তস্সাতি ইমিনা চতুব্বিধং যোনিসোমনসিকাৰং দস্সেতি. হেট্ঠা চেত্থ ইধ চ চতুব্বিধস্স অযোনিসোমনসিকাৰস্স যোনিসোমনসিকাৰস্স চ গহণং নিৰৱসেসদস্সনত্থং কতন্তি দট্ঠব্বং. তেসু পন অসুভে ‘‘অসুভ’’ন্তি মনসিকাৰো ইধাধিপ্পেতো, তদনুকূলত্তা ৱা ইতৰেসম্পি গহণং দট্ঠব্বং.

একাদসসু অসুভেসু পটিকূলাকাৰস্স উগ্গণ্হনং, যথা ৱা তত্থ উগ্গহনিমিত্তং উপ্পজ্জতি, তথা পটিপত্তি অসুভনিমিত্তস্স উগ্গহো. উপচাৰপ্পনাৱহায অসুভভাৱনায অনুযুঞ্জনং অসুভভাৱনানুযোগো. ভোজনে মত্তঞ্ঞুনো থিনমিদ্ধাভিভৱাভাৱা ওতাৰং অলভমানো কামচ্ছন্দো পহীযতীতি ৱদন্তি. ভোজননিস্সিতং পন আহাৰে পটিকূলসঞ্ঞং, তব্বিপৰিণামস্স তদাধাৰস্স তস্স চ উদৰিযভূতস্স অসুভতাদস্সনং, কাযস্স চ আহাৰট্ঠিতিকতাদস্সনং যো উপ্পাদেতি, সো ৱিসেসতো ভোজনে পমাণঞ্ঞূ নাম, তস্স চ কামচ্ছন্দো পহীযতেৱ. দসৱিধঞ্হি অসুভনিমিত্তন্তি পাকটৱসেন ৱুত্তং. কাযগতাসতিং পন গহেত্ৱা একাদসৱিধম্পি অসুভনিমিত্তং ৱেদিতব্বং.

অভুত্ৱা উদকং পিৱেতি পানীযস্স ওকাসদানত্থং চত্তাৰো পঞ্চ আলোপে অভুত্ৱা পানীযং পিৱেয্যাতি অত্থো. তেন ৱুত্তং – ‘‘চতুন্নং পঞ্চন্নং আলোপানং ওকাসে সতী’’তি. অভিধম্মটীকাকাৰেন পনেত্থ ‘‘চত্তাৰো পঞ্চ আলোপে, ভুত্ৱান উদকং পিৱে’’তি পাঠং পৰিকপ্পেত্ৱা অঞ্ঞথা অত্থো ৱণ্ণিতো, সো অট্ঠকথায ন সমেতি. অসুভকম্মিকতিস্সত্থেৰো দন্তট্ঠিদস্সাৱী.

১৭. সত্তমে মিজ্জতি হিতফৰণৱসেন সিনিয্হতীতি মিত্তো, হিতেসী পুগ্গলো, তস্মিং মিত্তে ভৱা, মিত্তস্স ৱা এসাতি মেত্তা, হিতেসিতা. তত্থ ‘‘মেত্তা’’তি ৱুত্তে অপ্পনাপি উপচাৰোপি ৱট্টতি সাধাৰণৱচনভাৱতোতি আহ – ‘‘মেত্তাতি এত্তাৱতা পুব্বভাগোপি ৱট্টতী’’তি. অপি-সদ্দো অপ্পনং সম্পিণ্ডেতি. অপ্পনং অপ্পত্তায মেত্তায সুট্ঠু মুচ্চনস্স অভাৱতো চেতোৱিমুত্তীতি ‘‘অপ্পনাৱ অধিপ্পেতা’’তি ৱুত্তং.

