১৮. অপৰঅচ্ছৰাসঙ্ঘাতৱগ্গৱণ্ণনা
৩৮২. ইদম্পি সুত্তন্তি এত্থ পি-সদ্দো হেট্ঠা ৱুত্তচূড়চ্ছৰাসঙ্ঘাতসুত্তং সম্পিণ্ডেতি. চূড়চ্ছৰাসঙ্ঘাতসুত্তে অপ্পনং অপ্পত্তায মেত্তায তাৱমহন্তো ৱিপাকো দস্সিতো, কিমঙ্গং পন ইমিস্সা অপ্পনাপ্পত্তায মেত্তাযাতি দস্সেতুং – ‘‘অপ্পনাপ্পত্তায হী’’তিআদিমাহ. ৱিপাককথাযেৱ নত্থীতি ৱিপাকে কথাযেৱ নত্থি, অযমেৱ ৱা পাঠো. গণনানুপুব্বতাতি গণনানুপুব্বতায. পঠমং উপ্পন্নন্তিপি পঠমং, পঠমং সমাপজ্জতীতি ইদং পন ন একন্তলক্খণং. চিণ্ণৱসীভাৱো হি অট্ঠসমাপত্তিলাভী আদিতো পট্ঠায মত্থকং পাপেন্তোপি সমাপজ্জিতুং সক্কোতি, মত্থকতো পট্ঠায আদিং পাপেন্তোপি, অন্তৰন্তৰা ওক্কন্তোপি সমাপজ্জিতুং সক্কোতি এৱ. পুব্বুপ্পত্তিযট্ঠেন পন পঠমং নাম হোতি. ৱিভঙ্গেতি ঝানৱিভঙ্গে. ৱিপস্সনং কযিৰমানং লক্খণূপনিজ্ঝানকিচ্চং মগ্গেন সিজ্ঝতি তগ্গতসম্মোহৱিদ্ধংসনতো. অপিচ ৱিপস্সনায লক্খণূপনিজ্ঝানং মগ্গেন উপ্পন্নেন সিজ্ঝতি ইতৰথা পৰিৱত্তনতো, তস্মা মগ্গো লক্খণূপনিজ্ঝানং, ন অনিচ্চাদিলক্খণানং আৰম্মণকৰণতো. যথা ফলং নিব্বানস্স অসঙ্খতলক্খণং আৰম্মণকৰণৱসেন উপনিজ্ঝাযতি, এৱং মগ্গোপি. এৱম্পিস্স লক্খণূপনিজ্ঝানতং ৱেদিতব্বং. ৱত্তব্বমেৱ নত্থি অৰিত্তজ্ঝানতায. সেসং ৱিসেসং, অৰিত্তজ্ঝানা এৱাতি অত্থো.
৩৮৬-৩৮৭. হিতফৰণন্তি সত্তেসু হিতানুৰূপং ঝানস্স ফৰিত্ৱা পৱত্তনং. চেতোপটিপক্খতো ৱিমুচ্চতি এতাযাতি চেতোৱিমুত্তি, অপ্পনাপ্পত্তা মেত্তা. তেনাহ – ‘‘ইধা’’তিআদি. এসেৱ নযোতি ইমিনা কৰুণাদীনম্পি অপ্পনাপ্পত্ততং অতিদিসতি. ৱট্টং হোন্তি কম্মৱট্টভাৱতো. ৱট্টপাদা হোন্তীতি ৱিপাকৱট্টস্স কাৰণং হোন্তি.
৩৯০. অজ্ঝত্তপৰিকম্মৱসেনাতি অত্তনো কেসাদীসু পৰিকম্মকৰণৱসেন. অট্ঠাৰসৱিধেতি অট্ঠাৰসপ্পভেদে. কাযেতি ৰূপকাযে. ৰূপকাযো হি ইধ অঙ্গপচ্চঙ্গানং কেসাদীনঞ্চ ধম্মানং সমূহট্ঠেন হত্থিকাযৰথকাযাদযো ৱিয কাযোতি অধিপ্পেতো. সমূহৱিসযতায চস্স কাযসদ্দস্স সমুদাযূপাদনতায চ অসুভাকাৰস্স ‘‘কাযে’’তি একৱচনং. তথা আৰম্মণাদিৱিভাগেন অনেকভেদভিন্নম্পি চিত্তং চিত্তভাৱসামঞ্ঞেন একজ্ঝং গহেত্ৱা ‘‘চিত্তে’’তি একৱচনং কতং. কাযানুপস্সীতি ইমস্স অত্থং দস্সেতুং – ‘‘তমেৱ কাযং পঞ্ঞায অনুপস্সন্তো’’তি আহ. তমেৱ কাযন্তি চ অৱধাৰণেন ৱেদনাদিঅনুপস্সনং নিৱত্তেতি. তেন চ পুন কাযগ্গহণস্স পযোজনং সূচিতন্তি দট্ঠব্বং. ‘‘কাযে’’তি হি ৱত্ৱাপি পুন ‘‘কাযানুপস্সী’’তি দুতিযং কাযগ্গহণং অসম্মিস্সতো ৱৱত্থানঘনৱিনিব্ভোগাদিদস্সনত্থং কতং. তেন ৱেদনাদযোপি এত্থ সিতা, এত্থ পটিবদ্ধাতি কাযৱেদনাদিঅনুপস্সনপ্পসঙ্গেপি আপন্নে ন কাযে ৱেদনানুপস্সী চিত্তানুপস্সী ধম্মানুপস্সী ৱা. অথ খো কাযানুপস্সীযেৱাতি কাযসঙ্খাতৱত্থুস্মিং কাযানুপস্সনাকাৰস্সেৱ দস্সনেন অসম্মিস্সতো ৱৱত্থানং দস্সিতং হোতি. তথা ন কাযে অঙ্গপচ্চঙ্গৱিনিমুত্তএকধম্মানুপস্সী, নাপি কেসলোমাদিৱিনিমুত্তইত্থিপুৰিসানুপস্সী. যোপি চেত্থ কেসলোমাদিকো ভূতুপাদাযসমূহসঙ্খাতো কাযো, কত্থপি ন ভূতুপাদাযৱিনিমুত্তএকধম্মানুপস্সী, অথ খো ৰথসম্ভাৰানুপস্সকো ৱিয অঙ্গপচ্চঙ্গসমূহানুপস্সী, নাগৰাৱযৱানুপস্সকো ৱিয কেসলোমাদিসমূহানুপস্সী, কদলিক্খন্ধপত্তৱট্টিৱিনিব্ভুজ্জকো ৰিত্তমুট্ঠিৱিনিৱেঠকো ৱিয চ ভূতুপাদাযসমূহানুপস্সীযেৱাতি নানপ্পকাৰতো সমূহৱসেনেৱ কাযসঙ্খাতস্স ৱত্থুনো দস্সনেন ঘনৱিনিব্ভোগো দস্সিতো হোতি. ন হেত্থ যথাৱুত্তসমূহৱিনিমুত্তো কাযো ৱা ইত্থী ৱা পুৰিসো ৱা অঞ্ঞো ৱা কোচি ধম্মো দিস্সতি, যথাৱুত্তধম্মসমূহমত্তেযেৱ পন তথা তথা সত্তা মিচ্ছাভিনিৱেসং কৰোন্তি.
অট্ঠাৰসৱিধেনাতি অট্ঠাৰসৱিধা. সতিপট্ঠানভাৱকস্সাতি সতিপট্ঠানভাৱং ভাৱেন্তস্স. তীসু ভৱেসু কিলেসে আতপেতীতি আতাপো, ৱীৰিযস্সেতং নামং. যদিপি হি কিলেসানং পহানং আতাপনন্তি, তং সম্মাদিট্ঠিআদীনম্পি অত্থেৱ. আতপসদ্দো ৱিয পন আতাপসদ্দোপি ৱীৰিযেৱ নিৰুড়্হো. অথ ৱা পটিপক্খপ্পহানে সম্পযুত্তধম্মানং অব্ভুস্সহনৱসেন পৱত্তমানস্স ৱীৰিযস্স সাতিসযং তদাতাপনন্তি ৱীৰিযমেৱ তথা ৱুচ্চতি, ন অঞ্ঞধম্মা, তস্মা আতাপোতি ৱীৰিযস্স নামং, সো অস্স অত্থীতি আতাপী. অযঞ্চ ঈকাৰো পসংসায অতিসযস্স ৱা দীপকোতি আতাপিগ্গহণেন সম্মপ্পধানসমঙ্গিতং দস্সেতি. তেনেৱাহ – ‘‘আতাপীতি…পে… ৱীৰিযেন ৱীৰিযৱা’’তি. সম্পজানোতি সম্পজঞ্ঞসঙ্খাতেন ঞাণেন সমন্নাগতো. তেনাহ – ‘‘অট্ঠাৰসৱিধেন…পে… সম্মা পজানন্তো’’তি. অযং পনেত্থ ৱচনত্থো – সম্মা সমন্ততো সামঞ্চ পজানন্তো সম্পজানো, অসম্মিস্সতো ৱৱত্থানে অঞ্ঞধম্মানুপস্সিতাভাৱেন সম্মা অৱিপৰীতং সব্বাকাৰপ্পজানেন সমন্ততো উপৰূপৰিৱিসেসাৱহভাৱেন পৱত্তিযা সম্মা পজানন্তোতি অত্থো.
কাযো চ ইধ লুজ্জনপ্পলুজ্জনট্ঠেন লোকোতি অধিপ্পেতোতি আহ – ‘‘তস্মিংযেৱ কাযসঙ্খাতে লোকে’’তি. পঞ্চকামগুণিকতণ্হন্তি ৰূপাদীসু পঞ্চসু কামগুণেসু পৱত্তমানং তণ্হং. যস্মা পনেত্থ অভিজ্ঝাগহণেন কামচ্ছন্দো, দোমনস্সগ্গহণেন ব্যাপাদো সঙ্গহং গচ্ছতি, তস্মা নীৱৰণপৰিযাপন্নবলৱধম্মদ্ৱযদস্সনেন নীৱৰণপ্পহানং ৱুত্তং হোতীতি ৱেদিতব্বং. ৱিসেসেন চেত্থ অভিজ্ঝাৱিনযেন কাযসম্পত্তিমূলকস্স অনুৰোধস্স, দোমনস্সৱিনযেন কাযৱিপত্তিমূলকস্স ৱিৰোধস্স, অভিজ্ঝাৱিনযেন চ কাযে অভিৰতিযা, দোমনস্সৱিনযেন কাযভাৱনায অনভিৰতিযা, অভিজ্ঝাৱিনযেন কাযে অভূতানং সুভসুখভাৱাদীনং পক্খেপস্স, দোমনস্সৱিনযেন কাযে ভূতানং অসুভাসুখভাৱাদীনং অপনযনস্স চ পহানং ৱুত্তং. তেন যোগাৱচৰস্স যোগানুভাৱো যোগসমত্থতা চ দীপিতা হোতি. যোগানুভাৱো হি এস, যদিদং অনুৰোধৱিৰোধৱিপ্পমুত্তো অৰতিৰতিসহো অভূতপক্খেপভূতাপনযনৱিৰহিতো চ হোতি. অনুৰোধৱিৰোধৱিপ্পমুত্তো চেস অৰতিৰতিসহো অভূতং অপক্খিপন্তো ভূতঞ্চ অনপনেন্তো যোগসমত্থো হোতীতি. সুদ্ধৰূপসম্মসনমেৱ কথিতন্তি কেৱলং কাযানুপস্সনাভাৱতো ৱুত্তং.
সুখাদিভেদাসু ৱেদনাসূতি সুখদুক্খঅদুক্খমসুখসামিসনিৰামিসভেদাসু ৱেদনাসু. তত্থ সুখযতীতি সুখা, সম্পযুত্তধম্মে কাযঞ্চ লদ্ধস্সাদে কৰোতীতি অত্থো. সুট্ঠু ৱা খাদতি, খনতি ৱা কাযিকং চেতসিকঞ্চ আবাধন্তি সুখা, সুকৰং ওকাসদানং এতিস্সাতি ৱা সুখা. দুক্খযতীতি দুক্খা, সম্পযুত্তধম্মে কাযঞ্চ পীড়েতি ৱিবাধতীতি অত্থো. দুট্ঠু ৱা খাদতি, খনতি ৱা কাযিকং চেতসিকঞ্চ সাতন্তি দুক্খা, দুক্কৰং ওকাসদানং এতিস্সাতি ৱা দুক্খা. দুক্খসুখপ্পটিক্খেপেন অদুক্খমসুখাতি উপেক্খা ৱুত্তা. ৱেদিযতি আৰম্মণৰসং অনুভৱতীতি ৱেদনা. ৱেদিযমানোতি অনুভৱমানো. সুখং ৱেদনং ৱেদিযামীতি পজানাতীতি কাযিকং ৱা চেতসিকং ৱা সুখং ৱেদনং ৱেদিযমানো ‘‘অহং সুখং ৱেদনং ৱেদিযামী’’তি পজানাতীতি অত্থো. তত্থ কামং উত্তানসেয্যকাপি দাৰকা থঞ্ঞপিৱনাদিকালে সুখং ৱেদনং ৱেদিযমানা ‘‘সুখং ৱেদনং ৱেদিযামা’’তি পজানন্তি, ন পনেতং এৱৰূপং পজাননং সন্ধায ৱুত্তং. এৱৰূপঞ্হি জাননং সত্তুপলদ্ধিং ন জহতি, অত্তসঞ্ঞং ন উগ্ঘাটেতি, কম্মট্ঠানং ৱা সতিপট্ঠানভাৱনা ৱা ন হোতি. ইমস্স পন ভিক্খুনো জাননং সত্তুপলদ্ধিং জহতি, অত্তসঞ্ঞং উগ্ঘাটেতি, কম্মট্ঠানঞ্চেৱ সতিপট্ঠানভাৱনা চ হোতি. ইদঞ্হি ‘‘কো ৱেদিযতি, তস্স ৱেদনা, কিং কাৰণা ৱেদনা’’তি এৱং সম্পজানন্তস্স ৱেদিযনং সন্ধায ৱুত্তং.
তত্থ কো ৱেদিযতীতি? ন কোচি সত্তো ৱা পুগ্গলো ৱা ৱেদিযতি. কস্স ৱেদনাতি? ন কস্সচি সত্তস্স ৱা পুগ্গলস্স ৱা ৱেদনা. কিং কাৰণা ৱেদনাতি? ৱত্থুআৰম্মণা চ পনস্স ৱেদনাতি. তস্মা এস এৱং পজানাতি ‘‘তং তং সুখাদীনং ৱত্থুভূতং ৰূপাদিং আৰম্মণং কত্ৱা ৱেদনাৱ ৱেদিযতি, তং পন ৱেদনাপৱত্তিং উপাদায ‘অহং ৱেদিযামী’তি ৱোহাৰমত্তং হোতী’’তি. এৱং ‘‘সুখাদীনং ৱত্থুভূতং ৰূপাদিং আৰম্মণং কত্ৱা ৱেদনাৱ ৱেদিযতী’’তি সল্লক্খেন্তো এস ‘‘সুখং ৱেদনং ৱেদিযামী’’তি পজানাতীতি ৱেদিতব্বো.
অথ ৱা সুখং ৱেদনং ৱেদিযামীতি পজানাতীতি সুখৱেদনাক্খণে দুক্খায ৱেদনায অভাৱতো সুখং ৱেদনং ৱেদিযমানো ‘‘সুখং ৱেদনংযেৱ ৱেদিযামী’’তি পজানাতি. তেন যা পুব্বে ভূতপুব্বা দুক্খা ৱেদনা, তস্সা ইদানি অভাৱতো ইমিস্সা চ সুখায ৱেদনায ইতো পৰং পঠমং অভাৱতো ‘‘ৱেদনা নাম অনিচ্চা অদ্ধুৱা ৱিপৰিণামধম্মা’’তি ইতিহ তত্থ সম্পজানো হোতি. দুক্খং ৱেদনং ৱেদিযামীতি পজানাতীতিআদীসুপি এসেৱ নযো.
সামিসং ৱা সুখন্তিআদীসু যস্মা কিলেসেহি আমসিতব্বতো আমিসা নাম পঞ্চ কামগুণা. আৰম্মণকৰণৱসেন সহ আমিসেহীতি সামিসা, তস্মা সামিসা সুখা নাম পঞ্চকামগুণামিসনিস্সিতা ছসু দ্ৱাৰেসু উপ্পন্না ছগেহস্সিতা সোমনস্সৱেদনা. সামিসা দুক্খা নাম ছগেহস্সিতা দোমনস্সৱেদনা. সা চ ছসু দ্ৱাৰেসু ‘‘ইট্ঠাৰম্মণং নানুভৱিস্সামি নানুভৱামী’’তি ৱিতক্কযতো উপ্পন্না কামগুণনিস্সিতা দোমনস্সৱেদনা ৱেদিতব্বা. নিৰামিসা সুখা নাম ছনেক্খম্মস্সিতা সোমনস্সৱেদনা. সা চ ছসু দ্ৱাৰেসু ইট্ঠাৰম্মণে আপাথগতে অনিচ্চাদিৱসেন ৱিপস্সনং পট্ঠপেত্ৱা উস্সুক্কাপেতুং সক্কোন্তস্স ‘‘উস্সক্কিতা মে ৱিপস্সনা’’তি সোমনস্সজাতস্স উপ্পন্না সোমনস্সৱেদনা দট্ঠব্বা.
নিৰামিসা দুক্খা নাম ছনেক্খম্মস্সিতা দোমনস্সৱেদনা. সা পন ছসু দ্ৱাৰেসু ইট্ঠাৰম্মণে আপাথগতে অনুত্তৰৱিমোক্খসঙ্খাতঅৰিযফলধম্মেসু পিহং পট্ঠপেত্ৱা তদধিগমায অনিচ্চাদিৱসেন ৱিপস্সনং পট্ঠপেত্ৱা উস্সুক্কাপেতুং অসক্কোন্তস্স ‘‘ইমম্পি পক্খং ইমম্পি মাসং ইমম্পি সংৱচ্ছৰং ৱিপস্সনং উস্সুক্কাপেত্ৱা অৰিযভূমিং পাপুণিতুং নাসক্খি’’ন্তি অনুসোচতো উপ্পন্না দোমনস্সৱেদনা.
সামিসা অদুক্খমসুখা নাম ছগেহস্সিতা উপেক্খাৱেদনা. সা চ ছসু দ্ৱাৰেসু ইট্ঠাৰম্মণে আপাথগতে গুড়পিণ্ডকে নিলীনমক্খিকা ৱিয ৰূপাদীনি অনুৱত্তমানা তত্থেৱ লগ্গা লগ্গিতা হুত্ৱা উপ্পন্না কামগুণনিস্সিতা উপেক্খাৱেদনা. নিৰামিসা অদুক্খমসুখা নাম ছনেক্খম্মস্সিতা উপেক্খাৱেদনা. সা পন ছসু দ্ৱাৰেসু ইট্ঠাদিআৰম্মণে আপাথগতে ইট্ঠে অৰজ্জন্তস্স, অনিট্ঠে অদুস্সন্তস্স, অসমপেক্খনেন অমুয্হন্তস্স উপ্পন্না ৱিপস্সনাঞাণসম্পযুত্তা উপেক্খাৱেদনা. এৱং ৱুত্তন্তি মহাসতিপট্ঠানসুত্তে ৱুত্তং. সাৱ ৱেদনা ৱেদিতব্বাতি লুজ্জনপ্পলুজ্জনট্ঠেন সা ৱেদনা ‘‘লোকো’’তি ৱেদিতব্বা.
এৱং ৱিত্থাৰিতেতি ‘‘সৰাগং ৱা চিত্তং সৰাগং চিত্তন্তি পজানাতি, ৱীতৰাগং ৱা চিত্তং…পে… সদোসং ৱা চিত্তং, ৱীতদোসং ৱা চিত্তং, সমোহং ৱা চিত্তং, ৱীতমোহং ৱা চিত্তং, সংখিত্তং ৱা চিত্তং, ৱিক্খিত্তং ৱা চিত্তং, মহগ্গতং ৱা চিত্তং, অমহগ্গতং ৱা চিত্তং, সউত্তৰং ৱা চিত্তং, অনুত্তৰং ৱা চিত্তং, সমাহিতং ৱা চিত্তং, অসমাহিতং ৱা চিত্তং, ৱিমুত্তং ৱা চিত্তং, অৱিমুত্তং ৱা চিত্তন্তি পজানাতী’’তি এৱং সতিপট্ঠানসুত্তে (দী. নি. ২.৩৮১; ম. নি. ১.১১৪) ৱিত্থাৰেত্ৱা দস্সিতে সোড়সৱিধে চিত্তে.
তত্থ সৰাগন্তি অট্ঠৱিধং লোভসহগতং. ৱীতৰাগন্তি লোকিযকুসলাব্যাকতং. ইদং পন যস্মা সম্মসনং ন ধম্মসমোধানং, তস্মা ইধ একপদেপি লোকুত্তৰং ন লব্ভতি. সেসানি চত্তাৰি অকুসলচিত্তানি নেৱ পুৰিমপদং, ন পচ্ছিমপদং ভজন্তি. সদোসন্তি দুৱিধং দোমনস্সসহগতং. ৱীতদোসন্তি লোকিযকুসলাব্যাকতং. সেসানি দস অকুসলচিত্তানি নেৱ পুৰিমপদং, ন পচ্ছিমপদং ভজন্তি. সমোহন্তি ৱিচিকিচ্ছাসহগতঞ্চেৱ উদ্ধচ্চসহগতঞ্চাতি দুৱিধং. যস্মা পন মোহো সব্বাকুসলেসু উপ্পজ্জতি, তস্মা সেসানিপি ইধ ৱত্তন্তিযেৱ. ইমস্মিঞ্ঞেৱ হি দুকে দ্ৱাদসাকুসলচিত্তানি পৰিযাদিন্নানীতি. ৱীতমোহন্তি লোকিযকুসলাব্যাকতং.
