১৬. একধম্মপাড়ি
(১৬) ১. একধম্মপাড়ি-পঠমৱগ্গৱণ্ণনা
২৯৬. একধম্মপাড়িৱণ্ণনাযং ইধ ধম্ম-সদ্দো সভাৱত্থো ‘‘কুসলা ধম্মা’’তিআদীসু ৱিযাতি আহ – ‘‘একসভাৱো’’তি. একন্তেনাতি একংসেন, অৱস্সন্তি অত্থো. ৱট্টেতি সংসাৰৱট্টে. নিব্বিন্দনত্থাযাতি অনভিৰমনত্থায. ৱিৰজ্জনত্থাযাতি অৰজ্জনত্থায. ৱিৰজ্জনাযাতি পলুজ্জনায. তেনেৱাহ – ‘‘ৱিগমাযা’’তি. ৰাগাদীনং নিৰোধাযাতি মগ্গঞাণেন ৰাগাদীনং নিৰোধনত্থায. মগ্গঞাণেন নিৰোধনং নাম অচ্চন্তং অপ্পৱত্তিকৰণন্তি আহ – ‘‘অপ্পৱত্তিকৰণত্থাযা’’তি. যথা খাদনীযস্স মুখে কত্ৱা খাদনং নাম যাৱদেৱ অজ্ঝোহৰণত্থং, এৱং ৰাগাদীনং নিৰোধনং ৱট্টনিৰোধনত্থমেৱাতি ৱুত্তং – ‘‘ৱট্টস্সেৱ ৱা নিৰুজ্ঝনত্থাযা’’তি. যস্মা কিলেসেসু খীণেসু ইতৰং ৱট্টদ্ৱযম্পি খীণমেৱ হোতি, তস্মা মূলমেৱ গণ্হন্তো ‘‘উপসমাযাতি কিলেসৱূপসমনত্থাযা’’তি আহ. সঙ্খতধম্মানং অভিজাননং নাম তত্থ লক্খণত্তযাৰোপনমুখেনেৱাতি আহ – ‘‘অনিচ্চাদি…পে… অভিজাননত্থাযা’’তি. সম্বুজ্ঝিতব্বানি নাম চত্তাৰি অৰিযসচ্চানি তব্বিনিমুত্তস্স ঞেয্যস্স অভাৱতো. ‘‘চতুন্নং সচ্চানং বুজ্ঝনত্থাযা’’তি ৱত্ৱা তযিদং বুজ্ঝনং যস্স ঞাণস্স ৱসেন ইজ্ঝতি, তস্স ঞাণস্স ৱসেন দস্সেতুং – ‘‘বোধি ৱুচ্চতী’’তিআদি ৱুত্তং. অপ্পচ্চযনিব্বানস্সাতি অমতধাতুযা.
উস্সাহজননত্থন্তি কম্মট্ঠানে অভিৰুচিউপ্পাদনায. ৱিসকণ্টকোতি গুড়স্স ৱাণিজসমঞ্ঞা. ‘‘কিস্মিঞ্চি দেসে দেসভাসা’’তি কেচি. উচ্ছুৰসো সমপাকপক্কো চুণ্ণাদীহি মিস্সেত্ৱা পিণ্ডীকতো গুড়ো, অপিণ্ডীকতো ফাণিতং. পাকৱিসেসেন খণ্ডখণ্ডসেদিতো খণ্ডো, মলাভাৱং আপন্নো সক্কৰা.