সত্তেসু মেত্তাযনস্স হিতূপসংহাৰস্স উপ্পাদনং পৱত্তনং মেত্তানিমিত্তস্স উগ্গহো. পঠমুপ্পন্নো মেত্তামনসিকাৰো পৰতো উপ্পজ্জনকস্স কাৰণভাৱতো মেত্তামনসিকাৰোৱ মেত্তানিমিত্তং. কম্মংযেৱ সকং এতেসন্তি কম্মস্সকা, সত্তা, তব্ভাৱো কম্মস্সকতা, কম্মদাযাদতা. দোসমেত্তাসু যাথাৱতো আদীনৱানিসংসানং পটিসঙ্খানৱীমংসা ইধ পটিসঙ্খানং. মেত্তাৱিহাৰীকল্যাণমিত্তৱন্ততা ইধ কল্যাণমিত্ততা. ওদিস্সকঅনোদিস্সকদিসাফৰণানন্তি অত্তঅতিপিযমজ্ঝত্তৱেৰিৱসেন ওদিস্সকতা, সীমাসম্ভেদে কতে অনোদিস্সকতা, একাদিদিসাফৰণৱসেন দিসাফৰণতা মেত্তায উগ্গহণে ৱেদিতব্বা. ৱিহাৰৰচ্ছগামাদিৱসেন ৱা ওদিস্সকদিসাফৰণং. ৱিহাৰাদিউদ্দেসৰহিতং পুৰত্থিমাদিদিসাৱসেন অনোদিস্সকদিসাফৰণং. এৱং ৱা দ্ৱিধা উগ্গহণং সন্ধায – ‘‘ওদিস্সকঅনোদিস্সকদিসাফৰণ’’ন্তি ৱুত্তং. উগ্গহো চ যাৱ উপচাৰা দট্ঠব্বো. উগ্গহিতায আসেৱনা ভাৱনা. তত্থ সব্বে সত্তা, পাণা, ভূতা, পুগ্গলা, অত্তভাৱপৰিযাপন্নাতি এতেসং ৱসেন পঞ্চৱিধা. একেকস্মিং অৱেৰা হোন্তু, অব্যাপজ্ঝা, অনীঘা, সুখী অত্তানং পৰিহৰন্তূতি চতুধা পৱত্তিতো ৱীসতিৱিধা অনোধিসোফৰণা মেত্তা. সব্বা ইত্থিযো, পুৰিসা, অৰিযা, অনৰিযা, দেৱা, মনুস্সা, ৱিনিপাতিকাতি সত্তাধিকৰণৱসেন পৱত্তা সত্তৱিধা অট্ঠৱীসতিৱিধা ৱা, দসহি দিসাহি দিসাধিকৰণৱসেন পৱত্তা দসৱিধা চ, একেকায ৱা দিসায সত্তাদিইত্থাদিঅৱেৰাদিভেদেন অসীতাধিকচতুসতপ্পভেদা চ ওধিসোফৰণা ৱেদিতব্বা. মেত্তং ভাৱেন্তস্সাতি মেত্তাঝানং ভাৱেন্তস্স. ত্ৱং এতস্স কুদ্ধোতিআদি পচ্চৱেক্খণাৱিধিদস্সনং. অপ্পটিচ্ছিতপহেণকং ৱিযাতি অসম্পটিচ্ছিতপণ্ণাকাৰং ৱিয. পটিসঙ্খানেতি ৱীমংসাযং. ৱত্তনিঅটৱিযং অত্তগুত্তত্থেৰসদিসে.

১৮. অট্ঠমে কুসলধম্মসম্পটিপত্তিযা পট্ঠপনসভাৱতায তপ্পটিপক্খানং ৱিসোসনসভাৱতায চ আৰম্ভধাতুআদিতো পৱত্তৱীৰিযন্তি আহ – ‘‘পঠমাৰম্ভৱীৰিয’’ন্তি. যস্মা পঠমাৰম্ভমত্তস্স কোসজ্জৱিধমনং থামগমনঞ্চ নত্থি, তস্মা ৱুত্তং – ‘‘কোসজ্জতো নিক্খন্তত্তা ততো বলৱতৰ’’ন্তি. যস্মা পন অপৰাপৰুপ্পত্তিযা লদ্ধাসেৱনং উপৰূপৰি ৱিসেসং আৱহন্তং অতিৱিয থামগতমেৱ হোতি, তস্মা ৱুত্তং – ‘‘পৰং পৰং ঠানং অক্কমনতো ততোপি বলৱতৰ’’ন্তি. পনূদনাযাতি নীহৰণায. যথা মহতো পলিঘস্স উগ্ঘাটকজনস্স মহন্তো উস্সাহো ইচ্ছিতব্বো, এৱমিধাপীতি ‘‘নিক্কমো চেতসো পলিঘুগ্ঘাটনাযা’’তি ৱুত্তং. মহাপৰক্কমো এৱ পৰেন কতং বন্ধনং ছিন্দেয্য, এৱমিধাপীতি ৱুত্তং – ‘‘পৰক্কমো চেতসো বন্ধনচ্ছেদনাযা’’তি.