সংখিত্তন্তি থিনমিদ্ধানুপতিতং. এতঞ্হি সঙ্কুচিতচিত্তং নাম আৰম্মণে সঙ্কোচৱসেন পৱত্তনতো. ৱিক্খিত্তন্তি উদ্ধচ্চসহগতং. এতঞ্হি পসটচিত্তং নাম আৰম্মণে সৱিসেসং ৱিক্খেপৱসেন ৱিসটভাৱেন পৱত্তনতো. মহগ্গতন্তি ৰূপাৱচৰং অৰূপাৱচৰঞ্চ. অমহগ্গতন্তি কামাৱচৰং. সউত্তৰন্তি কামাৱচৰং. অনুত্তৰন্তি ৰূপাৱচৰং অৰূপাৱচৰঞ্চ. তত্ৰাপি সউত্তৰং ৰূপাৱচৰং, অনুত্তৰং অৰূপাৱচৰমেৱ. সমাহিতন্তি যস্স অপ্পনাসমাধি ৱা উপচাৰসমাধি ৱা অত্থি. অসমাহিতন্তি উভযসমাধিৱিৰহিতং. ৱিমুত্তন্তি তদঙ্গৱিক্খম্ভনৱিমুত্তীহি ৱিমুত্তং. অৱিমুত্তন্তি উভযৱিমুত্তিৰহিতং. সমুচ্ছেদপ্পটিপ্পস্সদ্ধিনিস্সৰণৱিমুত্তীনং পন ইধ ওকাসোৱ নত্থি, ওকাসাভাৱো চ সম্মসনচাৰস্স অধিপ্পেতত্তা ৱেদিতব্বো.
উপাদানস্স খন্ধা উপাদানক্খন্ধা, উপাদানস্স পচ্চযভূতা ধম্মপুঞ্জা ধম্মৰাসযোতি অত্থো. উপাদানেহি আৰম্মণকৰণাদিৱসেন উপাদাতব্বা ৱা খন্ধা উপাদানক্খন্ধা. ছ অজ্ঝত্তিকবাহিৰাযতনানীতি চক্খু সোতং ঘানং জিৱ্হা কাযো মনোতি ইমানি ছ অজ্ঝত্তিকাযতনানি চেৱ, ৰূপং সদ্দো গন্ধো ৰসো ফোট্ঠব্বো ধম্মাতি ইমানি ছ বাহিৰাযতনানি চ. এত্থ পন লোকুত্তৰধম্মা ন গহেতব্বা সম্মসনচাৰস্স অধিপ্পেতত্তা. সত্ত সম্বোজ্ঝঙ্গাতি সতিসম্বোজ্ঝঙ্গাদযো সত্ত সম্বোজ্ঝঙ্গা. সতিআদযো হি সম্বোধিস্স, সম্বোধিযা ৱা অঙ্গাতি সম্বোজ্ঝঙ্গা. তথা হি সম্বুজ্ঝতি আৰদ্ধৱিপস্সকতো পট্ঠায যোগাৱচৰোতি সম্বোধি, যায ৱা সো সতিআদিকায সত্তধম্মসামগ্গিযা সম্বুজ্ঝতি, কিলেসনিদ্দাতো উট্ঠাতি, সচ্চানি ৱা পটিৱিজ্ঝতি, সা ধম্মসামগ্গী সম্বোধি, তস্স সম্বোধিস্স, তস্সা ৱা সম্বোধিযা অঙ্গাতি সম্বোজ্ঝঙ্গা.
চত্তাৰি অৰিযসচ্চানীতি ‘‘দুক্খং দুক্খসমুদযো দুক্খনিৰোধো দুক্খনিৰোধগামিনিপটিপদা’’তি (সং. নি. ৫.১০৭১-১০৭২) এৱং ৱুত্তানি চত্তাৰি অৰিযসচ্চানি. তত্থ পুৰিমানি দ্ৱে সচ্চানি ৱট্টং পৱত্তিহেতুভাৱতো. পচ্ছিমানি ৱিৱট্টং নিৱট্টতদধিগমূপাযভাৱতো. তেসু ভিক্খুনো ৱট্টে কম্মট্ঠানাভিনিৱেসো হোতি সৰূপতো পৰিগ্গহসম্ভৱতো. ৱিৱট্টে নত্থি অভিনিৱেসো অৱিসযত্তা অৱিসযত্তে চ পযোজনাভাৱতো. পঞ্চধা ৱুত্তেসূতি সতিপট্ঠানসুত্তে ৱুত্তেসু. সুদ্ধঅৰূপসম্মসনমেৱাতি ৰূপেন অমিস্সিতত্তা কেৱলং অৰূপসম্মসনমেৱ. খন্ধাযতনসচ্চকোট্ঠাসানং পঞ্চক্খন্ধসঙ্গহতো ‘‘ৰূপাৰূপসম্মসন’’ন্তি ৱুত্তং. পুব্বভাগিযানম্পি সতিপট্ঠানানং সঙ্গহিতত্তা ‘‘লোকিযলোকুত্তৰমিস্সকানেৱ কথিতানী’’তি আহ.
৩৯৪. অনিব্বত্তানন্তি অজাতানং. পযোগং পৰক্কমন্তি এত্থ ভুসং যোগো পযোগো, পযোগোৱ পৰক্কমো, পযোগসঙ্খাতং পৰক্কমন্তি অত্থো. চিত্তং উক্খিপতীতি কোসজ্জপক্খে পতিতুং অপদানৱসেন উক্খিপতি. পধানৱীৰিযন্তি সম্মপ্পধানলক্খণপ্পত্তৱীৰিযং. লোকিযাতি লোকিযসম্মপ্পধানকথা. সব্বপুব্বভাগেতি সব্বমগ্গানং পুব্বভাগে. কস্সপসংযুত্তপৰিযাযেনাতি কস্সপসংযুত্তে আগতসুত্তেন ‘‘উপ্পন্না মে পাপকা অকুসলা ধম্মা অপ্পহীযমানা অনত্থায সংৱত্তেয্যু’’ন্তি (সং. নি. ২.১৪৫) আগতত্তা. সা লোকিযাতি ৱেদিতব্বা.
সমথৱিপস্সনাৱাতি অৱধাৰণেন মগ্গং নিৱত্তেত্ৱা তস্স নিৱত্তনে কাৰণং দস্সেন্তো, ‘‘মগ্গো পনা’’তিআদিমাহ. সকিং উপ্পজ্জিত্ৱাতি ইদং ভূতকথনমত্তং. নিৰুদ্ধস্স পুন অনুপ্পজ্জনতো ‘‘ন কোচি গুণো’’তি আসঙ্কেয্যাতি আহ – ‘‘সো হী’’তিআদি. অনন্তৰমেৱ যথা ফলং উপ্পজ্জতি, তথা পৱত্তিযেৱস্স পচ্চযদানং. পুৰিমস্মিম্পীতি ‘‘অনুপ্পন্না মে কুসলা ধম্মা উপ্পজ্জমানা অনত্থায সংৱত্তেয্যু’’ন্তি এত্থপি. ৱুত্তন্তি পোৰাণট্ঠকথাযং. তং পন তথাৱুত্তৱচনং ন যুত্তং দুতিযস্মিং ৱিয পুৰিমস্মিং মগ্গস্স অগ্গহণে কাৰণাভাৱতো. পুৰিমস্মিং অগ্গহিতে মগ্গে অনুপ্পজ্জমানো মগ্গো অনত্থায সংৱত্তেয্যাতি আপজ্জেয্য, ন চেতং যুত্তং আপজ্জমানে তস্মিং পধানত্থসম্ভৱতো. চতুকিচ্চসাধনৱসেনাতি অনুপ্পন্নাকুসলানুপ্পাদনাদিচতুকিচ্চসাধনৱসেন.
ৱুত্তনযেনাতি ‘‘অসমুদাচাৰৱসেন ৱা অননুভূতাৰম্মণৱসেন ৱা’’তিআদিনা ৱুত্তনযেন. ৱিজ্জমানাতি ধৰমানসভাৱা. খণত্তযপৰিযাপন্নত্তা উপ্পাদাদিসমঙ্গিনো ৱত্তমানভাৱেন উপ্পন্নং ৱত্তমানুপ্পন্নং. তঞ্হি উপ্পাদতো পট্ঠায যাৱ ভঙ্গা উদ্ধং পন্নং পত্তন্তি নিপ্পৰিযাযতো ‘‘উপ্পন্ন’’ন্তি ৱুচ্চতি. অনুভৱিত্ৱা ভৱিত্ৱা চ ৱিগতং ভুত্ৱাৱিগতং. অনুভৱনভৱনানি হি ভৱনসামঞ্ঞেন ভুত্ৱা-সদ্দেন ৱুত্তানি. সামঞ্ঞমেৱ হি উপসগ্গেন ৱিসেসীযতি. ইধ ৱিপাকানুভৱনৱসেন তদাৰম্মণং অৱিপক্কৱিপাকস্স সব্বথা অৱিগতত্তা ভৱিত্ৱাৱিগতমত্তৱসেন কম্মঞ্চ ‘‘ভুত্ৱাৱিগতুপ্পন্ন’’ন্তি ৱুত্তং. ন অট্ঠসালিনিযং ৱিয ৰজ্জনাদিৱসেন অনুভূতাপগতং জৱনং উপ্পজ্জিত্ৱা নিৰুদ্ধতাৱসেন ভূতাপগতঞ্চ সঙ্খতং ভূতাপগতুপ্পন্নন্তি. তস্মা ইধ ওকাসকতুপ্পন্নং ৱিপাকমেৱ ৱদতি, ন তত্থ ৱিয কম্মম্পি. অট্ঠসালিনিযঞ্হি ভূতাৱিগতুপ্পন্নং ওকাসকতুপ্পন্নঞ্চ অঞ্ঞথা দস্সিতং. ৱুত্তঞ্হি তত্থ (ধ. স. অট্ঠ. ১ কামাৱচৰকুসলপদভাজনীয) –
‘‘আৰম্মণৰসং অনুভৱিত্ৱা নিৰুদ্ধং অনুভূতাপগতসঙ্খাতং কুসলাকুসলং, উপাদাদিত্তযং অনুপ্পত্ৱা নিৰুদ্ধং ভূতাপগতসঙ্খাতং সেসসঙ্খতঞ্চ ভূতাপগতুপ্পন্নং নাম. ‘যানিস্স তানি পুব্বে কতানি কম্মানী’তি এৱমাদিনা নযেন ৱুত্তং কম্মং অতীতম্পি সমানং অঞ্ঞং ৱিপাকং পটিবাহিত্ৱা অত্তনো ৱিপাকস্সোকাসং কত্ৱা ঠিতত্তা, তথাকতোকাসঞ্চ ৱিপাকং অনুপ্পন্নম্পি সমানং এৱং কতে ওকাসে একন্তেন উপ্পজ্জনতো ওকাসকতুপ্পন্নং নামা’’তি.
ইধ পন সম্মোহৱিনোদনিযং ৱুত্তনযেনেৱ ভুত্ৱাৱিগতুপ্পন্নং ওকাসকতুপ্পন্নঞ্চ দস্সিতং. ৱুত্তঞ্হি, সম্মোহৱিনোদনিযং (ৱিভ. অট্ঠ. ৪০৬) –
‘‘কম্মে পন জহিতে আৰম্মণৰসং অনুভৱিত্ৱা নিৰুদ্ধো ৱিপাকো ভুত্ৱাৱিগতং নাম. কম্মং উপ্পজ্জিত্ৱা নিৰুদ্ধং ভুত্ৱাৱিগতং নাম. তদুভযম্পি ভুত্ৱাৱিগতুপ্পন্নন্তি সঙ্খ্যং গচ্ছতি. কুসলাকুসলং কম্মং অঞ্ঞকম্মস্স ৱিপাকং পটিবাহিত্ৱা অত্তনো ৱিপাকস্স ওকাসং কৰোতি. এৱং কতে ওকাসে ৱিপাকো উপ্পজ্জমানো ওকাসকৰণতো পট্ঠায উপ্পন্নোতি ৱুচ্চতি. ইদং ওকাসকতুপ্পন্নং নামা’’তি.
তত্থ অট্ঠসালিনিযা অযমধিপ্পাযো – ‘‘সতিপি সব্বেসম্পি চিত্তুপ্পাদানং সংৱেদযিতসভাৱা আৰম্মণানুভৱনে সৱিপল্লাসে পন সন্তানে চিত্তাভিসঙ্খাৰৱসেন পৱত্তিতো অব্যাকতেহি ৱিসিট্ঠো কুসলাকুসলানং সাতিসযো ৱিসযানুভৱনাকাৰো. যথা ৱিকপ্পগ্গাহৱসেন ৰাগাদীহি তব্বিপক্খেহি চ অকুসলং কুসলঞ্চ নিপ্পৰিযাযতো আৰম্মণৰসং অনুভৱতি, ন তথা ৱিপাকো কম্মৱেগক্খিত্তত্তা, নাপি কিৰিযা অহেতুকানং অতিদুব্বলতায, সহেতুকানঞ্চ খীণকিলেসস্স ছড়ঙ্গুপেক্খাৱতো উপ্পজ্জমানানং অতিসন্তৱুত্তিত্তা, তস্মা ৰজ্জনাদিৱসেন আৰম্মণৰসানুভৱনং সাতিসযন্তি অকুসলং কুসলঞ্চ উপ্পজ্জিত্ৱা নিৰুদ্ধতাসামঞ্ঞেন সেসসঙ্খতঞ্চ ভূতাপগত’’ন্তি ৱুত্তং. সম্মোহৱিনোদনিযা পন ৱিপাকানুভৱনৱসেন তদাৰম্মণং অৱিপক্কপাকস্স সব্বথা অৱিগতত্তা ভৱিত্ৱাৱিগতমত্তৱসেন কম্মঞ্চ ভুত্ৱাপগতন্তি ৱুত্তং. তেনেৱ তত্থ ওকাসকতুপ্পন্নন্তি ৱিপাকমেৱাহ, ন কম্মম্পি, তস্মা ইধাপি সম্মোহৱিনোদনিযং ৱুত্তনযেনেৱ ভুত্ৱাপগতুপ্পন্নং ওকাসকতুপ্পন্নঞ্চ ৱিভত্তন্তি দট্ঠব্বং.
পঞ্চক্খন্ধা পন ৱিপস্সনায ভূমি নামাতি সম্মসনস্স ঠানভাৱতো ৱুত্তং. তেসূতি অতীতাদিভেদেসু. অনুসযিতকিলেসাতি অপ্পহীনা মগ্গেন পহাতব্বা অধিপ্পেতা. তেনাহ – ‘‘অতীতা ৱা…পে… ন ৱত্তব্বা’’তি. হোন্তু তাৱ ‘‘অতীতা’’তি ৱা ‘‘পচ্চুপ্পন্না’’তি ৱা ন ৱত্তব্বা, ‘‘অনাগতা’’তি পন কস্মা ন ৱত্তব্বা, ননু কাৰণলাভে উপ্পজ্জনাৰহা অপ্পহীনট্ঠেন থামগতা কিলেসা অনুসযাতি ৱুচ্চন্তীতি? সচ্চমেতং, অনাগতভাৱোপি নেসং ন পৰিচ্ছিন্নো ইতৰানাগতক্খন্ধানং ৱিযাতি ‘‘অনাগতা ৱাতি ন ৱত্তব্বা’’তি ৱুত্তং. যদি হি নেসং পৰিচ্ছিন্নো অনাগতভাৱো সিযা, ততো ‘‘পচ্চুপ্পন্না, অতীতা’’তি চ ৱত্তব্বা সিযুং, পচ্চযসমৱাযে পন উপ্পজ্জনাৰহতং উপাদায অনাগতৱোহাৰো তত্থ ৱেদিতব্বো.
ইদং ভূমিলদ্ধুপ্পন্নং নামাতি ইদং যথাৱুত্তং কিলেসজাতং অপ্পহীনট্ঠেন ভূমিলদ্ধুপ্পন্নং নাম কাৰণলাভে সতি ৱিজ্জমানকিচ্চকৰণতো. তাসু তাসু ভূমিসূতি মনুস্সদেৱাদিঅত্তভাৱসঙ্খাতেসু উপাদানক্খন্ধেসু. আৰম্মণকৰণৱসেন হি ভৱন্তি এত্থ কিলেসাতি ভূমিযো, উপাদানক্খন্ধা. অসমুগ্ঘাতগতাতি তস্মিং তস্মিং সন্তানে অনুপ্পত্তিধম্মতং অনাপাদিততায সমুগ্ঘাতং সমুচ্ছেদং ন গতাতি অসমুগ্ঘাতগতা. ভূমিলদ্ধুপ্পন্নং নামাতি এত্থ লদ্ধভূমিকং ভূমিলদ্ধন্তি ৱুত্তং অগ্গিআহিতো ৱিয. ওকাসকতুপ্পন্নসদ্দেপি চ অট্ঠসালিনিযং (ধ. স. অট্ঠ. ১ কামাৱচৰকুসলপদভাজনীয) আগতনযেন ওকাসো কতো এতেন কুসলাকুসলকম্মেন, ওকাসো কতো এতস্স ৱিপাকস্সাতি চ দুৱিধত্থেপি এৱমেৱ কতসদ্দস্স পৰনিপাতো ৱেদিতব্বো. ইধ পন ওকাসকতুপ্পন্নসদ্দেন ৱিপাকস্সেৱ গহিতত্তা ‘‘ওকাসো কতো এতস্স ৱিপাকস্সা’’তি এৱং ৱিগ্গহো দট্ঠব্বো.
খণত্তযসমঙ্গিতায সমুদাচাৰপ্পত্তং সমুদাচাৰুপ্পন্নং. তেনাহ – ‘‘সম্পতি ৱত্তমানংযেৱা’’তি. আৰম্মণং অধিগ্গয্হ দড়্হং গহেত্ৱা পৱত্তং আৰম্মণাধিগ্গহিতুপ্পন্নং. ৱিক্খম্ভনপ্পহানৱসেন অপ্পহীনা অৱিক্খম্ভিতা. সমুচ্ছেদপ্পহানৱসেন অপ্পহীনা অসমুগ্ঘাতিতা. নিমিত্তগ্গাহৱসেন আৰম্মণস্স অধিগ্গহিতত্তা তং আৰম্মণং অনুস্সৰিতানুস্সৰিতক্খণে কিলেসুপ্পত্তিহেতুভাৱেন উপতিট্ঠনতো অধিগ্গহিতমেৱ নামং হোতীতি আহ – ‘‘আৰম্মণস্স অধিগ্গহিতত্তা’’তি. এত্থ চ আহটখীৰৰুক্খো ৱিয নিমিত্তগ্গাহৱসেন অধিগ্গহিতং আৰম্মণং, অনাহটখীৰৰুক্খো ৱিয অৱিক্খম্ভিততায অন্তোগতকিলেসআৰম্মণং দট্ঠব্বং. নিমিত্তগ্গাহিকা অৱিক্খম্ভিতকিলেসা ৱা পুগ্গলা ৱা আহটানাহটখীৰৰুক্খসদিসা. পুৰিমনযেনেৱাতি অৱিক্খম্ভিতুপ্পন্নে ৱুত্তনযেনেৱ. ৱিত্থাৰেতব্বন্তি ‘‘ইমস্মিং নাম ঠানে নুপ্পজ্জিস্সন্তী’’তি ন ৱত্তব্বা. কস্মা? অসমুগ্ঘাতিতত্তা. যথা কিং? যথা সচে খীৰৰুক্খং কুঠাৰিযা আহনেয্যুং, ইমস্মিং নাম ঠানে খীৰং ন নিক্খমেয্যাতি ন ৱত্তব্বং, এৱং. ইদং অসমুগ্ঘাতিতুপ্পন্নং নামাতি এৱং যোজেত্ৱা ৱিত্থাৰেতব্বং.
ইমেসু উপ্পন্নেসূতি যথাৱুত্তেসু অট্ঠসু উপ্পন্নেসু. ইদং ন মগ্গৱজ্ঝং অপ্পহাতব্বৱত্থুত্তা. মগ্গৱজ্ঝং মগ্গেন পহেয্যৱত্থুত্তা. ৰত্তোতি ৰাগেন সমন্নাগতো. এস নযো দুট্ঠো মূড়্হোতি এত্থাপি. ৱিনিবদ্ধোতি মানসংযোজনেন ৱিৰূপং নিবন্ধিতো. পৰামট্ঠোতি দিট্ঠিপৰামাসেন ধম্মসভাৱং অতিক্কম্ম পৰতো আমট্ঠো. অনিট্ঠঙ্গতোতি নিট্ঠং অগতো, সংসযাপন্নোতি অত্থো. থামগতোতি অনুসযৱসেন দড়্হতং উপগতো. যুগনদ্ধাতি পহাতব্বপ্পহাযকযুগে নদ্ধা ৱিয ৱত্তনকা এককালিকত্তা. সংকিলেসিকাতি সংকিলেসধম্মসহিতা.
পাড়িযন্তি পটিসম্ভিদাপাড়িযং (পটি. ম. ৩.২১). তিকালিকেসুপি কিলেসেসু ৱাযামাভাৱদস্সনত্থং অজাতফলতৰুণৰুক্খো পাড়িযং নিদস্সিতো, অট্ঠকথাযং পন জাতো সত্তো অসমুদাহটকিলেসো নাম নত্থীতি ‘‘জাতফলৰুক্খেন দীপেতব্ব’’ন্তি ৱত্ৱা তমত্থং ৱিৱৰিতুং ‘‘যথা হী’’তিআদি ৱুত্তং. অথ ৱা মগ্গেন পহীনকিলেসানমেৱ অতীতাদিভেদেন তিধা নৱত্তব্বতং পাকটং কাতুং অজাতফলৰুক্খো উপমাৱসেন পাড়িযং আভতো, অতীতাদীনং অপ্পহীনতাদস্সনত্থম্পি ‘‘জাতফলৰুক্খেন দীপেতব্ব’’ন্তি অট্ঠকথাযং ৱুত্তং. তত্থ যথা অচ্ছিন্নে ৰুক্খে নিব্বত্তনাৰহানি ফলানি ছিন্নে অনুপ্পজ্জমানানি কদাচি সসভাৱানি অহেসুং, হোন্তি, ভৱিস্সন্তি ৱাতি অতীতাদিভাৱেন ন ৱত্তব্বানি, এৱং মগ্গেন পহীনকিলেসা চ দট্ঠব্বা মগ্গে অনুপ্পন্নে উপ্পত্তিৰহানং উপ্পন্নে সব্বেন সব্বং অভাৱতো. যথা চ ছেদে অসতি ফলানি উপ্পজ্জিস্সন্তীতি ছেদনস্স সাত্থকতা, এৱং মগ্গভাৱনায চ সাত্থকতা যোজেতব্বা. নাপি ন পজহতীতি উপ্পজ্জনাৰহানং পজহনতো ৱুত্তং. উপ্পজ্জিত্ৱাতি লক্খণে ত্ৱা-সদ্দো. মগ্গস্স উপ্পজ্জনকিৰিযায হি সমুদযপ্পহাননিব্বানসছিকৰণকিৰিযা ৱিয খন্ধানং পৰিজাননকিৰিযা লক্খীযতি.
