১. ৰূপাদিৱগ্গৱণ্ণনা

নিদানৱণ্ণনা

ৱিভাগৱন্তানং সভাৱৱিভাৱনং ৱিভাগদস্সনৱসেনেৱ হোতীতি পঠমং তাৱ নিপাতসুত্তৱসেন ৱিভাগং দস্সেতুং ‘‘তত্থ অঙ্গুত্তৰাগমো নামা’’তিআদিমাহ. তত্থ তত্থাতি ‘‘অঙ্গুত্তৰাগমস্স অত্থং পকাসযিস্সামী’’তি যদিদং ৱুত্তং, তস্মিং ৱচনে, ‘‘যস্স অত্থং পকাসযিস্সামী’’তি পটিঞ্ঞাতং, সো অঙ্গুত্তৰাগমো নাম নিপাতসুত্তৱসেন এৱং ৱিভাগোতি অত্থো. অথ ৱা তত্থাতি ‘‘অঙ্গুত্তৰনিস্সিতং অত্থ’’ন্তি এতস্মিং ৱচনে যো অঙ্গুত্তৰাগমো ৱুত্তো, সো নিপাতসুত্তাদিৱসেন এদিসোতি অত্থো.

ইদানি তং আদিতো পট্ঠায সংৱণ্ণিতুকামো অত্তনো সংৱণ্ণনায পঠমমহাসঙ্গীতিযং নিক্খিত্তানুক্কমেন পৱত্তভাৱদস্সনত্থং ‘‘তস্স নিপাতেসু…পে… ৱুত্তং নিদানমাদী’’তিআদিমাহ. তত্থ যথাপচ্চযং তত্থ তত্থ দেসিতত্তা পঞ্ঞত্তত্তা চ ৱিপ্পকিণ্ণানং ধম্মৱিনযানং সঙ্গহেত্ৱা গাযনং কথনং সঙ্গীতি. এতেন তংতংসিক্খাপদানং সুত্তানঞ্চ আদিপৰিযোসানেসু অন্তৰন্তৰা চ সম্বন্ধৱসেন ঠপিতং সঙ্গীতিকাৰৱচনং সঙ্গহিতং হোতি. সঙ্গীযমানস্স অত্থস্স মহন্ততায পূজনীযতায চ মহতী সঙ্গীতি মহাসঙ্গীতি, পঠমা মহাসঙ্গীতি পঠমমহাসঙ্গীতি, তস্সা পৱত্তিকালো পঠমমহাসঙ্গীতিকালো, তস্মিং পঠমমহাসঙ্গীতিকালে. নিদদাতি দেসনং দেসকালাদিৱসেন অৱিদিতং ৱিদিতং কত্ৱা নিদস্সেতীতি নিদানং. যো লোকিযেহি উপোগ্ঘাতোতি ৱুচ্চতি, স্ৱাযমেত্থ ‘‘এৱং মে সুত’’ন্তিআদিকো গন্থো ৱেদিতব্বো. ন ‘‘সনিদানাহং, ভিক্খৱে, ধম্মং দেসেমী’’তিআদীসু (অ. নি. ৩.১২৬) ৱিয অজ্ঝাসযাদিদেসনুপ্পত্তিহেতু. তেনেৱাহ – ‘‘এৱং মে সুতন্তিআদিকং আযস্মতা আনন্দেন পঠমমহাসঙ্গীতিকালে ৱুত্তং নিদানমাদী’’তি.

১. ‘‘সা পনেসা’’তিআদিনা বাহিৰনিদানে ৱত্তব্বং অতিদিসিত্ৱা ইদানি অব্ভন্তৰনিদানং আদিতো পট্ঠায সংৱণ্ণিতুং ‘‘যং পনেত’’ন্তি ৱুত্তং. তত্থ যস্মা সংৱণ্ণনং কৰোন্তেন সংৱণ্ণেতব্বে ধম্মে পদানি পদৱিভাগং তদত্থঞ্চ দস্সেত্ৱা ততো পৰং পিণ্ডত্থাদিনিদস্সনৱসেন চ সংৱণ্ণনা কাতব্বা, তস্মা পদানি তাৱ দস্সেন্তো ‘‘এৱন্তি নিপাতপদ’’ন্তিআদিমাহ. তত্থ পদৱিভাগোতি পদানং ৱিসেসো, ন পদৱিগ্গহো. অথ ৱা পদানি চ পদৱিভাগো চ পদৱিভাগো, পদৱিগ্গহো চ পদৱিভাগো চ পদৱিভাগোতি ৱা একসেসৱসেন পদপদৱিগ্গহা পদৱিভাগসদ্দেন ৱুত্তাতি ৱেদিতব্বং. তত্থ পদৱিগ্গহো ‘‘জেতস্স ৱনং জেতৱন’’ন্তিআদিনা সমাসপদেসু দট্ঠব্বো.

অত্থতোতি পদত্থতো. তং পন পদত্থং অত্থুদ্ধাৰক্কমেন পঠমং এৱং-সদ্দস্স দস্সেন্তো ‘‘এৱং-সদ্দো তাৱা’’তিআদিমাহ. অৱধাৰণাদীতি এত্থ আদি-সদ্দেন ইদমত্থপুচ্ছাপৰিমাণাদিঅত্থানং সঙ্গহো দট্ঠব্বো. তথা হি ‘‘এৱংগতানি পুথুসিপ্পাযতনানি, এৱমাদীনী’’তিআদীসু ইদং-সদ্দস্স অত্থে এৱং-সদ্দো. গত-সদ্দো হি পকাৰপৰিযাযো, তথা ৱিধাকাৰ-সদ্দা চ. তথা হি ৱিধযুত্তগতসদ্দে লোকিযা পকাৰত্থে ৱদন্তি. ‘‘এৱং সু তে সুন্হাতা সুৱিলিত্তা কপ্পিতকেসমস্সূ আমুক্কমণিকুণ্ডলাভৰণা ওদাতৱত্থৱসনা পঞ্চহি কামগুণেহি সমপ্পিতা সমঙ্গীভূতা পৰিচাৰেন্তি সেয্যথাপি ত্ৱং এতৰহি সাচৰিযকোতি. নো হিদং, ভো গোতমা’’তিআদীসু (দী. নি. ১.২৮৬) পুচ্ছাযং. ‘‘এৱং লহুপৰিৱত্তং (অ. নি. ১.৪৮), এৱমাযুপৰিযন্তো’’তি (দী. নি. ১.২৪৪; পাৰা. ১২) চ আদীসু পৰিমাণে.

ননু চ ‘‘এৱং সু তে সুন্হাতা সুৱিলিত্তা এৱমাযুপৰিযন্তো’’তি এত্থ এৱং-সদ্দেন পুচ্ছনাকাৰপৰিমাণাকাৰানং ৱুত্তত্তা আকাৰত্থো এৱ এৱং-সদ্দোতি? ন, ৱিসেসসব্ভাৱতো. আকাৰমত্তৱাচকো হি এৱং-সদ্দো আকাৰত্থোতি অধিপ্পেতো যথা ‘‘এৱং ব্যাখো’’তিআদীসু (ম. নি. ১.২৩৪; পাচি. ৪১৭; চূড়ৱ. ৬৫), ন পন আকাৰৱিসেসৱাচকো. এৱঞ্চ কত্ৱা ‘‘এৱং জাতেন মচ্চেনা’’তিআদীনি (ধ. প. ৫৩) উপমাদিউদাহৰণানি উপপন্নানি হোন্তি. তথা হি ‘‘যথা হি…পে… বহু’’ন্তি (ধ. প. ৫৩) এত্থ পুপ্ফৰাসিট্ঠানিযতো মনুস্সূপপত্তিসপ্পুৰিসূপনিস্সযসদ্ধম্মস্সৱনযোনিসোমনসিকাৰভোগসম্পত্তি- আদিদানাদিপুঞ্ঞকিৰিযাহেতুসমুদাযতো সোভাসুগন্ধতাদিগুণযোগতো মালাগুণসদিসিযো পহূতা পুঞ্ঞকিৰিযা মৰিতব্বসভাৱতায মচ্চেন সত্তেন কত্তব্বাতি জোতিতত্তা পুপ্ফৰাসিমালাগুণাৱ উপমা. তেসং উপমাকাৰো যথা-সদ্দেন অনিযমতো ৱুত্তোতি ‘‘এৱং-সদ্দো উপমাকাৰনিগমনত্থো’’তি ৱত্তুং যুত্তং, সো পন উপমাকাৰো নিযমিযমানো অত্থতো উপমাৱ হোতীতি আহ – ‘‘উপমাযং আগতো’’তি. তথা ‘‘এৱং ইমিনা আকাৰেন অভিক্কমিতব্ব’’ন্তিআদিনা উপদিসিযমানায সমণসাৰুপ্পায আকপ্পসম্পত্তিযা যো তত্থ উপদিসনাকাৰো, সো অত্থতো উপদেসো এৱাতি ৱুত্তং – ‘‘এৱং তে…পে… উপদেসে’’তি. তথা এৱমেতং ভগৱা, এৱমেতং সুগতাতি এত্থ ভগৱতা যথাৱুত্তমত্থং অৱিপৰীততো জানন্তেহি কতং তত্থ সংৱিজ্জমানগুণানং পকাৰেহি হংসনং উদগ্গতাকৰণং সম্পহংসনং, যো তত্থ সম্পহংসনাকাৰোতি যোজেতব্বং.

এৱমেৱং পনাযন্তি এত্থ গৰহণাকাৰোতি যোজেতব্বং, সো চ গৰহণাকাৰো ‘‘ৱসলী’’তিআদিখুংসনসদ্দসন্নিধানতো ইধ এৱং-সদ্দেন পকাসিতোতি ৱিঞ্ঞাযতি. যথা চেত্থ, এৱং উপমাকাৰাদযোপি উপমাদিৱসেন ৱুত্তানং পুপ্ফৰাসিআদিসদ্দানং সন্নিধানতোতি দট্ঠব্বং. এৱং, ভন্তেতি খোতিআদীসু পন ধম্মস্স সাধুকং সৱনমনসিকাৰেন নিযোজিতেহি ভিক্খূহি অত্তনো তত্থ ঠিতভাৱস্স পটিজাননৱসেন ৱুত্তত্তা এত্থ এৱং-সদ্দো ৱচনসম্পটিচ্ছনত্থো ৱুত্তো, তেন ‘‘এৱং, ভন্তে, সাধু ভন্তে, সুট্ঠু ভন্তে’’তি ৱুত্তং হোতি. এৱঞ্চ ৱদেহীতি ‘‘যথাহং ৱদামি, এৱং সমণং আনন্দং ৱদেহী’’তি ৱদনাকাৰো ইদানি ৱত্তব্বো এৱং-সদ্দেন নিদস্সীযতীতি নিদস্সনত্থো ৱুত্তো. এৱং নোতি এত্থাপি তেসং যথাৱুত্তধম্মানং অহিতদুক্খাৱহভাৱে সন্নিট্ঠানজননত্থং অনুমতিগ্গহণৱসেন ‘‘নো ৱা, কথং ৱো এত্থ হোতী’’তি পুচ্ছায কতায ‘‘এৱং নো এত্থ হোতী’’তি ৱুত্তত্তা তদাকাৰসন্নিট্ঠানং এৱং-সদ্দেন ৱিভাৱিতন্তি ৱিঞ্ঞাযতি. সো পন তেসং ধম্মানং অহিতায দুক্খায সংৱত্তনাকাৰো নিযমিযমানো অৱধাৰণত্থো হোতীতি আহ – ‘‘এৱং নো এত্থ হোতীতিআদীসু অৱধাৰণে’’তি.

নানানযনিপুণন্তি একত্তনানত্তঅব্যাপাৰএৱংধম্মতাসঙ্খাতা, নন্দিযাৱট্টতিপুক্খলসীহৱিক্কীড়িতঅঙ্কুসদিসালোচনসঙ্খাতা ৱা আধাৰাদিভেদৱসেন নানাৱিধা নযা নানানযা. নযা ৱা পাড়িগতিযো, তা চ পঞ্ঞত্তিআদিৱসেন সংকিলেসভাগিযাদিলোকিযাদিতদুভযৱোমিস্সকতাদিৱসেন কুসলাদিৱসেন খন্ধাদিৱসেন সঙ্গহাদিৱসেন সমযৱিমুত্তাদিৱসেন পধানাদিৱসেন কুসলমূলাদিৱসেন তিকপট্ঠানাদিৱসেন চ নানপ্পকাৰাতি নানানযা, তেহি নিপুণং সণ্হং সুখুমন্তি নানানযনিপুণং. আসযোৱ অজ্ঝাসযো, তে চ সস্সতাদিভেদেন তত্থ চ অপ্পৰজক্খতাদিভেদেন চ অনেকে, অত্তজ্ঝাসযাদযো এৱ ৱা সমুট্ঠানং উপ্পত্তিহেতু এতস্সাতি অনেকজ্ঝাসযসমুট্ঠানং. অত্থব্যঞ্জনসম্পন্নন্তি অত্থব্যঞ্জনপৰিপুণ্ণং উপনেতব্বাভাৱতো. সঙ্কাসনপকাসনৱিৱৰণৱিভজনউত্তানীকৰণপঞ্ঞত্তিৱসেন ছহি অত্থপদেহি অক্খৰপদব্যঞ্জনাকাৰনিৰুত্তিনিদ্দেসৱসেন ছহি ব্যঞ্জনপদেহি চ সমন্নাগতন্তি ৱা অত্থো দট্ঠব্বো.

ৱিৱিধপাটিহাৰিযন্তি এত্থ পাটিহাৰিযপদস্স ৱচনত্থং ‘‘পটিপক্খহৰণতো ৰাগাদিকিলেসাপনযনতো চ পাটিহাৰিয’’ন্তি ৱদন্তি. ভগৱতো পন পটিপক্খা ৰাগাদযো ন সন্তি, যে হৰিতব্বা. পুথুজ্জনানম্পি ৱিগতূপক্কিলেসে অট্ঠগুণসমন্নাগতে চিত্তে হতপটিপক্খে ইদ্ধিৱিধং পৱত্ততি, তস্মা তত্থ পৱত্তৱোহাৰেন চ ন সক্কা ইধ ‘‘পাটিহাৰিয’’ন্তি ৱত্থুং. সচে পন মহাকাৰুণিকস্স ভগৱতো ৱেনেয্যগতা চ কিলেসা পটিপক্খা, তেসং হৰণতো ‘‘পাটিহাৰিয’’ন্তি ৱুত্তং, এৱং সতি যুত্তমেতং. অথ ৱা ভগৱতো চ সাসনস্স চ পটিপক্খা তিত্থিযা, তেসং হৰণতো পাটিহাৰিযং. তে হি দিট্ঠিহৰণৱসেন চ দিট্ঠিপ্পকাসনে অসমত্থভাৱেন চ ইদ্ধিআদেসনানুসাসনীহি হৰিতা অপনীতা হোন্তীতি. ‘‘পটী’’তি ৱা অযং সদ্দো ‘‘পচ্ছা’’তি এতস্স অত্থং বোধেতি ‘‘তস্মিং পটিপৱিট্ঠম্হি, অঞ্ঞো আগঞ্ছি ব্ৰাহ্মণো’’তিআদীসু (সু. নি. ৯৮৫; চূড়নি. পাৰাযনৱগ্গো, ৱত্থুগাথা ৪) ৱিয, তস্মা সমাহিতে চিত্তে ৱিগতূপক্কিলেসে কতকিচ্চেন পচ্ছা হৰিতব্বং পৱত্তেতব্বন্তি পটিহাৰিযং, অত্তনো ৱা উপক্কিলেসেসু চতুত্থজ্ঝানমগ্গেহি হৰিতেসু পচ্ছা হৰণং পটিহাৰিযং, ইদ্ধিআদেসনানুসাসনিযো চ ৱিগতূপক্কিলেসেন কতকিচ্চেন চ সত্তহিতত্থং পুন পৱত্তেতব্বা, হৰিতেসু চ অত্তনো উপক্কিলেসেসু পৰসত্তানং উপক্কিলেসহৰণানি হোন্তীতি পটিহাৰিযানি ভৱন্তি. পটিহাৰিযমেৱ পাটিহাৰিযং, পটিহাৰিযে ৱা ইদ্ধিআদেসনানুসাসনিসমুদাযে ভৱং একমেকং পাটিহাৰিযন্তি ৱুচ্চতি. পটিহাৰিযং ৱা চতুত্থজ্ঝানং মগ্গো চ পটিপক্খহৰণতো, তত্থ জাতং, তস্মিং ৱা নিমিত্তভূতে, ততো ৱা আগতন্তি পাটিহাৰিযং. তস্স পন ইদ্ধিআদিভেদেন ৱিসযভেদেন চ বহুৱিধস্স ভগৱতো দেসনাযং লব্ভমানত্তা আহ – ‘‘ৱিৱিধপাটিহাৰিয’’ন্তি.

ন অঞ্ঞথাতি ভগৱতো সম্মুখা সুতাকাৰতো ন অঞ্ঞথাতি অত্থো, ন পন ভগৱতো দেসিতাকাৰতো. অচিন্তেয্যানুভাৱা হি ভগৱতো দেসনা. এৱঞ্চ কত্ৱা ‘‘সব্বপ্পকাৰেন কো সমত্থো ৱিঞ্ঞাতু’’ন্তি ইদং ৱচনং সমত্থিতং ভৱতি, ধাৰণবলদস্সনঞ্চ ন ৱিৰুজ্ঝতি সুতাকাৰাৱিৰুজ্ঝনস্স অধিপ্পেতত্তা. ন হেত্থ অত্থন্তৰতাপৰিহাৰো দ্ৱিন্নং অত্থানং একৱিসযত্তা, ইতৰথা থেৰো ভগৱতো দেসনায সব্বথা পটিগ্গহণে সমত্থো অসমত্থো চাতি আপজ্জেয্যাতি.

‘‘যো পৰো ন হোতি, সো অত্তা’’তি এৱং ৱুত্তায নিযকজ্ঝত্তসঙ্খাতায সসন্ততিযং ৱত্তনতো তিৱিধোপি মে-সদ্দো কিঞ্চাপি একস্মিংযেৱ অত্থে দিস্সতি, কৰণসম্পদানসামিনিদ্দেসৱসেন পন ৱিজ্জমানভেদং সন্ধাযাহ – ‘‘মে-সদ্দো তীসু অত্থেসু দিস্সতী’’তি.

কিঞ্চাপি উপসগ্গো কিৰিযং ৱিসেসেতি, জোতকভাৱতো পন সতিপি তস্মিং সুত-সদ্দো এৱ তং তমত্থং ৱদতীতি অনুপসগ্গস্স সুত-সদ্দস্স অত্থুদ্ধাৰে সউপসগ্গস্স গহণং ন ৱিৰুজ্ঝতীতি দস্সেন্তো ‘‘সউপসগ্গো চ অনুপসগ্গো চা’’তি আহ. অস্সাতি সুতসদ্দস্স. কম্মভাৱসাধনানি ইধ সুতসদ্দে সম্ভৱন্তীতি ৱুত্তং – ‘‘উপধাৰিতন্তি ৱা উপধাৰণন্তি ৱা অত্থো’’তি. মযাতি অত্থে সতীতি যদা মে-সদ্দস্স কত্তুৱসেন কৰণনিদ্দেসো, তদাতি অত্থো. মমাতি অত্থে সতীতি যদা সম্বন্ধৱসেন সামিনিদ্দেসো, তদা.

সুতসদ্দসন্নিট্ঠানে পযুত্তেন এৱং-সদ্দেন সৱনকিৰিযাজোতকেন ভৱিতব্বন্তি ৱুত্তং – ‘‘এৱন্তি সোতৱিঞ্ঞাণাদিৱিঞ্ঞাণকিচ্চনিদস্সন’’ন্তি. আদি-সদ্দেন সম্পটিচ্ছনাদীনং সোতদ্ৱাৰিকৱিঞ্ঞাণানং তদভিনীহটানঞ্চ মনোদ্ৱাৰিকৱিঞ্ঞাণানং গহণং ৱেদিতব্বং. সব্বেসম্পি ৱাক্যানং এৱকাৰত্থসহিতত্তা ‘‘সুত’’ন্তি এতস্স সুতমেৱাতি অযমত্থো লব্ভতীতি আহ – ‘‘অস্সৱনভাৱপ্পটিক্খেপতো’’তি. এতেন অৱধাৰণেন নিযামতং দস্সেতি. যথা চ সুতং সুতমেৱাতি নিযামেতব্বং, তং সম্মা সুতং হোতীতি আহ – ‘‘অনূনাধিকাৱিপৰীতগ্গহণনিদস্সন’’ন্তি. অথ ৱা সদ্দন্তৰত্থাপোহনৱসেন সদ্দো অত্থং ৱদতীতি সুতন্তি অস্সুতং ন হোতীতি অযমেতস্স অত্থোতি ৱুত্তং – ‘‘অস্সৱনভাৱপ্পটিক্খেপতো’’তি. ইমিনা দিট্ঠাদিৱিনিৱত্তনং কৰোতি. ইদং ৱুত্তং হোতি – ন ইদং মযা দিট্ঠং, ন সযম্ভুঞাণেন সচ্ছিকতং, অথ খো সুতং, তঞ্চ সম্মদেৱাতি. তেনেৱাহ – ‘‘অনূনাধিকাৱিপৰীতগ্গহণনিদস্সন’’ন্তি. অৱধাৰণত্থে ৱা এৱং-সদ্দে অযমত্থযোজনা – ‘‘কৰীযতী’’তি তদপেক্খস্স সুত-সদ্দস্স অযমত্থো ৱুত্তো ‘‘অস্সৱনভাৱপ্পটিক্খেপতো’’তি. তেনেৱাহ – ‘‘অনূনাধিকাৱিপৰীতগ্গহণনিদস্সন’’ন্তি. সৱন-সদ্দো চেত্থ কম্মত্থো ৱেদিতব্বো ‘‘সুয্যতী’’তি.