সৰতীতি সতি. অনু অনু সৰতীতি অনুস্সতি, অনু অনুৰূপা সতীতিপি অনুস্সতি. দুৱিধং হোতীতি পযোজনৱসেন দুৱিধং হোতি. চিত্তসম্পহংসনত্থন্তি পসাদনীযৱত্থুস্মিং পসাদুপ্পাদনেন ভাৱনাচিত্তস্স পৰিতোসনত্থং. ৱিপস্সনত্থন্তি ৱিপস্সনাসুখত্থং. উপচাৰসমাধিনা হি চিত্তে সমাহিতে ৱিপস্সনাসুখেন ইজ্ঝতি. চিত্তুপ্পাদোতি ভাৱনাৱসেন পৱত্তো চিত্তুপ্পাদো. উপহঞ্ঞতি পতিহঞ্ঞতি পটিকূলত্তা আৰম্মণস্স. ততো এৱ উক্কণ্ঠতি, কম্মট্ঠানং ৰিঞ্চতি, নিৰস্সাদো হোতি ভাৱনস্সাদস্স অলব্ভনতো. পসীদতি বুদ্ধগুণানং পসাদনীযত্তা. তথা চ কঙ্খাদিচেতোখিলাভাৱেন ৱিনীৱৰণো হোতি. দমেত্ৱাতি নীৱৰণনিৰাকৰণেন নিব্বিসেৱনং কত্ৱা. এৱং কম্মট্ঠানন্তৰানুযুঞ্জনেন চিত্তপৰিদমনস্স উপমং দস্সেন্তো, ‘‘কথ’’ন্তিআদিমাহ.
কো অযং…পে… অনুস্সৰীতি কো অযং মম অব্ভন্তৰে ঠত্ৱা অনুস্সৰি. পৰিগ্গণ্হন্তোতি বাহিৰকপৰিকপ্পিতস্স অনুস্সৰকস্স সব্বসো অভাৱদস্সনমেতং. তেনাহ – ‘‘ন অঞ্ঞো কোচী’’তি. দিস্ৱাতি পৰিযেসননযেন ৱুত্তপ্পকাৰং চিত্তমেৱ অনুস্সৰীতি দিস্ৱা সব্বম্পেতন্তি এতং হদযৱত্থুআদিপ্পভেদং সব্বম্পি. ইদঞ্চ ৰূপং পুৰিমঞ্চ অৰূপন্তি ইদং ৰুপ্পনসভাৱত্তা ৰূপং, পুৰিমং অতংসভাৱত্তা অৰূপন্তি সঙ্খেপতো ৰূপাৰূপং ৱৱত্থপেত্ৱা. পঞ্চক্খন্ধে ৱৱত্থপেত্ৱাতি যোজনা. সম্ভাৱিকাতি সমুট্ঠাপিকা. তস্সাতি সমুদযসচ্চস্স. নিৰোধোতি নিৰোধনিমিত্তং. অপ্পনাৱাৰোতি যথাৰদ্ধায দেসনায নিগমনৱাৰো.
২৯৭. এসেৱ নযোতি ইমিনা য্ৱাযং ‘‘তং পনেত’’ন্তিআদিনা অত্থনযো বুদ্ধানুস্সতিযং ৱিভাৱিতোতি অতিদিসতি, স্ৱাযং অতিদেসো পযোজনৱসেন নৱসুপি অনুস্সতীসু সাধাৰণৱসেন ৱুত্তোপি আনাপানস্সতিআদীসু তীসু ৱিপস্সনত্থানেৱ হোন্তীতি ইমিনা অপৱাদেন নিৱত্তিতোতি তাসং একপ্পযোজনতাৱ দট্ঠব্বা. ধম্মে অনুস্সতি ধম্মানুস্সতীতি সমাসপদৱিভাগদস্সনম্পি ৱচনত্থদস্সনপক্খিকমেৱাতি আহ – ‘‘অযং পনেত্থ ৱচনত্থো’’তি. ধম্মং আৰব্ভাতি হি ধম্মস্স অনুস্সতিযা ৱিসযভাৱদস্সনমেতং. এস নযো সেসেসুপি. সীলং আৰব্ভাতি অত্তনো পাৰিসুদ্ধিসীলং আৰব্ভ. চাগং আৰব্ভাতি অত্তনো চাগগুণং আৰব্ভ. দেৱতা আৰব্ভাতি এত্থ দেৱতাগুণসদিসতায অত্তনো সদ্ধাসীলসুতচাগপঞ্ঞাসু দেৱতাসমঞ্ঞা. ভৱতি হি তংসদিসেপি তব্বোহাৰো যথা ‘‘তানি ওসধানি, এস ব্ৰহ্মদত্তো’’তি চ. তেনাহ – ‘‘দেৱতা সক্খিট্ঠানে ঠপেত্ৱা’’তিআদি. তত্থ দেৱতা সক্খিট্ঠানে ঠপেত্ৱাতি ‘‘যথাৰূপায সদ্ধায সমন্নাগতা তা দেৱতা ইতো চুতা তত্থ উপপন্না, ময্হম্পি তথাৰূপা সদ্ধা সংৱিজ্জতি. যথাৰূপেন সীলেন, যথাৰূপেন সুতেন, যথাৰূপেন চাগেন, যথাৰূপায পঞ্ঞায সমন্নাগতা তা দেৱতা ইতো চুতা তত্থ উপপন্না, ময্হম্পি তথাৰূপা পঞ্ঞা সংৱিজ্জতী’’তি এৱং দেৱতা সক্খিট্ঠানে ঠপেত্ৱা. অস্সাসপস্সাসনিমিত্তং নাম তত্থ লদ্ধব্বপ্পটিভাগনিমিত্তং. গতাতি আৰম্মণকৰণৱসেন উপগতা পৱত্তা.