তেপি পজহতিযেৱাতি যে তেহি কিলেসেহি জনেতব্বা উপাদিন্নক্খন্ধা, তেপি পজহতিযেৱ তন্নিমিত্তস্স অভিসঙ্খাৰৱিঞ্ঞাণস্স নিৰোধনতো. তেনাহ – ‘‘ৱুত্তম্পি চেত’’ন্তিআদি. অভিসঙ্খাৰৱিঞ্ঞাণস্স নিৰোধেনাতি কম্মৱিঞ্ঞাণস্স অনুপ্পত্তিধম্মতাপাদনেন. এত্থাতি এতস্মিং সোতাপত্তিমগ্গঞাণে হেতুভূতে. এতেতি নামৰূপসঞ্ঞিতা সঙ্খাৰা. সব্বভৱেহি ৱুট্ঠাতিযেৱাতিপি ৱদন্তীতি অৰহত্তমগ্গো সব্বভৱেহি ৱুট্ঠাতিযেৱাতি ৱদন্তি তদুপ্পত্তিতো উদ্ধং ভৱূপপত্তিযা কিলেসস্সপি অভাৱতো.
একচিত্তক্খণিকত্তা মগ্গস্সাতি অধিপ্পাযেন ‘‘কথং অনুপ্পন্নানং…পে… ঠিতিযা ভাৱনা হোতী’’তি পুচ্ছতি. মগ্গপ্পৱত্তিযাযেৱ উভযকিচ্চসিদ্ধিতো আহ – ‘‘মগ্গপ্পৱত্তিযাযেৱা’’তি. মগ্গো হীতিআদিনা তমত্থং ৱিৱৰতি. অনুপ্পন্নো নাম ৱুচ্চতি, তস্মা তস্স ভাৱনা অনুপ্পন্নানং উপ্পাদায ভাৱনা ৱুত্তাতি যোজেতব্বা. ৱত্তুং ৱট্টতীতি যাৱতা মগ্গস্স পৱত্তিযেৱ ঠিতি, তত্তকানেৱ নিব্বত্তিতলোকুত্তৰানি.
৩৯৮-৪০১. কত্তুকম্যতাছন্দং অধিপতিং কৰিত্ৱা পটিলদ্ধসমাধি ছন্দসমাধীতি আহ – ‘‘ছন্দং নিস্সায পৱত্তো সমাধি ছন্দসমাধী’’তি পধানসঙ্খাৰাতি চতুকিচ্চসাধকস্স সম্মপ্পধানৱীৰিযস্সেতং অধিৱচনং. তেনাহ – ‘‘পধানভূতা সঙ্খাৰা পধানসঙ্খাৰা’’তি. তত্থ পধানভূতাতি ৱীৰিযভূতা. সঙ্খতসঙ্খাৰাদিনিৱত্তনত্থং পধানগ্গহণন্তি. অথ ৱা তং তং ৱিসেসং সঙ্খৰোতীতি সঙ্খাৰো, সব্বং ৱীৰিযং. তত্থ চতুকিচ্চসাধকতো সেসনিৱত্তনত্থং পধানগ্গহণন্তি, পধানভূতা সেট্ঠভূতাতি অত্থো. চতুব্বিধস্স পন ৱীৰিযস্স অধিপ্পেতত্তা বহুৱচননিদ্দেসো কতো. তেহি ধম্মেহীতি ছন্দসমাধিনা পধানসঙ্খাৰেহি চ. ইদ্ধিপাদন্তি এত্থ ইজ্ঝতীতি ইদ্ধি, সমিজ্ঝতি নিপ্ফজ্জতীতি অত্থো. ইজ্ঝন্তি ৱা এতায সত্তা ইদ্ধা ৱুদ্ধা উক্কংসগতা হোন্তীতিপি ইদ্ধি. পঠমেনত্থেন ইদ্ধি এৱ পাদো ইদ্ধিপাদো, ইদ্ধিকোট্ঠাসোতি অত্থো. দুতিযেনত্থেন ইদ্ধিযা পাদোতি ইদ্ধিপাদো, পাদোতি পতিট্ঠা, অধিগমূপাযোতি অত্থো. তেন হি যস্মা উপৰূপৰিৱিসেসসঙ্খাতং ইদ্ধিং পজ্জন্তি পাপুণন্তি, তস্মা পাদোতি ৱুচ্চতি. তেনাহ – ‘‘ইদ্ধিযা পাদং, ইদ্ধিভূতং ৱা পাদং ইদ্ধিপাদ’’ন্তি.
অথ ৱা ইদ্ধিপাদন্তি নিপ্ফত্তিপৰিযাযেন ইজ্ঝনট্ঠেন, ইজ্ঝন্তি এতায সত্তা ইদ্ধা ৱুদ্ধা উক্কংসগতা হোন্তীতি ইমিনা ৱা পৰিযাযেন ইদ্ধীতি সঙ্খং গতানং উপচাৰজ্ঝানাদিকুসলচিত্তসম্পযুত্তানং ছন্দসমাধিপধানসঙ্খাৰানং অধিট্ঠানট্ঠেন পাদভূতং সেসচিত্তচেতসিকৰাসিন্তি অত্থো. তেনেৱ ইদ্ধিপাদৱিভঙ্গে (ৱিভ. ৪৩৪-৪৩৭) ‘‘ইদ্ধিপাদোতি তথাভূতস্স ৱেদনাক্খন্ধো…পে… ৱিঞ্ঞাণক্খন্ধো’’তি ৱুত্তং. সা এৱ চ তথাৱুত্তা ইদ্ধি যস্মা হেট্ঠিমা হেট্ঠিমা উপৰিমায উপৰিমায তযো ছন্দসমাধিপ্পধানসঙ্খাৰা পাদভূতা অধিট্ঠানভূতা, তস্মা ৱুত্তং ‘‘ইদ্ধিভূতং ৱা পাদ’’ন্তি. তথা হেট্ঠা ধম্মা ইদ্ধিপি হোন্তি ইদ্ধিপাদাপি, সেসা পন সম্পযুত্তকা চত্তাৰো খন্ধা ইদ্ধিপাদাযেৱ. ৱীৰিযচিত্তৱীমংসাসমাধিপ্পধানসঙ্খাৰসঙ্খাতাপি তযো তযো ধম্মা ইদ্ধিপি হোন্তি ইদ্ধিপাদাপি, সেসা পন সম্পযুত্তকা চত্তাৰো খন্ধা ইদ্ধিপাদাযেৱ.
অপিচ পুব্বভাগো পুব্বভাগো ইদ্ধিপাদো নাম, পটিলাভো পটিলাভো ইদ্ধি নামাতি ৱেদিতব্বা. অযমত্থো উপচাৰেন ৱা ৱিপস্সনায ৱা দীপেতব্বো. পঠমজ্ঝানপৰিকম্মঞ্হি ইদ্ধিপাদো নাম, পঠমজ্ঝানং ইদ্ধি নাম. দুতিযঝান… ততিযঝান… চতুত্থঝান… আকাসানঞ্চাযতন… ৱিঞ্ঞাণঞ্চাযতন… আকিঞ্চঞ্ঞাযতন… নেৱসঞ্ঞানাসঞ্ঞাযতনপৰিকম্মং ইদ্ধিপাদো নাম, নেৱসঞ্ঞানাসঞ্ঞাযতনং ইদ্ধি নাম. সোতাপত্তিমগ্গস্স ৱিপস্সনা ইদ্ধিপাদো নাম, সোতাপত্তিমগ্গো ইদ্ধি নাম. সকদাগামি-অনাগামি-অৰহত্তমগ্গস্স ৱিপস্সনা ইদ্ধিপাদো নাম, অৰহত্তমগ্গো ইদ্ধি নাম. পটিলাভেনপি দীপেতুং ৱট্টতিযেৱ. পঠমজ্ঝানঞ্হি ইদ্ধিপাদো নাম, দুতিযজ্ঝানং ইদ্ধি নাম. দুতিযজ্ঝানং ইদ্ধিপাদো নাম, ততিযজ্ঝানং ইদ্ধি নাম…পে… অনাগামিমগ্গো ইদ্ধিপাদো নাম, অৰহত্তমগ্গো ইদ্ধি নাম.
সেসেসুপীতি ৱীৰিযসমাধিআদীসুপি. তত্থ হি ৱীৰিযং, চিত্তং, ৱীমংসং অধিপতিং কৰিত্ৱা পটিলদ্ধসমাধি ৱীৰিযসমাধি, চিত্তসমাধি, ৱীমংসাসমাধীতি অত্থো ৱেদিতব্বো. ছন্দাদীসু একন্তি ছন্দাদীসু চতূসু আদিতো ৱুত্তত্তা আদিভূতং একং পধানং ছন্দন্তি অধিপ্পাযো. তেনেৱাহ – ‘‘তদাস্স পঠমিদ্ধিপাদো’’তি. এৱং সেসাপীতি এতেন ৱীৰিযং চিত্তং ৱীমংসং নিস্সায ৱিপস্সনং ৱড্ঢেত্ৱা অৰহত্তং পাপুণন্তানং ৱসেন দুতিযৱীৰিযিদ্ধিপাদাদযো যোজেতব্বাতি দস্সেতি. ইমিনা হি সুত্তন্তেন চতুন্নং ভিক্খূনং মত্থকপ্পত্তং কম্মট্ঠানং দস্সিতং. একো হি ভিক্খু ছন্দং অৱস্সযতি, কত্তুকম্যতাকুসলধম্মচ্ছন্দেন অত্থনিপ্ফত্তিযং সতি ‘‘অহং লোকুত্তৰধম্মং নিব্বত্তেস্সামি, নত্থি ময্হং এতস্স নিব্বত্তনে ভাৰো’’তি ছন্দং জেট্ঠকং ছন্দং ধুৰং ছন্দং পুব্বঙ্গমং কত্ৱা লোকুত্তৰধম্মং নিব্বত্তেতি. একো ৱীৰিযং অৱস্সযতি, একো চিত্তং, একো পঞ্ঞং অৱস্সযতি, পঞ্ঞায অত্থনিপ্ফত্তিযং সতি ‘‘অহং লোকুত্তৰধম্মং নিব্বত্তেস্সামি, নত্থি ময্হং এতস্স নিব্বত্তনে ভাৰো’’তি পঞ্ঞং জেট্ঠকং পঞ্ঞং ধুৰং পঞ্ঞং পুব্বঙ্গমং কত্ৱা লোকুত্তৰধম্মং নিব্বত্তেতি.
কথং? যথা হি চতূসু অমচ্চপুত্তেসু ঠানন্তৰং পত্থেত্ৱা ৱিচৰন্তেসু একো উপট্ঠানং অৱস্সযতি, একো সূৰভাৱং, একো জাতিং, একো মন্তং. কথং? তেসু হি পঠমো উপট্ঠানে অপ্পমাদকাৰিতায অত্থনিপ্ফত্তিযা সতি লব্ভমানং ‘‘লচ্ছামেতং ঠানন্তৰ’’ন্তি উপট্ঠানং অৱস্সযতি. দুতিযো উপট্ঠানে অপ্পমত্তোপি ‘‘একচ্চো সঙ্গামে পচ্চুপট্ঠিতে সণ্ঠাতুং ন সক্কোতি, অৱস্সং পন ৰঞ্ঞো পচ্চন্তো কুপ্পিস্সতি, তস্মিং কুপ্পিতে ৰথস্স পুৰতো কম্মং কত্ৱা ৰাজানং আৰাধেত্ৱা আহৰাপেস্সামেতং ঠানন্তৰ’’ন্তি সূৰভাৱং অৱস্সযতি. ততিযো ‘‘সূৰভাৱেপি সতি একচ্চো হীনজাতিকো হোতি, জাতিং সোধেত্ৱা ঠানন্তৰং দেন্তো ময্হং দস্সতী’’তি জাতিং অৱস্সযতি. চতুত্থো ‘‘জাতিমাপি একো অমন্তনীযো হোতি, মন্তেন কত্তব্বকিচ্চে উপ্পন্নে আহৰাপেস্সামেতং ঠানন্তৰ’’ন্তি মন্তং অৱস্সযতি. তে সব্বেপি অত্তনো অত্তনো অৱস্সযবলেন ঠানন্তৰানি পাপুণিংসু.
তত্থ উপট্ঠানে অপ্পমত্তো হুত্ৱা ঠানন্তৰং পত্তো ৱিয ছন্দং অৱস্সায কত্তুকম্যতাকুসলধম্মচ্ছন্দেন ‘‘অত্থনিপ্ফত্তিযং সতি অহং লোকুত্তৰধম্মং নিব্বত্তেস্সামি, নত্থি ময্হং এতস্স নিব্বত্তনে সাৰো’’তি ছন্দং জেট্ঠকং ছন্দং ধুৰং ছন্দং পুব্বঙ্গমং কত্ৱা লোকুত্তৰধম্মনিব্বত্তকো দট্ঠব্বো ৰট্ঠপালত্থেৰো (ম. নি. ২.২৯৩ আদযো) ৱিয. সো হি আযস্মা ‘‘ছন্দে সতি কথং নানুজানিস্সন্তী’’তি সত্তাহম্পি ভত্তানি অভুঞ্জিত্ৱা মাতাপিতৰো অনুজানাপেত্ৱা পব্বজিত্ৱা ছন্দমেৱ অৱস্সায লোকুত্তৰধম্মং নিব্বত্তেসি. সূৰভাৱেন ৰাজানং আৰাধেত্ৱা ঠানন্তৰং পত্তো ৱিয ৱীৰিযং জেট্ঠকং ৱীৰিযং ধুৰং ৱীৰিযং পুব্বঙ্গমং কত্ৱা লোকুত্তৰধম্মনিব্বত্তকো দট্ঠব্বো সোণত্থেৰো (মহাৱ. ২৪৩ আদযো) ৱিয. সো হি আযস্মা ৱীৰিযং ধুৰং কত্ৱা লোকুত্তৰধম্মং নিব্বত্তেসি.
জাতিসম্পত্তিযা ঠানন্তৰং পত্তোৱিয চিত্তং জেট্ঠকং চিত্তং ধুৰং চিত্তং পুব্বঙ্গমং কত্ৱা লোকুত্তৰধম্মনিব্বত্তকো দট্ঠব্বো সম্ভূতত্থেৰো (থেৰগা. অট্ঠ. ২ সম্ভূতত্থেৰগাথাৱণ্ণনা) ৱিয. সো হি আযস্মা চিত্তং জেট্ঠকং চিত্তং ধুৰং চিত্তং পুব্বঙ্গমং কত্ৱা লোকুত্তৰধম্মং নিব্বত্তেসি. মন্তং অৱস্সায ঠানন্তৰং পত্তো ৱিয ৱীমংসং জেট্ঠকং ৱীমংসং ধুৰং ৱীমংসং পুব্বঙ্গমং কত্ৱা লোকুত্তৰধম্মনিব্বত্তকো দট্ঠব্বো থেৰো মোঘৰাজা (সু. নি. ১১২২ আদযো; চূড়নি. মোঘৰাজমাণৱপুচ্ছানিদ্দেসো ৮৫) ৱিয. সো হি আযস্মা ৱীমংসং জেট্ঠকং ৱীমংসং ধুৰং ৱীমংসং পুব্বঙ্গমং কত্ৱা লোকুত্তৰধম্মং নিব্বত্তেসি. তস্স হি ভগৱা ‘‘সুঞ্ঞতো লোকং অৱেক্খস্সূ’’তি (সু. নি. ১১২৫; চূড়নি. মোঘৰাজমাণৱপুচ্ছানিদ্দেসো ৮৮) সুঞ্ঞতাকথং কথেসি. পঞ্ঞানিস্সিতমাননিগ্গহত্থঞ্চ দ্ৱিক্খত্তুং পুচ্ছিতো পঞ্হং ন কথেসি. এত্থ চ পুনপ্পুনং ছন্দুপ্পাদনং তোসনং ৱিয হোতীতি ছন্দস্স উপট্ঠানসদিসতা ৱুত্তা, থামভাৱতো ৱীৰিযস্স সূৰত্তসদিসতা, ‘‘ছদ্ৱাৰাধিপতি ৰাজা’’তি (ধ. প. অট্ঠ. ২.এৰকপত্তনাগৰাজৱত্থু) ৱচনতো পুব্বঙ্গমতা চিত্তস্স ৱিসিট্ঠজাতিসদিসতা.
৪০২-৪০৬. অত্তনো সদ্ধাধুৰেতি অত্তনো সদ্ধাকিচ্চে সদ্দহনকিৰিযায. ইন্দট্ঠং কাৰেতীতি অনুৱত্তনৱসেন সম্পযুত্তধম্মেসু ইন্দট্ঠং কাৰেতি, তস্মা আধিপতেয্যট্ঠেন সদ্ধা এৱ ইন্দ্ৰিযন্তি সদ্ধিন্দ্ৰিযং. তথা ৱীৰিযাদীনং সকসককিচ্চেসূতি আহ – ‘‘ৱীৰিযিন্দ্ৰিযাদীসুপি এসেৱ নযো’’তি. ৱিসোধেন্তোতি ৱিপক্খৱিৱজ্জনসপক্খনিসেৱনসৰিক্খূপনিস্সযসঙ্গণ্হনলক্খণেহি তীহি কাৰণেহি ৱিসোধনৱসেন সোধেন্তো.
অস্সদ্ধে পুগ্গলে পৰিৱজ্জযতোতি বুদ্ধাদীসু পসাদসিনেহাভাৱেন সদ্ধাৰহিতে লূখপুগ্গলে সব্বসো ৱজ্জযতো. সদ্ধে পুগ্গলে সেৱতোতি বুদ্ধাদীসু সদ্ধাধিমুত্তে ৱক্কলিত্থেৰসদিসে সেৱতো. পসাদনীযেতি পসাদাৱহে সম্পসাদনীযসুত্তাদিকে (দী. নি. ৩.১৪১ আদযো). পচ্চৱেক্খতোতি পাড়িতো অত্থতো চ পতি পতি অৱেক্খন্তস্স চিন্তেন্তস্স. ৱিসুজ্ঝতীতি পটিপক্খমলৱিগমতো পচ্চযৱসেন সভাৱসংসুদ্ধিতো ৱিসুদ্ধফলনিব্বত্তিতো চ সদ্ধিন্দ্ৰিযং ৱিসুজ্ঝতি. এস নযো সেসেসুপি. সম্মপ্পধানেতি সম্মপ্পধানপ্পটিসংযুত্তে (সং. নি. ৫.৬৫১-৬৬২ আদযো) সুত্তন্তে. এস নযো সেসেসুপি. ঝানৱিমোক্খেতি পঠমজ্ঝানাদিজ্ঝানানি চেৱ পঠমৱিমোক্খাদিৱিমোক্খে চ. কামঞ্চেত্থ ঝানানিযেৱ ৱিমোক্খা, পৱত্তিআকাৰৱসেন পন ৱিসুং গহণং.
গম্ভীৰঞাণচৰিযন্তি গম্ভীৰানং ঞাণানং পৱত্তিট্ঠানং. তেনাহ – ‘‘সণ্হসুখুম’’ন্তিআদি. খন্ধন্তৰন্তি সভাৱজাতিভূমিআদিৱসেন খন্ধানং নানত্তং. এস নযো সেসেসুপি. অকতাভিনিৱেসোতি পুব্বে অকতভাৱনাভিনিৱেসো. সদ্ধাধুৰাদীসূতি সদ্ধাধুৰে পঞ্ঞাধুৰে চ. অৱসানেতি ভাৱনাপৰিযোসানে. ৱিৱট্টেত্ৱাতি সঙ্খাৰাৰম্মণতো ৱিৱট্টেত্ৱা নিব্বানং আৰম্মণং কত্ৱা. অৰহত্তং গণ্হাতীতি মগ্গপৰম্পৰায অৰহত্তং গণ্হাতি. অকম্পিযট্ঠেনাতি পটিপক্খেহি অকম্পিযভাৱেন. এতেনেৱস্স সম্পযুত্তধম্মেসু থিৰভাৱোপি ৱিভাৱিতো দট্ঠব্বো. ন হি সম্পযুত্তধম্মেসু থিৰভাৱেন ৱিনা পটিপক্খেহি অকম্পিযতা সম্ভৱতি. সম্পযুত্তধম্মেসু থিৰভাৱেনেৱ হি অকুসলানং অব্যাকতানঞ্চ নেসং বলৱভাৱূপপত্তি. অস্সদ্ধিযেতি অস্সদ্ধিযহেতু. নিমিত্তত্থে হেতং ভুম্মৱচনং. এস নযো সেসেসুপি.