এৱং সৱনহেতুসৱনৱিসেসৱসেন পদত্তযস্স একেন পকাৰেন অত্থযোজনং দস্সেত্ৱা ইদানি পকাৰন্তৰেহি তং দস্সেতুং – ‘‘তথা এৱ’’ন্তিআদি ৱুত্তং. তত্থ তস্সাতি যা সা ভগৱতো সম্মুখা ধম্মস্সৱনাকাৰেন পৱত্তা মনোদ্ৱাৰৱিঞ্ঞাণৱীথি, তস্সা. সা হি নানপ্পকাৰেন আৰম্মণে পৱত্তিতুং সমত্থা. তথা চ ৱুত্তং – ‘‘সোতদ্ৱাৰানুসাৰেনা’’তি. নানপ্পকাৰেনাতি ৱক্খমানানং অনেকৱিহিতানং ব্যঞ্জনত্থগ্গহণানং নানাকাৰেন. এতেন ইমিস্সা যোজনায আকাৰত্থো এৱং-সদ্দো গহিতোতি দীপেতি. পৱত্তিভাৱপ্পকাসনন্তি পৱত্তিযা অত্থিভাৱপ্পকাসনং. সুতন্তি ধম্মপ্পকাসনন্তি যস্মিং আৰম্মণে ৱুত্তপ্পকাৰা ৱিঞ্ঞাণৱীথি নানপ্পকাৰেন পৱত্তা, তস্স ধম্মত্তা ৱুত্তং, ন সুতসদ্দস্স ধম্মত্থত্তা. ৱুত্তস্সেৱত্থস্স পাকটীকৰণং ‘‘অযঞ্হেত্থা’’তিআদি. তত্থ ৱিঞ্ঞাণৱীথিযাতি কৰণত্থে কৰণৱচনং, মযাতি কত্তুঅত্থে.

এৱন্তি নিদ্দিসিতব্বপ্পকাসনন্তি নিদস্সনত্থং এৱং-সদ্দং গহেত্ৱা ৱুত্তং নিদস্সেতব্বস্স নিদস্সিতব্বত্তাভাৱাভাৱতো. তেন এৱং-সদ্দেন সকলম্পি সুত্তং পচ্চামট্ঠন্তি দস্সেতি. সুতসদ্দস্স কিৰিযাসদ্দত্তা সৱনকিৰিযায চ সাধাৰণৱিঞ্ঞাণপ্পবন্ধপ্পটিবদ্ধত্তা তত্থ চ পুগ্গলৱোহাৰোতি ৱুত্তং – ‘‘সুতন্তি পুগ্গলকিচ্চপ্পকাসন’’ন্তি. ন হি পুগ্গলৱোহাৰৰহিতে ধম্মপ্পবন্ধে সৱনকিৰিযা লব্ভতীতি.

যস্স চিত্তসন্তানস্সাতিআদিপি আকাৰত্থমেৱ এৱং-সদ্দং গহেত্ৱা পুৰিমযোজনায অঞ্ঞথা অত্থযোজনং দস্সেতুং ৱুত্তং. তত্থ আকাৰপঞ্ঞত্তীতি উপাদাপঞ্ঞত্তি এৱ ধম্মানং পৱত্তিআকাৰুপাদানৱসেন তথা ৱুত্তা. সুতন্তি ৱিসযনিদ্দেসোতি সোতব্বভূতো ধম্মো সৱনকিৰিযাকত্তুপুগ্গলস্স সৱনকিৰিযাৱসেন পৱত্তিট্ঠানন্তি কত্ৱা ৱুত্তং. চিত্তসন্তানৱিনিমুত্তস্স পৰমত্থতো কস্সচি কত্তুঅভাৱেপি সদ্দৱোহাৰেন বুদ্ধিপৰিকপ্পিতভেদৱচনিচ্ছায চিত্তসন্তানতো অঞ্ঞং ৱিয তংসমঙ্গিং কত্ৱা ৱুত্তং – ‘‘চিত্তসন্তানেন তংসমঙ্গীনো’’তি. সৱনকিৰিযাৱিসযোপি সোতব্বধম্মো সৱনকিৰিযাৱসেন পৱত্তচিত্তসন্তানস্স ইধ পৰমত্থতো কত্তুভাৱতো, সৱনৱসেন চিত্তপৱত্তিযা এৱ ৱা সৱনকিৰিযাভাৱতো তংকিৰিযাকত্তু চ ৱিসযো হোতীতি কত্ৱা ৱুত্তং – ‘‘তংসমঙ্গীনো কত্তুৱিসযে’’তি. সুতাকাৰস্স চ থেৰস্স সম্মানিচ্ছিতভাৱতো আহ – ‘‘গহণসন্নিট্ঠান’’ন্তি. এতেন ৱা অৱধাৰণত্থং এৱং-সদ্দং গহেত্ৱা অযমত্থযোজনা কতাতি দট্ঠব্বং.

পুব্বে সুতানং নানাৱিহিতানং সুত্তসঙ্খাতানং অত্থব্যঞ্জনানং উপধাৰিতৰূপস্স আকাৰস্স নিদস্সনস্স, অৱধাৰণস্স ৱা পকাসনসভাৱো এৱং-সদ্দোতি তদাকাৰাদিউপধাৰণস্স পুগ্গলপঞ্ঞত্তিযা উপাদানভূতধম্মপ্পবন্ধব্যাপাৰতায ৱুত্তং – ‘‘এৱন্তি পুগ্গলকিচ্চনিদ্দেসো’’তি. সৱনকিৰিযা পন পুগ্গলৱাদিনোপি ৱিঞ্ঞাণনিৰপেক্খা নত্থীতি ৱিসেসতো ৱিঞ্ঞাণব্যাপাৰোতি আহ – ‘‘সুতন্তি ৱিঞ্ঞাণকিচ্চনিদ্দেসো’’তি. মেতি সদ্দপ্পৱত্তিযা একন্তেনেৱ সত্তৱিসযত্তা ৱিঞ্ঞাণকিচ্চস্স চ তত্থেৱ সমোদহিতব্বতো ‘‘মেতি উভযকিচ্চযুত্তপুগ্গলনিদ্দেসো’’তি ৱুত্তং. অৱিজ্জমানপঞ্ঞত্তিৱিজ্জমানপঞ্ঞত্তিসভাৱা যথাক্কমং এৱংসদ্দসুতসদ্দানং অত্থাতি তে তথাৰূপপঞ্ঞত্তিউপাদানব্যাপাৰভাৱেন দস্সেন্তো আহ – ‘‘এৱন্তি পুগ্গলকিচ্চনিদ্দেসো, সুতন্তি ৱিঞ্ঞাণকিচ্চনিদ্দেসো’’তি. এত্থ চ কৰণকিৰিযাকত্তুকম্মৱিসেসপ্পকাসনৱসেন পুগ্গলব্যাপাৰৱিসযপুগ্গলব্যাপাৰনিদস্সনৱসেন গহণাকাৰগ্গাহকতব্বিসযৱিসেসনিদ্দেসৱসেন কত্তুকৰণব্যাপাৰকত্তুনিদ্দেসৱসেন চ দুতিযাদযো চতস্সো অত্থযোজনা দস্সিতাতি দট্ঠব্বং.

সব্বস্সপি সদ্দাধিগমনীযস্স অত্থস্স পঞ্ঞত্তিমুখেনেৱ পটিপজ্জিতব্বত্তা সব্বপঞ্ঞত্তীনঞ্চ ৱিজ্জমানাদিৱসেন ছসু পঞ্ঞত্তিভেদেসু অন্তোগধত্তা তেসু ‘‘এৱ’’ন্তিআদীনং পঞ্ঞত্তীনং সৰূপং নিদ্ধাৰেন্তো আহ – ‘‘এৱন্তি চ মেতি চা’’তিআদি. তত্থ এৱন্তি চ মেতি চ ৱুচ্চমানস্সত্থস্স আকাৰাদিনো ধম্মানং অসল্লক্খণভাৱতো অৱিজ্জমানপঞ্ঞত্তিভাৱোতি আহ – ‘‘সচ্চিকট্ঠপৰমত্থৱসেন অৱিজ্জমানপঞ্ঞত্তী’’তি. তত্থ সচ্চিকট্ঠপৰমত্থৱসেনাতি ভূতত্থউত্তমত্থৱসেন. ইদং ৱুত্তং হোতি – যো মাযামৰীচিআদযো ৱিয অভূতত্থো, অনুস্সৱাদীহি গহেতব্বো ৱিয অনুত্তমত্থো চ ন হোতি, সো ৰূপসদ্দাদিসভাৱো, ৰুপ্পনানুভৱনাদিসভাৱো ৱা অত্থো সচ্চিকট্ঠো পৰমত্থো চাতি ৱুচ্চতি, ন তথা ‘‘এৱং মে’’তিপদানং অত্থোতি. এতমেৱত্থং পাকটতৰং কাতুং ‘‘কিঞ্হেত্থ ত’’ন্তিআদি ৱুত্তং. সুতন্তি পন সদ্দাযতনং সন্ধাযাহ – ‘‘ৱিজ্জমানপঞ্ঞত্তী’’তি. তেনেৱ হি ‘‘যঞ্হি তং এত্থ সোতেন উপলদ্ধ’’ন্তি ৱুত্তং. ‘‘সোতদ্ৱাৰানুসাৰেন উপলদ্ধ’’ন্তি পন ৱুত্তে অত্থব্যঞ্জনাদি সব্বং লব্ভতি. তং তং উপাদায ৱত্তব্বতোতি সোতপথমাগতে ধম্মে উপাদায তেসং উপধাৰিতাকাৰাদিনো পচ্চামসনৱসেন এৱন্তি, সসন্ততিপৰিযাপন্নে খন্ধে উপাদায মেতি ৱত্তব্বত্তাতি অত্থো. দিট্ঠাদিসভাৱৰহিতে সদ্দাযতনে পৱত্তমানোপি সুতৱোহাৰো ‘‘দুতিযং ততিয’’ন্তিআদিকো ৱিয পঠমাদীনি দিট্ঠমুতৱিঞ্ঞাতে অপেক্খিত্ৱা পৱত্তোতি আহ – ‘‘দিট্ঠাদীনি উপনিধায ৱত্তব্বতো’’তি. অস্সুতং ন হোতীতি হি সুতন্তি পকাসিতো অযমত্থোতি.

অত্তনা পটিৱিদ্ধা সুত্তস্স পকাৰৱিসেসা এৱন্তি থেৰেন পচ্চামট্ঠাতি আহ – ‘‘অসম্মোহং দীপেতী’’তি. নানপ্পকাৰপ্পটিৱেধসমত্থো হোতীতি এতেন ৱক্খমানস্স সুত্তস্স নানপ্পকাৰতং দুপ্পটিৱিজ্ঝতঞ্চ দস্সেতি. সুতস্স অসম্মোসং দীপেতীতি সুতাকাৰস্স যাথাৱতো দস্সিযমানত্তা ৱুত্তং. অসম্মোহেনাতি সম্মোহাভাৱেন, পঞ্ঞায এৱ ৱা সৱনকালসম্ভূতায তদুত্তৰিকালপঞ্ঞাসিদ্ধি. এৱং অসম্মোসেনাতি এত্থাপি ৱত্তব্বং. ব্যঞ্জনানং পটিৱিজ্ঝিতব্বো আকাৰো নাতিগম্ভীৰো, যথাসুতধাৰণমেৱ তত্থ কৰণীযন্তি সতিযা ব্যাপাৰো অধিকো, পঞ্ঞা তত্থ গুণীভূতাতি ৱুত্তং – ‘‘পঞ্ঞাপুব্বঙ্গমাযা’’তিআদি ‘‘পঞ্ঞায পুব্বঙ্গমা’’তি কত্ৱা. পুব্বঙ্গমতা চেত্থ পধানভাৱো ‘‘মনোপুব্বঙ্গমা’’তিআদীসু (ধ. প. ১, ২) ৱিয, পুব্বঙ্গমতায ৱা চক্খুৱিঞ্ঞাণাদীসু আৱজ্জনাদীনং ৱিয অপ্পধানত্তে পঞ্ঞা পুব্বঙ্গমা এতিস্সাতি অযম্পি অত্থো যুজ্জতি, এৱং সতিপুব্বঙ্গমাযাতি এত্থাপি ৱুত্তনযানুসাৰেন যথাসম্ভৱমত্থো ৱেদিতব্বো. অত্থব্যঞ্জনসম্পন্নস্সাতি অত্থব্যঞ্জনপৰিপুণ্ণস্স, সঙ্কাসনপ্পকাসনৱিৱৰণৱিভজনউত্তানীকৰণপঞ্ঞত্তিৱসেন ছহি অত্থপদেহি অক্খৰপদব্যঞ্জনাকাৰনিৰুত্তিনিদ্দেসৱসেন ছহি ব্যঞ্জনপদেহি চ সমন্নাগতস্সাতি ৱা অত্থো দট্ঠব্বো.

যোনিসোমনসিকাৰং দীপেতি এৱং-সদ্দেন ৱুচ্চমানানং আকাৰনিদস্সনাৱধাৰণত্থানং অৱিপৰীতসদ্ধম্মৱিসযত্তাতি অধিপ্পাযো. অৱিক্খেপং দীপেতীতি ‘‘চিত্তপৰিযাদানং কত্থ ভাসিত’’ন্তিআদিপুচ্ছাৱসে পকৰণপ্পত্তস্স ৱক্খমানস্স সুত্তস্স সৱনং সমাধানমন্তৰেন ন সম্ভৱতীতি কত্ৱা ৱুত্তং. ৱিক্খিত্তচিত্তস্সাতিআদি তস্সেৱত্থস্স সমত্থনৱসেন ৱুত্তং. সব্বসম্পত্তিযাতি অত্থব্যঞ্জনদেসকপ্পযোজনাদিসম্পত্তিযা. অৱিপৰীতসদ্ধম্মৱিসযেহি ৱিয আকাৰনিদস্সনাৱধাৰণত্থেহি যোনিসোমনসিকাৰস্স, সদ্ধম্মস্সৱনেন ৱিয চ অৱিক্খেপস্স যথা যোনিসোমনসিকাৰেন ফলভূতেন অত্তসম্মাপণিধিপুব্বেকতপুঞ্ঞতানং সিদ্ধি ৱুত্তা তদৱিনাভাৱতো. এৱং অৱিক্খেপেন ফলভূতেন কাৰণভূতানং সদ্ধম্মস্সৱনসপ্পুৰিসূপনিস্সযানং সিদ্ধি দস্সেতব্বা সিযা অস্সুতৱতো সপ্পুৰিসূপনিস্সযৰহিতস্স চ তদভাৱতো. ন হি ৱিক্খিত্তচিত্তোতিআদিনা সমত্থনৱচনেন পন অৱিক্খেপেন কাৰণভূতেন সপ্পুৰিসূপনিস্সযেন চ ফলভূতস্স সদ্ধম্মস্সৱনস্স সিদ্ধি দস্সিতা. অযং পনেত্থ অধিপ্পাযো যুত্তো সিযা, সদ্ধম্মস্সৱনসপ্পুৰিসূপনিস্সযা ন একন্তেন অৱিক্খেপস্স কাৰণং বাহিৰঙ্গত্তা, অৱিক্খেপো পন সপ্পুৰিসূপনিস্সযো ৱিয সদ্ধম্মস্সৱনস্স একন্তকাৰণন্তি. এৱম্পি অৱিক্খেপেন সপ্পুৰিসূপনিস্সযসিদ্ধিজোতনা ন সমত্থিতাৱ. নো ন সমত্থিতা ৱিক্খিত্তচিত্তানং সপ্পুৰিসপযিৰুপাসনাভাৱস্স অত্থসিদ্ধত্তা. এত্থ চ পুৰিমং ফলেন কাৰণস্স সিদ্ধিদস্সনং নদীপূৰেন ৱিয উপৰি ৱুট্ঠিসব্ভাৱস্স, দুতিযং কাৰণেন ফলস্স সিদ্ধিদস্সনং দট্ঠব্বং একন্তৱস্সিনা ৱিয মেঘৱুট্ঠানেন ৱুট্ঠিপ্পৱত্তিযা.

ভগৱতো ৱচনস্স অত্থব্যঞ্জনপ্পভেদপৰিচ্ছেদৱসেন সকলসাসনসম্পত্তিওগাহনাকাৰো নিৰৱসেসপৰহিতপাৰিপূৰিতাকাৰণন্তি ৱুত্তং – ‘‘এৱং ভদ্দকো আকাৰো’’তি. যস্মা ন হোতীতি সম্বন্ধো. পচ্ছিমচক্কদ্ৱযসম্পত্তিন্তি অত্তসম্মাপণিধিপুব্বেকতপুঞ্ঞতাসঙ্খাতগুণদ্ৱযং. অপৰাপৰং ৱুত্তিযা চেত্থ চক্কভাৱো, চৰন্তি এতেহি সত্তা সম্পত্তিভৱেসূতি ৱা. যে সন্ধায ৱুত্তং – ‘‘চত্তাৰিমানি, ভিক্খৱে, চক্কানি, যেহি সমন্নাগতানং দেৱমনুস্সানং চতুচক্কং ৱত্ততী’’তিআদি (অ. নি. ৪.৩১). পুৰিমপচ্ছিমভাৱো চেত্থ দেসনাক্কমৱসেন দট্ঠব্বো. পচ্ছিমচক্কদ্ৱযসিদ্ধিযাতি পচ্ছিমচক্কদ্ৱযস্স অত্থিতায. সম্মাপণিহিতত্তো পুব্বে চ কতপুঞ্ঞো সুদ্ধাসযো হোতি তদসিদ্ধিহেতূনং কিলেসানং দূৰীভাৱতোতি আহ – ‘‘আসযসুদ্ধি সিদ্ধা হোতী’’তি. তথা হি ৱুত্তং – ‘‘সম্মাপণিহিতং চিত্তং, সেয্যসো নং ততো কৰে’’তি (ধ. প. ৪৩), ‘‘কতপুঞ্ঞোসি ত্ৱং, আনন্দ, পধানমনুযুঞ্জ, খিপ্পং হোহিসি অনাসৱো’’তি (দী. নি. ২.২০৭) চ. তেনেৱাহ – ‘‘আসযসুদ্ধিযা অধিগমব্যত্তিসিদ্ধী’’তি. পযোগসুদ্ধিযাতি যোনিসোমনসিকাৰপুব্বঙ্গমস্স ধম্মস্সৱনপ্পযোগস্স ৱিসদভাৱেন. তথা চাহ – ‘‘আগমব্যত্তিসিদ্ধী’’তি, সব্বস্স ৱা কাযৱচীপযোগস্স নিদ্দোসভাৱেন. পৰিসুদ্ধকাযৱচীপযোগো হি ৱিপ্পটিসাৰাভাৱতো অৱিক্খিত্তচিত্তো পৰিযত্তিযং ৱিসাৰদো হোতীতি.

নানপ্পকাৰপটিৱেধদীপকেনাতিআদিনা অত্থব্যঞ্জনেসু থেৰস্স এৱং-সদ্দসুত-সদ্দানং অসম্মোহদীপনতো চতুপ্পটিসম্ভিদাৱসেন অত্থযোজনং দস্সেতি. তত্থ সোতপ্পভেদপটিৱেধদীপকেনাতি এতেন অযং সুত-সদ্দো এৱং-সদ্দসন্নিধানতো, ৱক্খমানাপেক্খায ৱা সামঞ্ঞেনেৱ সোতব্বধম্মৱিসেসং আমসতীতি দস্সেতি. মনোদিট্ঠিকৰণানং পৰিযত্তিধম্মানং অনুপেক্খনসুপ্পটিৱেধা ৱিসেসতো মনসিকাৰপ্পটিবদ্ধাতি তে ৱুত্তনযেন যোনিসোমনসিকাৰদীপকেন এৱং-সদ্দেন যোজেত্ৱা, সৱনধাৰণৱচীপৰিচযা পৰিযত্তিধম্মা ৱিসেসেন সোতাৱধানপ্পটিবদ্ধাতি তে অৱিক্খেপদীপকেন সুত-সদ্দেন যোজেত্ৱা দস্সেন্তো সাসনসম্পত্তিযা ধম্মস্সৱনে উস্সাহং জনেতি. তত্থ ধম্মাতি পৰিযত্তিধম্মা. মনসা অনুপেক্খিতাতি ‘‘ইধ সীলং কথিতং, ইধ সমাধি, ইধ পঞ্ঞা, এত্তকা এত্থ অনুসন্ধযো’’তিআদিনা নযেন মনসা অনু অনু পেক্খিতা. দিট্ঠিযা সুপ্পটিৱিদ্ধাতি নিজ্ঝানক্খন্তি ভূতায, ঞাতপৰিঞ্ঞাসঙ্খাতায ৱা দিট্ঠিযা তত্থ তত্থ ৱুত্তৰূপাৰূপধম্মে ‘‘ইতি ৰূপং, এত্তকং ৰূপ’’ন্তিআদিনা সুট্ঠু ৱৱত্থপেত্ৱা পটিৱিদ্ধা.

সকলেন ৱচনেনাতি পুব্বে তীহি পদেহি ৱিসুং ৱিসুং যোজিতত্তা ৱুত্তং. অসপ্পুৰিসভূমিন্তি অকতঞ্ঞুতং, ‘‘ইধেকচ্চো পাপভিক্খু তথাগতপ্পৱেদিতং ধম্মৱিনযং পৰিযাপুণিত্ৱা অত্তনো দহতী’’তি (পাৰা. ১৯৫) এৱং ৱুত্তং অনৰিযৱোহাৰাৱত্থং. সা এৱ অনৰিযৱোহাৰাৱত্থা অসদ্ধম্মো. ননু চ আনন্দত্থেৰস্স ‘‘মমেদং ৱচন’’ন্তি অধিমানস্স, মহাকস্সপত্থেৰাদীনঞ্চ তদাসঙ্কায অভাৱতো অসপ্পুৰিসভূমিসমতিক্কমাদিৱচনং নিৰত্থকন্তি? নযিদমেৱং, ‘‘এৱং মে সুত’’ন্তি ৱদন্তেন অযম্পি অত্থো ৱিভাৱিতোতি দস্সনতো. কেচি পন ‘‘দেৱতানং পৰিৱিতক্কাপেক্খং তথাৱচনন্তি এদিসী চোদনা অনৱকাসা’’তি ৱদন্তি. তস্মিং কিৰ খণে একচ্চানং দেৱতানং এৱং চেতসো পৰিৱিতক্কো উদপাদি ‘‘ভগৱা পৰিনিব্বুতো, অযঞ্চ আযস্মা দেসনাকুসলো ইদানি ধম্মং দেসেতি, সক্যকুলপ্পসুতো তথাগতস্স ভাতা চূড়পিতুপুত্তো, কিং নু খো সযং সচ্ছিকতং ধম্মং দেসেতি, উদাহু ভগৱতো এৱ ৱচনং যথাসুত’’ন্তি, এৱং তদাসঙ্কিতপ্পকাৰতো অসপ্পুৰিসভূমিসমোক্কমাদিতো অতিক্কমাদি ৱিভাৱিতন্তি. অত্তনো অদহন্তোতি ‘‘মমেদ’’ন্তি অত্তনি অট্ঠপেন্তো. অপ্পেতীতি নিদস্সেতি. দিট্ঠধম্মিকসম্পৰাযিকপৰমত্থেসু যথাৰহং সত্তে নেতীতি নেত্তি, ধম্মোযেৱ নেত্তি ধম্মনেত্তি.