উপসম্মতি এত্থ দুক্খন্তি উপসমো, নিব্বানং. অচ্চন্তমেৱ এত্থ উপসম্মতি ৱট্টত্তযন্তি অচ্চন্তূপসমো, নিব্বানমেৱ. খিণোতি খেপেতি কিলেসেতি খযো, অৰিযমগ্গো. তে এৱ উপসমেতীতি উপসমো, অৰিযমগ্গো এৱ. খযো চ সো উপসমো চাতি খযূপসমো. তত্ৰচাযং উপসমো ধম্মো এৱাতি ধম্মানুস্সতিযা উপসমানুস্সতি একসঙ্গহোতি? সচ্চং একসঙ্গহো ধম্মভাৱসামঞ্ঞে অধিপ্পেতে, সঙ্খতধম্মতো পন অসঙ্খতধম্মো সাতিসযো উড়াৰতমপণীততমভাৱতোতি দীপেতুং ৱিসুং নীহৰিত্ৱা ৱুত্তং. ইমমেৱ হি ৱিসেসং সন্ধায ভগৱা – ‘‘ধম্মানুস্সতী’’তি ৱত্ৱাপি উপসমানুস্সতিং অৱোচ অনুস্সৰন্তস্স সৱিসেসং সন্তপণীতভাৱেন উপট্ঠানতো. এৱঞ্চ কত্ৱা ইধ খযূপসমগ্গহণম্পি সমত্থিতন্তি দট্ঠব্বং. যথেৱ হি সমানেপি লোকুত্তৰধম্মভাৱে ‘‘যাৱতা, ভিক্খৱে, ধম্মা সঙ্খতা ৱা অসঙ্খতা ৱা, ৱিৰাগো তেসং অগ্গমক্খাযতী’’তিআদিৱচনতো (ইতিৱু. ৯০) মগ্গফলধম্মেহি নিব্বানধম্মো সাতিসযো, এৱং ফলধম্মতো মগ্গধম্মো কিলেসপ্পহানেন অচ্ছৰিযধম্মভাৱতো, তস্মা অচ্চন্তূপসমেন সদ্ধিং খযূপসমোপি গহিতোতি দট্ঠব্বং. ৱিপস্সনত্থানেৱ হোন্তীতি কস্মা ৱুত্তন্তি? ‘‘একন্তনিব্বিদাযাতিআদিৱচনতো’’তি কেচি, তং অকাৰণং বুদ্ধানুস্সতিআদীসুপি তথা দেসনায আগতত্তা. যথা পন বুদ্ধানুস্সতিআদীনি কম্মট্ঠানানি ৱিপস্সনত্থানি হোন্তি, নিমিত্তসম্পহংসনত্থানিপি হোন্তি, ন এৱমেতানি, এতানি পন ৱিপস্সনত্থানেৱাতি তথা ৱুত্তং.
পঠমৱগ্গৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
১৬. একধম্মপাড়ি
(১৬) ২. একধম্মপাড়ি-দুতিযৱগ্গৱণ্ণনা
২৯৮. মিচ্ছা পস্সতি তায, সযং ৱা মিচ্ছা পস্সতি, মিচ্ছাদস্সনমেৱ ৱা তন্তি মিচ্ছাদিট্ঠি, যং কিঞ্চি ৱিপৰীতদস্সনং. তেনাহ – ‘‘দ্ৱাসট্ঠিৱিধাযা’’তিআদি. মিচ্ছাদিট্ঠি এতস্সাতি মিচ্ছাদিট্ঠিকো. তস্স মিচ্ছাদিট্ঠিকস্স.