৪১৮. আদিপদানন্তি সতিআদিপদানং. সৰণট্ঠেনাতি চিৰকতচিৰভাসিতানং অনুস্সৰণট্ঠেন. উপট্ঠানলক্খণাতি কাযাদীসু অসুভাকাৰাদিসল্লক্খণমুখেন তত্থ উপতিট্ঠনসভাৱা. উপতিট্ঠনঞ্চ আৰম্মণং উপগন্ত্ৱা ঠানং, অৱিস্সজ্জনং ৱা আৰম্মণস্স. অপিলাপনলক্খণাতি অসম্মুস্সনসভাৱা, উদকে অলাবু ৱিয আৰম্মণে প্লৱিত্ৱা গন্তুং অপ্পদানং, পাসাণস্স ৱিয নিচ্চলস্স আৰম্মণস্স ঠপনং সাৰণং অসম্মুট্ঠকৰণং অপিলাপনং. সাপতেয্যন্তি সন্তকং. অপিলাপনং অসম্মুট্ঠং কৰোতি অপিলাপেতি, সাযং পাতঞ্চ ৰাজানং ইস্সৰিযসম্পত্তিং সল্লক্খাপেতি সাৰেতীতি অত্থো. কণ্হসুক্কসপ্পটিভাগে ধম্মেতি কণ্হসুক্কসঙ্খাতে সপ্পটিভাগে ধম্মে. কণ্হো হি ধম্মো সুক্কেন, সুক্কো চ কণ্হেন সপ্পটিভাগো. ৱিত্থাৰ-সদ্দো আদিসদ্দত্থো. তেন ‘‘ইমে চত্তাৰো ধম্মা সম্মপ্পধানা, ইমে চত্তাৰো ইদ্ধিপাদা, ইমানি পঞ্চিন্দ্ৰিযানি, ইমানি পঞ্চ বলানি, ইমে সত্ত বোজ্ঝঙ্গা, অযং অৰিযো অট্ঠঙ্গিকো মগ্গো, অযং সমথো, অযং ৱিপস্সনা, অযং ৱিজ্জা, অযং ৱিমুত্তি, ইমে লোকুত্তৰধম্মাতি এৱং খো, মহাৰাজ, অপিলাপনলক্খণা সতী’’তি (মি. প. ২.১.১৩) ইমং পাড়িসেসং সঙ্গণ্হাতি. থেৰেনাতি নাগসেনত্থেৰেন. সো হি ধম্মানং কিচ্চং লক্খণং কত্ৱা অস্সেতি ‘‘অপিলাপনলক্খণা সতি, আকোটনলক্খণো ৱিতক্কো’’তিআদিনা. এৱঞ্হি ধম্মা সুবোধা হোন্তীতি. সম্মোসপচ্চনীকং কিচ্চং অসম্মোসো, ন সম্মোসাভাৱমত্তন্তি আহ – ‘‘অসম্মোসৰসা ৱা’’তি. যস্স ধম্মস্স বলেন সম্পযুত্তধম্মা আৰম্মণাভিমুখা ভৱন্তি, সা সতি. তস্মা সা তেসং আৰম্মণাভিমুখভাৱং পচ্চুপট্ঠাপেসি, সযং ৱা আৰম্মণাভিমুখভাৱেন পচ্চুপতিট্ঠতীতি ৱুত্তং – ‘‘গোচৰাভিমুখীভাৱপচ্চুপট্ঠানা’’তি. সম্মা পসত্থো বোজ্ঝঙ্গোতি সম্বোজ্ঝঙ্গো. বোধিযা ৱক্খমানায ধম্মসামগ্গিযা, বোধিস্স ৱা অৰিযসাৱকস্স অঙ্গোতি বোজ্ঝঙ্গো. যা হীতিআদিনা তমেৱ সঙ্খেপতো ৱুত্তমত্থং ৱিৱৰতি. ‘‘যা হি অযং ধম্মসামগ্গী’’তি এতস্স ‘‘বোধীতি ৱুচ্চতী’’তি ইমিনা সম্বন্ধো. ধম্মসামগ্গিযাতি ধম্মসমূহেন, যায ধম্মসামগ্গিযাতি সম্বন্ধো. পতিট্ঠানাযূহনা ওঘতৰণসুত্তৱণ্ণনাযং (সং. নি. অট্ঠ. ১.১.১) ‘‘কিলেসৱসেন পতিট্ঠানং, অভিসঙ্খাৰৱসেন আযূহনা. তণ্হা দিট্ঠিৱসেন পতিট্ঠানং, অৱসেসকিলেসাভিসঙ্খাৰেহি আযূহনা. তণ্হাৱসেন পতিট্ঠানং, দিট্ঠিৱসেন আযূহনা. সস্সতদিট্ঠিযা পতিট্ঠানং, উচ্ছেদদিট্ঠিযা আযূহনা. লীনৱসেন পতিট্ঠানং, উদ্ধচ্চৱসেন আযূহনা. কামসুখল্লিকানুযোগৱসেন পতিট্ঠানং, অত্তকিলমথানুযোগৱসেন আযূহনা. সব্বাকুসলাভিসঙ্খাৰৱসেন পতিট্ঠানং, সব্বলোকিযকুসলাভিসঙ্খাৰৱসেন আযূহনা’’তি এৱং ৱুত্তেসু সত্তসু পকাৰেসু ইধ অৱুত্তানং ৱসেন ৱেদিতব্বা. পটিপক্খভূতাযাতি এত্থ লীনপ্পতিট্ঠানকামসুখল্লিকানুযোগউচ্ছেদাভিনিৱেসানং ধম্মৱিচযৱীৰিযপীতিপ্পধানা ধম্মসামগ্গী পটিপক্খো, উদ্ধচ্চাযূহনঅত্তকিলমথানুযোগসস্সতাভিনিৱেসানং পস্সদ্ধিসমাধিউপেক্খাপধানা ধম্মসামগ্গী পটিপক্খো. সতি পন উভযত্থাপি ইচ্ছিতব্বা. তথা হি সা ‘‘সব্বত্থিকা’’তি ৱুত্তা.
কিলেসসন্তাননিদ্দায উট্ঠহতীতি এতেন সিখাপ্পত্তৱিপস্সনায সহগতানম্পি সতিআদীনং বোজ্ঝঙ্গভাৱং দস্সেতি. ৱুট্ঠানগামিনিৱিপস্সনা হি কিলেসে নিৰোধেন্তী এৱ পৱত্ততীতি. চত্তাৰি ৱাতিআদিনা পন মগ্গফলসহগতানং বোজ্ঝঙ্গভাৱং দস্সেতি. সত্তহি বোজ্ঝঙ্গেহি ভাৱিতেহি সচ্চপ্পটিৱেধো হোতীতি কথমিদং জানিতব্বন্তি চোদনং সন্ধাযাহ – ‘‘যথাহা’’তিআদি. ঝানঙ্গমগ্গঙ্গাদযো ৱিযাতি এতেন বোধিবোজ্ঝঙ্গসদ্দানং সমুদাযাৱযৱৱিসযতং দস্সেতি. সেনঙ্গৰথঙ্গাদযো ৱিযাতি এতেন পুগ্গলপঞ্ঞত্তিযা অৱিজ্জমানপঞ্ঞত্তিভাৱং দস্সেতি.
বোধায সংৱত্তন্তীতি বোজ্ঝঙ্গাতি কাৰণত্থো অঙ্গসদ্দোতি কত্ৱা ৱুত্তং. বুজ্ঝন্তীতি বোধিযো, বোধিযো এৱ অঙ্গানি বোজ্ঝঙ্গানীতি ৱুত্তং – ‘‘বুজ্ঝন্তীতি বোজ্ঝঙ্গা’’তি. ৱিপস্সনাদীনং কাৰণাদীনং বুজ্ঝিতব্বানঞ্চ সচ্চানং অনুৰূপং পচ্চক্খভাৱেন পটিমুখং অৱিপৰীততায সম্মা চ বুজ্ঝন্তীতি এৱং অত্থৱিসেসদীপকেহি উপসগ্গেহি ‘‘অনুবুজ্ঝন্তী’’তিআদি ৱুত্তং. বোধিসদ্দো হি সব্বৱিসেসযুত্তবুজ্ঝনং সামঞ্ঞেন সঙ্গণ্হাতি. সং-সদ্দো পসংসাযং সুন্দৰভাৱে চ দিস্সতীতি আহ – ‘‘পসত্থো সুন্দৰো চ বোজ্ঝঙ্গো সম্বোজ্ঝঙ্গো’’তি.
ধম্মে ৱিচিনতীতি ধম্মৱিচযো. তত্থ ধম্মেতি চতুসচ্চধম্মে তব্বিনিমুত্তস্স সভাৱধম্মস্স অভাৱতো. ততো এৱ সো পৱিচযলক্খণো. ওভাসনৰসোতি ৱিসযোভাসনৰসো. অসম্মুয্হনাকাৰেন পচ্চুপতিট্ঠতীতি অসম্মোহপচ্চুপট্ঠানো.
ৱীৰস্স ভাৱো, কম্মং ৱাতি ৱীৰিযং. ঈৰযিতব্বতোতি পৱত্তেতব্বতো. পগ্গহলক্খণন্তি কোসজ্জপক্খে পতিতুং অদত্ৱা সম্পযুত্তধম্মানং পগ্গহলক্খণং. ততো এৱ সম্পযুত্তধম্মে উপত্থম্ভনৰসং. অনোসীদনং অসংসীদনং.
পীণযতীতি তপ্পেতি. পীণনকিচ্চেন সম্পযুত্তধম্মানং ৱিয তংসমুট্ঠানপণীতৰূপেহি কাযস্সাব্যপনং. ফৰণপীতিৱসেন হেতং লক্খণং ৱুত্তং, তথা ৰসোতি. উদগ্গভাৱো ওদগ্যং, তং পচ্চুপট্ঠপেতীতি ওদগ্যপচ্চুপট্ঠানা. উব্বেগপীতিৱসেন চেতং ৱুত্তং.
কাযচিত্তদৰথপ্পস্সম্ভনতোতি কাযদৰথস্স চিত্তদৰথস্স চ পস্সম্ভনতো ৱূপসমনতো. তেনাহ – ‘‘উপসমলক্খণা’’তি, কাযচিত্তদৰথানং ৱূপসমনলক্খণাতি অত্থো. কাযোতি চেত্থ ৱেদনাদযো তযো খন্ধা. দৰথো সাৰম্ভো, দুক্খদোমনস্সপচ্চযানং উদ্ধচ্চাদিকানং কিলেসানং, তথাপৱত্তানং ৱা চতুন্নং খন্ধানমেতং অধিৱচনং. দৰথনিম্মদ্দনেন পৰিড়াহপৰিপ্ফন্দনৱিৰহিতো সীতিভাৱো অপৰিপ্ফন্দনসীতিভাৱো.
সম্মা চিত্তস্স ঠপনং সমাধানং. অৱিক্খেপো সম্পযুত্তানং অৱিক্খিত্ততা. যেন সম্পযুত্তা অৱিক্খিত্তা হোন্তি, সো ধম্মো অৱিক্খেপো. অৱিসাৰো অত্তনো এৱ অৱিসৰণভাৱো. অথ ৱা ৱিক্খেপপ্পটিপক্খতায অৱিক্খেপলক্খণো. ন্হানীযচুণ্ণস্স উদকং ৱিয সম্পযুত্তধম্মানং সম্পিণ্ডনকিচ্চতায অৱিসাৰভাৱেন লক্খিতব্বো অৱিসাৰলক্খণো. নিৱাতে দীপচ্চিট্ঠিতি ৱিয চেতসো ঠিতিভাৱেন পচ্চুপতিট্ঠতীতি চিত্তট্ঠিতিপচ্চুপট্ঠানো.
অজ্ঝুপেক্খনতোতি সমপ্পৱত্তেসু অস্সেসু সাৰথি ৱিয সম্পযুত্তধম্মানং অজ্ঝুপেক্খনতো. পটিসঙ্খানলক্খণাতি মজ্ঝত্তভাৱে ঠত্ৱা ৱীমংসনসঙ্খাতপ্পটিসঙ্খানলক্খণা. সমৱাহিতলক্খণাতি সমং অৱিসমং যথাসককিচ্চেসু সম্পযুত্তধম্মানং পৱত্তনলক্খণা. উদাসীনভাৱেন পৱত্তমানাপি সেসসম্পযুত্তধম্মে যথাসককিচ্চেসু পৱত্তেতি, যথা ৰাজা তুণ্হী নিসিন্নোপি অত্থকৰণে ধম্মট্ঠে যথাসকং কিচ্চেসু অপ্পমত্তো পৱত্তেতি. অলীনানুদ্ধতপ্পৱত্তিপচ্চযত্তা ঊনাধিকনিৱাৰণৰসা. পক্খপাতুপচ্ছেদনৰসাতি ‘‘ইদং নিহীনকিচ্চং হোতু, ইদং অতিৰেকতৰকিচ্চ’’ন্তি এৱং পক্খপাতনৱসেন ৱিয পৱত্তি পক্খপাতো, তং উপচ্ছিন্দন্তী ৱিয হোতীতি পক্খপাতুপচ্ছেদনৰসা. সম্পযুত্তধম্মানং সকসককিচ্চে মজ্ঝত্তভাৱেন পচ্চুপতিট্ঠতীতি মজ্ঝত্তভাৱপচ্চুপট্ঠানো. বোজ্ঝঙ্গানং উপৰূপৰি উপ্পাদনমেৱ ব্ৰূহনং ৱড্ঢনঞ্চাতি আহ – ‘‘উপ্পাদেতী’’তি.
সতি চ সম্পজঞ্ঞঞ্চ সতিসম্পজঞ্ঞং, সতিপধানং ৱা সম্পজঞ্ঞং সতিসম্পজঞ্ঞং. তং সব্বত্থ সতোকাৰিভাৱাৱহত্তা সতিসম্বোজ্ঝঙ্গস্স উপ্পাদায হোতি. যথা পচ্চনীকধম্মপ্পহানং অনুৰূপধম্মসেৱনা চ অনুপ্পন্নানং কুসলানং ধম্মানং উপ্পাদায হোতি, এৱং সতিৰহিতপুগ্গলৱিৱজ্জনা, সতোকাৰিপুগ্গলসেৱনা, তত্থ চ যুত্ততা সতিসম্বোজ্ঝঙ্গস্স উপ্পাদায হোতীতি ইমমত্থং দস্সেতি, ‘‘সতিসম্পজঞ্ঞ’’ন্তিআদিনা. সত্তসু ঠানেসূতি ‘‘অভিক্কন্তে পটিক্কন্তে সম্পজানকাৰী হোতি, আলোকিতে ৱিলোকিতে সম্পজানকাৰী হোতি, সমিঞ্জিতে পসাৰিতে সম্পজানকাৰী হোতি, সঙ্ঘাটিপত্তচীৱৰধাৰণে সম্পজানকাৰী হোতি, অসিতে পীতে খাযিতে সাযিতে সম্পজানকাৰী হোতি, উচ্চাৰপস্সাৱকম্মে সম্পজানকাৰী হোতি, গতে ঠিতে নিসিন্নে সুত্তে জাগৰিতে ভাসিতে তুণ্হীভাৱে সম্পজানকাৰী হোতী’’তি (দী. নি. ২.৩৭৬; ম. নি. ১.১০৯) এৱং ৱুত্তেসু অভিক্কন্তাদীসু সত্তসু ঠানেসু. তিস্সদত্তত্থেৰো নাম যো বোধিমণ্ডে সুৱণ্ণসলাকং গহেত্ৱা ‘‘অট্ঠাৰসসু ভাসাসু কতৰভাসায ধম্মং কথেমী’’তি পৰিসং পধাৰেসি. অভযত্থেৰোতি দত্তাভযত্থেৰমাহ. অভিনিৱেসন্তি ৱিপস্সনাভিনিৱেসং.
পৰিপুচ্ছকতাতি পৰিযোগাহেত্ৱা পুচ্ছকভাৱো. আচৰিযে পযিৰুপাসিত্ৱা পঞ্চপি নিকাযে সহ অট্ঠকথায পৰিযোগাহেত্ৱা যং যং তত্থ গণ্ঠিট্ঠানভূতং, তং তং ‘‘ইদং, ভন্তে, কথং, ইমস্স কো অত্থো’’তি খন্ধাযতনাদিঅত্থং পুচ্ছন্তস্স হি ধম্মৱিচযসম্বোজ্ঝঙ্গো উপ্পজ্জতি. তেনাহ – ‘‘খন্ধধাতু…পে… বহুলতা’’তি.
ৱত্থুৱিসদকিৰিযাতি এত্থ চিত্তচেতসিকানং পৱত্তিট্ঠানভাৱতো সৰীৰং তপ্পটিবদ্ধানি চীৱৰাদীনি চ ৱত্থূনীতি অধিপ্পেতানি. তানি যথা চিত্তস্স সুখাৱহানি হোন্তি, তথা কৰণং তেসং ৱিসদকিৰিযা. তেনাহ – ‘‘অজ্ঝত্তিকবাহিৰান’’ন্তিআদি. উস্সন্নদোসন্তি ৱাতপিত্তাদিৱসেন উপচিতদোসং. সেদমলমক্খিতন্তি সেদেন চেৱ জল্লিকাসঙ্খাতেন সৰীৰমলেন চ মক্খিতং. চ-সদ্দেন অঞ্ঞম্পি সৰীৰস্স পীড়াৱহং অচ্চাসনাদিং সঙ্গণ্হাতি. সেনাসনং ৱাতি ৱা-সদ্দেন মলগ্গহিতপত্তাদীনং সঙ্গহো দট্ঠব্বো. পৰিভণ্ডকৰণাদীহীতি আদি-সদ্দেন পত্তপচনাদীনং সঙ্গহো দট্ঠব্বো. অৱিসদেতি ৱত্থুম্হি অৱিসদে সতি, ৱিসযভূতে ৱা. কথং ভাৱনমনুযুত্তস্স তানি অজ্ঝত্তিকবাহিৰৱত্থূনি ৱিসযো? অন্তৰন্তৰা পৱত্তনকচিত্তুপ্পাদৱসেনেৱ ৱুত্তং. তে হি চিত্তুপ্পাদা চিত্তেকগ্গতায অপৰিসুদ্ধভাৱায সংৱত্তন্তি. চিত্তচেতসিকেসূতি নিস্সযাদিপচ্চযভূতেসু চিত্তচেতসিকেসু. ঞাণম্পীতি অপি-সদ্দো সম্পিণ্ডনত্থো. তেন ‘‘ন কেৱলং ৱত্থুযেৱ, অথ খো তস্মিং অপৰিসুদ্ধে ঞাণম্পি অপৰিসুদ্ধং হোতী’’তি নিস্সযাপৰিসুদ্ধিযা তংনিস্সিতাপৰিসুদ্ধি ৱিয ৱিসযস্স অপৰিসুদ্ধতায ৱিসযিনো অপৰিসুদ্ধিং দস্সেতি.
সমভাৱকৰণন্তি কিচ্চতো অনূনাধিকভাৱকৰণং. সদ্ধিন্দ্ৰিযং বলৱং হোতি, সদ্ধেয্যৱত্থুস্মিং পচ্চযৱসেন অধিমোক্খকিচ্চস্স পটুতৰভাৱেন পঞ্ঞায অৱিসদতায ৱীৰিযাদীনঞ্চ সিথিলতাদিনা সদ্ধিন্দ্ৰিযং বলৱং হোতি. তেনাহ – ‘‘ইতৰানি মন্দানী’’তি. ততোতি তস্মা, সদ্ধিন্দ্ৰিযস্স বলৱভাৱতো ইতৰেসঞ্চ মন্দত্তাতি অত্থো. কোসজ্জপক্খে পতিতুং অদত্ৱা সম্পযুত্তধম্মানং পগ্গণ্হনং অনুবলপ্পদানং পগ্গহো. পগ্গহোৱ কিচ্চং পগ্গহকিচ্চং. কাতুং ন সক্কোতীতি আনেত্ৱা সম্বন্ধিতব্বং. আৰম্মণং উপগন্ত্ৱা ঠানং, অনিস্সজ্জনং ৱা উপট্ঠানং. ৱিক্খেপপ্পটিপক্খো, যেন ৱা সম্পযুত্তা অৱিক্খিত্তা হোন্তি, সো অৱিক্খেপো. ৰূপগতং ৱিয চক্খুনা যেন যাথাৱতো ৱিসযসভাৱং পস্সতি, তং দস্সনকিচ্চং কাতুং ন সক্কোতি বলৱতা সদ্ধিন্দ্ৰিযেন অধিভূতত্তা. সহজাতধম্মেসু হি ইন্দট্ঠং কাৰেন্তানং সহপৱত্তমানানং ধম্মানং একদেসতাৱসেনেৱ অত্থসিদ্ধি, ন অঞ্ঞথা. তস্মাতি ৱুত্তমেৱত্থং কাৰণভাৱেন পচ্চামসতি. তন্তি সদ্ধিন্দ্ৰিযং. ধম্মসভাৱপচ্চৱেক্খণেনাতি যস্স সদ্ধেয্যস্স ৱত্থুনো উড়াৰতাদিগুণে অধিমুচ্চনস্স সাতিসযপ্পৱত্তিযা সদ্ধিন্দ্ৰিযং বলৱং জাতং, তস্স পচ্চযপচ্চযুপ্পন্নতাদিৱিভাগতো যাথাৱতো ৱীমংসনেন. এৱঞ্হি এৱংধম্মতানযেন যাথাৱসৰসতো পৰিগ্গয্হমানে সৱিপ্ফাৰো অধিমোক্খো ন হোতি ‘‘অযং ইমেসং ধম্মানং সভাৱো’’তি পৰিজাননৱসেন পঞ্ঞাব্যাপাৰস্স সাতিসযত্তা. ধুৰিযধম্মেসু হি যথা সদ্ধায বলৱভাৱে পঞ্ঞায মন্দভাৱো হোতি, এৱং পঞ্ঞায বলৱভাৱে সদ্ধায মন্দভাৱো হোতি. তেন ৱুত্তং – ‘‘তং ধম্মসভাৱপচ্চৱেক্খণেন হাপেতব্ব’’ন্তি.
তথা অমনসিকাৰেনাতি যেনাকাৰেন ভাৱনমনুযুঞ্জন্তস্স সদ্ধিন্দ্ৰিযং বলৱং জাতং, তেনাকাৰেন ভাৱনায অননুযুঞ্জনতোতি ৱুত্তং হোতি. ইধ দুৱিধেন সদ্ধিন্দ্ৰিযস্স বলৱভাৱো অত্তনো ৱা পচ্চযৱিসেসেন কিচ্চুত্তৰিযতো ৱীৰিযাদীনং ৱা মন্দকিচ্চতায. তত্থ পঠমৱিকপ্পে হাপনৱিধি দস্সিতো, দুতিযৱিকপ্পে পন যথা মনসিকৰোতো ৱীৰিযাদীনং মন্দকিচ্চতায সদ্ধিন্দ্ৰিযং বলৱং জাতং, তথা অমনসিকাৰেন ৱীৰিযাদীনং পটুকিচ্চভাৱাৱহেন মনসিকাৰেন সদ্ধিন্দ্ৰিযং তেহি সমৰসং কৰোন্তেন হাপেতব্বং. ইমিনা নযেন সেসিন্দ্ৰিযেসুপি হাপনৱিধি ৱেদিতব্বো.