আৰদ্ধং সংসাধিতং পৰিপূৰিতং ৱীৰিযং এতস্সাতি আৰদ্ধৱীৰিযো, নিপ্ফন্নৱীৰিযো, আৰদ্ধং পট্ঠপিতং ৱীৰিযং এতস্সাতি আৰদ্ধৱীৰিযো. ৱীৰিযাৰম্ভপ্পসুতোতি আহ – ‘‘আৰদ্ধৱীৰিযস্সাতি পৰিপুণ্ণৱীৰিযস্সচেৱ পগ্গহিতৱীৰিযস্স চা’’তি. চতুদোসাপগতন্তি অতিলীনতাদীহি চতূহি দোসেহি অপগতং. চতুদোসাপগতত্তমেৱ ৱিভাৱেতি ‘‘ন চ অতিলীন’’ন্তিআদিনা. অতিলীনঞ্হি ভাৱনাচিত্তং কোসজ্জপক্খিকং সিযা, অতিপগ্গহিতঞ্চ উদ্ধচ্চপক্খিকং. ভাৱনাৱীথিং অনজ্ঝোগাহেত্ৱা সঙ্কোচাপত্তি অতিলীনতা. অজ্ঝোগাহেত্ৱা অন্তোসঙ্কোচো অজ্ঝত্তং সংখিত্ততা. অতিপগ্গহিততা অচ্চাৰদ্ধৱীৰিযতা. বহিদ্ধা ৱিক্খিত্ততা বহিৱিসটৱিতক্কানুধাৱনা. তদেতং ৱীৰিযং চঙ্কমাদিকাযিকপ্পযোগাৱহং কাযিকং, তদঞ্ঞং চেতসিকং. ৰত্তিদিৱস্স পঞ্চ কোট্ঠাসেতি পুব্বণ্হসাযন্হপঠমমজ্ঝিমপচ্ছিমযামসঙ্খাতে পঞ্চ কোট্ঠাসে. তদুভযম্পীতি কাযিকং চেতসিকঞ্চ ৱীৰিযং. মিলক্খতিস্সত্থেৰস্স মহাসীৱত্থেৰস্স চ ৱত্থু হেট্ঠা দস্সিতমেৱ.

পীতিমল্লকত্থেৰস্স ৱত্থু পন এৱং ৱেদিতব্বং. সো কিৰ গিহিকালে মল্লযুদ্ধায আহিণ্ডন্তো তীসু ৰজ্জেসু পটাকং গহেত্ৱা তম্বপণ্ণিদীপং আগম্ম ৰাজানং দিস্ৱা ৰঞ্ঞা কতানুগ্গহো একদিৱসং কিলঞ্চকাসনসালাদ্ৱাৰেন গচ্ছন্তো ‘‘ৰূপং, ভিক্খৱে, ন তুম্হাকং, তং পজহথ, তং ৱো পহীনং দীঘৰত্তং হিতায সুখায ভৱিস্সতী’’তি (সং. নি. ৩.৩৩-৩৪; ৪.১০২; ম. নি. ১.২৪৭) নতুম্হাকৱগ্গং সুত্ৱা চিন্তেসি – ‘‘নেৱ কিৰ ৰূপং অত্তনো, ন ৱেদনা’’তি. সো তংযেৱ অঙ্কুসং কত্ৱা নিক্খমিত্ৱা মহাৱিহাৰং গন্ত্ৱা পব্বজ্জং যাচিত্ৱা পব্বজিতো উপসম্পন্নো দ্ৱেমাতিকা পগুণং কত্ৱা তিংস ভিক্খূ গহেত্ৱা অৱৰৱালিযঅঙ্গণং গন্ত্ৱা সমণধম্মং অকাসি. পাদেসু অৱহন্তেসু জণ্ণুকেহি চঙ্কমতি. তমেনং ৰত্তিং একো মিগলুদ্দকো ‘‘মিগো’’তি মঞ্ঞমানো পহৰি, সত্তি ৱিনিৱিজ্ঝিত্ৱা গতা. সো তং সত্তিং হৰাপেত্ৱা পহাৰমুখানি তিণৱট্টিযা পূৰাপেত্ৱা পাসাণপিট্ঠিযং অত্তানং নিসীদাপেত্ৱা ওকাসং কাৰেত্ৱা ৱিপস্সনং ৱড্ঢেত্ৱা সহ পটিসম্ভিদাহি অৰহত্তং পত্ৱা উক্কাসিতসদ্দেন আগতানং ভিক্খূনং ব্যাকৰিত্ৱা ইমং উদানং উদানেসি –

‘‘ভাসিতং বুদ্ধসেট্ঠস্স, সব্বলোকগ্গৱাদিনো;