দড়্হতৰনিৱিট্ঠা ৱিচিকিচ্ছা কঙ্খা. নাতিসংসপ্পনং মতিভেদমত্তং ৱিমতি. অস্সদ্ধিযং ৱিনাসেতি ভগৱতা ভাসিতত্তা সম্মুখা চস্স পটিগ্গহিতত্তা খলিতদুৰুত্তাদিগ্গহণদোসাভাৱতো চ. এত্থ চ পঞ্চমাদযো তিস্সো অত্থযোজনা আকাৰাদিঅত্থেসু অগ্গহিতৱিসেসমেৱ এৱং-সদ্দং গহেত্ৱা দস্সিতা, ততো পৰা চতস্সো আকাৰত্থমেৱ এৱং-সদ্দং গহেত্ৱা ৱিভাৱিতা, পচ্ছিমা পন তিস্সো যথাক্কমং আকাৰত্থং নিদস্সনত্থং অৱধাৰণত্থঞ্চ এৱং-সদ্দং গহেত্ৱা যোজিতাতি দট্ঠব্বং.

এক-সদ্দো অঞ্ঞসেট্ঠঅসহাযসঙ্খাদীসু দিস্সতি. তথা হেস ‘‘সস্সতো অত্তা চ লোকো চ, ইদমেৱ সচ্চং মোঘমঞ্ঞন্তি ইত্থেকে অভিৱদন্তী’’তিআদীসু (ম. নি. ৩.২৭) অঞ্ঞত্থে দিস্সতি, ‘‘চেতসো একোদিভাৱ’’ন্তিআদীসু (দী. নি. ১.২২৮; পাৰা. ১১) সেট্ঠে, ‘‘একো ৱূপকট্ঠো’’তিআদীসু (দী. নি. ১.৪০৫; ২.২১৫; ম. নি. ১.৮০; সং. নি. ৩.৬৩; চূড়ৱ. ৪৪৫) অসহাযে ‘‘একোৱ খো, ভিক্খৱে, খণো চ সমযো চ ব্ৰহ্মচৰিযৱাসাযা’’তিআদীসু (অ. নি. ৮.২৯) সঙ্খাযং. ইধাপি সঙ্খাযন্তি দস্সেন্তো আহ – ‘‘একন্তি গণনপৰিচ্ছেদনিদ্দেসো’’তি. কালঞ্চ সমযঞ্চাতি যুত্তকালঞ্চ পচ্চযসামগ্গিঞ্চ. খণোতি ওকাসো. তথাগতুপ্পাদাদিকো হি মগ্গব্ৰহ্মচৰিযস্স ওকাসো তপ্পচ্চযপ্পটিলাভহেতুত্তা. খণো এৱ চ সমযো. যো খণোতি চ সমযোতি চ ৱুচ্চতি, সো একো এৱাতি হি অত্থো. মহাসমযোতি মহাসমূহো. সমযোপি খোতি সিক্খাপদপূৰণস্স হেতুপি. সমযপ্পৱাদকেতি দিট্ঠিপ্পৱাদকে. তত্থ হি নিসিন্না তিত্থিযা অত্তনো অত্তনো সমযং পৱদন্তীতি. অত্থাভিসমযাতি হিতপ্পটিলাভা. অভিসমেতব্বোতি অভিসমযো, অভিসমযো অত্থো অভিসমযট্ঠোতি পীড়নাদীনি অভিসমেতব্বভাৱেন একীভাৱং উপনেত্ৱা ৱুত্তানি. অভিসমযস্স ৱা পটিৱেধস্স ৱিসযভূতো অত্থো অভিসমযট্ঠোতি তানেৱ তথা একত্তেন ৱুত্তানি. তত্থ পীড়নং দুক্খসচ্চস্স তংসমঙ্গিনো হিংসনং অৱিপ্ফাৰিকতাকৰণং. সন্তাপো দুক্খদুক্খতাদিৱসেন সন্তপনং পৰিদহনং.

তত্থ সহকাৰিকাৰণে সনিজ্ঝং সমেতি সমৱেতীতি সমযো, সমৱাযো. সমেতি সমাগচ্ছতি এত্থ মগ্গব্ৰহ্মচৰিযং তদাধাৰপুগ্গলেহীতি সমযো, খণো. সমেতি এত্থ, এতেন ৱা সংগচ্ছতি সত্তো, সভাৱধম্মো ৱা সহজাতাদীহি, উপ্পাদাদীহি ৱাতি সমযো, কালো. ধম্মপ্পৱত্তিমত্ততায অত্থতো অভূতোপি হি কালো ধম্মপ্পৱত্তিযা অধিকৰণং কৰণং ৱিয চ কপ্পনামত্তসিদ্ধেন ৰূপেন ৱোহৰীযতীতি. সমং, সহ ৱা অৱযৱানং অযনং পৱত্তি অৱট্ঠানন্তি সমযো, সমূহো যথা ‘‘সমুদাযো’’তি. অৱযৱসহাৱট্ঠানমেৱ হি সমূহোতি. অৱসেসপচ্চযানং সমাগমে এতি ফলং এতস্মা উপ্পজ্জতি পৱত্ততি চাতি সমযো, হেতু যথা ‘‘সমুদযো’’তি. সমেতি সংযোজনভাৱতো সম্বদ্ধো এতি অত্তনো ৱিসযে পৱত্ততি, দড়্হগ্গহণভাৱতো ৱা সংযুত্তা অযন্তি পৱত্তন্তি সত্তা যথাভিনিৱেসং এতেনাতি সমযো, দিট্ঠি. দিট্ঠিসংযোজনেন হি সত্তা অতিৱিয বজ্ঝন্তীতি. সমিতি সঙ্গতি সমোধানন্তি সমযো, পটিলাভো. সমস্স যানং, সম্মা ৱা যানং অপগমোতি সমযো, পহানং. অভিমুখং ঞাণেন সম্মা এতব্বো অভিসমেতব্বোতি অভিসমযো, ধম্মানং অৱিপৰীতো সভাৱো. অভিমুখভাৱেন সম্মা এতি গচ্ছতি বুজ্ঝতীতি অভিসমযো, ধম্মানং অৱিপৰীতসভাৱাৱবোধো. এৱং তস্মিং তস্মিং অত্থে সমযসদ্দস্স পৱত্তি ৱেদিতব্বা. সমযসদ্দস্স অত্থুদ্ধাৰে অভিসমযসদ্দস্স উদাহৰণং ৱুত্তনযেন ৱেদিতব্বং. অস্সাতি সমযসদ্দস্স. কালো অত্থো সমৱাযাদীনং অত্থানং ইধ অসম্ভৱতো, দেসদেসকপৰিসানং ৱিয সুত্তস্স নিদানভাৱেন কালস্স অপদিসিতব্বতো চ.

কস্মা পনেত্থ অনিযমিতৱসেনেৱ কালো নিদ্দিট্ঠো, ন উতুসংৱচ্ছৰাদিৱসেন নিযমেত্ৱাতি আহ – ‘‘তত্থ কিঞ্চাপী’’তিআদি. উতুসংৱচ্ছৰাদিৱসেন নিযমং অকত্ৱা সমযসদ্দস্স ৱচনে অযম্পি গুণো লদ্ধো হোতীতি দস্সেন্তো ‘‘যে ৱা ইমে’’তিআদিমাহ. সামঞ্ঞজোতনা হি ৱিসেসে অৱতিট্ঠতীতি. তত্থ দিট্ঠধম্মসুখৱিহাৰসমযো দেৱসিকং ঝানসমাপত্তীহি ৱীতিনামনকালো, ৱিসেসতো সত্তসত্তাহানি. সুপ্পকাসাতি দসসহস্সিলোকধাতুযা পকম্পনওভাসপাতুভাৱাদীহি পাকটা. যথাৱুত্তভেদেসু এৱ সমযেসু একদেসং পকাৰন্তৰেহি সঙ্গহেত্ৱা দস্সেতুং ‘‘যো চায’’ন্তিআদিমাহ. তথা হি ঞাণকিচ্চসমযো অত্তহিতপ্পটিপত্তিসমযো চ অভিসম্বোধিসমযো, অৰিযতুণ্হীভাৱসমযো দিট্ঠধম্মসুখৱিহাৰসমযো, কৰুণাকিচ্চপৰহিতপ্পটিপত্তিধম্মিকথাসমযো দেসনাসমযোযেৱ.

কৰণৱচনেন নিদ্দেসো কতোতি সম্বন্ধো. তত্থাতি অভিধম্মৱিনযেসু. তথাতি ভুম্মকৰণেহি. অধিকৰণত্থো আধাৰত্থো. ভাৱো নাম কিৰিযা, কিৰিযায কিৰিযন্তৰলক্খণং ভাৱেনভাৱলক্খণং. তত্থ যথা কালো সভাৱধম্মপৰিচ্ছিন্নো সযং পৰমত্থতো অৱিজ্জমানোপি আধাৰভাৱেন পঞ্ঞাতো তঙ্খণপ্পৱত্তানং ততো পুব্বে পৰতো চ অভাৱতো ‘‘পুব্বণ্হে জাতো, সাযন্হে গচ্ছতী’’তি চ আদীসু, সমূহো চ অৱযৱৱিনিমুত্তো অৱিজ্জমানোপি কপ্পনামত্তসিদ্ধো অৱযৱানং আধাৰভাৱেন পঞ্ঞাপীযতি ‘‘ৰুক্খে সাখা, যৱৰাসিযং সম্ভূতো’’তিআদীসু, এৱং ইধাপীতি দস্সেন্তো আহ – ‘‘অধিকৰণং…পে… ধম্মান’’ন্তি. যস্মিং কালে, ধম্মপুঞ্জে ৱা কামাৱচৰং কুসলং চিত্তং উপ্পন্নং হোতি, তস্মিং এৱ কালে, ধম্মপুঞ্জে চ ফস্সাদযোপি হোন্তীতি অযঞ্হি তত্থ অত্থো. যথা ‘‘গাৱীসু দুয্হমানাসু গতো, দুদ্ধাসু আগতো’’তি দোহনকিৰিযায গমনকিৰিযা লক্খীযতি, এৱং ইধাপি ‘‘যস্মিং সমযে, তস্মিং সমযে’’তি চ ৱুত্তে ‘‘সতী’’তি অযমত্থো ৱিঞ্ঞাযমানো এৱ হোতি পদত্থস্স সত্তাৱিৰহাভাৱতোতি সমযস্স সত্তাকিৰিযায চিত্তস্স উপ্পাদকিৰিযা, ফস্সাদীনং ভৱনকিৰিযা চ লক্খীযতীতি. যস্মিং সমযেতি যস্মিং নৱমে খণে, যস্মিং যোনিসোমনসিকাৰাদিহেতুম্হি, পচ্চযসমৱাযে ৱা সতি কামাৱচৰং কুসলং চিত্তং উপ্পন্নং হোতি, তস্মিংযেৱ খণে হেতুম্হি পচ্চযসমৱাযে চ ফস্সাদযোপি হোন্তীতি উভযত্থ সমযসদ্দে ভুম্মনিদ্দেসো কতো লক্খণভূতভাৱযুত্তোতি দস্সেন্তো আহ – ‘‘খণ…পে… লক্খীযতী’’তি.

হেতুঅত্থো কৰণত্থো চ সম্ভৱতি ‘‘অন্নেন ৱসতি, অজ্ঝেনেন ৱসতি, ফৰসুনা ছিন্দতি, কুদালেন খণতী’’তিআদীসু ৱিয. ৱীতিক্কমঞ্হি সুত্ৱা ভিক্খুসঙ্ঘং সন্নিপাতাপেত্ৱা ওতিণ্ণে ৱত্থুস্মিং তং পুগ্গলং পটিপুচ্ছিত্ৱা ৱিগৰহিত্ৱা চ তং তং ৱত্থুং ওতিণ্ণকালং অনতিক্কমিত্ৱা তেনেৱ কালেন সিক্খাপদানি পঞ্ঞাপেন্তো ভগৱা ৱিহৰতি সিক্খাপদপঞ্ঞত্তিহেতুঞ্চ অপেক্খমানো ততিযপাৰাজিকাদীসু ৱিয.

অচ্চন্তমেৱ আৰম্ভতো পট্ঠায যাৱ দেসনানিট্ঠানং পৰহিতপ্পটিপত্তিসঙ্খাতেন কৰুণাৱিহাৰেন. তদত্থজোতনত্থন্তি অচ্চন্তসংযোগত্থজোতনত্থং. উপযোগৱচননিদ্দেসো কতো যথা ‘‘মাসং অজ্ঝেতী’’তি. পোৰাণাতি অট্ঠকথাচৰিযা. অভিলাপমত্তভেদোতি ৱচনমত্তেন ৱিসেসো. তেন সুত্তৱিনযেসু ৱিভত্তিব্যত্তযো কতোতি দস্সেতি.

ইদানি ‘‘ভগৱা’’তি ইমস্স অত্থং দস্সেন্তো আহ – ‘‘ভগৱাতি গৰূ’’তিআদি. ভগৱাতি ৱচনং সেট্ঠন্তি সেট্ঠৱাচকং ৱচনং, সেট্ঠগুণসহচৰণং সেট্ঠন্তি ৱুত্তং. অথ ৱা ৱুচ্চতীতি ৱচনং, অত্থো. যস্মা যো ‘‘ভগৱা’’তি ৱচনেন ৱচনীযো অত্থো, সো সেট্ঠোতি অত্থো. ভগৱাতি ৱচনমুত্তমন্তি এত্থাপি এসেৱ নযো. গাৰৱযুত্তোতি গৰুভাৱযুত্তো গৰুগুণযোগতো. গৰুকৰণং ৱা সাতিসযং অৰহতীতি গাৰৱযুত্তো, গাৰৱাৰহোতি অত্থো. সিপ্পাদিসিক্খাপকা গৰূ হোন্তি, ন চ গাৰৱযুত্তা, অযং পন তাদিসো ন হোতি, তস্মা গৰূতি ৱত্ৱা গাৰৱযুত্তোতি ৱুত্তন্তি কেচি. ৱুত্তোযেৱ, ন ইধ ৱত্তব্বো ৱিসুদ্ধিমগ্গস্স ইমিস্সা অট্ঠকথায একদেসভাৱতোতি অধিপ্পাযো.

ধম্মসৰীৰং পচ্চক্খং কৰোতীতি ‘‘যো ৱো, আনন্দ, মযা ধম্মো চ ৱিনযো চ দেসিতো পঞ্ঞত্তো, সো ৱো মমচ্চযেন সত্থা’’তি (দী. নি. ২.২১৬) ৱচনতো ধম্মস্স সত্থুভাৱপৰিযাযো ৱিজ্জতীতি কত্ৱা ৱুত্তং. ৱজিৰসঙ্ঘাতসমানকাযো পৰেহি অভেজ্জসৰীৰত্তা. ন হি ভগৱতো ৰূপকাযে কেনচি সক্কা অন্তৰাযো কাতুন্তি. দেসনাসম্পত্তিং নিদ্দিসতি ৱক্খমানস্স সকলসুত্তস্স এৱন্তি নিদ্দিসনতো. সাৱকসম্পত্তিং নিদ্দিসতি পটিসম্ভিদাপত্তেন পঞ্চসু ঠানেসু ভগৱতা এতদগ্গে ঠপিতেন মযা মহাসাৱকেন সুতং, তঞ্চ খো মযা সুতং, ন অনুস্সুতিকং, ন পৰম্পৰাভতন্তি ইমস্স অত্থস্স দীপনতো. কালসম্পত্তিং নিদ্দিসতি ‘‘ভগৱা’’তি পদস্স সন্নিধানে পযুত্তস্স সমযসদ্দস্স কালস্স বুদ্ধুপ্পাদপ্পটিমণ্ডিতভাৱদীপনতো. বুদ্ধুপ্পাদপৰমা হি কালসম্পদা. তেনেতং ৱুচ্চতি –

‘‘কপ্পকসাযে কলিযুগে, বুদ্ধুপ্পাদো অহো মহচ্ছৰিযং;

হুতাৱহমজ্ঝে জাতং, সমুদিতমকৰন্দমৰৱিন্দ’’ন্তি. (দী. নি. টী. ১.১; সং. নি. টী. ১.১.১ দেৱতাসংযুত্ত);

ভগৱাতি দেসকসম্পত্তিং নিদ্দিসতি গুণৱিসিট্ঠসত্তুত্তমগৰুগাৰৱাধিৱচনভাৱতো.

এৱংনামকে নগৰেতি কথং পনেতং নগৰং এৱংনামকং জাতন্তি? ৱুচ্চতে, যথা কাকন্দস্স ইসিনো নিৱাসট্ঠানে মাপিতা নগৰী কাকন্দী, মাকন্দস্স নিৱাসট্ঠানে মাপিতা মাকন্দী, কুসম্বস্স নিৱাসট্ঠানে মাপিতা কোসম্বীতি ৱুচ্চতি, এৱং সৱত্থস্স ইসিনো নিৱাসট্ঠানে মাপিতা নগৰী সাৱত্থীতি ৱুচ্চতি. এৱং তাৱ অক্খৰচিন্তকা ৱদন্তি. অট্ঠকথাচৰিযা পন ভণন্তি – ‘‘যং কিঞ্চি মনুস্সানং উপভোগপৰিভোগং, সব্বমেত্থ অত্থী’’তি সাৱত্থি. সত্থসমাযোগে চ ‘কিং ভণ্ডমত্থী’তি পুচ্ছিতে ‘সব্বমত্থী’তি ৱচনমুপাদায সাৱত্থি.

‘‘সব্বদা সব্বূপকৰণং, সাৱত্থিযং সমোহিতং;

তস্মা সব্বমুপাদায, সাৱত্থীতি পৱুচ্চতি. (ম. নি. অট্ঠ. ১.১৪; খু. পা. অট্ঠ. ৫.মঙ্গলসুত্তৱণ্ণনা; উদা. অট্ঠ. ৫; পটি. ম. ২.১.১৮৪);

‘‘কোসলানং পুৰং ৰম্মং, দস্সনেয্যং মনোৰমং;

দসহি সদ্দেহি অৱিৱিত্তং, অন্নপানসমাযুতং.

‘‘ৱুদ্ধিং ৱেপুল্লতং পত্তং, ইদ্ধং ফীতং মনোৰমং;

আড়কমন্দাৱ দেৱানং, সাৱত্থিপুৰমুত্তম’’ন্তি. (ম. নি. অট্ঠ. ১.১৪; খু. পা. অট্ঠ. ৫.মঙ্গলসুত্তৱণ্ণনা);

অৱিসেসেনাতি ন ৱিসেসেন, ৱিহাৰভাৱসামঞ্ঞেনাতি অত্থো. ইৰিযাপথৱিহাৰো…পে… ৱিহাৰেসূতি ইৰিযাপথৱিহাৰো দিব্বৱিহাৰো ব্ৰহ্মৱিহাৰো অৰিযৱিহাৰোতি এতেসু চতূসু ৱিহাৰেসু. সমঙ্গিপৰিদীপনন্তি সমঙ্গিভাৱপৰিদীপনং. এতন্তি ৱিহৰতীতি এতং পদং. তথা হি তং ‘‘ইধেকচ্চো গিহিসংসট্ঠো ৱিহৰতি সহনন্দী সহসোকী’’তিআদীসু (সং. নি. ৪.২৪১) ইৰিযাপথৱিহাৰে আগতং, ‘‘যস্মিং সমযে, ভিক্খৱে, ভিক্খু ৱিৱিচ্চেৱ কামেহি … পঠমং ঝানং উপসম্পজ্জ ৱিহৰতী’’তিআদীসু (ধ. স. ৪৯৯; ৱিভ. ৬২৪) দিব্বৱিহাৰে, ‘‘সো মেত্তাসহগতেন চেতসা একং দিসং ফৰিত্ৱা ৱিহৰতী’’তিআদীসু (দী. নি. ১.৫৫৬; ৩.৩০৮; ম. নি. ১.৭৭, ৪৫৯, ৫০৯; ২.৩০৯, ৩১৫, ৪৫১, ৪৭১; ৩.২৩০, ৱিভ. ৬৪২, ৬৪৩) ব্ৰহ্মৱিহাৰে, ‘‘সো খোহং, অগ্গিৱেস্সন, তস্সাযেৱ কথায পৰিযোসানে তস্মিংযেৱ পুৰিমস্মিং সমাধিনিমিত্তে অজ্ঝত্তমেৱ চিত্তং সণ্ঠপেমি সন্নিসাদেমি একোদিং কৰোমি, সমাদহামি, যেন সুদং নিচ্চকপ্পং ৱিহৰামী’’তিআদীসু (ম. নি. ১.৩৮৭) অৰিযৱিহাৰে.