ৱক্কলিত্থেৰৱত্থূতি সো হি আযস্মা সদ্ধাধিমুত্ততায কতাধিকাৰো সত্থু ৰূপদস্সনপ্পসুতো এৱ হুত্ৱা ৱিহৰন্তো সত্থাৰা ‘‘কিং তে, ৱক্কলি, ইমিনা পূতিকাযেন দিট্ঠেন, যো খো, ৱক্কলি, ধম্মং পস্সতি, সো মং পস্সতী’’তিআদিনা (সং. নি. ৩.৮৭) নযেন ওৱদিত্ৱা কম্মট্ঠানে নিযোজিতোপি তং অননুযুঞ্জন্তো পণামিতো অত্তানং ৱিনিপাতেতুং পপাতট্ঠানং অভিৰুহি. অথ নং সত্থা যথানিসিন্নোৱ ওভাসৱিস্সজ্জনেন অত্তানং দস্সেত্ৱা –
‘‘পামোজ্জবহুলো ভিক্খু, পসন্নো বুদ্ধসাসনে;
অধিগচ্ছে পদং সন্তং, সঙ্খাৰূপসমং সুখ’’ন্তি. (ধ. প. ৩৮১) –
গাথং ৱত্ৱা ‘‘এহি, ৱক্কলী’’তি আহ. সো তেনেৱ অমতেন অভিসিত্তো হট্ঠতুট্ঠো হুত্ৱা ৱিপস্সনং পট্ঠপেসি, সদ্ধায পন বলৱভাৱেন ৱিপস্সনাৱীথিং ন ওতৰি. তং ঞত্ৱা ভগৱা তস্স ইন্দ্ৰিযসমত্তপ্পটিপাদনায কম্মট্ঠানং সোধেত্ৱা অদাসি. সো সত্থাৰা দিন্ননযে ঠত্ৱা ৱিপস্সনং উস্সুক্কাপেত্ৱা মগ্গপ্পটিপাটিযা অৰহত্তং পাপুণি. তেন ৱুত্তং – ‘‘ৱক্কলিত্থেৰৱত্থু চেত্থ নিদস্সন’’ন্তি. এত্থাতি সদ্ধিন্দ্ৰিযস্স অধিমত্তভাৱে সেসিন্দ্ৰিযানং সকিচ্চাকৰণে. ইতৰকিচ্চভেদন্তি উপট্ঠানাদিকিচ্চৱিসেসং. পস্সদ্ধাদীতি আদি-সদ্দেন সমাধিউপেক্খাসম্বোজ্ঝঙ্গানং সঙ্গহো. হাপেতব্বন্তি যথা সদ্ধিন্দ্ৰিযস্স বলৱভাৱো ধম্মসভাৱপচ্চৱেক্খণেন হাযতি, এৱং ৱীৰিযিন্দ্ৰিযস্স অধিমত্ততা পস্সদ্ধিআদিভাৱনায হাযতি সমাধিপক্খিযত্তা তস্সা. তথা হি সমাধিন্দ্ৰিযস্স অধিমত্ততং কোসজ্জপাততো ৰক্খন্তী ৱীৰিযাদিভাৱনা ৱিয ৱীৰিযিন্দ্ৰিযস্স অধিমত্ততং উদ্ধচ্চপাততো ৰক্খন্তী পস্সদ্ধাদিভাৱনা একংসতো হাপেতি. তেন ৱুত্তং – ‘‘পস্সদ্ধাদিভাৱনায হাপেতব্ব’’ন্তি.
সোণত্থেৰস্স ৱত্থূতি সুখুমালসোণত্থেৰস্স ৱত্থু. সো হি আযস্মা সত্থু সন্তিকে কম্মট্ঠানং গহেত্ৱা সীতৱনে ৱিহৰন্তো ‘‘মম সৰীৰং সুখুমালং, ন চ সক্কা সুখেনেৱ সুখং অধিগন্তুং, কিলমেত্ৱাপি সমণধম্মো কাতব্বো’’তি ঠানচঙ্কমমেৱ অধিট্ঠায পধানমনুযুঞ্জন্তো পাদতলেসু ফোটেসু উট্ঠিতেসুপি ৱেদনং অজ্ঝুপেক্খিত্ৱা দড়্হৱীৰিযং কৰোন্তো অচ্চাৰদ্ধৱীৰিযতায ৱিসেসং নিব্বত্তেতুং নাসক্খি. সত্থা তত্থ গন্ত্ৱা ৱীণূপমোৱাদেন ওৱদিত্ৱা ৱীৰিযসমতাযোজনৱিধিং দস্সেন্তো কম্মট্ঠানং ৱিসোধেত্ৱা গিজ্ঝকূটং গতো. থেৰোপি সত্থাৰা দিন্ননযেন ৱীৰিযসমতং যোজেত্ৱা ভাৱেন্তো ৱিপস্সনম্পি উস্সুক্কাপেত্ৱা অৰহত্তে পতিট্ঠাসি. তেন ৱুত্তং – ‘‘সোণত্থেৰস্স ৱত্থু দস্সেতব্ব’’ন্তি. সেসেসুপীতি সতিসমাধিপঞ্ঞিন্দ্ৰিযেসুপি.
সমতন্তি সদ্ধাপঞ্ঞানং অঞ্ঞমঞ্ঞং অনূনাধিকভাৱং, তথা সমাধিৱীৰিযানং. যথা হি সদ্ধাপঞ্ঞানং ৱিসুং ধুৰিযধম্মভূতানং কিচ্চতো অঞ্ঞমঞ্ঞানতিৱত্তনং ৱিসেসতো ইচ্ছিতব্বং, যতো নেসং সমধুৰতায অপ্পনা সম্পজ্জতি, এৱং সমাধিৱীৰিযানং কোসজ্জুদ্ধচ্চপক্খিকানং সমৰসতায সতি অঞ্ঞমঞ্ঞূপত্থম্ভনতো সম্পযুত্তধম্মানং অন্তদ্ৱযপাতাভাৱেন সম্মদেৱ অপ্পনা ইজ্ঝতি. বলৱসদ্ধোতিআদি ব্যতিৰেকমুখেন ৱুত্তস্সেৱত্থস্স সমত্থনং. তস্সত্থো – যো বলৱতিযা সদ্ধায সমন্নাগতো অৱিসদঞাণো, সো মুধপ্পসন্নো হোতি, ন অৱেচ্চপ্পসন্নো. তথা হি অৱত্থুস্মিং পসীদতি সেয্যথাপি তিত্থিযসাৱকা. কেৰাটিকপক্খন্তি সাঠেয্যপক্খং ভজতি. সদ্ধাহীনায পঞ্ঞায অতিধাৱন্তো ‘‘দেয্যৱত্থুপৰিচ্চাগেন ৱিনা চিত্তুপ্পাদমত্তেনপি দানমযং পুঞ্ঞং হোতী’’তিআদীনি পৰিকপ্পেতি হেতুপ্পটিৰূপকেহি ৱঞ্চিতো, এৱংভূতো সুক্খতক্কৱিলুত্তচিত্তো পণ্ডিতানং ৱচনং নাদিযতি, সঞ্ঞত্তিং ন গচ্ছতি. তেনাহ – ‘‘ভেসজ্জসমুট্ঠিতো ৱিয ৰোগো অতেকিচ্ছো হোতী’’তি. যথা চেত্থ সদ্ধাপঞ্ঞানং অঞ্ঞমঞ্ঞং সমভাৱো অত্থাৱহো, অনত্থাৱহো ৱিসমভাৱো, এৱং সমাধিৱীৰিযানং অঞ্ঞমঞ্ঞং অৱিক্খেপাৱহো সমভাৱো, ইতৰো ৱিক্খেপাৱহো চাতি কোসজ্জং অভিভৱতি, তেন অপ্পনং ন পাপুণাতীতি অধিপ্পাযো. উদ্ধচ্চং অভিভৱতীতি এত্থাপি এসেৱ নযো. তং উভযন্তি সদ্ধাপঞ্ঞাদ্ৱযং সমাধিৱীৰিযদ্ৱযঞ্চ. সমং কত্তব্বন্তি সমৰসং কাতব্বং.
সমাধিকম্মিকস্সাতি সমথকম্মট্ঠানিকস্স. এৱন্তি এৱং সন্তে, সদ্ধায থোকং বলৱভাৱে সতীতি অত্থো. সদ্দহন্তোতি ‘‘পথৱী পথৱীতি মনসিকৰণমত্তেন কথং ঝানুপ্পত্তী’’তি অচিন্তেত্ৱা ‘‘অদ্ধা সম্মাসম্বুদ্ধেন ৱুত্তৱিধি ইজ্ঝিস্সতী’’তি সদ্দহন্তো সদ্ধং জনেন্তো. ওকপ্পেন্তোতি আৰম্মণং অনুপ্পৱিসিত্ৱা ৱিয অধিমুচ্চনৱসেন অৱকপ্পেন্তো পক্খন্দন্তো. একগ্গতা বলৱতী ৱট্টতি সমাধিপ্পধানত্তা ঝানস্স. উভিন্নন্তি সমাধিপঞ্ঞানং. সমাধিকম্মিকস্স সমাধিনো অধিমত্ততা ৱিয পঞ্ঞায অধিমত্ততাপি ইচ্ছিতব্বাতি আহ – ‘‘সমতাযপী’’তি, সমভাৱেনপীতি অত্থো. অপ্পনাতি লোকিযঅপ্পনা. তথা হি ‘‘হোতিযেৱা’’তি সাসঙ্কং ৱদতি. লোকুত্তৰপ্পনা পন তেসং সমভাৱেনেৱ ইচ্ছিতা. যথাহ – ‘‘সমথৱিপস্সনং যুগনদ্ধং ভাৱেতী’’তি (অ. নি. ৪.১৭০; পটি. ম. ২.৫).
যদি ৱিসেসতো সদ্ধাপঞ্ঞানং সমাধিৱীৰিযানঞ্চ সমতাৱ ইচ্ছিতা, কথং সতীতি আহ – ‘‘সতি পন সব্বত্থ বলৱতী ৱট্টতী’’তি. সব্বত্থাতি লীনুদ্ধচ্চপক্খিকেসু পঞ্চসু ইন্দ্ৰিযেসু. উদ্ধচ্চপক্খিকে গণ্হন্তো ‘‘সদ্ধাৱীৰিযপঞ্ঞান’’ন্তি আহ. অঞ্ঞথাপীতি চ গহেতব্বা সিযা. তথা হি কোসজ্জপক্খিকেন চ সমাধিনাইচ্চেৱ ৱুত্তং, ন ‘‘পস্সদ্ধিসমাধিউপেক্খাহী’’তি. সাতি সতি. সব্বেসু ৰাজকম্মেসু নিযুত্তো সব্বকম্মিকো. তেনাতি তেন সব্বত্থ ইচ্ছিতব্বত্থেন কাৰণেন. আহ অট্ঠকথাযং. সব্বত্থ নিযুত্তা সব্বত্থিকা সব্বত্থ লীনে উদ্ধতে চ চিত্তে ইচ্ছিতব্বত্তা, সব্বেন ৱা লীনুদ্ধচ্চপক্খিযেন বোজ্ঝঙ্গগণেন অত্থেতব্বাতি সব্বত্থা, সাৱ সব্বত্থিকা. চিত্তন্তি কুসলচিত্তং. তস্স হি সতিপটিসৰণং পৰাযণং অপ্পত্তস্স পত্তিযা অনধিগতস্স অধিগমায. তেনাহ – ‘‘আৰক্খপচ্চুপট্ঠানা’’তিআদি.
খন্ধাদিভেদেসু অনোগাড়্হপঞ্ঞানন্তি পৰিযত্তিবাহুসচ্চৱসেনপি খন্ধাযতনাদীসু অপ্পতিট্ঠিতবুদ্ধীনং. বহুস্সুতসেৱনা হি সুতমযঞাণাৱহা. তৰুণৱিপস্সনাসমঙ্গীপি ভাৱনামযঞাণে ঠিতত্তা একংসতো পঞ্ঞৱা এৱ নাম হোতীতি আহ – ‘‘সমপঞ্ঞাস…পে… পুগ্গলসেৱনা’’তি. ঞেয্যধম্মস্স গম্ভীৰভাৱৱসেন তপ্পৰিচ্ছেদকঞাণস্স গম্ভীৰভাৱগ্গহণন্তি আহ – ‘‘গম্ভীৰেসু খন্ধাদীসু পৱত্তায গম্ভীৰপঞ্ঞাযা’’তি. তঞ্হি ঞেয্যং তাদিসায পঞ্ঞায চৰিতব্বতো গম্ভীৰঞাণচৰিযং. তস্সা ৱা পঞ্ঞায তত্থ পভেদতো পৱত্তি গম্ভীৰঞাণচৰিযা, তস্সা পচ্চৱেক্খণাতি আহ – ‘‘গম্ভীৰপঞ্ঞায পভেদপচ্চৱেক্খণা’’তি.
পঞ্চৱিধবন্ধনকম্মকাৰণং নিৰযে নিব্বত্তসত্তস্স যেভুয্যেন সব্বপঠমং কৰোন্তীতি দেৱদূতসুত্তাদীসু আদিতো ৱুত্তত্তা চ আহ – ‘‘পঞ্চৱিধবন্ধনকম্মকাৰণতো পট্ঠাযা’’তি. সকটৱহনাদিকালেতি আদি-সদ্দেন তদঞ্ঞং মনুস্সেহি তিৰচ্ছানেহি চ ৱিবাধিতব্বকালং সঙ্গণ্হাতি. একং বুদ্ধন্তৰন্তি ইদং অপৰাপৰেসু পেতেসুযেৱ উপ্পজ্জনকসত্তৱসেন ৱুত্তং, একচ্চানং ৱা পেতানং একচ্চতিৰচ্ছানানং ৱিয দীঘাযুকতা সিযাতি তথা ৱুত্তং. তথা হি কাড়ো নাগৰাজা চতুন্নং বুদ্ধানং সম্মুখীভাৱং লভিত্ৱা ঠিতোপি মেত্তেয্যস্সপি ভগৱতো সম্মুখীভাৱং লভিস্সতীতি ৱদন্তি, যতস্স কপ্পাযুকতা ৱুত্তা.
এৱং আনিসংসদস্সাৱিনোতি ৱীৰিযাযত্তো এৱ সব্বো লোকিযো লোকুত্তৰো চ ৱিসেসাধিগমোতি এৱং ৱীৰিযে আনিসংসদস্সনসীলস্স. গমনৱীথিন্তি সপুব্বভাগং নিব্বানগামিনিপটিপদং, সহ ৱিপস্সনায অৰিযমগ্গপ্পটিপাটি, সত্তৱিসুদ্ধিপৰম্পৰা ৱা. সা হি ‘‘ভিক্খুনো ৱট্টনিয্যানায গন্তব্বা পটিপজ্জিতব্বা পটিপদা’’তি কত্ৱা গমনৱীথি নাম.
কাযদড়্হীবহুলোতি যথা তথা কাযস্স দড়্হীকম্মপ্পসুতো. পিণ্ডপাতন্তি ৰট্ঠপিণ্ডং. পচ্চযদাযকানং অত্তনি কাৰস্স অত্তনো সম্মাপটিপত্তিযা মহপ্ফলভাৱস্স কৰণেন পিণ্ডস্স ভিক্খায পটিপূজনা পিণ্ডপাতাপচাযনং.
নীহৰন্তোতি পত্তত্থৱিকতো নীহৰন্তো. তং সদ্দং সুত্ৱাতি তং উপাসিকায ৱচনং পণ্ণসালাদ্ৱাৰে ঠিতোৱ পঞ্চাভিঞ্ঞতায দিব্বসোতেন সুত্ৱা. মনুস্সসম্পত্তি, দিব্বসম্পত্তি, নিব্বানসম্পত্তীতি ইমা তিস্সো সম্পত্তিযো. দাতুং সক্খিস্সসীতি তযি কতেন দানমযেন ৱেয্যাৱচ্চমযেন চ পুঞ্ঞকম্মেন খেত্তৱিসেসভাৱূপগমনেন অপৰাপৰং দেৱমনুস্সানং সম্পত্তিযো অন্তে নিব্বানসম্পত্তিঞ্চ দাতুং সক্খিস্সসীতি থেৰো অত্তানং পুচ্ছতি. সিতং কৰোন্তোতি ‘‘অকিচ্ছেনেৱ মযা ৱট্টদুক্খং সমতিক্কন্ত’’ন্তি পচ্চৱেক্খণাৱসানে সঞ্জাতপামোজ্জৱসেন সিতং কৰোন্তো.
নিপ্পৰিস্সযকালোতি নিৰুপদ্দৱকালো, তদা ভিক্খুসঙ্ঘস্স সুলভা পচ্চযা হোন্তীতি পচ্চযহেতুকা চিত্তপীড়া নত্থীতি অধিপ্পাযো. পস্সন্তানংযেৱাতি অনাদৰে সামিৱচনং. খীৰধেনুন্তি খীৰদাযিকং ধেনুং. কিঞ্চিদেৱ কত্ৱাতি কিঞ্চিদেৱ ভতিকম্মং কত্ৱা. উচ্ছুযন্তকম্মন্তি উচ্ছুযন্তসালায কাতব্বং কিচ্চং. তমেৱ মগ্গন্তি উপাসকেন পটিপন্নমগ্গং. উপকট্ঠাযাতি আসন্নায. ৱিপ্পটিপন্নন্তি জাতিধম্মকুলধম্মাদিলঙ্ঘনেন অসম্মাপটিপন্নং. এৱন্তি যথা অসম্মাপটিপন্নো পুত্তো তায এৱ অসম্মাপটিপত্তিযা কুলসন্তানতো বাহিৰো হুত্ৱা পিতু সন্তিকা দাযজ্জস্স ন ভাগী, এৱং কুসীতোপি তেনেৱ কুসীতভাৱেন ন সম্মাপটিপন্নো সত্থু সন্তিকা লদ্ধব্বঅৰিযধনদাযজ্জস্স ন ভাগী. আৰদ্ধৱীৰিযোৱ লভতি সম্মাপটিপজ্জনতো. উপ্পজ্জতি ৱীৰিযসম্বোজ্ঝঙ্গোতি যোজনা, এৱং সব্বত্থ.
মহাতি সীলাদিগুণেহি মহন্তো ৱিপুলো অনঞ্ঞসাধাৰণো. তং পনস্স গুণমহত্তং দসসহস্সিলোকধাতুকম্পনেন লোকে পাকটন্তি দস্সেন্তো ‘‘সত্থুনো হী’’তিআদিমাহ.
যস্মা সত্থুসাসনে পব্বজিতস্স পব্বজ্জূপগমনেন সক্যপুত্তিযভাৱো সঞ্জাযতি, তস্মা বুদ্ধপুত্তভাৱং দস্সেন্তো ‘‘অসম্ভিন্নাযা’’তিআদিমাহ.
অলসানং ভাৱনায নামমত্তম্পি অজানন্তানং কাযদড়্হীবহুলানং যাৱদত্থং ভুঞ্জিত্ৱা সেয্যসুখাদিঅনুযুঞ্জনকানং তিৰচ্ছানগতিকানং পুগ্গলানং দূৰতো ৱজ্জনা কুসীতপুগ্গলপৰিৱজ্জনাতি আহ – ‘‘কুচ্ছিং পূৰেত্ৱা ঠিতঅজগৰসদিসে’’তিআদি. ‘‘দিৱসং চঙ্কমেন নিসজ্জায আৱৰণীযেহি ধম্মেহি চিত্তং পৰিসোধেস্সামা’’তিআদিনা ভাৱনাৰম্ভৱসেন আৰদ্ধৱীৰিযানং দড়্হপৰক্কমানং কালেন কালং উপসঙ্কমনা আৰদ্ধৱীৰিযপুগ্গলসেৱনাতি আহ – ‘‘আৰদ্ধৱীৰিযে’’তিআদি. ৱিসুদ্ধিমগ্গে (ৱিসুদ্ধি. ১.৬৪-৬৫) পন জাতিমহত্তপচ্চৱেক্খণা সব্ৰহ্মচাৰিমহত্তপচ্চৱেক্খণাতি ইদং দ্ৱযং ন গহিতং, থিনমিদ্ধৱিনোদনতা সম্মপ্পধানপচ্চৱেক্খণতাতি ইদং দ্ৱযং গহিতং. তত্থ আনিসংসদস্সাৱিতায এৱ সম্মপ্পধানপচ্চৱেক্খণা গহিতা হোতি লোকিযলোকুত্তৰৱিসেসাধিগমস্স ৱীৰিযাযত্ততাদস্সনভাৱতো, থিনমিদ্ধৱিনোদনং পন তদধিমুত্ততায এৱ গহিতং হোতি. ৱীৰিযুপ্পাদনে যুত্তপ্পযুত্তস্স থিনমিদ্ধৱিনোদনং অত্থসিদ্ধমেৱাতি. তত্থ থিনমিদ্ধৱিনোদনকুসীতপুগ্গলপৰিৱজ্জনআৰদ্ধৱীৰিযপুগ্গলসেৱনতদধি- মুত্ততাপটিপক্খৱিধমনপচ্চযূপসংহাৰৱসেন অপাযভযপচ্চৱেক্খণাদযো সমুত্তেজনৱসেন ৱীৰিযসম্বোজ্ঝঙ্গস্স উপ্পাদকা দট্ঠব্বা.
বুদ্ধানুস্সতিযা উপচাৰসমাধিনিট্ঠত্তা ৱুত্তং – ‘‘যাৱ উপচাৰা’’তি. সকলসৰীৰং ফৰমানোতি পীতিসমুট্ঠানেহি পণীতৰূপেহি সকলসৰীৰং ফৰমানো, ধম্মসঙ্ঘগুণে অনুস্সৰন্তস্সপি যাৱ উপচাৰা সকলসৰীৰং ফৰমানো পীতিসম্বোজ্ঝঙ্গো উপ্পজ্জতীতি এৱং সেসঅনুস্সতীসু, পসাদনীযসুত্তন্তপচ্চৱেক্খণায চ যোজেতব্বং তস্সাপি ৱিমুত্তাযতনভাৱেন তগ্গতিকত্তা. এৱৰূপে কালেতি ‘‘দুব্ভিক্খভযাদীসূ’’তি ৱুত্তকালে. সমাপত্তি…পে… ন সমুদাচৰন্তীতি ইদং উপসমানুস্সতিযা ৱসেন ৱুত্তং. সঙ্খাৰানঞ্হি ৱসেন সপ্পদেসৱূপসমেপি নিপ্পদেসৱূপসমে ৱিয তথা সঞ্ঞায পৱত্তিতো ভাৱনামনসিকাৰো কিলেসৱিক্খম্ভনসমত্থো হুত্ৱা উপচাৰসমাধিং আৱহন্তো তথাৰূপপীতিসোমনস্সসমন্নাগতো পীতিসম্বোজ্ঝঙ্গস্স উপাদায হোতীতি. তত্থ ‘‘ৱিক্খম্ভিতা কিলেসা’’তি পাঠো. ন সমুদাচৰন্তীতি ইতি-সদ্দো কাৰণত্থো. যস্মা ন সমুদাচৰন্তি, তস্মা তং নেসং অসমুদাচাৰং পচ্চৱেক্খন্তস্সাতি যোজনা. ন হি কিলেসে পচ্চৱেক্খন্তস্স বোজ্ঝঙ্গুপ্পত্তি যুত্তা, পসাদনীযেসু ঠানেসু পসাদসিনেহাভাৱেন লূখহদযতায লূখতা. সা তত্থ আদৰগাৰৱাকৰণেন ৱিঞ্ঞাযতীতি আহ – ‘‘অসক্কচ্চকিৰিযায সংসূচিতলূখভাৱে’’তি.