ন তুম্হাকং ইদং ৰূপং, তং জহেয্যাথ ভিক্খৱো. (দী. নি. অট্ঠ. ২.৩৭৩; ম. নি. অট্ঠ. ১.১০৬);

‘‘অনিচ্চা ৱত সঙ্খাৰা, উপ্পাদৱযধম্মিনো;

উপ্পজ্জিত্ৱা নিৰুজ্ঝন্তি, তেসং ৱূপসমো সুখো’’তি. (দী. নি. অট্ঠ. ২.৩৭৩; ম. নি. অট্ঠ. ১.১০৬; থেৰগা. ১১৬৮);

কুটুম্বিযপুত্ততিস্সত্থেৰস্সপি ৱত্থু এৱং ৱেদিতব্বং. সাৱত্থিযং কিৰ তিস্সো নাম কুটুম্বিযপুত্তো চত্তালীস হিৰঞ্ঞকোটিযো পহায পব্বজিত্ৱা অগামকে অৰঞ্ঞে ৱিহৰতি, তস্স কনিট্ঠভাতুভৰিযা ‘‘গচ্ছথ, নং জীৱিতা ৱোৰোপেথা’’তি পঞ্চসতে চোৰে পেসেসি, তে গন্ত্ৱা থেৰং পৰিৱাৰেত্ৱা নিসীদিংসু. থেৰো আহ – ‘‘কস্মা আগতত্থ উপাসকা’’তি? তং জীৱিতা ৱোৰোপেস্সামাতি. পাটিভোগং মে উপাসকা গহেত্ৱা অজ্জেকৰত্তিং জীৱিতং দেথাতি. কো তে, সমণ, ইমস্মিং ঠানে পাটিভোগো ভৱিস্সতীতি? থেৰো মহন্তং পাসাণং গহেত্ৱা ঊৰুট্ঠীনি ভিন্দিত্ৱা ‘‘ৱট্টতি উপাসকা পাটিভোগো’’তি আহ. তে অপক্কমিত্ৱা চঙ্কমনসীসে অগ্গিং কত্ৱা নিপজ্জিংসু. থেৰস্স ৱেদনং ৱিক্খম্ভেত্ৱা সীলং পচ্চৱেক্খতো পৰিসুদ্ধসীলং নিস্সায পীতিপামোজ্জং উপ্পজ্জি. ততো অনুক্কমেন ৱিপস্সনং ৱড্ঢেন্তো তিযামৰত্তিং সমণধম্মং কত্ৱা অৰুণুগ্গমনে অৰহত্তং পত্তো ইমং উদানং উদানেসি –

‘‘উভো পাদানি ভিন্দিত্ৱা, সঞ্ঞপেস্সামি ৱো অহং;

অট্টিযামি হৰাযামি, সৰাগমৰণং অহং.

‘‘এৱাহং চিন্তযিত্ৱান, যথাভূতং ৱিপস্সিসং;

সম্পত্তে অৰুণুগ্গম্হি, অৰহত্তং অপাপুণি’’ন্তি. (ৱিসুদ্ধি. ১.২০; দী. নি. অট্ঠ. ২.৩৭৩; ম. নি. অট্ঠ. ১.১০৬);

অতিভোজনে নিমিত্তগ্গাহোতি অতিভোজনে থিনমিদ্ধস্স নিমিত্তগ্গাহো, ‘‘এত্তকে ভুত্তে তং ভোজনং থিনমিদ্ধস্স কাৰণং হোতি, এত্তকে ন হোতী’’তি থিনমিদ্ধস্স কাৰণাকাৰণগ্গাহো হোতীতি অত্থো. ব্যতিৰেকৱসেন চেতং ৱুত্তং, তস্মা এত্তকে ভুত্তে তং ভোজনং থিনমিদ্ধস্স কাৰণং ন হোতীতি ভোজনে মত্তঞ্ঞুতাৱ অত্থতো দস্সিতাতি দট্ঠব্বং. তেনাহ – ‘‘চতুপঞ্চ…পে… তং ন হোতী’’তি. দিৱা সূৰিযালোকন্তি দিৱা গহিতনিমিত্তং সূৰিযালোকং ৰত্তিযং মনসিকৰোন্তস্সপীতি এৱমেত্থ অত্থো ৱেদিতব্বো. ধুতঙ্গানং ৱীৰিযনিস্সিতত্তা ৱুত্তং – ‘‘ধুতঙ্গনিস্সিতসপ্পাযকথাযপী’’তি.