তত্থ ইৰিযনং পৱত্তনং ইৰিযা, কাযপ্পযোগো. তস্সা পৱত্তনূপাযভাৱতো ঠানাদি ইৰিযাপথো. ঠানসমঙ্গী ৱা হি কাযেন কিঞ্চি কৰেয্য গমনাদীসু অঞ্ঞতৰসমঙ্গী ৱা. অথ ৱা ইৰিযতি পৱত্ততি এতেন অত্তভাৱো, কাযকিচ্চং ৱাতি ইৰিযা, তস্সা পৱত্তিযা উপাযভাৱতো পথোতি ইৰিযাপথো, ঠানাদি এৱ. সো চ অত্থতো গতিনিৱত্তিআদিআকাৰেন পৱত্তো চতুসন্ততিৰূপপ্পবন্ধো এৱ. ৱিহৰণং, ৱিহৰতি এতেনাতি ৱা ৱিহাৰো. দিৱি ভৱো দিব্বো, তত্থ বহুলপ্পৱত্তিযা ব্ৰহ্মপাৰিসজ্জাদিদেৱলোকে ভৱোতি অত্থো. তত্থ যো দিব্বানুভাৱো, তদত্থায সংৱত্ততীতি ৱা দিব্বো, অভিঞ্ঞাভিনীহাৰৱসেন মহাগতিকত্তা ৱা দিব্বো, দিব্বো চ সো ৱিহাৰো চাতি দিব্বৱিহাৰো, চতস্সো ৰূপাৱচৰসমাপত্তিযো. অৰূপসমাপত্তিযোপি এত্থেৱ সঙ্গহং গচ্ছন্তি. ব্ৰহ্মানং, ব্ৰহ্মানো ৱা ৱিহাৰা ব্ৰহ্মৱিহাৰা, চতস্সো অপ্পমঞ্ঞাযো. অৰিযো, অৰিযানং ৱা ৱিহাৰো অৰিযৱিহাৰো, চত্তাৰি সামঞ্ঞফলানি. সো হি একং ইৰিযাপথবাধনন্তিআদি যদিপি ভগৱা একেনপি ইৰিযাপথেন চিৰতৰং কালং অত্তভাৱং পৱত্তেতুং সক্কোতি, তথাপি উপাদিন্নকসৰীৰস্স অযং সভাৱোতি দস্সেতুং ৱুত্তং. যস্মা ৱা ভগৱা যত্থ কত্থচি ৱসন্তো ৱেনেয্যানং ধম্মং দেসেন্তো নানাসমাপত্তীহি চ কালং ৱীতিনামেন্তো ৱসতীতি সত্তানং অত্তনো চ ৱিৱিধহিতসুখং হৰতি উপনেতি উপ্পাদেতি, তস্মা ৱিৱিধং হৰতীতি ৱিহৰতীতি এৱমেত্থ অত্থো ৱেদিতব্বো.

জেতস্স ৰাজকুমাৰস্সাতি এত্থ অত্তনো পচ্চত্থিকজনং জিনাতীতি জেতো. সোতসদ্দো ৱিয হি কত্তুসাধনো জেতসদ্দো. অথ ৱা ৰঞ্ঞা পসেনদিকোসলেন অত্তনো পচ্চত্থিকজনে জিতে জাতোতি জেতো. ৰঞ্ঞো হি জযং আৰোপেত্ৱা কুমাৰো জিতৱাতি জেতোতি ৱুত্তো. মঙ্গলকামতায ৱা তস্স এৱংনামমেৱ কতন্তি জেতো. মঙ্গলকামতায হি জেয্যোতি এতস্মিং অত্থে জেতোতি ৱুত্তং. ৱিত্থাৰো পনাতিআদিনা ‘‘অনাথপিণ্ডিকস্স আৰামে’’তি এত্থ সুদত্তো নাম সো, গহপতি, মাতাপিতূহি কতনামৱসেন, সব্বকামসমিদ্ধতায পন ৱিগতমচ্ছেৰতায কৰুণাদিগুণসমঙ্গিতায চ নিচ্চকালং অনাথানং পিণ্ডমদাসি. তেন অনাথপিণ্ডিকোতি সঙ্খং গতো. আৰমন্তি এত্থ পাণিনো, ৱিসেসেন ৱা পব্বজিতাতি আৰামো, তস্স পুপ্ফফলাদিসোভায নাতিদূৰনচ্চাসন্নতাদিপঞ্চৱিধসেনাসনঙ্গসম্পত্তিযা চ ততো ততো আগম্ম ৰমন্তি অভিৰমন্তি, অনুক্কণ্ঠিতা হুত্ৱা নিৱসন্তীতি অত্থো. ৱুত্তপ্পকাৰায ৱা সম্পত্তিযা তত্থ তত্থ গতেপি অত্তনো অব্ভন্তৰংযেৱ আনেত্ৱা ৰমেতীতি আৰামো. সো হি অনাথপিণ্ডিকেন গহপতিনা জেতস্স ৰাজকুমাৰস্স হত্থতো অট্ঠাৰসহিৰঞ্ঞকোটীহি সন্থাৰেন কিণিত্ৱা অট্ঠাৰসহিৰঞ্ঞকোটীহি সেনাসনানি কাৰাপেত্ৱা অট্ঠাৰসহিৰঞ্ঞকোটীহি ৱিহাৰমহং নিট্ঠাপেত্ৱা এৱং চতুপঞ্ঞাসহিৰঞ্ঞকোটিপৰিচ্চাগেন বুদ্ধপ্পমুখস্স ভিক্খুসঙ্ঘস্স নিয্যাতিতো, তস্মা ‘‘অনাথপিণ্ডিকস্স আৰামো’’তি ৱুচ্চতীতি ইমমত্থং নিদস্সেতি.

তত্থাতি ‘‘একং সমযং ভগৱা সাৱত্থিযং ৱিহৰতি জেতৱনে অনাথপিণ্ডিকস্স আৰামে’’তি যং ৱুত্তং ৱাক্যং, তত্থ. সিযাতি কস্সচি এৱং পৰিৱিতক্কো সিযা, ৱক্খমানাকাৰেন কদাচি চোদেয্য ৱাতি অত্থো. অথ তত্থ ৱিহৰতীতি যদি জেতৱনে অনাথপিণ্ডিকস্স আৰামে ৱিহৰতি. ন ৱত্তব্বন্তি নানাঠানভূতত্তা সাৱত্থিজেতৱনানং, ‘‘একং সময’’ন্তি চ ৱুত্তত্তাতি অধিপ্পাযো. ইদানি চোদকো তমেৱ অত্তনো অধিপ্পাযং ‘‘ন হি সক্কা’’তিআদিনা ৱিৱৰতি. ইতৰো সব্বমেতং অৱিপৰীতং অত্থং অজানন্তেন তযা ৱুত্তন্তি দস্সেন্তো ‘‘ন খো পনেতং এৱং দট্ঠব্ব’’ন্তিআদিমাহ. তত্থ এতন্তি ‘‘সাৱত্থিযং ৱিহৰতি জেতৱনে অনাথপিণ্ডিকস্স আৰামে’’তি এতং ৱচনং. এৱন্তি ‘‘যদি তাৱ ভগৱা’’তিআদিনা যং তং ভৱতা চোদিতং, তং অত্থতো এৱং ন খো পন দট্ঠব্বং, ন উভযত্থ অপুব্বং অচৰিমং ৱিহাৰদস্সনত্থন্তি অত্থো. ইদানি অত্তনা যথাধিপ্পেতং অৱিপৰীতমত্থং, তস্স চ পটিকচ্চেৱ ৱুত্তভাৱং, তেন চ অপ্পটিৱিদ্ধতং পকাসেন্তো ‘‘ননু অৱোচুম্হ…পে… জেতৱনে’’তি আহ. এৱম্পি ‘‘জেতৱনে অনাথপিণ্ডিকস্স আৰামে ৱিহৰতি’’চ্চেৱ ৱত্তব্বং, ন ‘‘সাৱত্থিয’’ন্তি চোদনং মনসি কত্ৱা ৱুত্তং – ‘‘গোচৰগামনিদস্সনত্থ’’ন্তিআদি.

অৱস্সঞ্চেত্থ গোচৰগামকিত্তনং কত্তব্বং. তথা হি তং যথা জেতৱনাদিকিত্তনং পব্বজিতানুগ্গহকৰণাদিঅনেকপ্পযোজনং, এৱং গোচৰগামকিত্তনম্পি গহট্ঠানুগ্গহকৰণাদিৱিৱিধপযোজনন্তি দস্সেন্তো ‘‘সাৱত্থিৱচনেনা’’তিআদিমাহ. তত্থ পচ্চযগ্গহণেন উপসঙ্কমপযিৰুপাসনানং ওকাসদানেন ধম্মদেসনায সৰণেসু সীলেসু চ পতিট্ঠাপনেন যথূপনিস্সযং উপৰিৱিসেসাধিগমাৱহনেন চ গহট্ঠানুগ্গহকৰণং, উগ্গহপৰিপুচ্ছানং কম্মট্ঠানানুযোগস্স চ অনুৰূপৱসনট্ঠানপৰিগ্গহেনেত্থ পব্বজিতানুগ্গহকৰণং ৱেদিতব্বং. কৰুণায উপগমনং, ন লাভাদিনিমিত্তং. পঞ্ঞায অপগমনং, ন ৱিৰোধাদিনিমিত্তন্তি উপগমনাপগমনানং নিৰুপক্কিলেসতং ৱিভাৱেতি. ধম্মিকসুখং নাম অনৱজ্জসুখং. দেৱতানং উপকাৰবহুলতা জনৱিৱিত্ততায. পচুৰজনৱিৱিত্তঞ্হি ঠানং দেৱা উপসঙ্কমিতব্বং মঞ্ঞন্তি. তদত্থপৰিনিপ্ফাদনন্তি লোকত্থনিপ্ফাদনং, বুদ্ধকিচ্চসম্পাদনন্তি অত্থো. এৱমাদিনাতি আদি-সদ্দেন সাৱত্থিকিত্তনেন ৰূপকাযস্স অনুগ্গণ্হনং দস্সেতি, জেতৱনাদিকিত্তনেন ধম্মকাযস্স. তথা পুৰিমেন পৰাধীনকিৰিযাকৰণং, দুতিযেন অত্তাধীনকিৰিযাকৰণং. পুৰিমেন ৱা কৰুণাকিচ্চং, ইতৰেন পঞ্ঞাকিচ্চং. পুৰিমেন চস্স পৰমায অনুকম্পায সমন্নাগমং, পচ্ছিমেন পৰমায উপেক্খায সমন্নাগমং দীপেতি. ভগৱা হি সব্বসত্তে পৰমায অনুকম্পায অনুকম্পতি, ন চ তত্থ সিনেহদোসানুপতিতো পৰমুপেক্খকভাৱতো. উপেক্খকো চ ন পৰহিতসুখকৰণে অপ্পোস্সুক্কো মহাকাৰুণিকভাৱতো. তস্স মহাকাৰুণিকতায লোকনাথতা, উপেক্খকতায অত্তনাথতা.

তথা হেস বোধিসত্তভূতো মহাকৰুণায সঞ্চোদিতমানসো সকললোকহিতায উস্সুক্কমাপন্নো মহাভিনীহাৰতো পট্ঠায তদত্থনিপ্ফাদনত্থং পুঞ্ঞঞাণসম্ভাৰে সম্পাদেন্তো অপৰিমিতং কালং অনপ্পকং দুক্খমনুভোসি, উপেক্খকতায সম্মা পতিতেহি দুক্খেহি ন ৱিকম্পিততা. মহাকাৰুণিকতায সংসাৰাভিমুখতা, উপেক্খকতায ততো নিব্বিন্দনা. তথা উপেক্খকতায নিব্বানাভিমুখতা, মহাকাৰুণিকতায তদধিগমো. তথা মহাকাৰুণিকতায পৰেসং অহিংসাপনং, উপেক্খকতায সযং পৰেহি অভাযনং. মহাকাৰুণিকতায পৰং ৰক্খতো অত্তনো ৰক্খণং, উপেক্খকতায অত্তানং ৰক্খতো পৰেসং ৰক্খণং. তেনস্স অত্তহিতায পটিপন্নাদীসু চতুত্থপুগ্গলভাৱো সিদ্ধো হোতি. তথা মহাকাৰুণিকতায সচ্চাধিট্ঠানস্স চ চাগাধিট্ঠানস্স চ পাৰিপূৰী, উপেক্খকতায উপসমাধিট্ঠানস্স চ পঞ্ঞাধিট্ঠানস্স চ পাৰিপূৰী. এৱং পুৰিসুদ্ধাসযপ্পযোগস্স মহাকাৰুণিকতায লোকহিতত্থমেৱ ৰজ্জসম্পদাদিভৱসম্পত্তিযা উপগমনং, উপেক্খকতায তিণাযপি অমঞ্ঞমানস্স ততো অপগমনং. ইতি সুৱিসুদ্ধউপগমাপগমস্স মহাকাৰুণিকতায লোকহিতত্থমেৱ দানৱসেন সম্পত্তীনং পৰিচ্চজনা, উপেক্খকতায চস্স ফলস্স অত্তনো অপচ্চাসীসনা. এৱং সমুদাগমনতো পট্ঠায অচ্ছৰিযব্ভুতগুণসমন্নাগতস্স মহাকাৰুণিকতায পৰেসং হিতসুখত্থং অতিদুক্কৰকাৰিতা, উপেক্খকতায কাযম্পি অনলঙ্কাৰিতা.

তথা মহাকাৰুণিকতায চৰিমত্তভাৱে জিণ্ণাতুৰমতদস্সনেন সঞ্জাতসংৱেগো, উপেক্খকতায উড়াৰেসু দেৱভোগসদিসেসু ভোগেসু নিৰপেক্খো মহাভিনিক্খমনং নিক্খমি. তথা মহাকাৰুণিকতায ‘‘কিচ্ছং ৱতাযং লোকো আপন্নো’’তিআদিনা (দী. নি. ২.৫৭; সং. নি. ২.৪, ১০) কৰুণামুখেনেৱ ৱিপস্সনাৰম্ভো, উপেক্খকতায বুদ্ধভূতস্স সত্ত সত্তাহানি ৱিৱেকসুখেনেৱ ৱীতিনামনং. মহাকাৰুণিকতায ধম্মগম্ভীৰতং পচ্চৱেক্খিত্ৱা ধম্মদেসনায অপ্পোস্সুক্কনং আপজ্জিত্ৱাপি মহাব্ৰহ্মুনো অজ্ঝেসনাপদেসেন ওকাসকৰণং, উপেক্খকতায পঞ্চৱগ্গিযাদিৱেনেয্যানং অননুৰূপসমুদাচাৰেপি অনঞ্ঞথাভাৱো. মহাকাৰুণিকতায কত্থচি পটিঘাতাভাৱেনস্স সব্বত্থ অমিত্তসঞ্ঞাভাৱো, উপেক্খকতায কত্থচিপি অনুৰোধাভাৱেন সব্বত্থ সিনেহসন্থৱাভাৱো. মহাকাৰুণিকতায পৰেসং পসাদনা, উপেক্খকতায পসন্নাকাৰেহি ন ৱিকম্পনা. মহাকাৰুণিকতায ধম্মানুৰাগাভাৱেন তত্থ আচৰিযমুট্ঠিঅভাৱো, উপেক্খকতায সাৱকানুৰাগাভাৱেন পৰিৱাৰপৰিকম্মতাভাৱো. মহাকাৰুণিকতায ধম্মং দেসেতুং পৰেহি সংসগ্গমুপগচ্ছতোপি উপেক্খকতায ন তত্থ অভিৰতি. মহাকাৰুণিকতায গামাদীনং আসন্নট্ঠানে ৱসতোপি উপেক্খকতায অৰঞ্ঞট্ঠানে এৱ ৱিহৰণং. তেন ৱুত্তং – ‘‘পুৰিমেনস্স পৰমায অনুকম্পায সমন্নাগমং দীপেতী’’তি.

তন্তি তত্ৰাতি পদং. ‘‘দেসকালপৰিদীপন’’ন্তি যে দেসকালা ইধ ৱিহৰণকিৰিযাৱিসেসনভাৱেন ৱুত্তা, তেসং পৰিদীপনন্তি দস্সেন্তো ‘‘যং সমযং…পে… দীপেতী’’তি আহ. তং-সদ্দো হি ৱুত্তস্স অত্থস্স পটিনিদ্দেসো, তস্মা ইধ কালস্স দেসস্স ৱা পটিনিদ্দেসো ভৱিতুমৰহতি, ন অঞ্ঞস্স. অযং তাৱ তত্ৰ-সদ্দস্স পটিনিদ্দেসভাৱে অত্থৱিভাৱনা. যস্মা পন ঈদিসেসু ঠানেসু তত্ৰ-সদ্দো ধম্মদেসনাৱিসিট্ঠং দেসকালঞ্চ ৱিভাৱেতি, তস্মা ৱুত্তং – ‘‘ভাসিতব্বযুত্তে ৱা দেসকালে দীপেতী’’তি. তেন তত্ৰাতি যত্ৰ ভগৱা ধম্মদেসনত্থং ভিক্খূ আলপতি ভাসতি, তাদিসে দেসে, কালে ৱাতি অত্থো. ন হীতিআদিনা তমেৱত্থং সমত্থেতি. ননু চ যত্থ ঠিতো ভগৱা ‘‘অকালো খো তাৱা’’তিআদিনা বাহিযস্স ধম্মদেসনং পটিক্খিপি, তত্থেৱ অন্তৰৱীথিযং ঠিতো তস্স ধম্মং দেসেসীতি? সচ্চমেতং, অদেসেতব্বকালে অদেসনায ইদং উদাহৰণং. তেনেৱাহ – ‘‘অকালো খো তাৱা’’তি.

যং পন তত্থ ৱুত্তং – ‘‘অন্তৰঘৰং পৱিট্ঠম্হা’’তি, তম্পি তস্স অকালভাৱস্সেৱ পৰিযাযেন দস্সনত্থং ৱুত্তং. তস্স হি তদা অদ্ধানপৰিস্সমেন ৰূপকাযে অকম্মঞ্ঞতা অহোসি, বলৱপীতিৱেগেন নামকাযে. তদুভযস্স ৱূপসমং আগমেন্তো পপঞ্চপৰিহাৰত্থং ভগৱা ‘‘অকালো খো’’তি পৰিযাযেন পটিক্খিপি. অদেসেতব্বদেসে অদেসনায পন উদাহৰণং ‘‘অথ খো ভগৱা মগ্গা ওক্কম্ম অঞ্ঞতৰস্মিং ৰুক্খমূলে নিসীদি (সং. নি. ২.১৫৪), ৱিহাৰপচ্ছাযাযং পঞ্ঞত্তে আসনে নিসীদী’’তি (দী. নি. ১.৩৬৩) চ এৱমাদিকং ইধ আদিসদ্দেন সঙ্গহিতং. ‘‘অথ খো সো, ভিক্খৱে, বালো ইধ পুব্বে নেসাদো ইধ পাপানি কম্মানি কৰিত্ৱা’’তিআদীসু (ম. নি. ৩.২৫১) পদপূৰণমত্তে খো-সদ্দো, ‘‘দুক্খং খো অগাৰৱো ৱিহৰতি অপ্পতিস্সো’’তিআদীসু (অ. নি. ৪.২১) অৱধাৰণে, ‘‘কিত্তাৱতা নু খো, আৱুসো, সত্থু পৱিৱিত্তস্স ৱিহৰতো সাৱকা ৱিৱেকং নানুসিক্খন্তী’’তিআদীসু (ম. নি. ১.৩১) আদিকালত্থে, ৱাক্যাৰম্ভেতি অত্থো. তত্থ পদপূৰণেন ৱচনালঙ্কাৰমত্তং কতং হোতি, আদিকালত্থেন ৱাক্যস্স উপঞ্ঞাসমত্তং. অৱধাৰণত্থেন পন নিযমদস্সনং, তস্মা আমন্তেসি এৱাতি আমন্তনে নিযমো দস্সিতো হোতি.

ভগৱাতি লোকগৰুদীপনন্তি কস্মা ৱুত্তং, ননু পুব্বেপি ভগৱাসদ্দস্স অত্থো ৱুত্তোতি? যদিপি ৱুত্তো, তং পনস্স যথাৱুত্তে ঠানে ৱিহৰণকিৰিযায কত্তু ৱিসেসদস্সনত্থং কতং, ন আমন্তনকিৰিযায, ইধ পন আমন্তনকিৰিযায, তস্মা তদত্থং পুন ‘‘ভগৱা’’তি পাড়িযং ৱুত্তন্তি তস্সত্থং দস্সেতুং ‘‘ভগৱাতি লোকগৰুদীপন’’ন্তি আহ. তেন লোকগৰুভাৱতো তদনুৰূপং পটিপত্তিং পত্থেন্তো অত্তনো সন্তিকং উপগতানং ভিক্খূনং অজ্ঝাসযানুৰূপং ধম্মং দেসেতুং তে আমন্তেসীতি দস্সেতি. কথাসৱনযুত্তপুগ্গলৱচনন্তি ৱক্খমানায চিত্তপৰিযাদানদেসনায সৱনযোগ্গপুগ্গলৱচনং. চতূসুপি পৰিসাসু ভিক্খূ এৱ এদিসানং দেসনানং ৱিসেসেন ভাজনভূতাতি সাতিসযং সাসনসম্পটিগ্গাহকভাৱদস্সনত্থং ইধ ভিক্খুগ্গহণন্তি দস্সেত্ৱা ইদানি সদ্দত্থং দস্সেতুং ‘‘অপিচা’’তিআদিমাহ. তত্থ ভিক্খকোতি ভিক্খূতি ভিক্খনধম্মতায ভিক্খূতি অত্থো. ভিক্খাচৰিযং অজ্ঝুপগতোতি বুদ্ধাদীহি অজ্ঝুপগতং ভিক্খাচৰিযং, উঞ্ছাচৰিযং, অজ্ঝুপগতত্তা অনুট্ঠিতত্তা ভিক্খু. যো হি অপ্পং ৱা মহন্তং ৱা ভোগক্খন্ধং পহায অগাৰস্মা অনগাৰিযং পব্বজিতো, সো কসিগোৰক্খাদিজীৱিকাকপ্পনং হিত্ৱা লিঙ্গসম্পটিচ্ছনেনেৱ ভিক্খাচৰিযং অজ্ঝুপগতত্তা ভিক্খু, পৰপ্পটিবদ্ধজীৱিকত্তা ৱা ৱিহাৰমজ্ঝে কাজভত্তং ভুঞ্জমানোপি ভিক্খাচৰিযং অজ্ঝুপগতোতি ভিক্খু, পিণ্ডিযালোপভোজনং নিস্সায পব্বজ্জায উস্সাহজাতত্তা ৱা ভিক্খাচৰিযং অজ্ঝুপগতোতি ভিক্খূতি এৱমেত্থ অত্থো দট্ঠব্বো. আদিনা নযেনাতি ‘‘ছিন্নভিন্নপটধৰোতি ভিক্খু, ভিন্দতি পাপকে অকুসলে ধম্মেতি ভিক্খু, ভিন্নত্তা পাপকানং অকুসলানং ধম্মানং ভিক্খূ’’তিআদিনা (ৱিভ. ৫১০) ৱিভঙ্গে আগতনযেন. ঞাপনেতি অৱবোধনে, পটিৱেদনেতি অত্থো.