পণীতভোজনসেৱনতাতি পণীতসপ্পাযভোজনসেৱনতা. উতুইৰিযাপথসুখগ্গহণেন সপ্পাযউতুইৰিযাপথগ্গহণং দট্ঠব্বং. তঞ্হি তিৱিধম্পি সপ্পাযং সেৱিযমানং কাযস্স কল্যতাপাদনৱসেন চিত্তস্স কল্যতং আৱহন্তং দুৱিধাযপি পস্সদ্ধিযা কাৰণং হোতি. অহেতুকসত্তেসু লব্ভমানং সুখদুক্খন্তি অযমেকো অন্তো, ইস্সৰাদিৱিসমহেতুকন্তি পন অযং দুতিযো. এতে উভো অন্তে অনুপগম্ম যথাসকং কম্মুনা হোতীতি অযং মজ্ঝিমা পটিপত্তি. মজ্ঝত্তো পযোগো যস্স সো মজ্ঝত্তপযোগো, তস্স ভাৱো মজ্ঝত্তপযোগতা. অযঞ্হি সভাৱাসাৰদ্ধতায তংপস্সদ্ধকাযতায কাৰণং হোতি, পস্সদ্ধিদ্ৱযং আৱহতি. এতেনেৱ সাৰদ্ধকাযপুগ্গলপৰিৱজ্জনপস্সদ্ধকাযপুগ্গলসেৱনানং তদাৱহনতা সংৱণ্ণিতাতি দট্ঠব্বং.
ৱত্থুৱিসদকিৰিযা ইন্দ্ৰিযসমত্তপ্পটিপাদনা চ পঞ্ঞাৱহা ৱুত্তা, সমাধানাৱহাপি তা হোন্তি. সমাধানাৱহভাৱেনেৱ পঞ্ঞাৱহভাৱতোতি ৱুত্তং – ‘‘ৱত্থুৱিসদকিৰিযা…পে… ৱেদিতব্বা’’তি.
কাৰণকোসল্লভাৱনাকোসল্লানং নানন্তৰিযভাৱতো ৰক্খনাকোসল্লস্স চ তংমূলকত্তা ‘‘নিমিত্তকুসলতা নাম কসিণনিমিত্তস্স উগ্গহকুসলতা’’ইচ্চেৱ ৱুত্তং. কসিণনিমিত্তস্সাতি চ নিদস্সনমত্তং দট্ঠব্বং. অসুভনিমিত্তাদিকস্সপি হি যস্স কস্সচি ঝানুপ্পত্তিনিমিত্তস্স উগ্গহকোসল্লং নিমিত্তকুসলতা এৱাতি. অতিসিথিলৱীৰিযতাদীহীতি আদি-সদ্দেন পঞ্ঞাপযোগমন্দতং পযোগৱেকল্লঞ্চ সঙ্গণ্হাতি. তস্স পগ্গণ্হনন্তি তস্স লীনস্স চিত্তস্স ধম্মৱিচযসম্বোজ্ঝঙ্গাদিসমুট্ঠাপনেন লযাপত্তিতো সমুদ্ধৰণং. ৱুত্তঞ্হেতং ভগৱতা –
‘‘যস্মিঞ্চ খো, ভিক্খৱে, সমযে লীনং চিত্তং হোতি, কালো তস্মিং সমযে ধম্মৱিচযসম্বোজ্ঝঙ্গস্স ভাৱনায, কালো ৱীৰিযসম্বোজ্ঝঙ্গস্স ভাৱনায, কালো পীতিসম্বোজ্ঝঙ্গস্স ভাৱনায. তং কিস্স হেতু? লীনং, ভিক্খৱে, চিত্তং, তং এতেহি ধম্মেহি সুসমুট্ঠাপযং হোতি. সেয্যথাপি, ভিক্খৱে, পুৰিসো পৰিত্তং অগ্গিং উজ্জালেতুকামো অস্স. সো তত্থ সুক্খানি চেৱ তিণানি পক্খিপেয্য, সুক্খানি চ গোমযানি পক্খিপেয্য, সুক্খানি চ কট্ঠানি পক্খিপেয্য, মুখৱাতঞ্চ দদেয্য, ন চ পংসুকেন ওকিৰেয্য, ভব্বো নু খো সো পুৰিসো পৰিত্তং অগ্গিং উজ্জালেতুন্তি? এৱং, ভন্তে’’তি (সং. নি. ৫.২৩৪).
এত্থ চ যথাসকং আহাৰৱসেন ধম্মৱিচযসম্বোজ্ঝঙ্গাদীনং ভাৱনা সমুট্ঠাপনাতি ৱেদিতব্বা, সা অনন্তৰং ৱিভাৱিতা এৱ.
অচ্চাৰদ্ধৱীৰিযতাদীহীতি আদি-সদ্দেন পঞ্ঞাপযোগবলৱতং পমোদুপ্পিলাপনঞ্চ সঙ্গণ্হাতি. তস্স নিগ্গণ্হনন্তি তস্স উদ্ধতস্স চিত্তস্স সমাধিসম্বোজ্ঝঙ্গাদিসমুট্ঠাপনেন উদ্ধতাপত্তিতো নিসেধনং. ৱুত্তম্পি চেতং ভগৱতা –
‘‘যস্মিঞ্চ খো, ভিক্খৱে, সমযে উদ্ধতং চিত্তং হোতি, কালো তস্মিং সমযে পস্সদ্ধিসম্বোজ্ঝঙ্গস্স ভাৱনায, কালো সমাধিসম্বোজ্ঝঙ্গস্স ভাৱনায, কালো উপেক্খাসম্বোজ্ঝঙ্গস্স ভাৱনায. তং কিস্স হেতু? উদ্ধতং, ভিক্খৱে, চিত্তং, তং এতেহি ধম্মেহি সুৱূপসমং হোতি. সেয্যথাপি, ভিক্খৱে, পুৰিসো মহন্তং অগ্গিক্খন্ধং নিব্বাপেতুকামো অস্স, সো তত্থ অল্লানি চেৱ তিণানি পক্খিপেয্য, অল্লানি চ গোমযানি নিক্খিপেয্য, অল্লানি চ কট্ঠানি পক্খিপেয্য, মুখৱাতঞ্চ ন দদেয্য, পংসুকেন চ ওকিৰেয্য, ভব্বো নু খো সো পুৰিসো মহন্তং অগ্গিক্খন্ধং নিব্বাপেতুন্তি? এৱং, ভন্তে’’তি (সং. নি. ৫.২৩৪).
এত্থাপি যথাসকং আহাৰৱসেন পস্সদ্ধিসম্বোজ্ঝঙ্গাদীনং ভাৱনা সমুট্ঠাপনাতি ৱেদিতব্বা. তত্থ পস্সদ্ধিসম্বোজ্ঝঙ্গস্স ভাৱনা ৱুত্তা এৱ, সমাধিসম্বোজ্ঝঙ্গস্স ৱুচ্চমানা, ইতৰস্স অনন্তৰং ৱক্খতি.
পঞ্ঞাপযোগমন্দতাযাতি পঞ্ঞাব্যাপাৰস্স অপ্পকভাৱেন. যথা হি দানং অলোভপ্পধানং, সীলং অদোসপ্পধানং, এৱং ভাৱনা অমোহপ্পধানা. তত্থ যদা পঞ্ঞা ন বলৱতী হোতি, তদা ভাৱনা পুব্বেনাপৰং ৱিসেসাৱহা ন হোতি. অনভিসঙ্গতো ৱিয আহাৰো পুৰিসস্স, যোগিনো চিত্তস্স অভিৰুচিং ন জনেতি, তেন তং নিৰস্সাদং হোতি. তথা ভাৱনায সম্মদেৱ অৱীথিপটিপত্তিযা উপসমসুখং ন ৱিন্দতি, তেনপি চিত্তং নিৰস্সাদং হোতি. তেন ৱুত্তং – ‘‘পঞ্ঞাপযোগমন্দতাযা…পে… নিৰস্সাদং হোতী’’তি. তস্স সংৱেগুপ্পাদনং পসাদুপ্পাদনঞ্চ তিকিচ্ছনন্তি তং দস্সেন্তো, ‘‘অট্ঠ সংৱেগৱত্থূনী’’তিআদিমাহ. তত্থ জাতিজৰাব্যাধিমৰণানি যথাৰহং সুগতিযং দুগ্গতিযঞ্চ হোন্তীতি তদঞ্ঞমেৱ পঞ্চৱিধবন্ধনাদিখুপ্পিপাসাদিঅঞ্ঞমঞ্ঞৱিহেঠনাদিহেতুকং অপাযদুক্খং দট্ঠব্বং. তযিদং সব্বং তেসং তেসং সত্তানং পচ্চুপ্পন্নভৱনিস্সিতং গহিতন্তি অতীতে অনাগতে চ কালে ৱট্টমূলকদুক্খানি ৱিসুং গহিতানি. যে পন সত্তা আহাৰূপজীৱিনো, তত্থ চ উট্ঠানফলূপজীৱিনো, তেসং অঞ্ঞেহি অসাধাৰণজীৱিতদুক্খং অট্ঠমং সংৱেগৱত্থু গহিতন্তি দট্ঠব্বং. অযং ৱুচ্চতি সমযে সম্পহংসনতাতি অযং ভাৱনাচিত্তস্স সম্পহংসিতব্বসমযে ৱুত্তনযেনেৱ সংৱেগজননৱসেন চেৱ পসাদুপ্পাদনৱসেন চ সম্মদেৱ পহংসনা, সংৱেগজননপুব্বকপসাদুপ্পাদনেন তোসনাতি অত্থো.
সম্মাপটিপত্তিং আগম্মাতি লীনুদ্ধচ্চৱিৰহেন সমথৱীথিপটিপত্তিযা চ সম্মা অৱিসমং সম্মদেৱ ভাৱনাপটিপত্তিং আগম্ম. অলীনন্তিআদীসু কোসজ্জপক্খিযানং ধম্মানং অনধিমত্ততায অলীনং, উদ্ধচ্চপক্খিকানং অনধিমত্ততায অনুদ্ধতং, পঞ্ঞাপযোগসম্পত্তিযা উপসমসুখাধিগমেন চ অনিৰস্সাদং, ততো এৱ আৰম্মণে সমপ্পৱত্তং সমথৱীথিপটিপন্নং. অলীনানুদ্ধতাহি ৱা আৰম্মণে সমপ্পৱত্তং, অনিৰস্সাদতায সমথৱীথিপটিপন্নং. সমপ্পৱত্তিযা ৱা অলীনং অনুদ্ধতং, সমথৱীথিপটিপত্তিযা অনিৰস্সাদন্তি দট্ঠব্বং. তত্থ অলীনতায পগ্গহে, অনুদ্ধততায নিগ্গহে, অনিৰস্সাদতায সম্পহংসনে ন ব্যাপাৰং আপজ্জতি. অযং ৱুচ্চতি সমযে অজ্ঝুপেক্খনতাতি অযং অজ্ঝুপেক্খিতব্বসমযে ভাৱনাচিত্তস্স পগ্গহনিগ্গহসম্পহংসনেসু ব্যাৱটতাসঙ্খাতং পটিপক্খং অভিভুয্য অজ্ঝুপেক্খনা ৱুচ্চতি. পটিপক্খৱিক্খম্ভনতো ৱিপস্সনায অধিট্ঠানভাৱূপগমনতো চ উপচাৰজ্ঝানম্পি সমাধানকিচ্চনিপ্ফত্তিযা পুগ্গলস্স সমাহিতভাৱসাধনমেৱাতি তত্থ সমধুৰভাৱেনাহ – ‘‘উপচাৰং ৱা অপ্পনং ৱা’’তি. এস উপ্পজ্জতীতি এস সমাধিসম্বোজ্ঝঙ্গো অনুপ্পন্নো উপ্পজ্জতি.
অনুৰোধৱিৰোধপ্পহানৱসেন মজ্ঝত্তভাৱো উপেক্খাসম্বোজ্ঝঙ্গস্স কাৰণং তস্মিং সতি সিজ্ঝনতো, অসতি চ অসিজ্ঝনতো, সো চ মজ্ঝত্তভাৱো ৱিসযৱসেন দুৱিধোতি আহ – ‘‘সত্তমজ্ঝত্ততা সঙ্খাৰমজ্ঝত্ততা’’তি. তদুভযেন চ ৱিৰুজ্ঝনং পস্সদ্ধিসম্বোজ্ঝঙ্গভাৱনায এৱ দূৰীকতন্তি অনুৰুজ্ঝনস্সেৱ পহানৱিধিং দস্সেতুং – ‘‘সত্তমজ্ঝত্ততা’’তিআদি ৱুত্তং. তেনাহ – ‘‘সত্তসঙ্খাৰকেলাযনপুগ্গলপৰিৱজ্জনতা’’তি. উপেক্খায হি ৱিসেসতো ৰাগো পটিপক্খো. তথা চাহ – ‘‘উপেক্খা ৰাগবহুলস্স ৱিসুদ্ধিমগ্গো’’তি (ৱিসুদ্ধি. ১.২৬৯). দ্ৱীহাকাৰেহীতি কম্মস্সকতাপচ্চৱেক্খণং, অত্তসুঞ্ঞতাপচ্চৱেক্খণন্তি, ইমেহি দ্ৱীহি কাৰণেহি. দ্ৱীহেৱাতি অৱধাৰণং সঙ্খ্যাসমানতাদস্সনত্থং. সঙ্খ্যা এৱ হেত্থ সমানা, ন সঙ্খ্যেয্যং সব্বথা সমানন্তি. অস্সামিকভাৱো অনত্তনিযতা. সতি হি অত্তনি তস্স কিঞ্চনভাৱেন চীৱৰং অঞ্ঞং ৱা কিঞ্চি অত্তনিযং নাম সিযা, সো পন কোচি নত্থেৱাতি অধিপ্পাযো. অনদ্ধনিযন্তি ন অদ্ধানক্খমং, ন চিৰট্ঠাযী ইত্তৰং অনিচ্চন্তি অত্থো. তাৱকালিকন্তি তস্সেৱ ৱেৱচনং.
মমাযতীতি মমত্তং কৰোতি, মমাতি তণ্হায পৰিগ্গয্হ তিট্ঠতি. ধনাযন্তাতি ধনং দব্বং কৰোন্তা.
৪১৯. সম্মাদস্সনলক্খণাতি সম্মা অৱিপৰীতং অনিচ্চাদিৱসেন দস্সনসভাৱা. সম্মাঅভিনিৰোপনলক্খণোতি সম্মদেৱ আৰম্মণে চিত্তস্স অভিনিৰোপনসভাৱো. চতুৰঙ্গসমন্নাগতা ৱাচা জনং সঙ্গণ্হাতীতি তব্বিপক্খৱিৰতিসভাৱা সম্মাৱাচা ভেদকৰমিচ্ছাৱাচাপহানেন জনে সম্পযুত্তে চ পৰিগ্গণ্হনকিচ্চৱতী হোতীতি ‘‘পৰিগ্গহলক্খণা’’তি ৱুত্তা. ৱিসংৱাদনাদিকিচ্চতায হি লূখানং অপৰিগ্গাহকানং মুসাৱাদাদীনং পটিপক্খভূতা সিনিদ্ধভাৱেন পৰিগ্গহণসভাৱা সম্মাজপ্পনকিচ্চা সম্মাৱাচা তপ্পচ্চযসুভাসিতসম্পটিগ্গাহকে জনে সম্পযুত্তধম্মে চ পৰিগ্গণ্হন্তী পৱত্ততীতি পৰিগ্গহলক্খণা. যথা চীৱৰকম্মাদিপ্পযোগসঙ্খাতো কম্মন্তো কাতব্বং চীৱৰৰজনাদিকং সমুট্ঠাপেতি নিপ্ফাদেতি, তংতংকিৰিযানিপ্ফাদকো ৱা চেতনাসঙ্খাতো কম্মন্তো হত্থচলনাদিকং কিৰিযং সমুট্ঠাপেতি, এৱং সাৱজ্জকত্তব্বকিৰিযাসমুট্ঠাপকমিচ্ছাকম্মন্তপ্পহানেন সম্মাকম্মন্তো নিৰৱজ্জস্স কত্তব্বস্স নিৰৱজ্জাকাৰেন সমুট্ঠাপনকিচ্চৱা হোতীতি আহ – ‘‘সম্মাসমুট্ঠাপনলক্খণো’’তি. সম্পযুত্তধম্মানং ৱা উক্খিপনং সমুট্ঠাপনং কাযিককিৰিযায ভাৰুক্খিপনং ৱিয. সম্মাৱোদাপনলক্খণোতি জীৱমানস্স পুগ্গলস্স, সম্পযুত্তধম্মানং ৱা জীৱিতিন্দ্ৰিযৱুত্তিযা, আজীৱস্সেৱ ৱা সম্মদেৱ সোধনং ৱোদাপনং লক্খণং এতস্সাতি সম্মাৱোদাপনলক্খণো. অথ ৱা কাযৱাচানং খন্ধসন্তানস্স চ সংকিলেসভূতমিচ্ছাআজীৱপ্পহানেন সম্মাআজীৱো ‘‘ৱোদাপনলক্খণো’’তি ৱুত্তো. সম্মাৱাযামসতিসমাধীসু ৱত্তব্বং হেট্ঠা ৱুত্তমেৱ.
পঞ্ঞায কুসলানং ধম্মানং পুব্বঙ্গমভাৱতো সব্বেপি অকুসলা ধম্মা তস্সা পটিপক্খাৱাতি ৱুত্তং – ‘‘অঞ্ঞেহিপি অত্তনো পচ্চনীককিলেসেহি সদ্ধি’’ন্তি. অথ ৱা অত্তনো পচ্চনীককিলেসা দিট্ঠেকট্ঠা অৱিজ্জাদযো পঞ্ঞায উজুপচ্চনীকভাৱতো. পস্সতীতি পস্সন্তী ৱিয হোতি ৱিবন্ধাভাৱতো. তেনাহ – ‘‘তপ্পটিচ্ছাদক…পে… অসম্মোহতো’’তি. সম্মাসঙ্কপ্পাদীনং মিচ্ছাসঙ্কপ্পাদযো উজুৱিপচ্চনীকাতি আহ – ‘‘সম্মাসঙ্কপ্পাদযো…পে… পজহন্তী’’তি. তথেৱাতি ইমিনা অত্তনো পচ্চনীককিলেসেহি সদ্ধিন্তি ইমমত্থং অনুকড্ঢতি. ৱিসেসতোতি সম্মাদিট্ঠিযা ৱুত্তকিচ্চতো ৱিসেসেন. এত্থাতি এতেসু সম্মাসঙ্কপ্পাদীসু.
এসা সম্মাদিট্ঠি নামাতি লোকিযং লোকুত্তৰঞ্চ একজ্ঝং কত্ৱা ৱদতি মিস্সকতাভাৱতো. তেনাহ – ‘‘পুব্বভাগে’’তিআদি. একাৰম্মণা নিব্বানাৰম্মণত্তা. কিচ্চতোতি পুব্বভাগে দুক্খাদীহি ঞাণেহি কাতব্বকিচ্চস্স ইধ নিপ্ফত্তিতো, ইমস্সেৱ ৱা ঞাণস্স দুক্খাদিপ্পকাসনকিচ্চতো. চত্তাৰি নামানি লভতি দুক্খপৰিঞ্ঞাদিচতুকিচ্চসাধনতো. তীণি নামানি লভতি কামসঙ্কপ্পাদিপ্পহানকিচ্চনিপ্ফত্তিতো. সিক্খাপদৱিভঙ্গে (ৱিভ. ৭০৩ আদযো) ‘‘ৱিৰতিচেতনা তংসম্পযুত্তা চ ধম্মা সিক্খাপদানী’’তি ৱুত্তানি, তত্থ পধানানং ৱিৰতিচেতনানং ৱসেন ‘‘ৱিৰতিযোপি হোন্তি চেতনাদযোপী’’তি আহ. ‘‘সম্মা ৱদতি এতাযা’’তিআদিনা অত্থসম্ভৱতো সম্মাৱাচাদযো তযো ৱিৰতিযোপি হোন্তি চেতনাদযোপি. মুসাৱাদাদীহি ৱিৰমণকালে ৱিৰতিযো, সুভাসিতাদিৱাচাভাসনাদিকালে চেতনাদযো যোজেতব্বা. মগ্গক্খণে পন ৱিৰতিযোৱ মগ্গলক্খণপ্পত্তিতো. ন হি চেতনা নিয্যানসভাৱা. অথ ৱা একস্স ঞাণস্স দুক্খাদিঞাণতা ৱিয একায ৱিৰতিযা মুসাৱাদাদিৱিৰতিভাৱো ৱিয চ একায চেতনায সম্মাৱাচাদিকিচ্চত্তযসাধনসভাৱা সম্মাৱাচাদিভাৱাসিদ্ধিতো ‘‘মগ্গক্খণে ৱিৰতিযোৱা’’তি ৱুত্তং.
চত্তাৰি নামানি লভতীতি চতুসম্মপ্পধানচতুসতিপট্ঠানৱসেন লভতি. মগ্গক্খণেতি আনেত্ৱা সম্বন্ধো. পুব্বভাগেপি মগ্গক্খণেপি সম্মাসমাধি এৱাতি যদিপি সমাধিউপকাৰকানং অভিনিৰোপনানুমজ্জনসম্পিযাযনব্ৰূহনসন্তসুখানং ৱিতক্কাদীনং ৱসেন চতূহি ঝানেহি সম্মাসমাধি ৱিভত্তো, তথাপি ৱাযামো ৱিয অনুপ্পন্নাকুসলানুপ্পাদনাদিচতুৱাযামকিচ্চং, সতি ৱিয চ অসুভাসুখানিচ্চানত্তেসু কাযাদীসু সুভাদিসঞ্ঞাপহানলক্খণং চতুসতিকিচ্চং, একো সমাধি চতুজ্ঝানসমাধিকিচ্চং ন সাধেতীতি পুব্বভাগেপি পঠমজ্ঝানসমাধি, পঠমজ্ঝানসমাধি এৱ মগ্গক্খণেপি, তথা পুব্বভাগেপি চতুত্থজ্ঝানসমাধি, চতুত্থজ্ঝানসমাধি এৱ মগ্গক্খণেপীতি অত্থো.