২৯৯. সম্মা পস্সতি তায, সযং ৱা সম্মা পস্সতি, সম্মাদস্সনমত্তমেৱ ৱা তন্তি সম্মাদিট্ঠি. পঞ্চৱিধাযাতি কম্মস্সকতাঝানৱিপস্সনামগ্গফলৱসেন পঞ্চৱিধায. তত্থ ঝানচিত্তুপ্পাদপৰিযাপন্নং ঞাণং ঝানসম্মাদিট্ঠি, ৱিপস্সনাঞাণং ৱিপস্সনাসম্মাদিট্ঠি.
৩০২. পঞ্চসু খন্ধেসু ‘‘নিচ্চ’’ন্তিআদিনা পৱত্তো অনুপাযমনসিকাৰো.
৩০৩. ‘‘অনিচ্চ’’ন্তিআদিনা পৱত্তো উপাযমনসিকাৰো. যাৱ নিযামোক্কমনাতি যাৱ মিচ্ছত্তনিযামোক্কমনা. মিচ্ছত্তনিযামোক্কমননযো পন সামঞ্ঞফলসুত্তৱণ্ণনাযং তট্টীকায চ ৱুত্তনযেনেৱ ৱেদিতব্বো.
৩০৪. অযং তিৱিধা সগ্গাৱৰণা চেৱ হোতীতি কম্মপথপ্পত্তিযা মহাসাৱজ্জভাৱতো ৱুত্তং. সগ্গাৱৰণায হোন্তিযা মগ্গৱিবন্ধকভাৱে ৱত্তব্বমেৱ নত্থীতি ৱুত্তং – ‘‘মগ্গাৱৰণা চা’’তি. ‘‘সস্সতো লোকো’’তিআদিকা দসৱত্থুকা অন্তগ্গাহিকা মিচ্ছাদিট্ঠি. মগ্গাৱৰণাৱ হোতি ৱিপৰীতদস্সনভাৱতো, ন সগ্গাৱৰণা অকম্মপথপত্তিতোতি অধিপ্পাযো. ইদং পন ৱিধানং পটিক্খিপিত্ৱাতি ৱিপৰীতদস্সনঞ্চ ন মগ্গাৱৰণঞ্চাতি ৱিৰুদ্ধমেতং উদ্ধম্মভাৱতো. তথা হি সতি অপ্পহীনায এৱ সক্কাযদিট্ঠিযা মগ্গাধিগমেন ভৱিতব্বন্তি অধিপ্পাযেন যথাৱুত্তৱিধানং পটিক্খিপিত্ৱা. ‘‘ন সগ্গাৱৰণা’’তি সগ্গূপপত্তিযা অৱিবন্ধকত্তং ৱদন্তেহি দিট্ঠিযা সগ্গাৱহতাপি নাম অনুঞ্ঞাতা হোতীতি তং ৱাদং পটিক্খিপন্তেন ‘‘দিট্ঠি নাম সগ্গং উপনেতুং সমত্থা নাম নত্থী’’তি ৱুত্তং. কস্মা? একন্তগৰুতৰসাৱজ্জভাৱতো. তেনাহ – ‘‘একন্তং নিৰযস্মিংযেৱ নিমুজ্জাপেতী’’তিআদি.