ভিক্খনসীলতাতি ভিক্খনেন জীৱনসীলতা, ন কসিৱাণিজ্জাদিনা জীৱনসীলতা. ভিক্খনধম্মতাতি ‘‘উদ্দিস্স অৰিযা তিট্ঠন্তী’’তি (জা. ১.৭.৫৯) এৱং ৱুত্তা ভিক্খনসভাৱতা, ন যাচনকোহঞ্ঞসভাৱতা. ভিক্খনে সাধুকাৰিতাতি ‘‘উত্তিট্ঠে নপ্পমজ্জেয্যা’’তি (ধ. প. ১৬৮) ৱচনং অনুস্সৰিত্ৱা তত্থ অপ্পমজ্জনা. অথ ৱা সীলং নাম পকতিসভাৱো, ইধ পন তদধিট্ঠানং. ধম্মোতি ৱতং. সাধুকাৰিতাতি সক্কচ্চকাৰিতা আদৰকিৰিযা. হীনাধিকজনসেৱিতন্তি যে ভিক্খুভাৱে ঠিতাপি জাতিমদাদিৱসেন উদ্ধতা উন্নড়া, যে চ গিহিভাৱে পৰেসং অধিকভাৱম্পি অনুপগতত্তা ভিক্খাচৰিযং পৰমকাৰুঞ্ঞতং মঞ্ঞন্তি, তেসং উভযেসম্পি যথাক্কমং ‘‘ভিক্খৱো’’তি ৱচনেন হীনজনেহি দলিদ্দেহি পৰমকাৰুঞ্ঞতং পত্তেহি পৰকুলেসু ভিক্খাচৰিযায জীৱিকং কপ্পেন্তেহি সেৱিতং ৱুত্তিং পকাসেন্তো উদ্ধতভাৱনিগ্গহং কৰোতি. অধিকজনেহি উড়াৰভোগখত্তিযকুলাদিতো পব্বজিতেহি বুদ্ধাদীহি আজীৱৱিসোধনত্থং সেৱিতং ৱুত্তিং পকাসেন্তো দীনভাৱনিগ্গহং কৰোতীতি যোজেতব্বং. যস্মা ‘‘ভিক্খৱো’’তি ৱচনং আমন্তনভাৱতো অভিমুখীকৰণং, পকৰণতো সামত্থিযতো চ সুস্সুসাজননং সক্কচ্চসৱনমনসিকাৰনিযোজনঞ্চ হোতি, তস্মা তমত্থং দস্সেন্তো ‘‘ভিক্খৱোতি ইমিনা’’তিআদিমাহ. তত্থ সাধুকং সৱনমনসিকাৰেতি সাধুকসৱনে সাধুকমনসিকাৰে চ. কথং পন পৱত্তিতা সৱনাদযো সাধুকং পৱত্তিতা হোন্তীতি? ‘‘অদ্ধা ইমায সম্মাপটিপত্তিযা সকলসাসনসম্পত্তি হত্থগতা ভৱিস্সতী’’তি আদৰগাৰৱযোগেন কথাদীসু অপৰিভৱাদিনা চ. ৱুত্তঞ্হি ‘‘পঞ্চহি, ভিক্খৱে, ধম্মেহি সমন্নাগতো সুণন্তো সদ্ধম্মং ভব্বো নিযামং ওক্কমিতুং কুসলেসু ধম্মেসু সম্মত্তং. কতমেহি পঞ্চহি? কথং ন পৰিভোতি, কথিতং ন পৰিভোতি, ন অত্তানং পৰিভোতি, অৱিক্খিত্তচিত্তো ধম্মং সুণাতি একগ্গচিত্তো, যোনিসো চ মনসিকৰোতি. ইমেহি খো, ভিক্খৱে, পঞ্চহি ধম্মেহি সমন্নাগতো সুণন্তো সদ্ধম্মং ভব্বো নিযামং ওক্কমিতুং কুসলেসু ধম্মেসু সম্মত্ত’’ন্তি (অ. নি. ৫.১৫১). তেনেৱাহ – ‘‘সাধুকং সৱনমনসিকাৰাযত্তা হি সাসনসম্পত্তী’’তি.

পুব্বে সব্বপৰিসাসাধাৰণত্তেপি ভগৱতো ধম্মদেসনায ‘‘জেট্ঠসেট্ঠা’’তিআদিনা ভিক্খূনং এৱ আমন্তনে কাৰণং দস্সেত্ৱা ইদানি ভিক্খূ আমন্তেত্ৱাৱ ধম্মদেসনায পযোজনং দস্সেতুং ‘‘কিমত্থং পন ভগৱা’’তি চোদনং সমুট্ঠাপেতি. তত্থ অঞ্ঞং চিন্তেন্তাতি অঞ্ঞৱিহিতা. ৱিক্খিত্তচিত্তাতি অসমাহিতচিত্তা. ধম্মং পচ্চৱেক্খন্তাতি হিয্যো ততো পৰং দিৱসেসু ৱা সুতধম্মং পতি পতি মনসা অৱেক্খন্তা. ভিক্খূ আমন্তেত্ৱা ধম্মে দেসিযমানে আদিতো পট্ঠায দেসনং সল্লক্খেতুং সক্কোন্তীতি ইমমত্থং ব্যতিৰেকমুখেন দস্সেতুং ‘‘তে অনামন্তেত্ৱা’’তিআদি ৱুত্তং.

ভিক্খৱোতি চেত্থ সন্ধিৱসেন ই-কাৰলোপো দট্ঠব্বো. ভিক্খৱো ইতীতি অযং ইতি-সদ্দো হেতুপৰিসমাপনাদিঅত্থপদত্থৱিপৰিযাযপকাৰাৱধাৰণনিদস্সনাদিঅনেকত্থপ্পভেদো. তথা হেস ‘‘ৰুপ্পতীতি খো, ভিক্খৱে, তস্মা ৰূপন্তি ৱুচ্চতী’’তিআদীসু (সং. নি. ৩.৭৯) হেত্ৱত্থে দিস্সতি. ‘‘তস্মাতিহ মে, ভিক্খৱে, ধম্মদাযাদা ভৱথ, মা আমিসদাযাদা. অত্থি মে তুম্হেসু অনুকম্পা. কিন্তি মে সাৱকা ধম্মদাযাদা ভৱেয্যুং, নো আমিসদাযাদা’’তিআদীসু (ম. নি. ১.১৯) পৰিসমাপনে. ‘‘ইতি ৱা ইতি এৱৰূপা নচ্চগীতৱাদিতৱিসূকদস্সনা পটিৱিৰতো’’তিআদীসু (দী. নি. ১.১৩) আদিঅত্থে. ‘‘মাগণ্ডিযোতি তস্স ব্ৰাহ্মণস্স সঙ্খা সমঞ্ঞা পঞ্ঞত্তি ৱোহাৰো নামং নামকম্মং নামধেয্যং নিৰুত্তি ব্যঞ্জনমভিলাপো’’তিআদীসু (মহানি. ৭৩, ৭৫) পদত্থৱিপৰিযাযে. ‘‘ইতি খো, ভিক্খৱে, সপ্পটিভযো বালো, অপ্পটিভযো পণ্ডিতো, সউপদ্দৱো বালো, অনুপদ্দৱো পণ্ডিতো, সউপসগ্গো বালো, অনুপসগ্গো পণ্ডিতো’’তিআদীসু (ম. নি. ৩.১২৪) পকাৰে. ‘‘অত্থি ইদপ্পচ্চযা জৰামৰণন্তি পুট্ঠেন সতা, ‘আনন্দ, অত্থী’তিস্স ৱচনীযং. ‘কিং পচ্চযা জৰামৰণ’ন্তি ইতি চে ৱদেয্য. জাতিপচ্চযা জৰামৰণং ইচ্চস্স ৱচনীয’’ন্তিআদীসু (দী. নি. ২.৯৬) অৱধাৰণে. ‘‘অত্থীতি খো, কচ্চান, অযমেকো অন্তো, নত্থীতি খো, কচ্চান, অযং দুতিযো অন্তো’’তিআদীসু (সং. নি. ২.১৫; সং. নি. ৩.৯০) নিদস্সনে. ইধাপি নিদস্সনে এৱ দট্ঠব্বো. ভিক্খৱোতি হি আমন্তনাকাৰো. তমেস ইতি-সদ্দো নিদস্সেতি ‘‘ভিক্খৱোতি আমন্তেসী’’তি. ইমিনা নযেন ‘‘ভদ্দন্তে’’তিআদীসুপি যথাৰহং ইতি-সদ্দস্স অত্থো ৱেদিতব্বো. পুব্বে ‘‘ভগৱা আমন্তেসী’’তি ৱুত্তত্তা ‘‘ভগৱতো পচ্চস্সোসু’’ন্তি ইধ ‘‘ভগৱতো’’তি সামিৱচনং আমন্তনমেৱ সম্বন্ধিঅন্তৰং অপেক্খতীতি ইমিনা অধিপ্পাযেন ‘‘ভগৱতো আমন্তনং পটিঅস্সোসু’’ন্তি ৱুত্তং. ‘‘ভগৱতো’’তি পন ইদং পটিস্সৱসম্বন্ধেন সম্পদানৱচনং যথা ‘‘দেৱদত্তায পটিস্সুণোতী’’তি. যং নিদানং ভাসিতন্তি সম্বন্ধো. ইমস্স সুত্তস্স সুখাৱগাহণত্থন্তি কমলকুৱলযুজ্জলৱিমলসাদুৰসসলিলায পোক্খৰণিযা সুখাৱতৰণত্থং নিম্মলসিলাতলৰচনাৱিলাসসোভিতৰতনসোপানং ৱিপ্পকিণ্ণমুত্তাতলসদিসৱালুকাচুণ্ণপণ্ডৰভূমিভাগং তিত্থং ৱিয সুৱিভত্তভিত্তিৱিচিত্ৰৱেদিকাপৰিক্খিত্তস্স নক্খত্তপথং ফুসিতুকামতায ৱিয পটিৱিজম্ভিতসমুস্সযস্স পাসাদৱৰস্স সুখাৰোহনত্থং দন্তমযসণ্হমুদুফলকঞ্চনলতাৱিনদ্ধমণিগণপ্পভাসমুদযুজ্জলসোভং সোপানং ৱিয সুৱণ্ণৱলযনূপুৰাদিসঙ্ঘট্টনসদ্দসম্মিস্সিতস্স কথিতহসিতমধুৰস্সৰগেহজনৱিজম্ভিতৱিচৰিতস্স উড়াৰইস্সৰিযৱিভৱসোভিতস্স মহাঘৰস্স সুখপ্পৱেসনত্থং সুৱণ্ণৰজতমণিমুত্তাপৱাড়াদিজুতিৱিস্সৰৱিজ্জোতিতসুপ্পতিট্ঠিতৱিসালদ্ৱাৰবাহং মহাদ্ৱাৰং ৱিয চ অত্থব্যঞ্জনসম্পন্নস্স বুদ্ধানং দেসনাঞাণগম্ভীৰভাৱসংসূচকস্স ইমস্স সুত্তস্স সুখাৱগাহত্থং.

এত্থাহ – ‘‘কিমত্থং পন ধম্মৱিনযসঙ্গহে কযিৰমানে নিদানৱচনং, ননু ভগৱতা ভাসিতৱচনস্সেৱ সঙ্গহো কাতব্বো’’তি? ৱুচ্চতে, দেসনায ঠিতিঅসম্মোসসদ্ধেয্যভাৱসম্পাদনত্থং. কালদেসদেসকনিমিত্তপৰিসাপদেসেহি উপনিবন্ধিত্ৱা ঠপিতা হি দেসনা চিৰট্ঠিতিকা হোতি অসম্মোসধম্মা সদ্ধেয্যা চ. দেসকালকত্তুহেতুনিমিত্তেহি উপনিবদ্ধো ৱিয ৱোহাৰৱিনিচ্ছযো. তেনেৱ চ আযস্মতা মহাকস্সপেন ‘‘চিত্তপৰিযাদানসুত্তং, আৱুসো আনন্দ, কত্থ ভাসিত’’ন্তিআদিনা দেসাদিপুচ্ছাসু কতাসু তাসং ৱিস্সজ্জনং কৰোন্তেন ধম্মভণ্ডাগাৰিকেন ‘‘এৱং মে সুত’’ন্তিআদিনা ইমস্স সুত্তস্স নিদানং ভাসিতং. অপিচ সত্থুসম্পত্তিপ্পকাসনত্থং নিদানৱচনং. তথাগতস্স হি ভগৱতো পুব্বচৰণানুমানাগমতক্কাভাৱতো সম্মাসম্বুদ্ধভাৱসিদ্ধি. ন হি সম্মাসম্বুস্স পুব্বচৰণাদীহি অত্থো অত্থি সব্বত্থ অপ্পটিহতঞাণচাৰতায একপ্পমাণত্তা চ ঞেয্যধম্মেসু. তথা আচৰিযমুট্ঠিধম্মমচ্ছৰিযসাসনসাৱকানানুৰাগাভাৱতো খীণাসৱভাৱসিদ্ধি. ন হি সব্বসো খীণাসৱস্স তে সম্ভৱন্তীতি সুৱিসুদ্ধস্স পৰানুগ্গহপ্পৱত্তি. এৱং দেসকসংকিলেসভূতানং দিট্ঠিসীলসম্পদাদূসকানং অৱিজ্জাতণ্হানং অচ্চন্তাভাৱসংসূচকেহি ঞাণপ্পহানসম্পদাভিব্যঞ্জনকেহি চ সম্বুদ্ধৱিসুদ্ধভাৱেহি পুৰিমৱেসাৰজ্জদ্ৱযসিদ্ধি, ততো চ অন্তৰাযিকনিয্যানিকধম্মেসু সম্মোহাভাৱসিদ্ধিতো পচ্ছিমৱেসাৰজ্জদ্ৱযসিদ্ধীতি ভগৱতো চতুৱেসাৰজ্জসমন্নাগমো অত্তহিতপৰহিতপ্পটিপত্তি চ নিদানৱচনেন পকাসিতা হোতি. তত্থ তত্থ সম্পত্তপৰিসায অজ্ঝাসযানুৰূপং ঠানুপ্পত্তিকপ্পটিভানেন ধম্মদেসনাদীপনতো, ইধ পন ৰূপগৰুকানং পুগ্গলানং অজ্ঝাসযানুৰূপং ঠানুপ্পত্তিকপ্পটিভানেন ধম্মদেসনাদীপনতোতি যোজেতব্বং. তেন ৱুত্তং – ‘‘সত্থুসম্পত্তিপ্পকাসনত্থং নিদানৱচন’’ন্তি.

তথা সাসনসম্পত্তিপ্পকাসনত্থং নিদানৱচনং. ঞাণকৰুণাপৰিগ্গহিতসব্বকিৰিযস্স হি ভগৱতো নত্থি নিৰত্থকা পটিপত্তি, অত্তহিতত্থা ৱা. তস্মা পৰেসং এৱ অত্থায পৱত্তসব্বকিৰিযস্স সম্মাসম্বুদ্ধস্স সকলম্পি কাযৱচীমনোকম্মং যথাপৱত্তং ৱুচ্চমানং দিট্ঠধম্মিকসম্পৰাযিকপৰমত্থেহি যথাৰহং সত্তানং অনুসাসনট্ঠেন সাসনং, ন কপ্পৰচনা. তযিদং সত্থুচৰিতং কালদেসদেসকপৰিসাপদেসেহি সদ্ধিং তত্থ তত্থ নিদানৱচনেহি যথাৰহং পকাসীযতি. ‘‘ইধ পন ৰূপগৰুকানং পুগ্গলান’’ন্তিআদি সব্বং পুৰিমসদিসমেৱ. তেন ৱুত্তং – ‘‘সাসনসম্পত্তিপ্পকাসনত্থং নিদানৱচন’’ন্তি. অপিচ সত্থুনো পমাণভাৱপ্পকাসনেন ৱচনেন সাসনস্স পমাণভাৱদস্সনত্থং নিদানৱচনং, তঞ্চ দেসকপ্পমাণভাৱদস্সনং হেট্ঠা ৱুত্তনযানুসাৰেন ‘‘ভগৱা’’তি চ ইমিনা পদেন ৱিভাৱিতন্তি ৱেদিতব্বং. ভগৱাতি হি তথাগতস্স ৰাগদোসমোহাদিসব্বকিলেসমলদুচ্চৰিতদোসপ্পহানদীপনেন ৱচনেন অনঞ্ঞসাধাৰণসুপৰিসুদ্ধঞাণকৰুণাদিগুণৱিসেসযোগপৰিদীপনেন ততো এৱ সব্বসত্তুত্তমভাৱদীপনেন অযমত্থো সব্বথা পকাসিতো হোতীতি. ইদমেত্থ নিদানৱচনপ্পযোজনস্স মুখমত্তনিদস্সনং.

নিক্খিত্তস্সাতি দেসিতস্স. দেসনা হি দেসেতব্বস্স সীলাদিঅত্থস্স ৱেনেয্যসন্তানেসু নিক্খিপনতো ‘‘নিক্খেপো’’তি ৱুচ্চতি. সুত্তনিক্খেপং ৱিচাৰেত্ৱাৱ ৱুচ্চমানা পাকটা হোতীতি সামঞ্ঞতো ভগৱতো দেসনায সমুট্ঠানস্স ৱিভাগং দস্সেত্ৱা ‘‘এত্থাযং দেসনা এৱংসমুট্ঠানা’’তি দেসনায সমুট্ঠানে দস্সিতে সুত্তস্স সম্মদেৱ নিদানপৰিজাননেন ৱণ্ণনায সুৱিঞ্ঞেয্যত্তা ৱুত্তং. তত্থ যথা অনেকসতঅনেকসহস্সভেদানিপি সুত্তন্তানি সংকিলেসভাগিযাদিপট্ঠাননযৱসেন সোড়সৱিধতং নাতিৱত্তন্তি, এৱং অত্তজ্ঝাসযাদিসুত্তনিক্খেপৱসেন চতুব্বিধভাৱন্তি আহ – ‘‘চত্তাৰো হি সুত্তনিক্খেপা’’তি. এত্থ চ যথা অত্তজ্ঝাসযস্স অট্ঠুপ্পত্তিযা চ পৰজ্ঝাসযপুচ্ছাহি সদ্ধিং সংসগ্গভেদো সম্ভৱতি ‘‘অত্তজ্ঝাসযো চ পৰজ্ঝাসযো চ, অত্তজ্ঝাসযো চ পুচ্ছাৱসিকো চ, অট্ঠুপ্পত্তিকো চ পৰজ্ঝাসযো চ, অট্ঠুপ্পত্তিকো চ পুচ্ছাৱসিকো চা’’তি অজ্ঝাসযপুচ্ছানুসন্ধিসব্ভাৱতো, এৱং যদিপি অট্ঠুপ্পত্তিযা অত্তজ্ঝাসযেনপি সংসগ্গভেদো সম্ভৱতি, অত্তজ্ঝাসযাদীহি পন পুৰতো ঠিতেহি অট্ঠুপ্পত্তিযা সংসগ্গো নত্থীতি ন ইধ নিৰৱসেসো ৱিত্থাৰনযো সম্ভৱতীতি ‘‘চত্তাৰো সুত্তনিক্খেপা’’তি ৱুত্তং. তদন্তোগধত্তা ৱা সেসনিক্খেপানং মূলনিক্খেপৱসেন চত্তাৰোৱ দস্সিতা. যথাদস্সনঞ্হেত্থ অযং সংসগ্গভেদো গহেতব্বোতি.

তত্ৰাযং ৱচনত্থো – নিক্খিপীযতীতি নিক্খেপো, সুত্তং এৱ নিক্খেপো সুত্তনিক্খেপো. অথ ৱা নিক্খিপনং নিক্খেপো, সুত্তস্স নিক্খেপো সুত্তনিক্খেপো, সুত্তদেসনাতি অত্থো. অত্তনো অজ্ঝাসযো অত্তজ্ঝাসযো, সো অস্স অত্থি কাৰণভূতোতি অত্তজ্ঝাসযো. অত্তনো অজ্ঝাসযো এতস্সাতি ৱা অত্তজ্ঝাসযো. পৰজ্ঝাসযেপি এসেৱ নযো. পুচ্ছায ৱসো পুচ্ছাৱসো, সো এতস্স অত্থীতি পুচ্ছাৱসিকো. সুত্তদেসনাৱত্থুভূতস্স অত্থস্স উপ্পত্তি অত্থুপ্পত্তি, অত্থুপ্পত্তিযেৱ অট্ঠুপ্পত্তি ত্থ-কাৰস্স ট্ঠ-কাৰং কত্ৱা. সা এতস্স অত্থীতি অট্ঠুপ্পত্তিকো. অথ ৱা নিক্খিপীযতি সুত্তং এতেনাতি সুত্তনিক্খেপো, অত্তজ্ঝাসযাদি এৱ. এতস্মিং অত্থৱিকপ্পে অত্তনো অজ্ঝাসযো অত্তজ্ঝাসযো. পৰেসং অজ্ঝাসযো পৰজ্ঝাসযো. পুচ্ছীযতীতি পুচ্ছা, পুচ্ছিতব্বো অত্থো. পুচ্ছাৱসেন পৱত্তং ধম্মপ্পটিগ্গাহকানং ৱচনং পুচ্ছাৱসিকং, তদেৱ নিক্খেপসদ্দাপেক্খায পুল্লিঙ্গৱসেন ৱুত্তং – ‘‘পুচ্ছাৱসিকো’’তি. তথা অট্ঠুপ্পত্তি এৱ অট্ঠুপ্পত্তিকোতি এৱমেত্থ অত্থো ৱেদিতব্বো.