‘‘কিং পনাযং মগ্গধম্মানং দেসনানুক্কমো, কেৱলং ৱাচায কমৱত্তিনিভাৱতো, উদাহু কঞ্চি ৱিসেসং উপাদাযা’’তি ৱিচাৰণাযং কঞ্চি ৱিসেসং উপাদাযাতি দস্সেন্তো আহ – ‘‘ইমেসূ’’তিআদি. তত্থ ভাৱনানুভাৱা হিতফলায সাতিসযং তিক্খৱিসদভাৱপ্পত্তিযা অচ্ছৰিযব্ভুতসমত্থতাযোগেন সব্বসো পটিপক্খৱিধমনেন যাথাৱতো ধম্মসভাৱবোধনেন চ সম্মাদিট্ঠিযা বহুকাৰতা ৱেদিতব্বা. তেনাহ – ‘‘অযং হী’’তিআদি.
তস্সাতি সম্মাদিট্ঠিযা. বহুকাৰোতি ধম্মসম্পটিৱেধে বহূপকাৰো. ইদানি তমত্থং উপমাহি ৱিভাৱেতুং, ‘‘যথা হী’’তিআদি ৱুত্তং.
ৱচীভেদস্স কাৰকো ৱিতক্কো সাৱজ্জানৱজ্জৱচীভেদনিৱত্তনপ্পৱত্তনাকাৰায সম্মাৱাচাযপি উপকাৰকো এৱাতি আহ – ‘‘স্ৱাযং…পে… সম্মাৱাচাযপি উপকাৰকো’’তি. সম্মাসঙ্কপ্পো হি সচ্চৱাচায ৱিৰতিৱাচাযপি ৱিসেসপচ্চযো মিচ্ছাসঙ্কপ্পতদেকট্ঠকিলেসপ্পহানতো.
সংৱিদহিত্ৱাতিআদীসু সম্মা ৱিদহনং কম্মন্তপ্পযোজনঞ্চ একন্তানৱজ্জৱচীকাযকম্মৱসেন ইচ্ছিতব্বন্তি ৱিৰতিৱাচাৱসেন সংৱিদহনং ৱিৰতিকম্মন্তস্সেৱ পযোজনঞ্চ নিদস্সিতন্তি দট্ঠব্বং. এৱং হিস্স সম্মাৱাচায সম্মাকম্মন্তস্সাপি বহুকাৰতা জোতিতা সিযা. ৱচীভেদনিযামিকা হি ৱচীদুচ্চৰিতৱিৰতি কাযিককিৰিযনিযামিকায কাযদুচ্চৰিতৱিৰতিযা উপকাৰিকা. তথা হি ৱিসংৱাদনাদিমিচ্ছাৱাচতো অৱিৰতো মিচ্ছাকম্মন্ততোপি ন ৱিৰমতেৱ. যথাহ – ‘‘একং ধম্মং অতীতস্স…পে… নত্থি পাপং অকাৰিয’’ন্তি. তস্মা অৱিসংৱাদনাদিসম্মাৱাচায ঠিতো সম্মাকম্মন্তম্পি পূৰেতিযেৱাতি ৱচীদুচ্চৰিতৱিৰতি কাযদুচ্চৰিতৱিৰতিযা উপকাৰিকা.
যস্মা আজীৱপাৰিসুদ্ধি নাম দুস্সীল্যপ্পহানপুব্বিকা, তস্মা সম্মাৱাচাকম্মন্তানন্তৰং সম্মাআজীৱো দেসিতোতি দস্সেতুং – ‘‘চতুব্বিধং পনা’’তিআদি ৱুত্তং. এত্তাৱতাতি পৰিসুদ্ধসীলাজীৱিকামত্তেন. ইদং ৱীৰিযন্তি চতুসম্মপ্পধানৱীৰিযং.
ৱীৰিযাৰম্ভোপি সম্মাসতিপৰিগ্গহিতো এৱ নিব্বানাৱহো, ন কেৱলোতি দস্সেতুং – ‘‘ততো’’তিআদি ৱুত্তং. সূপট্ঠিতাতি বহিদ্ধাৱিক্খেপং পহায সুট্ঠু উপট্ঠিতা কাতব্বা. সমাধিস্স উপকাৰধম্মা নাম যথাৱুত্তৱত্থুৱিসদকিৰিযাদযো. তপ্পটিপক্খতো অনুপকাৰধম্মা ৱেদিতব্বা. গতিযোতি নিপ্ফত্তিযো. সমন্ৱেসিত্ৱাতি সম্মা পৰিযেসিত্ৱা.
৪২৭. যথা ইত্থীসু কথা পৱত্তা অধিত্থীতি ৱুচ্চতি, এৱং অত্তানং অধিকিচ্চ পৱত্তা অজ্ঝত্তং. ‘‘এৱং পৱত্তমানা মযং ‘অত্তা’তি গহণং গমিস্সামা’’তি ইমিনা ৱিয অধিপ্পাযেন অত্তানং অধিকিচ্চ উদ্দিস্স পৱত্তা সত্তসন্ততিপৰিযাপন্না অজ্ঝত্তং. তস্মিং অজ্ঝত্তৰূপে, অত্তনো কেসাদিৱত্থুকে কসিণৰূপেতি অত্থো. পৰিকম্মৱসেন অজ্ঝত্তংৰূপসঞ্ঞীতি পৰিকম্মকৰণৱসেন অজ্ঝত্তং ৰূপসঞ্ঞী, ন অপ্পনাৱসেন. ন হি পটিভাগনিমিত্তাৰম্মণা অপ্পনা অজ্ঝত্তৱিসযা সম্ভৱতি. তং পন অজ্ঝত্তং পৰিকম্মৱসেন লদ্ধং কসিণনিমিত্তং অৱিসুদ্ধমেৱ হোতি, ন বহিদ্ধা পৰিকম্মৱসেন লদ্ধং ৱিয ৱিসুদ্ধং. তেনাহ – ‘‘তং পনা’’তিআদি.
যস্সেৱং পৰিকম্মং অজ্ঝত্তং উপ্পন্নন্তি যস্স পুগ্গলস্স এৱং ৱুত্তপ্পকাৰেন অজ্ঝত্তং পৰিকম্মং জাতং. নিমিত্তং পন বহিদ্ধাতি পটিভাগনিমিত্তং সসন্ততিপৰিযাপন্নং ন হোতীতি বহিদ্ধা. পৰিত্তানীতি যথালদ্ধানি সুপ্পসৰাৱমত্তানি. তেনাহ – ‘‘অৱড্ঢিতানী’’তি. পৰিত্তৱসেনেৱাতি ৱণ্ণৱসেন আভোগে ৱিজ্জমানেপি পৰিত্তৱসেনেৱ ইদং অভিভাযতনং ৱুত্তং পৰিত্ততা হেত্থ অভিভৱনস্স কাৰণং. ৱণ্ণাভোগে সতিপি অসতিপি অভিভৱতীতি অভিভু, পৰিকম্মং, ঞাণং ৱা. অভিভু আযতনং এতস্সাতি অভিভাযতনং, ঝানং. অভিভৱিতব্বং ৱা আৰম্মণসঙ্খাতং আযতনং এতস্সাতি অভিভাযতনং. অথ ৱা আৰম্মণাভিভৱনতো অভিভু চ তং আযতনঞ্চ যোগিনো সুখৱিসেসানং অধিট্ঠানভাৱতো মনাযতনধম্মাযতনভাৱতো চাতি সসম্পযুত্তজ্ঝানং অভিভাযতনং. অভিভাযতনভাৱনা নাম তিক্খপঞ্ঞস্সেৱ সম্ভৱতি, ন ইতৰস্সাতি আহ – ‘‘ঞাণুত্তৰিকো পুগ্গলো’’তি. অভিভৱিত্ৱা সমাপজ্জতীতি এত্থ অভিভৱনং সমাপজ্জনঞ্চ উপচাৰজ্ঝানাধিগমনসমনন্তৰমেৱ অপ্পনাঝানুপ্পাদনন্তি আহ – ‘‘সহ নিমিত্তুপ্পাদেনেৱেত্থ অপ্পনং পাপেতী’’তি. সহ নিমিত্তুপ্পাদেনাতি চ অপ্পনাপৰিৱাসাভাৱস্স লক্খণৱচনমেতং. যো খিপ্পাভিঞ্ঞোতি ৱুচ্চতি, ততোপি ঞাণুত্তৰস্সেৱ অভিভাযতনভাৱনা. এত্থাতি এতস্মিং নিমিত্তে. অপ্পনং পাপেতীতি ভাৱনাঅপ্পনং নেতি.
এত্থ চ কেচি ‘‘উপ্পন্নে উপচাৰজ্ঝানে তং আৰব্ভ যে হেট্ঠিমন্তেন দ্ৱে তযো জৱনৱাৰা পৱত্তন্তি, তে উপচাৰজ্ঝানপক্খিকা এৱ, তদনন্তৰং ভৱঙ্গপৰিৱাসেন উপচাৰসেৱনায চ ৱিনা অপ্পনা হোতি, সহ নিমিত্তুপ্পাদেনেৱ অপ্পনং পাপেতী’’তি ৱদন্তি, তং তেসং মতিমত্তং. ন হি পাৰিৱাসিকপৰিকম্মেন অপ্পনাৱাৰো ইচ্ছিতো, নাপি মহগ্গতপ্পমাণজ্ঝানেসু ৱিয উপচাৰজ্ঝানে একন্ততো পচ্চৱেক্খণা ইচ্ছিতব্বা. তস্মা উপচাৰজ্ঝানাধিগমতো পৰং কতিপযভৱঙ্গচিত্তাৱসানে অপ্পনং পাপুণন্তো ‘‘সহ নিমিত্তুপ্পাদেনেৱেত্থ অপ্পনং পাপেতী’’তি ৱুত্তো. সহ নিমিত্তুপ্পাদেনাতি চ অধিপ্পাযিকমিদং ৱচনং, ন নীতত্থং, তত্থ অধিপ্পাযো ৱুত্তনযেনেৱ ৱেদিতব্বো. ন অন্তোসমাপত্তিযং তদা তথাৰূপস্স আভোগস্স অসম্ভৱতো. সমাপত্তিতো ৱুট্ঠিতস্স আভোগো পুব্বভাগভাৱনাৱসেন ঝানক্খণে পৱত্তং অভিভৱনাকাৰং গহেত্ৱা পৱত্তোতি দট্ঠব্বং. অভিধম্মট্ঠকথাযং পন ‘‘ইমিনাস্স পুব্বাভোগো কথিতো’’তি ৱুত্তং. অন্তোসমাপত্তিযং তদা তথা আভোগাভাৱে কস্মা ঝানসঞ্ঞাযপীতি ৱুত্তন্তি আহ – ‘‘অভিভৱসঞ্ঞা হিস্স অন্তোসমাপত্তিযম্পি অত্থী’’তি.
ৱড্ঢিতপ্পমাণানীতি ৱিপুলপ্পমাণানীতি অত্থো, ন একঙ্গুলদ্ৱঙ্গুলাদিৱড্ঢিং পাপিতানি তথা ৱড্ঢনস্সেৱেত্থ অসম্ভৱতো. তেনাহ – ‘‘মহন্তানী’’তি. ভত্তৱড্ঢিতকন্তি ভুঞ্জনভাজনে ৱড্ঢেত্ৱা দিন্নং ভত্তং, একাসনে পুৰিসেন ভুঞ্জিতব্বভত্ততো উপড্ঢভত্তন্তি অত্থো.
ৰূপে সঞ্ঞা ৰূপসঞ্ঞা, সা অস্স অত্থীতি ৰূপসঞ্ঞী, ন ৰূপসঞ্ঞী অৰূপসঞ্ঞী. সঞ্ঞাসীসেন ঝানং ৱদতি. ৰূপসঞ্ঞায অনুপ্পাদনমেৱেত্থ অলাভিতা. বহিদ্ধাৱ উপ্পন্নন্তি বহিদ্ধাৱত্থুস্মিংযেৱ উপ্পন্নং. এত্থ চ –
‘‘অজ্ঝত্তং ৰূপসঞ্ঞী বহিদ্ধা ৰূপানি পস্সতি পৰিত্তানি সুৱণ্ণদুব্বণ্ণানি. অজ্ঝত্তং ৰূপসঞ্ঞী বহিদ্ধা ৰূপানি পস্সতি অপ্পমাণানি সুৱণ্ণদুব্বণ্ণানি. অজ্ঝত্তং অৰূপসঞ্ঞী বহিদ্ধা ৰূপানি পস্সতি পৰিত্তানি সুৱণ্ণদুব্বণ্ণানি. অজ্ঝত্তং অৰূপসঞ্ঞী বহিদ্ধা ৰূপানি পস্সতি অপ্পমাণানি সুৱণ্ণদুব্বণ্ণানী’’তি (দী. নি. ৩.৩৩৮, ৩৫৮; অ. নি. ৮.৬৫; ১০.২৯) –
এৱমিধ চত্তাৰি অভিভাযতনানি আগতানি. অভিধম্মে (ধ. স. ২৪৪-২৪৫) পন ‘‘অজ্ঝত্তং অৰূপসঞ্ঞী বহিদ্ধা ৰূপানি পস্সতি পৰিত্তানি সুৱণ্ণদুব্বণ্ণানি, অপ্পমাণানি সুৱণ্ণদুব্বণ্ণানী’’তি এৱমাগতানি. তত্থ চ কাৰণং অভিধম্মট্ঠকথাযং ৱুত্তমেৱ. তথা হি ৱুত্তং অট্ঠসালিনিযং (ধ. স. অট্ঠ. ২০৪) –
‘‘কস্মা পন যথা সুত্তন্তে ‘অজ্ঝত্তং ৰূপসঞ্ঞী একো বহিদ্ধা ৰূপানি পস্সতি পৰিত্তানী’তিআদি ৱুত্তং, এৱং অৱত্ৱা ইধ চতূসুপি অভিভাযতনেসু অজ্ঝত্তং অৰূপসঞ্ঞিতাৱ ৱুত্তাতি. অজ্ঝত্তৰূপানং অনভিভৱনীযতো. তত্থ ৱা হি ইধ ৱা বহিদ্ধা ৰূপানেৱ অভিভৱিতব্বানি, তস্মা তানি নিযমতো ৱত্তব্বানী’’তি.
তত্ৰাপি ইধপি ৱুত্তানি ‘‘অজ্ঝত্তং ৰূপসঞ্ঞী অজ্ঝত্তং অৰূপসঞ্ঞীতি ইদং পন সত্থু দেসনাৱিলাসমত্তমেৱা’’তি. অযং পনেত্থ অধিপ্পাযো – ইধ ৱণ্ণাভোগৰহিতানি সহিতানি চ সব্বানি পৰিত্তানি সুৱণ্ণদুব্বণ্ণানি অভিভুয্যাতি. পৰিযাযকথা হি সুত্তন্তদেসনাতি. অভিধম্মে পন নিপ্পৰিযাযদেসনত্তা ৱণ্ণাভোগৰহিতানি ৱিসুং ৱুত্তানি, তথা সহিতানি. অত্থি হি উভযত্থ অভিভৱনৱিসেসোতি. তথা ইধ পৰিযাযদেসনত্তা ৱিমোক্খানম্পি অভিভৱনপৰিযাযো অত্থীতি ‘‘অজ্ঝত্তং ৰূপসঞ্ঞী’’তিআদিনা পঠমদুতিযঅভিভাযতনেসু পঠমৱিমোক্খো, ততিযচতুত্থঅভিভাযতনেসু দুতিযৱিমোক্খো, ৱণ্ণাভিভাযতনেসু ততিযৱিমোক্খো চ অভিভৱনপত্তিতো সঙ্গহিতো. অভিধম্মে পন নিপ্পৰিযাযদেসনত্তা ৱিমোক্খাভিভাযতনানি অসঙ্কৰতো দেসেতুং ৱিমোক্খে ৱজ্জেত্ৱা অভিভাযতনানি কথিতানি. সব্বানি চ ৱিমোক্খকিচ্চানি ঝানানি ৱিমোক্খদেসনাযং ৱুত্তানি. তদেতং ‘‘অজ্ঝত্তং ৰূপসঞ্ঞী’’তি আগতস্স অভিভাযতনদ্ৱযস্স অভিধম্মে অভিভাযতনেসু অৱচনতো ‘‘ৰূপী ৰূপানি পস্সতী’’তিআদীনঞ্চ সব্বৱিমোক্খকিচ্চসাধাৰণৱচনভাৱতো ৱৱত্থানং কতন্তি ৱিঞ্ঞাযতি.
অজ্ঝত্তৰূপানং অনভিভৱনীযতোতি ইদং অভিধম্মে কত্থচিপি ‘‘অজ্ঝত্তৰূপানি পস্সতী’’তি অৱত্ৱা সব্বত্থ যং ৱুত্তং – ‘‘বহিদ্ধা ৰূপানি পস্সতী’’তি, তস্স কাৰণৱচনং. তেন যং অঞ্ঞহেতুকং সুত্তন্তে ‘‘বহিদ্ধা ৰূপানি পস্সতী’’তি ৱচনং, তং তেন হেতুনা ৱুত্তং. যং পন দেসনাৱিলাসহেতুকং অজ্ঝত্তং অৰূপসঞ্ঞিতায এৱ অভিধম্মে ৱচনং, ন তস্স অঞ্ঞং কাৰণং মগ্গিতব্বন্তি দস্সেতি. অজ্ঝত্তৰূপানং অনভিভৱনীযতা চ তেসং বহিদ্ধাৰূপানং ৱিয অৱিভূতত্তা. দেসনাৱিলাসো চ যথাৱুত্তৱৱত্থানৱসেন ৱেদিতব্বো ৱেনেয্যজ্ঝাসযৱসেন ৱিজ্জমানপৰিযাযকথনভাৱতো. দেসনাৱিলাসো হি নাম ৱেনেয্যজ্ঝাসযানুৰূপং ৱিজ্জমানস্স চ পৰিযাযস্স ৱিভাৱনং, ন যস্স কস্সচি, তস্মা ‘‘ইধ পৰিযাযদেসনত্তা’’তিআদিনা ৱুত্তপ্পকাৰং ৱৱত্থানং দেসনাৱিলাসনিবন্ধনন্তি দট্ঠব্বং.
সুৱণ্ণদুব্বণ্ণানীতি এতেনেৱ সিদ্ধত্তা ন নীলাদিঅভিভাযতনানি ৱত্তব্বানীতি চে? ন নীলাদীসু কতাধিকাৰানং নীলাদিভাৱস্সেৱ অভিভৱনকাৰণত্তা. ন হি তেসং পৰিসুদ্ধাপৰিসুদ্ধৱণ্ণানং পৰিত্ততা অপ্পমাণতা ৱা অভিভৱনকাৰণং, অথ খো নীলাদিভাৱো এৱাতি. এতেসু চ পৰিত্তাদিকসিণৰূপেসু যংযংচৰিতস্স ইমানি অভিভাযতনানি ইজ্ঝন্তি, তং দস্সেতুং – ‘‘ইমেসু পনা’’তিআদি ৱুত্তং.
সব্বসঙ্গাহিকৱসেনাতি নীলৱণ্ণনীলনিদস্সননীলনিভাসানং সাধাৰণৱসেন. ৱণ্ণৱসেনাতি সভাৱৱণ্ণৱসেন. নিদস্সনৱসেনাতি পস্সিতব্বতাৱসেন, চক্খুৱিঞ্ঞাণৱীথিযা গহেতব্বতাৱসেন. ওভাসৱসেনাতি সপ্পভাসতায অৱভাসনৱসেন. ৱণ্ণধাতুযা ৱাতি অঞ্জনৰজতৱত্থাদিৱণ্ণধাতুযা. লোকিযানেৱ ৰূপাৱচৰজ্ঝানভাৱতো.
৪৩৫. ৰূপীতি এত্থ যেনাযং সসন্ততিপৰিযাপন্নেন ৰূপেন সমন্নাগতো, তং যস্স ঝানস্স হেতুভাৱেন ৱিসিট্ঠৰূপং হোতি. যেন ৱিসিট্ঠেন ৰূপীতি ৱুচ্চেয্য, তদেৱ সসন্ততিপৰিযাপন্নৰূপনিমিত্তং ঝানং. ইধ পন পৰমত্থতো ৰূপিভাৱসাধকন্তি আহ – ‘‘অজ্ঝত্তং কেসাদীসূ’’তিআদি. ৰূপজ্ঝানং ৰূপন্তি উত্তৰপদলোপেন ৱুত্তং – ‘‘ৰূপূপপত্তিযা’’তিআদীসু (ধ. স. ১৬০-১৬১, ১৮৫-১৯০ আদযো, ২৪৪-২৪৫ আদযো; ৱিভ. ৬২৫) ৱিয.
সুভন্ত্ৱেৱ অধিমুত্তো হোতীতি অযং ততিযৱিমোক্খো. ইধ সুপৰিসুদ্ধনীলাদিৱণ্ণকসিণজ্ঝানৱসেন ৱুত্তোতি দস্সেত্ৱা ইদানি পটিসম্ভিদাপাড়িযং তস্স ব্ৰহ্মৱিহাৰজ্ঝানৱসেন আগতভাৱং দস্সেতুং – ‘‘পটিসম্ভিদামগ্গে পনা’’তিআদি আৰদ্ধং. ইধ পন উপৰিপাড়িযংযেৱ ব্ৰহ্মৱিহাৰানং আগতত্তা তং নযং পটিক্খিপিত্ৱা পৰিসুদ্ধনীলাদিৱণ্ণকসিণৱসেনেৱ সুভৱিমোক্খো অনুঞ্ঞাতো.
৪৪৩. পৰিকম্মপথৱিযাপীতি অকতায ৱা কতায ৱা দড়্হমণ্ডলাদিসঙ্খাতপৰিকম্মপথৱিযাপি. উগ্গহনিমিত্তাদীনং পথৱীকসিণন্তি নামং নিস্সিতে নিস্সযৱোহাৰৱসেন ৱুত্তন্তি দট্ঠব্বং, যথা ‘‘মঞ্চা উক্কুট্ঠিং কৰোন্তী’’তি.