৩০৫. ৱট্টং ৱিদ্ধংসেতীতি মগ্গসম্মাদিট্ঠি কিলেসৱট্টং কম্মৱট্টঞ্চ ৱিদ্ধংসেতি. ৱিপাকৱট্টং কা নু ৱিদ্ধংসেতি নাম. এৱং পন অত্তনো কাৰণেন ৱিদ্ধস্তভৱং ফলসম্মাদিট্ঠি পটিবাহতীতি ৱুত্তং অৱসৰদানতো. ইচ্চেতং কুসলন্তি অৰহত্তং পাপেতুং সচে সক্কোতি, এৱমেতং ৱিপস্সনায পটিসন্ধিঅনাকড্ঢনং কুসলং অনৱজ্জং. সত্ত ভৱে দেতীতি সোতাপত্তিমগ্গস্স পচ্চযভূতা ৱিপস্সনাসম্মাদিট্ঠি তস্স পুগ্গলস্স সত্ত ভৱে দেতি. এৱমযন্তি পঞ্চৱিধম্পি সম্মাদিট্ঠিং সন্ধায ৱুত্তং. তেনাহ – ‘‘লোকিযলোকুত্তৰা সম্মাদিট্ঠি কথিতা’’তি. ইমস্মিং পনত্থেতি ‘‘নাহং, ভিক্খৱে, অঞ্ঞং একধম্মম্পি সমনুপস্সামী’’তিআদিনা ৱুত্তে গতিমগ্গসঙ্খাতে অত্থে. ‘‘সুগতিং সগ্গং লোকং উপপজ্জন্তী’’তি ৱুত্তত্তা ‘‘লোকিকা ভৱনিপ্ফাদিকাৱ ৱেদিতব্বা’’তি ৱুত্তং.
৩০৬. যথাদিট্ঠীতি অত্থব্যাপনিচ্ছাযং যথা-সদ্দো, তেন উত্তৰপদত্থপ্পধানো সমাসোতি আহ – ‘‘যা যা দিট্ঠী’’তি. তস্সা তস্সা অনুৰূপন্তি তংতংদিট্ঠিঅনুৰূপন্তি অত্থো. সমত্তন্তি অনৱসেসং. তেনাহ – ‘‘পৰিপুণ্ণ’’ন্তি. সমাদিন্নন্তি আদিমজ্ঝপৰিযোসানেসু সমং একসদিসং কত্ৱা আদিন্নং গহিতং অনিস্সট্ঠং. তদেতন্তি যদেতং ‘‘যঞ্চেৱ কাযকম্ম’’ন্তিআদিনা ৱুত্তং, তদেতং কাযকম্মং. যথাদিট্ঠিযং ঠিতকাযকম্মন্তি যা পন দিট্ঠি ‘‘নত্থি ততোনিদানং পাপ’’ন্তিআদিনা পৱত্তা, তস্সং দিট্ঠিযং ঠিতকস্স ঠিতমত্তস্স অনিস্সট্ঠস্স তংদিট্ঠিকস্স কাযকম্মং. দিট্ঠিসহজাতং কাযকম্মন্তি তস্স যথাদিট্ঠিকস্স পৰেসং হত্থমুদ্দাদিনা ৱিঞ্ঞাপনকালে তায দিট্ঠিযা সহজাতং কাযকম্মং. ন চেত্থ ৱচীকম্মাসঙ্কা উপ্পাদেতব্বা পাণঘাতাদীনংযেৱ অধিপ্পেতত্তা. দিট্ঠানুলোমিকং কাযকম্মন্তি যথা পৰেসং পাকটং হোতি, এৱং দিট্ঠিযা অনুলোমিকং কত্ৱা পৱত্তিতং কাযকম্মং. তেনাহ – ‘‘সমাদিন্নং গহিতং পৰামট্ঠ’’ন্তি. তত্থাতিআদি সুৱিঞ্ঞেয্যমেৱ. এসেৱ নযোতি ইমিনা যথাৱুত্তায দিট্ঠিযা ঠিতৱচীকম্মং, দিট্ঠিসহজাতং ৱচীকম্মং, দিট্ঠানুলোমিকং ৱচীকম্মন্তি তিৱিধং হোতীতি এৱমাদি অতিদিসতি. মিচ্ছাদিট্ঠিকস্সাতি কম্মপথপ্পত্তায মিচ্ছাদিট্ঠিযা মিচ্ছাদিট্ঠিকস্স. ‘‘যায কাযচি মিচ্ছাদিট্ঠিযা মিচ্ছাদিট্ঠিকস্স সতো’’তি অপৰে.