অপিচেত্থ পৰেসং ইন্দ্ৰিযপৰিপাকাদিকাৰণনিৰপেক্খত্তা অত্তজ্ঝাসযস্স ৱিসুং সুত্তনিক্খেপভাৱো যুত্তো কেৱলং অত্তনো অজ্ঝাসযেনেৱ ধম্মতন্তিট্ঠপনত্থং পৱত্তিতদেসনত্তা. পৰজ্ঝাসযপুচ্ছাৱসিকানং পন পৰেসং অজ্ঝাসযপুচ্ছানং দেসনাপৱত্তিহেতুভূতানং উপ্পত্তিযং পৱত্তিতানং কথমট্ঠুপ্পত্তিযা অনৱৰোধো, পুচ্ছাৱসিকঅট্ঠুপ্পত্তিকানং ৱা পৰজ্ঝাসযানুৰোধেন পৱত্তিতানং কথং পৰজ্ঝাসযে অনৱৰোধোতি? ন চোদেতব্বমেতং. পৰেসঞ্হি অভিনীহাৰপৰিপুচ্ছাদিৱিনিমুত্তস্সেৱ সুত্তদেসনাকাৰণুপ্পাদস্স অট্ঠুপ্পত্তিভাৱেন গহিতত্তা পৰজ্ঝাসযপুচ্ছাৱসিকানং ৱিসুং গহণং. তথা হি ব্ৰহ্মজালধম্মদাযাদসুত্তাদীনং ৱণ্ণাৱণ্ণআমিসুপ্পাদাদিদেসনানিমিত্তং ‘‘অট্ঠুপ্পত্তী’’তি ৱুচ্চতি. পৰেসং পুচ্ছং ৱিনা অজ্ঝাসযং এৱ নিমিত্তং কত্ৱা দেসিতো পৰজ্ঝাসযো, পুচ্ছাৱসেন দেসিতো পুচ্ছাৱসিকোতি পাকটোযমত্থোতি. অত্তনো অজ্ঝাসযেনেৱ কথেসীতি ধম্মতন্তিট্ঠপনত্থং কথেসি. ৱিমুত্তিপৰিপাচনীযা ধম্মা সদ্ধিন্দ্ৰিযাদযো. অজ্ঝাসযন্তি অধিমুত্তিং. খন্তিন্তি দিট্ঠিনিজ্ঝানক্খন্তিং. মনন্তি পঞ্ঞত্তিচিত্তং. অভিনীহাৰন্তি পণিধানং. বুজ্ঝনভাৱন্তি বুজ্ঝনসভাৱং, পটিৱিজ্ঝনাকাৰং ৱা. ৰূপগৰুকানন্তি পঞ্চসু আৰম্মণেসু ৰূপাৰম্মণগৰুকা ৰূপগৰুকা. চিত্তেন ৰূপনিন্না ৰূপপোণা ৰূপপব্ভাৰা ৰূপদস্সনপ্পসুতা ৰূপেন আকড্ঢিতহদযা, তেসং ৰূপগৰুকানং.

পটিসেধত্থোতি পটিক্খেপত্থো. কস্স পন পটিক্খেপত্থোতি? কিৰিযাপধানঞ্হি ৱাক্যং, তস্মা ‘‘ন সমনুপস্সামী’’তি সমনুপস্সনাকিৰিযাপটিসেধত্থো. তেনাহ – ‘‘ইমস্স পন পদস্সা’’তিআদি. যো পৰো ন হোতি, সো অত্তাতি লোকসমঞ্ঞামত্তসিদ্ধং সত্তসন্তানং সন্ধায – ‘‘অহ’’ন্তি সত্থা ৱদতি, ন বাহিৰকপৰিকপ্পিতং অহংকাৰৱিসযং অহংকাৰস্স বোধিমূলেযেৱ সমুচ্ছিন্নত্তা. লোকসমঞ্ঞানতিক্কমন্তা এৱ হি বুদ্ধানং লোকিযে ৱিসযে দেসনাপৱত্তি. ভিক্খৱেতি আলপনে কাৰণং হেট্ঠা ৱুত্তমেৱ. অঞ্ঞন্তি অপেক্খাসিদ্ধত্তা অঞ্ঞত্থস্স ‘‘ইদানি ৱত্তব্বইত্থিৰূপতো অঞ্ঞ’’ন্তি আহ. একম্পি ৰূপন্তি একং ৱণ্ণাযতনং. সমং ৱিসমং সম্মা যাথাৱতো অনু অনু পস্সতীতি সমনুপস্সনা, ঞাণং. সংকিলিস্সনৱসেন অনু অনু পস্সতীতি সমনুপস্সনা, দিট্ঠি. নো নিচ্চতোতি এত্থ ইতি-সদ্দো আদিঅত্থো, এৱমাদিকোতি অত্থো. তেন ‘‘দুক্খতো সমনুপস্সতী’’তি এৱমাদীনি সঙ্গণ্হাতি. ওলোকেন্তোপীতি দেৱমনুস্সৱিমানকপ্পৰুক্খমণিকনকাদিগতানি ৰূপানি অনৱসেসং সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণেন ওলোকেন্তোপি. সামঞ্ঞৱচনোপি যং-সদ্দো ‘‘একৰূপম্পী’’তি ৰূপস্স অধিগতত্তা ৰূপৱিসযো ইচ্ছিতোতি ‘‘যং ৰূপ’’ন্তি ৱুত্তং. তথা পুৰিসসদ্দো পৰিযাদিযিতব্বচিত্তপুগ্গলৱিসযোতি ৰূপগৰুকস্সাতি ৱিসেসিতং. গহণং ‘‘খেপন’’ন্তি চ অধিপ্পেতং, পৰিযাদানঞ্চ উপ্পত্তিনিৱাৰণন্তি আহ – ‘‘চতুভূমককুসলচিত্ত’’ন্তি. তঞ্হি ৰূপং তাদিসস্স পৰিত্তকুসলস্সপি উপ্পত্তিং নিৱাৰেতি, কিমঙ্গং পন মহগ্গতানুত্তৰচিত্তস্সাতি লোকুত্তৰকুসলচিত্তস্সপি উপ্পত্তিযা নিৱাৰণং হোতুং সমত্থং, লোকিযকুসলুপ্পত্তিযা নিৱাৰকত্তে ৱত্তব্বমেৱ নত্থীতি ‘‘চতুভূমককুসলচিত্তং পৰিযাদিযিত্ৱা’’তি ৱুত্তং. ন হি কামগুণস্সাদপ্পসুতস্স পুৰিসস্স দানাদিৱসেন সৱিপ্ফাৰিকা কুসলুপ্পত্তি সম্ভৱতি. গণ্হিত্ৱা খেপেত্ৱাতি অত্তানং অস্সাদেত্ৱা পৱত্তমানস্স অকুসলচিত্তস্স পচ্চযো হোন্তং পৱত্তিনিৱাৰণেন মুট্ঠিগতং ৱিয গহেত্ৱা অনুপ্পাদনিৰোধেন খেপেত্ৱা ৱিয তিট্ঠতি. তাৱ মহতি লোকসন্নিৱাসে তস্স পৰিযাদিযট্ঠানং অৱিচ্ছেদতো লব্ভতীতি আহ – ‘‘তিট্ঠতী’’তি যথা ‘‘পব্বতা তিট্ঠন্তি, নজ্জো সন্দন্তী’’তি. তেনাহ – ‘‘ইধ উভযম্পি ৱট্টতী’’তিআদি.

যথযিদন্তি সন্ধিৱসেন আকাৰস্স ৰস্সত্তং যকাৰাগমো চাতি আহ – ‘‘যথা ইদ’’ন্তি. ইত্থিযা ৰূপন্তি ইত্থিসৰীৰগতং তপ্পটিবদ্ধঞ্চ ৰূপাযতনং. পৰমত্থস্স নিৰুড়্হো, পঠমং সাধাৰণতো সদ্দসত্থলক্খণানি ৱিভাৱেতব্বানি, পচ্ছা অসাধাৰণতোতি তানি পাড়িৱসেন ৱিভাৱেতুং – ‘‘ৰুপ্পতীতি খো…পে… ৱেদিতব্ব’’ন্তি আহ. তত্থ ৰুপ্পতীতি সীতাদিৱিৰোধিপচ্চযেহি ৱিকাৰং আপাদীযতি, আপজ্জতীতি ৱা অত্থো. ৱিকাৰুপ্পত্তি চ ৱিৰোধিপচ্চযসন্নিপাতে ৱিসদিসুপ্পত্তি ৱিভূততৰা, কুতো পনাযং ৱিসেসোতি চে? ‘‘সীতেনা’’তিআদিৱচনতো. এৱঞ্চ কত্ৱা ৱেদনাদীসু অনৱসেসৰূপসমঞ্ঞা সামঞ্ঞলক্খণন্তি সব্বৰূপধম্মসাধাৰণং ৰূপ্পনং. ইদানি অত্থুদ্ধাৰনযেন ৰূপসদ্দং সংৱণ্ণেন্তো ‘‘অযং পনা’’তিআদিমাহ. ৰূপক্খন্ধে ৱত্ততীতি ‘‘ওড়াৰিকং ৱা সুখুমং ৱা’’তিআদিৱচনতো (ম. নি. ১.৩৬১; ২.১১৩; ৩.৮৬, ৮৯; ৱিভ. ২). ৰূপূপপত্তিযাতি এত্থ ৰূপভৱো ৰূপং উত্তৰপদলোপেন. ৰূপভৱূপপত্তিযাতি অযঞ্হেত্থ অত্থো. কসিণনিমিত্তেতি পথৱীকসিণাদিসঞ্ঞিতে পটিভাগনিমিত্তে. ৰূপ্পতি অত্তনো ফলস্স সভাৱং কৰোতীতি ৰূপং, সভাৱহেতূতি আহ – ‘‘সৰূপা…পে… এত্থ পচ্চযে’’তি. কৰচৰণাদিঅৱযৱসঙ্ঘাতভাৱেন ৰূপীযতি নিৰূপীযতীতি ৰূপং, ৰূপকাযোতি আহ – ‘‘আকাসো…পে… এত্থ সৰীৰে’’তি.

ৰূপযতি ৱণ্ণৱিকাৰং আপজ্জমানং হদযঙ্গতভাৱং পকাসেতীতি ৰূপং, ৱণ্ণাযতনং. আৰোহপৰিণাহাদিভেদৰূপগতং সণ্ঠানসম্পত্তিং নিস্সায পসাদং আপজ্জমানো ৰূপপ্পমাণোতি ৱুত্তোতি আহ – ‘‘এত্থ সণ্ঠানে’’তি. পিযৰূপন্তিআদীসু সভাৱত্থো ৰূপসদ্দো. আদিসদ্দেন ৰূপজ্ঝানাদীনং সঙ্গহো. ‘‘ৰূপী ৰূপানি পস্সতী’’তি এত্থ অজ্ঝত্তং কেসাদীসু পৰিকম্মসঞ্ঞাৱসেন পটিলদ্ধৰূপজ্ঝানং ৰূপং, তং অস্স অত্থীতি ৰূপীতি ৱুত্তো. ইত্থিযা চতুসমুট্ঠানে ৱণ্ণেতি ইত্থিসৰীৰপৰিযাপন্নমেৱ ৰূপং গহিতং, তপ্পটিবদ্ধৱত্থালঙ্কাৰাদিৰূপম্পি পন পুৰিসচিত্তস্স পৰিযাদাযকং হোতীতি দস্সেতুং – ‘‘অপিচা’’তিআদি ৱুত্তং. গন্ধৱণ্ণগ্গহণেন ৱিলেপনং ৱুত্তং. কামং ‘‘অসুকায ইত্থিযা পসাধন’’ন্তি সল্লক্খিতস্স অকাযপ্পটিবদ্ধস্সপি ৱণ্ণো পটিবদ্ধচিত্তস্স পুৰিসস্স চিত্তং পৰিযাদায তিট্ঠেয্য, তং পন ন একন্তিকন্তি একন্তিকং দস্সেন্তো ‘‘কাযপ্পটিবদ্ধো’’তিআহ. উপকপ্পতীতি চিত্তস্স পৰিযাদানায উপকপ্পতি. পুৰিমস্সেৱাতি পুব্বে ৱুত্তঅত্থস্সেৱ দড়্হীকৰণত্থং ৱুত্তং যথা ‘‘দ্ৱিক্খত্তুং বন্ধং সুবন্ধ’’ন্তি. নিগমনৱসেন ৱা এতং ৱুত্তন্তি দট্ঠব্বং. ওপম্মৱসেন ৱুত্তন্তি ‘‘যং এৱং পুৰিসস্স চিত্তং পৰিযাদায তিট্ঠতী’’তি সকলমেৱিদং পুৰিমৱচনং উপমাৱসেন ৱুত্তং, তত্থ পন উপমাভূতং অত্থং দস্সেতুং – ‘‘যথযিদং…পে… ইত্থিৰূপ’’ন্তি ৱুত্তং. পৰিযাদানে আনুভাৱো সম্ভৱো পৰিযাদানানুভাৱো, তস্স দস্সনৱসেন ৱুত্তং.

ইদং পন ‘‘ইত্থিৰূপ’’ন্তিআদিৱচনং পৰিযাদানানুভাৱে সাধেতব্বে দীপেতব্বে ৱত্থু কাৰণং. নাগো নাম সো ৰাজা, দীঘদাঠিকত্তা পন ‘‘মহাদাঠিকনাগৰাজা’’তি ৱুত্তো. অসংৱৰনিযামেনাতি চক্খুদ্ৱাৰিকেন অসংৱৰনীহাৰেন. নিমিত্তং গহেত্ৱাতি ৰাগুপ্পত্তিহেতুভূতং ৰূপং সুভনিমিত্তং গহেত্ৱা. ৱিসিকাদস্সনং গন্ত্ৱাতি সিৱথিকদস্সনং গন্ত্ৱা. তত্থ হি আদীনৱানুপস্সনা ইজ্ঝতি. ৱত্থুলোভেন কুতো তাদিসায মৰণন্তি অসদ্দহন্তো ‘‘মুখং তুম্হাকং ধূমৱণ্ণ’’ন্তি তে দহৰসামণেৰে উপ্পণ্ডেন্তো ৱদতি.

ৰতনত্তযে সুপ্পসন্নত্তা কাকৱণ্ণতিস্সাদীহি ৱিসেসনত্থঞ্চ সো তিস্সমহাৰাজা সদ্ধাসদ্দেন ৱিসেসেত্ৱা ৱুচ্চতি. দহৰস্স চিত্তং পৰিযাদায তিট্ঠতীতি অধিকাৰৱসেন ৱুত্তং. নিট্ঠিতুদ্দেসকিচ্চোতি গামে অসপ্পাযৰূপদস্সনং ইমস্স অনত্থায সিযাতি আচৰিযেন নিৱাৰিতগামপ্পৱেসো পচ্ছা নিট্ঠিতুদ্দেসকিচ্চো হুত্ৱা ঠিতো. তেন ৱুত্তং – ‘‘অত্থকামানং ৱচনং অগ্গহেত্ৱা’’তি. নিৱত্থৱত্থং সঞ্জানিত্ৱাতি অত্তনা দিট্ঠদিৱসে নিৱত্থৱত্থং তস্সা মতদিৱসে সিৱথিকদস্সনত্থং গতেন লদ্ধং সঞ্জানিত্ৱা. এৱম্পীতি এৱং মৰণসম্পাপনৱসেনপি. অযং তাৱেত্থ অট্ঠকথায অনুত্তানত্থদীপনা.

নেত্তিনযৱণ্ণনা

ইদানি পকৰণনযেন পাড়িযা অত্থৱণ্ণনং কৰিস্সাম. সা পন অত্থসংৱণ্ণনা যস্মা দেসনায সমুট্ঠানপ্পযোজনভাজনেসু পিণ্ডত্থেসু চ নিদ্ধাৰিতেসু সুকৰা হোতি সুৱিঞ্ঞেয্যা চ, তস্মা সুত্তদেসনায সমুট্ঠানাদীনি পঠমং নিদ্ধাৰযিস্সাম. তত্থ সমুট্ঠানং নাম দেসনানিদানং, তং সাধাৰণমসাধাৰণন্তি দুৱিধং. তত্থ সাধাৰণম্পি অজ্ঝত্তিকবাহিৰভেদতো দুৱিধং. তত্থ সাধাৰণং অজ্ঝত্তিকসমুট্ঠানং নাম লোকনাথস্স মহাকৰুণা. তায হি সমুস্সাহিতস্স ভগৱতো ৱেনেয্যানং ধম্মদেসনায চিত্তং উদপাদি, যং সন্ধায ৱুত্তং – ‘‘সত্তেসু চ কাৰুঞ্ঞতং পটিচ্চ বুদ্ধচক্খুনা লোকং ৱোলোকেসী’’তিআদি (ম. নি. ১.২৮৩; মহাৱ. ৯; সং. নি. ১.১৭৩). এত্থ চ হেতাৱত্থাযপি মহাকৰুণায সঙ্গহো দট্ঠব্বো যাৱদেৱ সংসাৰমহোঘতো সদ্ধম্মদেসনাহত্থদানেহি সত্তসন্তাৰণত্থং তদুপ্পত্তিতো. যথা চ মহাকৰুণা, এৱং সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণং দসবলঞাণাদযো চ দেসনায অব্ভন্তৰসমুট্ঠানভাৱেন ৱত্তব্বা. সব্বঞ্হি ঞেয্যধম্মং তেসং দেসেতব্বাকাৰং সত্তানঞ্চ আসযানুসযাদিং যাথাৱতো জানন্তো ভগৱা ঠানাট্ঠানাদীসু কোসল্লেন ৱেনেয্যজ্ঝাসযানুৰূপং ৱিচিত্তনযদেসনং পৱত্তেসীতি. বাহিৰং পন সাধাৰণং সমুট্ঠানং দসসহস্সমহাব্ৰহ্মপৰিৱাৰস্স সহম্পতিব্ৰহ্মুনো অজ্ঝেসনং. তদজ্ঝেসনুত্তৰকালঞ্হি ধম্মগম্ভীৰতাপচ্চৱেক্খণাজনিতং অপ্পোস্সুক্কতং পটিপ্পস্সম্ভেত্ৱা ধম্মস্সামী ধম্মদেসনায উস্সাহজাতো অহোসি. অসাধাৰণম্পি অব্ভন্তৰবাহিৰভেদতো দুৱিধমেৱ. তত্থ অব্ভন্তৰং যায মহাকৰুণায যেন চ দেসনাঞাণেন ইদং সুত্তং পৱত্তিতং, তদুভযং ৱেদিতব্বং. বাহিৰং পন ৰূপগৰুকানং পুগ্গলানং অজ্ঝাসযো. স্ৱাযমত্থো অট্ঠকথাযং ৱুত্তো এৱ.

পযোজনম্পি সাধাৰণাসাধাৰণতো দুৱিধং. তত্থ সাধাৰণং যাৱ অনুপাদাপৰিনিব্বানং ৱিমুত্তিৰসত্তা ভগৱতো দেসনায. তেনেৱাহ – ‘‘এতদত্থা কথা, এতদত্থা মন্তনা’’তিআদি. অসাধাৰণং পন তেসং ৰূপগৰুকানং পুগ্গলানং ৰূপে ছন্দৰাগস্স জহাপনং, উভযম্পেতং বাহিৰমেৱ. সচে পন ৱেনেয্যসন্তানগতম্পি দেসনাবলসিদ্ধিসঙ্খাতং পযোজনং অধিপ্পাযসমিজ্ঝনভাৱতো যথাধিপ্পেতত্থসিদ্ধিযা মহাকাৰুণিকস্স ভগৱতোপি পযোজনমেৱাতি গণ্হেয্য, ইমিনা পৰিযাযেনস্স অব্ভন্তৰতাপি সিযা.

অপিচ তেসং ৰূপগৰুকানং পুগ্গলানং ৰূপস্মিং ৱিজ্জমানস্স আদীনৱস্স যাথাৱতো অনৱবোধো ইমিস্সা দেসনায সমুট্ঠানং, তদৱবোধো পযোজনং. সো হি ইমায দেসনায ভগৱন্তং পযোজেতি তন্নিপ্ফাদনপৰাযং দেসনাতি কত্ৱা. যঞ্হি দেসনায সাধেতব্বং ফলং, তং আকঙ্খিতব্বত্তা দেসকং দেসনায পযোজেতীতি পযোজনন্তি ৱুচ্চতি. তথা তেসং পুগ্গলানং তদঞ্ঞেসঞ্চ ৱেনেয্যানং ৰূপমুখেন পঞ্চসু উপাদানক্খন্ধেসু আদীনৱদস্সনঞ্চেত্থ পযোজনং. তথা সংসাৰচক্কনিৱত্তিসদ্ধম্মচক্কপ্পৱত্তিসস্সতাদিমিচ্ছাৱাদনিৰাকৰণং সম্মাৱাদপুৰেক্খাৰো অকুসলমূলসমূহননং কুসলমূলসমাৰোপনং অপাযদ্ৱাৰপিদহনং সগ্গমগ্গদ্ৱাৰৱিৱৰণং পৰিযুট্ঠানৱূপসমনং অনুসযসমুগ্ঘাতনং ‘‘মুত্তো মোচেস্সামী’’তি পুৰিমপটিঞ্ঞাৱিসংৱাদনং তপ্পটিপক্খমাৰমনোৰথৱিসংৱাদনং তিত্থিযধম্মনিম্মথনং বুদ্ধধম্মপতিট্ঠাপনন্তি এৱমাদীনিপি পযোজনানি ইধ ৱেদিতব্বানি.

যথা তে পুগ্গলা ৰূপগৰুকা, এৱং তদঞ্ঞে চ সক্কাযগৰুকা সক্কাযস্মিং অল্লীনা সঙ্খতধম্মানং সম্মাসম্বুদ্ধস্স চ পটিপত্তিং অজানন্তা অসদ্ধম্মস্সৱনসাধাৰণপৰিচৰিযমনসিকাৰপৰা সদ্ধম্মস্সৱনধাৰণপৰিচযপ্পটিৱেধৱিমুখা চ ভৱৱিপ্পমোক্খেসিনো ৱেনেয্যা ইমিস্সা দেসনায ভাজনং.

পিণ্ডত্তা চেত্থ ৰূপগ্গহণেন ৰূপধাতুৰূপাযতনৰূপক্খন্ধপৰিগ্গণ্হনং ৰূপমুখেন চতুধম্মানং ৱট্টত্তযৱিচ্ছেদনূপাযো আসৱোঘাদিৱিৱেচনং অভিনন্দননিৱাৰণসঙ্গতিক্কমো ৱিৱাদমূলপৰিচ্চাগো সিক্খত্তযানুযোগো পহানত্তযদীপনা সমথৱিপস্সনানুট্ঠানং ভাৱনাসচ্ছিকিৰিযাসিদ্ধীতি এৱমাদযো ৱেদিতব্বা.