সীলানীতি পাতিমোক্খসংৱৰাদীনি চত্তাৰি সীলানি. সোধেত্ৱাতি অনাপজ্জনেন আপন্নৱুট্ঠাপনেন কিলেসেহি অপ্পটিপীড়নেন চ ৱিসোধেত্ৱা. তিৱিধঞ্হি সীলস্স ৱিসোধনং নাম – অনাপজ্জনং আপন্নৱুট্ঠাপনং কিলেসেহি চ অপ্পটিপীড়নন্তি. কম্মট্ঠানভাৱনং পৰিবুন্ধেতি উপৰোধেতি পৱত্তিতুং ন দেতীতি পলিবোধো ৰকাৰস্স লকাৰং কত্ৱা, পৰিবন্ধোতি অত্থো. উপচ্ছিন্দিত্ৱাতি সমাপন্নেন সঙ্গাহণেন ৱা উপৰুন্ধিত্ৱা, অপলিবোধং কত্ৱাতি অত্থো. কল্যাণমিত্তং উপসঙ্কমিত্ৱাতি –
‘‘পিযো গৰু ভাৱনীযো, ৱত্তা চ ৱচনক্খমো;
গম্ভীৰঞ্চ কথং কত্তা, নো চট্ঠানে নিযোজকো’’তি. (অ. নি. ৭.৩৭) –
এৱমাদিগুণসমন্নাগতং একন্তহিতেসিং ৱুদ্ধিপক্খে ঠিতং কল্যাণমিত্তং উপসঙ্কমিত্ৱা.
অননুৰূপং ৱিহাৰন্তি অট্ঠাৰসন্নং দোসানং অঞ্ঞতৰেন সমন্নাগতং. ৱুত্তঞ্হেতং অট্ঠকথাসু –
‘‘মহাৱাসং নৱাৱাসং, জৰাৱাসঞ্চ পন্থনিং;
সোণ্ডিং পণ্ণঞ্চ পুপ্ফঞ্চ, ফলং পত্থিতমেৱ চ.
‘‘নগৰং দাৰুনা খেত্তং, ৱিসভাগেন পট্টনং;
পচ্চন্তসীমা সপ্পাযং, যত্থ মিত্তো ন লব্ভতি.
‘‘অট্ঠাৰসেতানি ঠানানি, ইতি ৱিঞ্ঞায পণ্ডিতো;
আৰকা পৰিৱজ্জেয্য, মগ্গং সপ্পটিভযং যথা’’তি. (ৱিসুদ্ধি. ১.৫২);
অনুৰূপেতি গোচৰগামতো নাতিদূৰনচ্চাসন্নতাদীহি পঞ্চহি অঙ্গেহি সমন্নাগতে. ৱুত্তঞ্হেতং ভগৱতা –
‘‘কথঞ্চ, ভিক্খৱে, সেনাসনং পঞ্চঙ্গসমন্নাগতং হোতি? ইধ, ভিক্খৱে, সেনাসনং নাতিদূৰং হোতি নচ্চাসন্নং গমনাগমনসম্পন্নং দিৱা অপ্পাকিণ্ণং ৰত্তিং অপ্পসদ্দং অপ্পনিগ্ঘোসং অপ্পডংসমকসৱাতাতপসৰীসপসম্ফস্সং. তস্মিং খো পন সেনাসনে ৱিহৰন্তস্স অপ্পকসিৰেন উপ্পজ্জন্তি চীৱৰপিণ্ডপাতসেনাসনগিলানপচ্চযভেসজ্জপৰিক্খাৰা. তস্মিং খো পন সেনাসনে থেৰা ভিক্খূ ৱিহৰন্তি বহুস্সুতা আগতাগমা ধম্মধৰা ৱিনযধৰা মাতিকাধৰা. তে কালেন কালং উপসঙ্কমিত্ৱা পৰিপুচ্ছতি পৰিপঞ্হতি ‘ইদং, ভন্তে, কথং ইমস্স কো অত্থো’তি. তস্স তে আযস্মন্তো অৱিৱটঞ্চেৱ ৱিৱৰন্তি, অনুত্তানীকতঞ্চ উত্তানিং কৰোন্তি, অনেকৱিহিতেসু চ কঙ্খাঠানিযেসু ধম্মেসু কঙ্খং পটিৱিনোদেন্তি. এৱং খো, ভিক্খৱে, সেনাসনং পঞ্চঙ্গসমন্নাগতং হোতী’’তি (অ. নি. ১০.১১).
এত্থ চ নাতিদূৰং নচ্চাসন্নং গমনাগমনসম্পন্নন্তি একং অঙ্গং, দিৱা অপ্পাকিণ্ণং ৰত্তিং অপ্পসদ্দং অপ্পনিগ্ঘোসন্তি একং, অপ্পডংসমকসৱাতাতপসৰীসপসম্ফস্সন্তি একং, তস্মিং খো পন সেনাসনে ৱিহৰন্তস্স…পে… পৰিক্খাৰাতি একং, তস্মিং খো পন সেনাসনে থেৰা…পে… কঙ্খং পটিৱিনোদেন্তীতি একন্তি এৱং পঞ্চঙ্গানি ৱেদিতব্বানি.
খুদ্দকপলিবোধং উপচ্ছিন্দিত্ৱাতি দীঘকেসনখলোমানং ছেদনেন চীৱৰকম্মচীৱৰৰজনপত্তপচনমঞ্চপীঠাদিসোধনৱসেন খুদ্দকপলিবোধং উপচ্ছিন্দিত্ৱা.
৪৫৩. উদ্ধুমাতকাদীসূতি এত্থ আদি-সদ্দেন ৱিনীলকৱিপুব্বকৱিচ্ছিদ্দকৱিক্খাযিতকহতৱিক্খিত্তকলোহিতকপুড়ৱকঅট্ঠিকানং সঙ্গহো দট্ঠব্বো. তত্থ ভস্তা ৱিয ৱাযুনা উদ্ধং জীৱিতপৰিযাদানা যথানুক্কমং সমুগ্গতেন সূনভাৱেন ধুমাতত্তা উদ্ধুমাতং, উদ্ধুমাতমেৱ উদ্ধুমাতকং, পটিকূলত্তা ৱা কুচ্ছিতং উদ্ধুমাতন্তি উদ্ধুমাতকং, তথাৰূপস্স ছৱসৰীৰস্সেতং অধিৱচনং. ৱিনীলং ৱুচ্চতি ৱিপৰিভিন্ননীলৱণ্ণং, ৱিনীলমেৱ ৱিনীলকং, পটিকূলত্তা ৱা কুচ্ছিতং ৱিনীলন্তি ৱিনীলকং, মংসুস্সদট্ঠানেসু ৰত্তৱণ্ণস্স, পুব্বসন্নিচযট্ঠানেসু সেতৱণ্ণস্স, যেভুয্যেন চ নীলৱণ্ণস্স নিলট্ঠানে নীলসাটকপাৰুতস্সেৱ ছৱসৰীৰস্সেতং অধিৱচনং. পৰিভিন্নট্ঠানেসু ৱিস্সন্দমানপুব্বং ৱিপুব্বং, ৱিপুব্বমেৱ ৱিপুব্বকং, পটিকূলত্তা ৱা কুচ্ছিতং ৱিপুব্বন্তি ৱিপুব্বকং, তথাৰূপস্স ছৱসৰীৰস্সেতং অধিৱচনং. ৱিচ্ছিদ্দং ৱুচ্চতি দ্ৱিধা ছিন্দনেন অপধাৰিতং, ৱিচ্ছিদ্দমেৱ ৱিচ্ছিদ্দকং, পটিকূলত্তা ৱা কুচ্ছিতং ৱিচ্ছিদ্দন্তি ৱিচ্ছিদ্দকং, ৱেমজ্ঝে ছিন্নস্স ছৱসৰীৰস্সেতং অধিৱচনং. ইতো চ এত্তো চ ৱিৱিধাকাৰেন সোণসিঙ্গালাদীহি খাযিতং ৱিক্খাযিতং, ৱিক্খাযিতমেৱ ৱিক্খাযিতকং, পটিকূলত্তা ৱা কুচ্ছিতং ৱিক্খাযিতন্তি ৱিক্খাযিতকং, তথাৰূপস্স ছৱসৰীৰস্সেতং অধিৱচনং.
ৱিৱিধা খিত্তং ৱিক্খিত্তং, ৱিক্খিত্তমেৱ ৱিক্খিত্তকং, পটিকূলত্তা ৱা কুচ্ছিতং ৱিক্খিত্তন্তি ৱিক্খিত্তকং, অঞ্ঞেন হত্থং, অঞ্ঞেন পাদং, অঞ্ঞেন সীসন্তি এৱং ততো ততো ৱিক্খিত্তস্স ছৱসৰীৰস্সেতং অধিৱচনং. হতঞ্চ তং পুৰিমনযেনেৱ ৱিক্খিত্তকঞ্চাতি হতৱিক্খিত্তকং, কাকপদাকাৰেন অঙ্গপচ্চঙ্গেসু সত্থেন হনিত্ৱা ৱুত্তনযেনেৱ ৱিক্খিত্তস্স ছৱসৰীৰস্সেতং অধিৱচনং. লোহিতং কিৰতি ৱিক্খিপতি ইতো চিতো চ পগ্ঘৰতীতি লোহিতকং, পগ্ঘৰিতলোহিতমক্খিতস্স ছৱসৰীৰস্সেতং অধিৱচনং. পুড়ৱা ৱুচ্চন্তি কিমযো, পুড়ৱে কিৰতীতি পুড়ৱকং, কিমিপৰিপুণ্ণস্স ছৱসৰীৰস্সেতং অধিৱচনং. অট্ঠিযেৱ অট্ঠিকং, পটিকূলত্তা ৱা কুচ্ছিতং অট্ঠীতি অট্ঠিকং, অট্ঠিসঙ্খলিকাযপি একট্ঠিকস্সপি এতং অধিৱচনং. ইমেসু দসসু অসুভেসু পঠমজ্ঝানমেৱ উপ্পজ্জতি, ন দুতিযাদীনি. তেনাহ – ইধ ‘‘পঠমজ্ঝানসহগতা সঞ্ঞা’’তি. তথা হি অপৰিসণ্ঠিতজলায সীঘসোতায নদিযা অৰিত্তবলেনেৱ নাৱা তিট্ঠতি, ৱিনা অৰিত্তেন ন সক্কা ঠপেতুং. এৱমেৱং দুব্বলত্তা আৰম্মণস্স ৱিতক্কবলেনেৱ চিত্তং একগ্গং হুত্ৱা তিট্ঠতি, ৱিনা ৱিতক্কেন ন সক্কা ঠপেতুং. তস্মা পঠমজ্ঝানমেৱেত্থ হোতি, ন দুতিযাদীনি. আৰম্মণস্স দুব্বলতা চেত্থ পটিকূলভাৱেন চিত্তং ঠপেতুং অসমত্থতা.
‘‘ৰুক্খো মতো, লোহং মত’’ন্তিআদীসু যং খন্ধপ্পবন্ধং উপাদায ৰুক্খাদিসমঞ্ঞা, তস্মিং অনুপচ্ছিন্নেপি অল্লতাদিৱিগমনং নিস্সায মতৱোহাৰো সম্মুতিমৰণং. সঙ্খাৰানং খণভঙ্গসঙ্খাতং খণিকমৰণং. সমুচ্ছেদমৰণন্তি অৰহতো সন্তানস্স সব্বসো উচ্ছেদভূতং মৰণং. ৱিপস্সনাভাৱনাৱসেন চেতং ৱুত্তং. মৰণানুস্সতিভাৱনাযং পন তিৱিধম্পেতং নাধিপ্পেতং অসংৱেগৱত্থুতো অনুপট্ঠহনতো অবাহুল্লতো চ. মৰণানুস্সতিযঞ্হি একেন ভৱেন পৰিচ্ছিন্নস্স জীৱিতিন্দ্ৰিযপ্পবন্ধস্স ৱিচ্ছেদো মৰণন্তি অধিপ্পেতো সংৱেগৱত্থুতো উপট্ঠহনতো বাহুল্লতো চ. ইদানি ইমমেৱ মৰণং সন্ধায ৱিকপ্পন্তৰং দস্সেন্তো, ‘‘হেট্ঠা ৱুত্তলক্খণা ৱা’’তিআদিমাহ.
অসিতপীতাদিভেদেতি অসিতপীতখাযিতসাযিতপ্পভেদে, অসিতব্বখাদিতব্বসাযিতব্বৱিভাগেতি অত্থো কালভেদৱচনিচ্ছায অভাৱতো যথা ‘‘দুদ্ধ’’ন্তি. কবড়ং কৰীযতীতি কবড়ীকাৰো, আহৰীযতীতি আহাৰো, কবড়ীকাৰো চ সো আহাৰো চাতি কবড়ীকাৰাহাৰো. ৱত্থুৱসেন চেতং ৱুত্তং. সৱত্থুকো এৱ হি আহাৰো ইধ কম্মট্ঠানভাৱেন অধিপ্পেতো. ওজালক্খণো পন আহাৰো ওজট্ঠমকং ৰূপং আহৰতীতি আহাৰোতি ৱুচ্চতি. সো ইধ নাধিপ্পেতো পটিকূলাকাৰগ্গহণস্স অসম্ভৱতো. নৱ পটিকূলানীতি গমনপৰিযেসনপৰিভোগাসযনিদানঅপৰিপক্কপৰিপক্কফলনিস্সন্দপ্পটিকূলৱসেন নৱ পটিকূলানি. সমক্খনপ্পটিকূলং পন পৰিভোগাদীসু লব্ভমানত্তা ইধ ৱিসুং ন গহিতং, অঞ্ঞথা তেন সদ্ধিং ‘‘দস পটিকূলানী’’তি ৱত্তব্বং. ৱিসুদ্ধিমগ্গে (ৱিসুদ্ধি. ১.৩০৩-৩০৪) পন সমক্খনং পৰিভোগাদীসু লব্ভমানম্পি নিস্সন্দৱসেন ৱিসেসতো পটিকূলন্তি ৱিসুং গহেত্ৱা দসহাকাৰেহি পটিকূলতা ৱুত্তা.
উপ্পজ্জনকসঞ্ঞন্তি পটিকূলাকাৰগ্গহণৱসেন উপ্পজ্জনকসঞ্ঞং. সঞ্ঞাসদ্দো চাযং ‘‘ৰূপসঞ্ঞা সদ্দসঞ্ঞা’’তিআদীসু (সং. নি. ৩.৫৭) সঞ্জাননলক্খণে ধম্মে আগতো, ‘‘অনিচ্চসঞ্ঞা দুক্খসঞ্ঞা’’তিআদীসু ৱিপস্সনায আগতো, ‘‘উদ্ধুমাতকসঞ্ঞাতি ৱা সোপাকৰূপসঞ্ঞাতি ৱা ইমে ধম্মা একট্ঠা, উদাহু নানট্ঠা’’তিআদীসু সমথে আগতো. ইধ পন সমথস্স পৰিকম্মে দট্ঠব্বো. আহাৰেহি পটিকূলাকাৰগ্গহণং, তপ্পভাৱিতং ৱা উপচাৰজ্ঝানং ইধ ‘‘আহাৰে পটিকূলসঞ্ঞা’’তি অধিপ্পেতং.
উক্কণ্ঠিতসঞ্ঞন্তি নিব্বিন্দনাকাৰেন উপ্পজ্জনকসঞ্ঞং. অনিচ্চসঞ্ঞন্তি এত্থ অনিচ্চং খন্ধপঞ্চকং উপ্পাদৱযঞ্ঞথত্তভাৱতো, হুত্ৱা অভাৱতো ৱা, তস্মিং অনিচ্চে খন্ধপঞ্চকে অনিচ্চন্তি উপ্পজ্জমানা অনিচ্চলক্খণপৰিগ্গাহিকা সঞ্ঞা অনিচ্চসঞ্ঞা. তেনাহ – ‘‘পঞ্চন্নং উপাদানক্খন্ধান’’ন্তিআদি. তত্থ উদযো নিব্বত্তিলক্খণং, ৱযো ৱিপৰিণামলক্খণং, অঞ্ঞথত্তং জৰা. উদযব্বযঞ্ঞথত্তগ্গহণেন অনিচ্চলক্খণং দস্সেতি. উপ্পাদৱযঞ্ঞথত্তভাৱতো হি খন্ধপঞ্চকং অনিচ্চন্তি ৱুচ্চতি. যস্স চ সভাৱেন খন্ধপঞ্চকং অনিচ্চন্তি ৱুচ্চতি, তং অনিচ্চলক্খণং. তেন হি তং অনিচ্চন্তি লক্খীযতি, অনিচ্চলক্খণঞ্চ উদযব্বযানং অমনসিকাৰা সন্ততিযা পটিচ্ছন্নত্তা ন উপট্ঠাতি, উদযব্বযং পন পৰিগ্গহেত্ৱা সন্ততিযা ৱিকোপিতায অনিচ্চলক্খণং যাথাৱসৰসতো উপট্ঠাতি. ন হি সম্মদেৱ উদযব্বযং সল্লক্খেন্তস্স পুব্বাপৰিযেন পৱত্তমানানং ধম্মানং অঞ্ঞোঞ্ঞভাৱং সল্লক্খণেন সন্ততিযা উগ্ঘাটিতায ধম্মা সম্বন্ধভাৱেন উপট্ঠহন্তি, অথ খো অযোসলাকা ৱিয অসম্বন্ধভাৱেনাতি সুট্ঠুতৰং অনিচ্চলক্খণং পাকটং হোতি.
‘‘যদনিচ্চং, তং দুক্খ’’ন্তি (সং. নি. ৩.১৫, ৪৫, ৪৬, ৭৬, ৭৭, ৮৫; ২.৪.১, ৪) ৱচনতো তদেৱ খন্ধপঞ্চকং অভিণ্হপ্পটিপীড়নতো দুক্খং, অভিণ্হপ্পটিপীড়নাকাৰো পন দুক্খলক্খণং. তেনেৱাহ – ‘‘অনিচ্চে খন্ধপঞ্চকে…পে… সঞ্ঞং ভাৱেতী’’তি. তত্থ পটিপীড়নং নাম যথাপৰিগ্গহিতং উদযৱযৱসেন সঙ্খাৰানং নিৰন্তৰং পটিপীড়িযমানতা ৱিবাধিযমানতা. দুক্খলক্খণঞ্চ অভিণ্হসম্পটিপীড়নস্স অমনসিকাৰা ইৰিযাপথেহি পটিচ্ছন্নত্তা ন উপট্ঠাতি, অভিণ্হসম্পটিপীড়নং পন মনসি কৰিত্ৱা ইৰিযাপথে লব্ভমানদুক্খপ্পটিচ্ছাদকভাৱে উগ্ঘাটিতে দুক্খলক্খণং যাথাৱসৰসতো উপট্ঠাতি. তথা হি ইৰিযাপথেহি পটিচ্ছন্নত্তা দুক্খলক্খণং ন উপট্ঠাতি, তে চ ইৰিযাপথা অভিণ্হসম্পটিপীড়নামনসিকাৰেন পটিচ্ছাদকা জাতা. একস্মিঞ্হি ইৰিযাপথে উপ্পন্নস্স দুক্খস্স ৱিনোদকং ইৰিযাপথন্তৰং তস্স পটিচ্ছাদকং ৱিয হোতি, এৱং সেসাপি. ইৰিযাপথানং পন তংতংদুক্খপতিতাকাৰভাৱে যাথাৱতো ঞাতে তেসং দুক্খপ্পটিচ্ছাদকভাৱো উগ্ঘাটিতো নাম হোতি সঙ্খাৰানং নিৰন্তৰং দুক্খাভিতুন্নতায পাকটভাৱতো. তস্মা অভিণ্হসম্পটিপীড়নং মনসি কৰিত্ৱা ইৰিযাপথে লব্ভমানদুক্খপ্পটিচ্ছাদকভাৱে উগ্ঘাটিতে দুক্খলক্খণং যাথাৱসৰসতো উপট্ঠাতি.
‘‘যং দুক্খং, তদনত্তা’’তি ৱচনতো তদেৱ খন্ধপঞ্চকং অৱসৱত্তনতো অনত্তা, অৱসৱত্তনাকাৰো পন অনত্তলক্খণং. তেনাহ – ‘‘পটিপীড়নট্ঠেনা’’তিআদি. অনত্তলক্খণঞ্চ নানাধাতুৱিনিব্ভোগস্স অমনসিকাৰা ঘনেন পটিচ্ছন্নত্তা ন উপট্ঠাতি, নানাধাতুযো পন ৱিনিব্ভুজ্জিত্ৱা ‘‘অঞ্ঞা পথৱীধাতু, অঞ্ঞা আপোধাতূ’’তিআদিনা, ‘‘অঞ্ঞো ফস্সো, অঞ্ঞা ৱেদনা’’তিআদিনা চ ৱিসুং ৱিসুং কত্ৱা ঘনৱিনিব্ভোগে কতে সমূহঘনে কিচ্চাৰম্মণঘনে চ ভেদিতে অনত্তলক্খণং যাথাৱসৰসতো উপট্ঠাতি. যা হেসা অঞ্ঞমঞ্ঞূপত্থম্ভেসু সমুদিতেসু ৰূপাৰূপধম্মেসু একত্তাভিনিৱেসৱসেন অপৰিমদ্দিতসঙ্খাৰেহি মমাযমানা সমূহঘনতা, তথা তেসং তেসং ধম্মানং কিচ্চভেদস্স সতিপি পটিনিযতভাৱে একতো গয্হমানা কিচ্চঘনতা, তথা সাৰম্মণধম্মানং সতিপি আৰম্মণকৰণভেদে একতো গয্হমানা আৰম্মণঘনতা. সা চতূসু ধাতূসু ঞাণেন ৱিনিব্ভুজিত্ৱা দিস্সমানাসু হত্থেন পৰিমদ্দিযমানো ফেণপিণ্ডো ৱিয ৱিলীনং আগচ্ছতি, যথাপচ্চযং পৱত্তমানা সুঞ্ঞা এতে ধম্মমত্তাতি অৱসৱত্তনাকাৰসঙ্খাতং অনত্তলক্খণং পাকটতৰং হোতি.
অপৰঅচ্ছৰাসঙ্ঘাতৱগ্গৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.