১৯. নৱমে ঝানেন ৱা ৱিপস্সনায ৱা ৱূপসমিতচিত্তস্সাতি ঝানেন ৱা ৱিপস্সনায ৱা অৱূপসমকৰকিলেসৱিগমনেন ৱূপসমিতচিত্তস্স. কুক্কুচ্চম্পি কতাকতানুসোচনৱসেন পৱত্তমানং চেতসো অৱূপসমাৱহতায উদ্ধচ্চেন সমানলক্খণন্তি উভযস্স পহানকাৰণং অভিন্নং কত্ৱা ৱুত্তং. বহুস্সুতস্স গন্থতো অত্থতো চ সুত্তাদীনি ৱিচাৰেন্তস্স তব্বহুলৱিহাৰিনো অত্থৱেদাদিপ্পটিলাভসম্ভৱতো ৱিক্খেপো ন হোতি. যথা ৱিধিপ্পটিপত্তিযা যথানুৰূপপত্তিকাৰপ্পৱত্তিযা চ ৱিক্খেপো চ কতাকতানুসোচনঞ্চ ন হোতীতি ‘‘বাহুসচ্চেনপি উদ্ধচ্চকুক্কুচ্চং পহীযতী’’তি আহ. যদগ্গেন বাহুসচ্চেন উদ্ধচ্চকুক্কুচ্চং পহীযতি, তদগ্গেন পৰিপুচ্ছকতাৱিনযপ্পকতঞ্ঞুতাহিপি তং পহীযতীতি দট্ঠব্বং. ৱুদ্ধসেৱিতা চ ৱুদ্ধসীলিতং আৱহতীতি চেতসো ৱূপসমকৰত্তা ‘‘উদ্ধচ্চকুক্কুচ্চপ্পহানকাৰী’’তি ৱুত্তং, ৱুদ্ধতং পন অনপেক্খিত্ৱা কুক্কুচ্চৱিনোদকা ৱিনযধৰা কল্যাণমিত্তাতি ৱুত্তাতি দট্ঠব্বং. ৱিক্খেপো চ পব্বজিতানং যেভুয্যেন কুক্কুচ্চহেতুকো হোতীতি ‘‘কপ্পিযাকপ্পিযপৰিপুচ্ছাবহুলস্সা’’তিআদিনা ৱিনযনযেনেৱ পৰিপুচ্ছকতাদযো নিদ্দিট্ঠা.

২০. দসমে বহুস্সুতানং ধম্মসভাৱাৱবোধসম্ভৱতো ৱিচিকিচ্ছা অনৱকাসা এৱাতি আহ – ‘‘বাহুসচ্চেনপি…পে… ৱিচিকিচ্ছা পহীযতী’’তি. কামং বাহুসচ্চপৰিপুচ্ছকতাহি সব্বাপি অট্ঠৱত্থুকা ৱিচিকিচ্ছা পহীযতি, তথাপি ৰতনত্তযৱিচিকিচ্ছামূলিকা সেসৱিচিকিচ্ছাতি আহ – ‘‘তীণি ৰতনানি আৰব্ভ পৰিপুচ্ছাবহুলস্সপী’’তি. ৰতনত্তযগুণাৱবোধেহি ‘‘সত্থৰি কঙ্খতী’’তিআদিৱিচিকিচ্ছায অসম্ভৱোতি. ৱিনযে পকতঞ্ঞুতা ‘‘সিক্খায কঙ্খতী’’তি (ধ. স. ১০০৮; ৱিভ. ৯১৫) ৱুত্তায ৱিচিকিচ্ছায পহানং কৰোতীতি আহ – ‘‘ৱিনযে চিণ্ণৱসীভাৱস্সপী’’তি. ওকপ্পনিযসদ্ধাসঙ্খাতঅধিমোক্খবহুলস্সাতি সদ্ধেয্যৱত্থুনো অনুপ্পৱিসনসদ্ধাসঙ্খাতঅধিমোক্খেন অধিমুচ্চনবহুলস্স. অধিমুচ্চনঞ্চ অধিমোক্খুপ্পাদনমেৱাতি দট্ঠব্বং. সদ্ধায ৱা তংনিন্নপোণতা অধিমুত্তি অধিমোক্খো. নীৱৰণানং পচ্চযস্স চেৱ পচ্চযঘাতস্স চ ৱিভাৱিতত্তা ৱুত্তং – ‘‘ৱট্টৱিৱট্টং কথিত’’ন্তি.

নীৱৰণপ্পহানৱগ্গৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.