ইতো পৰং পন সোড়স হাৰা দস্সেতব্বা. তত্থ ‘‘ৰূপ’’ন্তি সহজাতা তস্স নিস্সযভূতা তপ্পটিবদ্ধা চ সব্বে ৰূপাৰূপধম্মা তণ্হাৱজ্জা দুক্খসচ্চং. তংসমুট্ঠাপিকা তদাৰম্মণা চ তণ্হা সমুদযসচ্চং. তদুভযেসং অপ্পৱত্তি নিৰোধসচ্চং. নিৰোধপ্পজাননা পটিপদা মগ্গসচ্চং. তত্থ সমুদযেন অস্সাদো, দুক্খেন আদীনৱো, মগ্গনিৰোধেহি নিস্সৰণং, ৰূপাৰম্মণস্স অকুসলচিত্তস্স কুসলচিত্তস্স চ পৰিযাদানং ফলং. যঞ্হি দেসনায সাধেতব্বং পযোজনং, তং ফলন্তি ৱুত্তোৱাযমত্থো. তদত্থং হিদং সুত্তং ভগৱতা দেসিতন্তি. যথা তং কুসলচিত্তং ন পৰিযাদিযতি, এৱং পটিসঙ্খানভাৱনাবলপৰিগ্গহিতা ইন্দ্ৰিযেসু গুত্তদ্ৱাৰতা উপাযো. পুৰিসস্স কুসলচিত্তপৰিযাদানেনস্স ৰূপস্স অঞ্ঞৰূপাসাধাৰণতাদস্সনাপদেসেন অত্থকামেহি ততো চিত্তং সাধুকং ৰক্খিতব্বং. অযমেত্থ ভগৱতো আণত্তীতি অযং দেসনাহাৰো. অস্সাদাদিসন্দস্সনৱিভাৱনলক্খণো হি দেসনাহাৰো. ৱুত্তঞ্হেতং নেত্তিপ্পকৰণে –

‘‘অস্সাদাদীনৱতা, নিস্সৰণম্পি চ ফলং উপাযো চ;

আণত্তী চ ভগৱতো, যোগীনং দেসনাহাৰো’’তি. (নেত্তি. ৪ নিদ্দেসৱাৰ);

দেসীযতি সংৱণ্ণীযতি এতায সুত্তত্থোতি দেসনা, দেসনায সহচৰণতো ৱা দেসনা. ননু চ অঞ্ঞেপি হাৰা দেসনাসঙ্খাতস্স সুত্তস্স অত্থসংৱণ্ণনাতো দেসনায সহচাৰিনো ৱাতি? সচ্চমেতং, অযং পন হাৰো যেভুয্যেন যথাৰুতৱসেনেৱ ৱিঞ্ঞাযমানো দেসনায সহ চৰতীতি ৱত্তব্বতং অৰহতি, ন তথাপৰে. ন হি অস্সাদাদীনৱনিস্সৰণাদিসন্দস্সনৰহিতা সুত্তদেসনা অত্থি. কিং পন তেসং অস্সাদাদীনং অনৱসেসানং ৱচনং দেসনাহাৰো, উদাহু একচ্চানন্তি? নিৰৱসেসানংযেৱ. যস্মিঞ্হি সুত্তে অস্সাদাদীনৱনিস্সৰণানি সৰূপতো আগতানি, তত্থ ৱত্তব্বমেৱ নত্থি. যত্থ পন একদেসেন আগতানি, ন চ সৰূপেন, তত্থ অনাগতং অত্থৱসেন নিদ্ধাৰেত্ৱা হাৰো যোজেতব্বো.

সযং সমন্তচক্খুভাৱতো তংদস্সনেন সভাৱতো চ ‘‘অহ’’ন্তি ৱুত্তং. ভিক্খনসীলতাদিগুণযোগতো অভিমুখীকৰণত্থঞ্চ, ‘‘ভিক্খৱে’’তি ৱুত্তং. অত্তাভাৱতো অপৰতাদস্সনত্থঞ্চ ‘‘অঞ্ঞ’’ন্তি ৱুত্তং. একস্স অনুপলব্ভদস্সনত্থং অনেকভাৱপ্পটিসেধনত্থঞ্চ ‘‘একৰূপম্পী’’তি ৱুত্তং. তাদিসস্স ৰূপস্স অভাৱতো অদস্সনতো চ ‘‘ন সমনুপস্সামী’’তি ৱুত্তং. তস্স পচ্চামসনতো অনিযমতো চ ‘‘য’’ন্তি ৱুত্তং. ইদানি ৱুচ্চমানাকাৰপৰামসনতো তদঞ্ঞাকাৰনিসেধনতো চ ‘‘এৱ’’ন্তি ৱুত্তং. ৱিসভাগিন্দ্ৰিযৱত্থুতো সভাগৱত্থুস্মিং তদভাৱতো চ ‘‘পুৰিসস্সা’’তি ৱুত্তং. নিমিত্তগ্গাহস্স ৱত্থুভাৱতো তথা পৰিকপ্পিতত্তা চ ‘‘চিত্তং পৰিযাদায তিট্ঠতী’’তি ৱুত্তং. এৱন্তি ৱুত্তাকাৰপৰামসনত্থঞ্চেৱ নিদস্সনত্থঞ্চ ‘‘যথা’’তি ৱুত্তং. অত্তনো পচ্চক্খভাৱতো ভিক্খূনং পচ্চক্খকৰণত্থঞ্চ ‘‘ইদ’’ন্তি ৱুত্তং. ইত্থিসন্তানপৰিযাপন্নতো তপ্পটিবদ্ধভাৱতো চ ‘‘ইত্থিৰূপ’’ন্তি ৱুত্তন্তি এৱং অনুপদৱিচযতো ৱিচযো হাৰো. ৱিচীযন্তি এতেন, এত্থ ৱা পদপঞ্হাদযোতি ৱিচযো, ৱিচিতি এৱ ৱা তেসন্তি ৱিচযো. পদপুচ্ছাৱিস্সজ্জনপুব্বাপৰানুগ্গহনং অস্সাদাদীনঞ্চ ৱিসেসনিদ্ধাৰণৱসেন পৱিচযলক্খণো হি ৱিচযো হাৰো. ৱুত্তম্পি চেতং –

‘‘যং পুচ্ছিতঞ্চ ৱিস্সজ্জিতঞ্চ, সুত্তস্স যা চ অনুগীতি;

সুত্তস্স যো পৱিচযো, হাৰো ৱিচযোতি নিদ্দিট্ঠো’’তি. (নেত্তি. ৪ নিদ্দেসৱাৰ);

অনাদিমতি সংসাৰে ইত্থিপুৰিসানং অঞ্ঞমঞ্ঞৰূপাভিৰামতায ‘‘ইত্থিৰূপং পুৰিসস্স চিত্তং পৰিযাদায তিট্ঠতী’’তি যুজ্জতীতি অযং যুত্তিহাৰো. ব্যঞ্জনত্থানং যুত্তাযুত্তৱিভাগৱিভাৱনলক্খণো হি যুত্তিহাৰো. ৱুত্তম্পি চেতং –

‘‘সব্বেসং হাৰানং, যা ভূমী যো চ গোচৰো তেসং;

যুত্তাযুত্তিপৰিক্খা, হাৰো যুত্তীতি নিদ্দিট্ঠো’’তি. (নেত্তি. ৪ নিদ্দেসৱাৰ);

যুত্তীতি চ উপপত্তি সাধনযুত্তি, ইধ পন যুত্তিৱিচাৰণা যুত্তি উত্তৰপদলোপেন ‘‘ৰূপভৱো ৰূপ’’ন্তি যথা. যুত্তিসহচৰণতো ৱা যুত্তি.

ইত্থিৰূপং অযোনিসো ওলোকিযমানং ইন্দ্ৰিযেসু অগুত্তদ্ৱাৰতায পদট্ঠানং, সা কুসলানং ধম্মানং অভাৱনায পদট্ঠানং, সা সব্বস্সপি সংকিলেসপক্খস্স পৰিৱুদ্ধিযা পদট্ঠানং. ব্যতিৰেকতো পন ইত্থিৰূপং যোনিসো ওলোকিযমানং সতিপট্ঠানভাৱনায পদট্ঠানং, সা বোজ্ঝঙ্গানং ভাৱনাপাৰিপূৰিযা পদট্ঠানং, সা ৱিজ্জাৱিমুত্তীনং পাৰিপূৰিযা পদট্ঠানং, কুসলস্স চিত্তস্স পৰিযাদানং সম্মোহাভিনিৱেসস্স পদট্ঠানং, সো সঙ্খাৰানং পদট্ঠানং, সঙ্খাৰা ৱিঞ্ঞাণস্সাতি সব্বং আৱত্ততি ভৱচক্কং. ব্যতিৰেকতো পন কুসলস্স চিত্তস্স অপৰিযাদানং তেসং তেসং কুসলানং ধম্মানং উপ্পাদায পাৰিপূৰিযা পদট্ঠানন্তি অযং তাৱ অৱিসেসতো নযো. ৱিসেসতো পন সীলস্স অপৰিযাদানং অৱিপ্পটিসাৰস্স পদট্ঠানং, অৱিপ্পটিসাৰো পামোজ্জস্সাতিআদিনা যাৱ অনুপাদাপৰিনিব্বানং নেতব্বং. অযং পদট্ঠানো হাৰো. সুত্তে আগতধম্মানং পদট্ঠানভূতে ধম্মে তেসঞ্চ পদট্ঠানভূতেতি সম্ভৱতো পদট্ঠানভূতধম্মনিদ্ধাৰণলক্খণো হি পদট্ঠানো হাৰো. ৱুত্তঞ্চেতং –

‘‘ধম্মং দেসেতি জিনো, তস্স চ ধম্মস্স যং পদট্ঠানং;

ইতি যাৱ সব্বধম্মা, এসো হাৰো পদট্ঠানো’’তি. (নেত্তি. ৪ নিদ্দেসৱাৰ);

পদট্ঠানন্তি আসন্নকাৰণং. ইধ পন পদট্ঠানৱিচাৰণা পদট্ঠানোতিআদি যুত্তিহাৰে ৱুত্তনযেনেৱ ৱেদিতব্বং.

একৰূপন্তি চ ৰূপাযতনগ্গহণেন ছন্নম্পি বাহিৰানং আযতনানং গহণং বাহিৰাযতনভাৱেন একলক্খণত্তা. চিত্তন্তি মনাযতনগ্গহণেন ছন্নম্পি অজ্ঝত্তিকানং আযতনানং গহণং অজ্ঝত্তিকাযতনভাৱেন একলক্খণত্তা. এৱং খন্ধধাতাদিৱসেনপি একলক্খণতা ৱত্তব্বা. অযং লক্খণো হাৰো. লক্খীযন্তি এতেন, এত্থ ৱা একলক্খণধম্মা অৱুত্তাপি একচ্চৱচনেনাতি লক্খণো. সুত্তে অনাগতেপি ধম্মে ৱুত্তপ্পকাৰে আগতে ৱিয নিদ্ধাৰেত্ৱা যা সংৱণ্ণনা, সো লক্খণো হাৰো. ৱুত্তম্পি চেতং –

‘‘ৱুত্তম্হি একধম্মে, যে ধম্মা একলক্খণা কেচি;

ৱুত্তা ভৱন্তি সব্বে, সো হাৰো লক্খণো নামা’’তি. (নেত্তি. ৪ নিদ্দেসৱাৰ);

নিদানে ইমিস্সা দেসনায ৰূপগৰুকানং পুগ্গলানং ৰূপস্মিং অনাদীনৱদস্সিতা ৱুত্তা, ‘‘কথং নু খো ইমে ইমং দেসনং সুত্ৱা ৰূপে আদীনৱদস্সনমুখেন সব্বস্মিম্পি খন্ধপঞ্চকে সব্বসো ছন্দৰাগং পহায সকলৱট্টদুক্খতো মুচ্চেয্যুং, পৰে চ তত্থ পতিট্ঠাপেয্যু’’ন্তি অযমেত্থ ভগৱতো অধিপ্পাযো. পদনিব্বচনং নিৰুত্তং, তং ‘‘এৱ’’ন্তিআদিনিদানপদানং ‘‘নাহ’’ন্তিআদিপাড়িপদানঞ্চ অট্ঠকথাযং তস্সা লীনত্থৱণ্ণনায চ ৱুত্তনযানুসাৰেন সুকৰত্তা ন ৱিত্থাৰযিম্হ.

পদপদত্থদেসনাদেসনানিক্খেপসুত্তসন্ধিৱসেন পঞ্চৱিধা সন্ধি. তত্থ পদস্স পদন্তৰেন সম্বন্ধো পদসন্ধি. পদত্থস্স পদত্থন্তৰেন সম্বন্ধো পদত্থসন্ধি, যো ‘‘কিৰিযাকাৰকসম্বন্ধো’’তি ৱুচ্চতি. নানানুসন্ধিকস্স সুত্তস্স তংতংঅনুসন্ধীহি সম্বন্ধো, একানুসন্ধিকস্স চ পুব্বাপৰসম্বন্ধো দেসনাসন্ধি, যা অট্ঠকথাযং ‘‘পুচ্ছানুসন্ধি, অজ্ঝাসযানুসন্ধি, যথানুসন্ধী’’তি তিধা ৱিভত্তা. অজ্ঝাসযো চেত্থ অত্তজ্ঝাসযো পৰজ্ঝাসযোতি দ্ৱিধা ৱেদিতব্বো. দেসনানিক্খেপসন্ধি চতুন্নং সুত্তনিক্খেপানং ৱসেন ৱেদিতব্বা. সুত্তসন্ধি ইধ পঠমনিক্খেপৱসেনেৱ ৱেদিতব্বা. ‘‘কস্মা পনেত্থ ইদমেৱ চিত্তপৰিযাদানসুত্তং পঠমং নিক্খিত্ত’’ন্তি নাযমনুযোগো কত্থচি ন পৱত্ততি. অপিচ ইমে সত্তা অনাদিমতি সংসাৰে পৰিব্ভমন্তা ইত্থিপুৰিসা অঞ্ঞমঞ্ঞেসং পঞ্চকামগুণসঙ্খাতৰূপাভিৰামা, তত্থ ইত্থী পুৰিসস্স ৰূপে সত্তা গিদ্ধা গধিতা লগ্গা লগ্গিতা আসত্তা, সা চস্সা তত্থ আসত্তি দুব্বিৱেচনীযা. তথা পুৰিসো ইত্থিযা ৰূপে, তত্থ চ দস্সনসংসগ্গো গৰুতৰো ইতৰেসঞ্চ মূলভূতো. তেনেৱ হি ভগৱা ‘‘কথং নু খো মাতুগামে পটিপজ্জিতব্ব’’ন্তি (দী. নি. ২.২০৩) পুট্ঠো ‘‘অদস্সনমেৱা’’তি অৱোচ. তস্মা ভগৱা পঞ্চসু কামগুণেসু ৰূপে ছন্দৰাগহাপনত্থং ইদমেৱ সুত্তং পঠমং দেসেসি. নিব্বানাধিগমায পটিপত্তিযা আদি ৰেসা পটিপত্তীতি. যং পন একিস্সা দেসনায দেসনন্তৰেন সংসন্দনং, অযম্পি দেসনাসন্ধি. সা ইধ এৱং ৱেদিতব্বা. ‘‘নাহং, ভিক্খৱে…পে… তিট্ঠতী’’তি অযং দেসনা. ‘‘যে খো, ভিক্খৱে, চক্খুৱিঞ্ঞেয্যা ৰূপা ইট্ঠা কন্তা মনাপা পিযৰূপা কামূপসংহিতা ৰজনীযা, তঞ্চে ভিক্খু অভিনন্দতি অভিৱদতি অজ্ঝোসায তিট্ঠতি, তস্স তং অভিনন্দতো অভিৱদতো অজ্ঝোসায তিট্ঠতো উপ্পজ্জন্তি অনেকে পাপকা অকুসলা ধম্মা’’তি (সং. নি. ৪.১১৮) ইমায দেসনায সংসন্দতি. তথা ‘‘ৰূপে মঞ্ঞতি, ৰূপেসু মঞ্ঞতি, ৰূপতো মঞ্ঞতি, ৰূপং ‘মে’তি মঞ্ঞতি. ৰূপং, ভিক্খৱে, অনভিজানং অপৰিজানং অৱিৰাজযং অপ্পজহং অভব্বো দুক্খক্খযাযা’’তি (সং. নি. ৪.১১২) এৱমাদীহি দেসনাহি সংসন্দতীতি অযং চতুব্যূহো হাৰো. ৱিযূহীযন্তি ৱিভাগেন পিণ্ডীযন্তি এতেন, এত্থ ৱাতি ব্যূহো, নিব্বচনাদীনং চতুন্নং ব্যূহোতি চতুব্যূহো, চতুন্নং ৱা ব্যূহো এত্থাতি চতুব্যূহো. নিব্বচনাধিপ্পাযাদীনং চতুন্নং ৱিভাগলক্খণো হি চতুব্যূহো হাৰো. ৱুত্তঞ্হেতং –

‘‘নেৰুত্তমধিপ্পাযো, ব্যঞ্জনমথ দেসনানিদানঞ্চ;

পুব্বাপৰানুসন্ধী, এসো হাৰো চতুব্যূহো’’তি. (নেত্তি. ৪ নিদ্দেসৱাৰ);

‘‘নাহং, ভিক্খৱে, অঞ্ঞং…পে… ইত্থিৰূপ’’ন্তি এতেন অযোনিসোমনসিকাৰো দীপিতো. যং তত্থ চিত্তং পৰিযাদিযতি, তেন যোনিসোমনসিকাৰো. তত্থ অযোনিসোমনসিকৰোতো তণ্হাৱিজ্জা পৰিৱড্ঢন্তি, তাসু তণ্হাগহণেন নৱ তণ্হামূলকা ধম্মা আৱট্টন্তি, অৱিজ্জাগহণেন অৱিজ্জামূলকং সব্বং ভৱচক্কং আৱট্টতি, যোনিসোমনসিকাৰগ্গহণেন চ যোনিসোমনসিকাৰমূলকা ধম্মা আৱট্টন্তি, চতুব্বিধঞ্চ সম্পত্তিচক্কন্তি. অযং আৱট্টো হাৰো. আৱট্টযন্তি এতেন, এত্থ ৱা সভাগৱিসভাগা চ ধম্মা, তেসং ৱা আৱট্টনন্তি আৱট্টো. দেসনায গহিতধম্মানং সভাগাসভাগধম্মৱসেন আৱট্টনলক্খণো হি আৱট্টো হাৰো. ৱুত্তম্পি চেতং –

‘‘একম্হি পদট্ঠানে, পৰিযেসতি সেসকং পদট্ঠানং;

আৱট্টতি পটিপক্খে, আৱট্টো নাম সো হাৰো’’তি. (নেত্তি. ৪ নিদ্দেসৱাৰ);

ৰূপং চতুব্বিধং কম্মসমুট্ঠানং, চিত্তসমুট্ঠানং, উতুসমুট্ঠানং, আহাৰসমুট্ঠানং, তথা ইট্ঠং ইট্ঠমজ্ঝত্তং অনিট্ঠং অনিট্ঠমজ্ঝত্তন্তি. ইধ পন ইট্ঠং অধিপ্পেতং. চিত্তং কুসলচিত্তমেত্থ ৱেদিতব্বং. তং কামাৱচৰং, ৰূপাৱচৰং, অৰূপাৱচৰং, লোকুত্তৰন্তি চতুব্বিধং. ৱেদনাদিসম্পযুত্তধম্মভেদতো অনেকৱিধন্তি অযং ৱিভত্তিহাৰো. ৱিভজীযন্তি এতেন, এত্থ ৱা সাধাৰণাসাধাৰণানং সংকিলেসৱোদানধম্মানং ভূমিযোতি ৱিভত্তি. ৱিভজনং ৱা এতেসং ভূমিযোতি ৱিভত্তি. সংকিলেসধম্মে ৱোদানধম্মে চ সাধাৰণাসাধাৰণতো পদট্ঠানতো ভূমিতো ৱিভজনলক্খণো হি ৱিভত্তিহাৰো. ৱুত্তম্পি চেতং –

‘‘ধম্মঞ্চ পদট্ঠানং, ভূমিঞ্চ ৱিভজ্জতে অযং হাৰো;

সাধাৰণে অসাধাৰণে চ নেয্যো ৱিভত্তী’’তি. (নেত্তি. ৪ নিদ্দেসৱাৰ);

ইত্থিৰূপং পুৰিসস্স চিত্তং পৰিযাদায তিট্ঠতি অযোনিসো মনসিকৰোতো, যোনিসো মনসিকৰোতো ন পৰিযাদিযতি সুসংৱুতিন্দ্ৰিযত্তা সীলেসু সমাহিতস্সাতি অযং পৰিৱত্তো হাৰো. পটিপক্খৱসেন পৰিৱত্তীযন্তি ইমিনা, এত্থ ৱা সুত্তে ৱুত্তধম্মা, পৰিৱত্তনং ৱা তেসন্তি পৰিৱত্তো. নিদ্দিট্ঠানং ধম্মানং পটিপক্খতো পৰিৱত্তনলক্খণো হি পৰিৱত্তো হাৰো. ৱুত্তঞ্হেতং –

‘‘কুসলাকুসলে ধম্মে, নিদ্দিট্ঠে ভাৱিতে পহীনে চ;

পৰিৱত্ততি পটিপক্খে, হাৰো পৰিৱত্তনো নামা’’তি. (নেত্তি. ৪ নিদ্দেসৱাৰ);

ভিক্খৱে, সমণা পব্বজিতাতি পৰিযাযৱচনং. অঞ্ঞং পৰং কিঞ্চীতি পৰিযাযৱচনং. ৰূপং ৱণ্ণং চক্খুৱিঞ্ঞেয্যন্তি পৰিযাযৱচনং. সমনুপস্সামি ওলোকেস্সামি জানামীতি পৰিযাযৱচনং. এৱং ইত্থং ইমং পকাৰন্তি পৰিযাযৱচনং. পুৰিসস্স পুগ্গলস্সাতি পৰিযাযৱচনং. চিত্তং ৱিঞ্ঞাণং মনোতি পৰিযাযৱচনং. পৰিযাদায গহেত্ৱা খেপেত্ৱাতি পৰিযাযৱচনং. তিট্ঠতি ধৰতি ঠাতীতি পৰিযাযৱচনং. যথা যেন পকাৰেন যেনাকাৰেনাতি পৰিযাযৱচনং. ইত্থী নাৰী মাতুগামোতি পৰিযাযৱচনন্তি অযং ৱেৱচনো হাৰো. ৱিৱিধং ৱচনং একস্সেৱত্থস্স ৱাচকমেত্থাতি ৱিৱচনং, ৱিৱচনমেৱ ৱেৱচনং. ৱিৱিধং ৱুচ্চতি এতেন অত্থোতি ৱা ৱিৱচনং, ৱিৱচনমেৱ ৱেৱচনং. একস্মিং অত্থে অনেকপৰিযাযসদ্দপ্পযোজনলক্খণো হি ৱেৱচনো হাৰো. ৱুত্তঞ্হেতং –

‘‘ৱেৱচনানি বহূনি তু, সুত্তে ৱুত্তানি একধম্মস্স;

যো জানাতি সুত্তৱিদূ, ৱেৱচনো নাম সো হাৰো’’তি. (নেত্তি. ৪ নিদ্দেসৱাৰ);

ৰূপং কাড়সামাদিৱসেন অনেকধা পঞ্ঞত্তং. পুৰিসো খত্তিযাদিৱসেন অনেকধা পঞ্ঞত্তো. চিত্তং পৰিত্তমহগ্গতাদিৱসেন অনেকধা পঞ্ঞত্তং. ‘‘পৰিযাদাযা’’তি এত্থ পৰিযাদানং পৰিযাদাযকানং পাপধম্মানং ৱসেন ৱীতিক্কমপৰিযুট্ঠানাদিনা চ অনেকধা পঞ্ঞত্তং. অযং পঞ্ঞত্তিহাৰো. পকাৰেহি, পভেদতো ৱা ঞাপীযন্তি ইমিনা, এত্থ ৱা অত্থাতি পঞ্ঞত্তি. একেকস্স ধম্মস্স অনেকাহি পঞ্ঞত্তীহি পঞ্ঞাপেতব্বাকাৰৱিভাৱনলক্খণো হি পঞ্ঞত্তিহাৰো. ৱুত্তঞ্হেতং –

‘‘একং ভগৱা ধম্মং, পঞ্ঞত্তীহি ৱিৱিধাহি দেসেতি;

সো আকাৰো ঞেয্যো, পঞ্ঞত্তী নাম সো হাৰো’’তি. (নেত্তি. ৪ নিদ্দেসৱাৰ);

ৱিৰোধিপচ্চযসমৱাযে ৱিসদিসুপ্পত্তিৰুপ্পনৱণ্ণৱিকাৰাপত্তিযা তংসমঙ্গিনো হদযঙ্গতভাৱপ্পকাসনং ৰূপট্ঠোতি অনিচ্চতামুখেন ওতৰণং, অনিচ্চস্স পন দুক্খত্তা দুক্খতামুখেন, দুক্খস্স চ অনত্তকত্তা সুঞ্ঞতামুখেন ওতৰণং. চিত্তং মনোৱিঞ্ঞাণধাতু, তস্সা পৰিযাদাযিকা তণ্হা তদেকট্ঠা চ পাপধম্মা ধম্মধাতূতি ধাতুমুখেন ওতৰণং. এৱং খন্ধাযতনাদিমুখেহিপি ওতৰণং ৱত্তব্বন্তি অযং ওতৰণো হাৰো. ওতাৰীযন্তি অনুপ্পৱেসীযন্তি এতেন, এত্থ ৱা সুত্তাগতা ধম্মা পটিচ্চসমুপ্পাদাদীসূতি ওতৰণো. পটিচ্চসমুপ্পাদাদিমুখেন সুত্তত্থস্স ওতৰণলক্খণো হি ওতৰণো হাৰো. ৱুত্তঞ্হেতং –

‘‘যো চ পটিচ্চুপ্পাদো, ইন্দ্ৰিযখন্ধা চ ধাতুআযতনা;

এতেহি ওতৰতি যো, ওতৰণো নাম সো হাৰো’’তি. (নেত্তি. ৪ নিদ্দেসৱাৰ);

নাহং, ভিক্খৱে…পে… সমনুপস্সামীতি আৰম্ভো. এৱং পুৰিসস্স চিত্তং পৰিযাদায তিট্ঠতীতি পদসুদ্ধি, ন পন আৰম্ভসুদ্ধি. যথযিদন্তিআদি পদসুদ্ধি চেৱ আৰম্ভসুদ্ধি চাতি অযং সোধনো হাৰো. সোধীযন্তি সমাধীযন্তি এতেন, এত্থ ৱা সুত্তে পদপদত্থপঞ্হাৰম্ভাতি সোধনো. সুত্তে পদপদত্থপঞ্হাৰম্ভানং সোধনলক্খণো হি সোধনো হাৰো. ৱুত্তঞ্হেতং –

‘‘ৱিস্সজ্জিতম্হি পঞ্হে, গাথাযং পুচ্ছিতাযমাৰব্ভ;

সুদ্ধাসুদ্ধপৰিক্খা, হাৰো সো সোধনো নামা’’তি. (নেত্তি. ৪ নিদ্দেসৱাৰ);

অঞ্ঞন্তি সামঞ্ঞতো অধিট্ঠানং কস্সচি ৱিসেসস্স অনামট্ঠত্তা. একৰূপম্পীতি তং অৱিকপ্পেত্ৱা ৱিসেসৱচনং. যথযিদন্তি সামঞ্ঞতো অধিট্ঠানং অনিযমৱচনভাৱতো. ইত্থিৰূপন্তি তং অৱিকপ্পেত্ৱা ৱিসেসৱচনন্তি অযং অধিট্ঠানো হাৰো. অধিট্ঠীযন্তি অনুপ্পৱত্তীযন্তি এতেন, এত্থ ৱা সামঞ্ঞৱিসেসভূতা ধম্মা ৱিনা ৱিকপ্পেনাতি অধিট্ঠানো. সুত্তাগতানং ধম্মানং অৱিকপ্পনৱসেনেৱ সামঞ্ঞৱিসেসনিদ্ধাৰণলক্খণো হি অধিট্ঠানো হাৰো. ৱুত্তম্পি চেতং –

‘‘একত্ততায ধম্মা, যেপি চ ৱেমত্ততায নিদ্দিট্ঠা;

তেন ৱিকপ্পযিতব্বা, এসো হাৰো অধিট্ঠানো’’তি. (নেত্তি. ৪ নিদ্দেসৱাৰ);

ৰূপস্স কম্মাৱিজ্জাদযো কম্মচিত্তাদযো চ হেতু. সমনুপস্সনায আৱজ্জনাদযো. কুসলস্স চিত্তস্স যোনিসো মনসিকাৰাদযো. পৰিযাদাযাতি এত্থ পৰিযাদানস্স অযোনিসোমনসিকাৰাদযোতি অযং পৰিক্খাৰো হাৰো. পৰিকৰোতি অভিসঙ্খৰোতি ফলন্তি পৰিক্খাৰো, হেতু পচ্চযো চ. পৰিক্খাৰং আচিক্খতীতি পৰিক্খাৰো, হাৰো. পৰিক্খাৰৱিসযত্তা, পৰিক্খাৰসহচৰণতো ৱা পৰিক্খাৰো. সুত্তে আগতধম্মানং পৰিক্খাৰসঙ্খাতহেতুপচ্চযে নিদ্ধাৰেত্ৱা সংৱণ্ণনালক্খণো হি পৰিক্খাৰো হাৰো. ৱুত্তঞ্হেতং –

‘‘যে ধম্মা যং ধম্মং, জনযন্তিপ্পচ্চযা পৰম্পৰতো;

হেতুমৱকড্ঢযিত্ৱা, এসো হাৰো পৰিক্খাৰো’’তি. (নেত্তি. ৪ নিদ্দেসৱাৰ);

পুৰিসস্স চিত্তং পৰিযাদায তিট্ঠতীতি এত্থ পৰিযাদাযিকা ৱিসেসতো তণ্হাৱিজ্জা ৱেদিতব্বা তাসং ৱসেন পৰিযাদানসম্ভৱতো. তাসু তণ্হায ৰূপমধিট্ঠানং, অৱিজ্জায অৰূপং. ৱিসেসতো তণ্হায সমথো পটিপক্খো, অৱিজ্জায ৱিপস্সনা. সমথস্স চেতোৱিমুত্তি, ফলৱিপস্সনায পঞ্ঞাৱিমুত্তি. তথা হি তা ৰাগৱিৰাগা অৱিজ্জাৱিৰাগাতি ৱিসেসেত্ৱা ৱুচ্চন্তীতি অযং সমাৰোপনো হাৰো. সমাৰোপীযন্তি এতেন, এত্থ ৱা পদট্ঠানাদিমুখেন ধম্মাতি সমাৰোপনো. সুত্তে আগতধম্মানং পদট্ঠানৱেৱচনভাৱনাপহানসমাৰোপনৱিচাৰণলক্খণো হি সমাৰোপনো হাৰো. ৱুত্তঞ্হেতং –

‘‘যে ধম্মা যং মূলা, যে চেকত্থা পকাসিতা মুনিনা;

তে সমাৰোপযিতব্বা, এস সমাৰোপনো হাৰো’’তি. (নেত্তি. ৪ নিদ্দেসৱাৰ);

এত্তাৱতা চ –

‘‘দেসনা ৱিচযো যুত্তি, পদট্ঠানো চ লক্খণো;

চতুব্যূহো চ আৱট্টো, ৱিভত্তি পৰিৱত্তনো.

ৱেৱচনো চ পঞ্ঞত্তি, ওতৰণো চ সোধনো;

অধিট্ঠানো পৰিক্খাৰো, সমাৰোপনো সোড়সো’’তি. (নেত্তি. ১ উদ্দেসৱাৰ) –

এৱং ৱুত্তা সোড়স হাৰা দস্সিতাতি ৱেদিতব্বা. হৰীযন্তি এতেহি, এত্থ ৱা সুত্তগেয্যাদিৱিসযা অঞ্ঞাণসংসযৱিপল্লাসাতি হাৰা. হৰন্তি ৱা সযং তানি, হৰণমত্তমেৱ ৱাতি হাৰা ফলূপচাৰেন. অথ ৱা হৰীযন্তি ৱোহৰীযন্তি ধম্মসংৱণ্ণকধম্মপ্পটিগ্গাহকেহি ধম্মস্স দানগ্গহণৱসেনাতি হাৰা. অথ ৱা হাৰা ৱিযাতি হাৰা. যথা হি অনেকৰতনাৱলিসমূহো হাৰসঙ্খাতো অত্তনো অৱযৱভূতৰতনসম্ফস্সেহি সমুপজনিযমানহিলাদসুখো হুত্ৱা তদুপভোগিজনসৰীৰসন্তাপং নিদাঘপৰিড়াহূপজনিতং ৱূপসমেতি, এৱমেৱ তেপি নানাৱিধপৰমত্থৰতনপ্পবন্ধা সংৱণ্ণনাৱিসেসা অত্তনো অৱযৱভূতপৰমত্থৰতনাধিগমেন সমুপ্পাদিযমাননিব্বুতিসুখা ধম্মপ্পটিগ্গাহকজনহদযপৰিতাপং কামৰাগাদিকিলেসহেতুকং ৱূপসমেন্তীতি. অথ ৱা হাৰযন্তি অঞ্ঞাণাদিনীহাৰং অপগমং কৰোন্তি আচিক্খন্তীতি ৱা হাৰা. অথ ৱা সোতুজনচিত্তস্স হৰণতো ৰমণতো চ হাৰা নিৰুত্তিনযেন যথা ‘‘ভৱেসু ৱন্তগমনো ভগৱা’’তি (ৱিসুদ্ধি. ১.১৪৪; পাৰা. অট্ঠ. ১.ৱেৰঞ্জকণ্ডৱণ্ণনা).

ইতো পৰং পন নন্দিযাৱট্টাদিপঞ্চৱিধনযা ৱেদিতব্বা – তত্থ তণ্হাৱিজ্জা সমুদযসচ্চং, তাসং অধিট্ঠানাদিভূতা ৰূপধম্মা দুক্খসচ্চং, তেসং অপ্পৱত্তি নিৰোধসচ্চং, নিৰোধপ্পজাননা পটিপদা মগ্গসচ্চং. তণ্হাগহণেন চেত্থ মাযাসাঠেয্যমানাতিমানমদপ্পমাদপাপিচ্ছতাপাপমিত্ততাঅহিৰিকঅনোত্তপ্পাদিৱসেন অকুসলপক্খো নেতব্বো. অৱিজ্জাগহণেন ৱিপৰীতমনসিকাৰকোধূপনাহমক্খপড়াসইস্সামচ্ছৰিয- সাৰম্ভদোৱচস্সতাভৱদিট্ঠিৱিভৱদিট্ঠিআদিৱসেন অকুসলপক্খো নেতব্বো. ৱুত্তৱিপৰিযাযতো কুসলপক্খো নেতব্বো. কথং? অমাযাঅসাঠেয্যাদিৱসেন অৱিপৰীতমনসিকাৰাদিৱসেন চ. তথা সমথপক্খিযানং সদ্ধিন্দ্ৰিযাদীনং, ৱিপস্সনাপক্খিযানং অনিচ্চসঞ্ঞাদীনঞ্চ ৱসেন ৱোদানপক্খো নেতব্বোতি অযং নন্দিযাৱট্টস্স নযস্স ভূমি. যো হি তণ্হাঅৱিজ্জাহি সংকিলেসপক্খস্স সুত্তত্থস্স সমথৱিপস্সনাহি ৱোদানপক্খস্স চ চতুসচ্চযোজনমুখেন নযনলক্খণো সংৱণ্ণনাৱিসেসো, অযং নন্দিযাৱট্টনযো নাম. ৱুত্তঞ্হেতং –

‘‘তণ্হঞ্চ অৱিজ্জম্পি চ, সমথেন ৱিপস্সনায যো নেতি;

সচ্চেহি যোজযিত্ৱা, অযং নযো নন্দিযাৱট্টো’’তি. (নেত্তি. ৪ নিদ্দেসৱাৰ);

নন্দিযাৱট্টস্স ৱিয আৱট্টো এতস্সাতি নন্দিযাৱট্টো. যথা হি নন্দিযাৱট্টো অন্তো ঠিতেন পধানাৱযৱেন বহিদ্ধা আৱট্টতি, এৱমযম্পি নযোতি অত্থো. অথ ৱা নন্দিযা তণ্হায পমোদস্স ৱা আৱট্টো এত্থাতি নন্দিযাৱট্টো.

হেট্ঠা ৱুত্তনযেন গহিতেসু তণ্হাৱিজ্জাতপ্পক্খিযধম্মেসু তণ্হা লোভো, অৱিজ্জা মোহো, অৱিজ্জায সম্পযুত্তো লোহিতে সতি পুব্বো ৱিয তণ্হায সতি সিজ্ঝমানো আঘাতো দোসো ইতি তীহি অকুসলমূলেহি গহিতেহি, তপ্পটিপক্খতো কুসলচিত্তগ্গহণেন চ তীণি কুসলমূলানি গহিতানি এৱ হোন্তি. ইধাপি লোভো সব্বানি ৱা সাসৱকুসলমূলানি সমুদযসচ্চং, তন্নিব্বত্তা তেসং অধিট্ঠানগোচৰভূতা উপাদানক্খন্ধা দুক্খসচ্চন্তিআদিনা সচ্চযোজনা ৱেদিতব্বা. ফলং পনেত্থ ৱিমোক্খত্তযৱসেন নিদ্ধাৰেতব্বং, তীহি অকুসলমূলেহি তিৱিধদুচ্চৰিতসংকিলেসমলৱিসমঅকুসলসঞ্ঞাৱিতক্কাদিৱসেন অকুসলপক্খো নেতব্বো, তথা তীহি কুসলমূলেহি তিৱিধসুচৰিতসমকুসলসঞ্ঞাৱিতক্কসদ্ধম্মসমাধিৱিমোক্খমুখাদিৱসেন ৱোদানপক্খো নেতব্বোতি অযং তিপুক্খলস্স নযস্স ভূমি. যো হি অকুসলমূলেহি সংকিলেসপক্খস্স কুসলমূলেহি ৱোদানপক্খস্স সুত্তত্থস্স চ চতুসচ্চযোজনামুখেন নযনলক্খণো সংৱণ্ণনাৱিসেসো, অযং তিপুক্খলনযো নাম. তীহি অৱযৱেহি লোভাদীহি সংকিলেসপক্খে, অলোভাদীহি চ ৱোদানপক্খে পুক্খলো সোভনোতি তিপুক্খলো. ৱুত্তঞ্হেতং –

‘‘যো অকুসলে সমূলেহি,

নেতি কুসলে চ কুসলমূলেহি;

ভূতং তথং অৱিতথং,

তিপুক্খলং তং নযং আহূ’’তি. (নেত্তি. ৪ নিদ্দেসৱাৰ);

ৱুত্তনযেন গহিতেসু তণ্হাৱিজ্জাতপ্পক্খিযধম্মেসু ৱিসেসতো তণ্হাদিট্ঠীনং ৱসেন অসুভে ‘‘সুভ’’ন্তি, দুক্খে ‘‘সুখ’’ন্তি চ ৱিপল্লাসা, অৱিজ্জাদিট্ঠীনং ৱসেন অনিচ্চে ‘‘নিচ্চ’’ন্তি, অনত্তনি ‘‘অত্তা’’তি ৱিপল্লাসা ৱেদিতব্বা. তেসং পটিপক্খতো কুসলচিত্তগ্গহণেন সিদ্ধেহি সতিৱীৰিযসমাধিপঞ্ঞিন্দ্ৰিযেহি চত্তাৰি সতিপট্ঠানানি সিদ্ধানিযেৱ হোন্তি.

তত্থ চতূহি ইন্দ্ৰিযেহি চত্তাৰো পুগ্গলা নিদ্দিসিতব্বা. কথং? দুৱিধো হি তণ্হাচৰিতো মুদিন্দ্ৰিযো তিক্খিন্দ্ৰিযোতি, তথা দিট্ঠিচৰিতো. তেসু পঠমো অসুভে ‘‘সুভ’’ন্তি ৱিপৰিযেসগ্গাহী সতিবলেন যথাভূতং কাযসভাৱং সল্লক্খেন্তো ভাৱনাবলেন তং ৱিপল্লাসং সমুগ্ঘাতেত্ৱা সম্মত্তনিযামং ওক্কমতি. দুতিযো অসুখে ‘‘সুখ’’ন্তি ৱিপৰিযেসগ্গাহী ‘‘উপ্পন্নং কামৱিতক্কং নাধিৱাসেতী’’তিআদিনা (ম. নি. ১.২৬; অ. নি. ৪.১৪; ৬.৫৮) ৱুত্তেন ৱীৰিযসংৱৰভূতেন ৱীৰিযবলেন পটিপক্খং ৱিনোদেন্তো ভাৱনাবলেন তং ৱিপল্লাসং ৱিধমেত্ৱা সম্মত্তনিযামং ওক্কমতি. ততিযো অনিচ্চে ‘‘নিচ্চ’’ন্তি ৱিপল্লাসগ্গাহী সমথবলেন সমাহিতচিত্তো সঙ্খাৰানং খণিকভাৱং সল্লক্খেন্তো ভাৱনাবলেন তং ৱিপল্লাসং সমুগ্ঘাতেত্ৱা সম্মত্তনিযামং ওক্কমতি. চতুত্থো সন্ততিসমূহকিচ্চাৰম্মণঘনৱঞ্চিততায ফস্সাদিধম্মপুঞ্জমত্তে অনত্তনি ‘‘অত্তা’’তি মিচ্ছাভিনিৱেসী চতুকোটিকসুঞ্ঞতামনসিকাৰেন তং মিচ্ছাভিনিৱেসং ৱিদ্ধংসেন্তো সামঞ্ঞফলং সচ্ছিকৰোতি. সুভসঞ্ঞাদীহি চতূহিপি ৱা ৱিপল্লাসেহি সমুদযসচ্চং, তেসমধিট্ঠানাৰম্মণভূতা পঞ্চুপাদানক্খন্ধা দুক্খসচ্চন্তিআদিনা সচ্চযোজনা ৱেদিতব্বা. ফলং পনেত্থ চত্তাৰি সামঞ্ঞফলানি, চতূহি চেত্থ ৱিপল্লাসেহি চতুৰাসৱোঘযোগগন্থঅগতিতণ্হুপাদানসল্লৱিঞ্ঞাণট্ঠিতিঅপৰিঞ্ঞাদিৱসেন অকুসলপক্খো নেতব্বো, তথা চতূহি সতিপট্ঠানেহি চতুব্বিধজ্ঝানৱিহাৰাধিট্ঠানসুখভাগিযধম্মঅপ্পমঞ্ঞাসম্মপ্পধানইদ্ধিপাদাদিৱসেন ৱোদানপক্খো নেতব্বোতি অযং সীহৱিক্কীড়িতস্স নযস্স ভূমি. যো হি সুভসঞ্ঞাদীহি ৱিপল্লাসেহি সকলস্স সংকিলেসপক্খস্স সদ্ধিন্দ্ৰিযাদীহি চ ৱোদানপক্খস্স চতুসচ্চযোজনাৱসেন নযনলক্খণো সংৱণ্ণনাৱিসেসো, অযং সীহৱিক্কীড়িতো নাম. ৱুত্তঞ্হেতং –

‘‘যো নেতি ৱিপল্লাসেহি,

কিলেসে ইন্দ্ৰিযেহি সদ্ধম্মে;

এতং নযং নযৱিদূ,

সীহৱিক্কীড়িতং আহূ’’তি. (নেত্তি. ৪ নিদ্দেসৱাৰ);

অসন্তাসনজৱপৰক্কমাদিৱিসেসযোগেন সীহো ভগৱা, তস্স ৱিক্কীড়িতং দেসনা ৱচীকম্মভূতো ৱিহাৰোতি কত্ৱা ৱিপল্লাসতপ্পটিপক্খপৰিদীপনতো সীহস্স ৱিক্কীড়িতং এত্থাতি সীহৱিক্কীড়িতো, নযো. বলৱিসেসযোগদীপনতো ৱা সীহৱিক্কীড়িতসদিসত্তা নযো সীহৱিক্কীড়িতো. বলৱিসেসো চেত্থ সদ্ধাদিবলং, দসবলানি এৱ ৱা.

ইমেসং পন তিণ্ণং অত্থনযানং সিদ্ধিযা ৱোহাৰনযদ্ৱযং সিদ্ধমেৱ হোতি. তথা হি অত্থনযত্তযদিসাভাৱেন কুসলাদিধম্মানং আলোচনং দিসালোচনং. ৱুত্তঞ্হেতং –

‘‘ৱেয্যাকৰণেসু হি যে,

কুসলাকুসলা তহিং তহিং ৱুত্তা;

মনসা ওলোকযতে,