দিট্ঠিসহজাতাতি যথাৱুত্তায দিট্ঠিযা সহজাতা চেতনা. এস নযো সেসপদেসুপি. পত্থনাতি ‘‘ইদং নাম কৰেয্য’’ন্তি তণ্হাপত্থনা. চেতনাপত্থনানং ৱসেনাতি যথাৱুত্তদিট্ঠিগতনিস্সিতচেতসিকনিকামনানং ৱসেন. চিত্তট্ঠপনাতি চিত্তস্স পণিদহনা. ফস্সাদযোতি চেতনাদিট্ঠিতণ্হাদিৱিনিমুত্তা ফস্সাদিধম্মা. যস্মা দিট্ঠি পাপিকা, তস্মা তস্স পুগ্গলস্স সব্বে তে ধম্মা অনিট্ঠায…পে… সংৱত্তন্তীতি যোজনা. পুৰিমস্সেৱাতি তিত্তকপদস্সেৱ. তিত্তকং কটুকন্তি চ উভযং ইধ অনিট্ঠপৰিযাযং দট্ঠব্বং ‘‘পচ্ছা তে কটুকং ভৱিস্সতী’’তিআদীসু ৱিয.
অম্বোযন্তি অম্বো অযং. তমেৱ পূজন্তি তমেৱ পুব্বে লদ্ধপৰিসিঞ্চনদানাদিপূজং. নিৱেসৰেতি পৱিসিংসু. অসাতসন্নিৱাসেনাতি অমধুৰনিম্বমূলসংসগ্গেন.
তং পন পটিক্খিপিত্ৱা…পে… ৱুত্তন্তি সব্বাপি মিচ্ছাদিট্ঠি একন্তসাৱজ্জত্তা অনিট্ঠায দুক্খায সংৱত্ততীতি অধিপ্পাযেন ৱুত্তং. অনন্তৰসুত্তেতি দসমসুত্তে. যোজেত্ৱা ৱেদিতব্বানীতি নৱমসুত্তে ৱিয যোজেত্ৱা ৱেদিতব্বানি. চিত্তট্ঠপনাৱ পত্থনাতি এত্থ পণিধি চাতি ৱত্তব্বং.
দুতিযৱগ্গৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
১৬. একধম্মপাড়ি
(১৬) ৩. একধম্মপাড়ি-ততিযৱগ্গৱণ্ণনা
৩০৮. ততিযস্স পঠমে অযাথাৱদিট্ঠিকোতি অনিচ্চাদিভাৱেসু ধম্মেসু নিচ্চাতিআদিনা উপ্পন্নদিট্ঠিকো. তেনাহ – ‘‘তাযেৱ মিচ্ছাদিট্ঠিযা ৱিপৰীতদস্সনো’’তি সদ্ধম্মাতি এত্থ সন্তো পসত্থো সুন্দৰো ধম্মো, যো মনুস্সধম্মোতিপি ৱুচ্চতি. ততো হি মিচ্ছাদিট্ঠিকো পৰং ৱুট্ঠাপেয্য, ন অৰিযধম্মতো. তেনাহ – ‘‘দসকুসলকম্মপথধম্মতো’’তি. এৱৰূপাতি ইমিনা পাথিকপুত্তাদিকে সঙ্গণ্হাতি.
৩০৯. সব্বঞ্ঞুবোধিসত্তোতি সব্বঞ্ঞুভাগী বোধিসত্তো. আদি-সদ্দেন পূৰিতপাৰমিকা পচ্চেকবোধিসত্তা একচ্চসাৱকবোধিসত্তা চ সঙ্গয্হন্তি.
৩১০. পৰমাতি মহাসাৱজ্জভাৱেন পৰমা, উক্কংসগতাতি অত্থো. তেসন্তি আনন্তৰিযকম্মানং. পৰিচ্ছেদোতি ৱিপাকৱসেন পৰিযোসানং. ৱট্টস্স মূলং, ততো তংসমঙ্গীপুগ্গলো ৱট্টস্স খাণূতি ৱুচ্চতি. তেনাহ – ‘‘তাযা’’তিআদি. তঞ্চে গাহং ন ৱিস্সজ্জেতি, তস্স পুনপি তব্ভাৱাৱহত্তা ৱুত্তং – ‘‘ভৱতো ৱুট্ঠানং নত্থী’’তি, ন পন সব্বসো ৱুট্ঠানস্স অভাৱতো. যাদিসে হি পচ্চযে পটিচ্চ অযং তং দস্সনং ওক্কন্তো পুন কদাচি তপ্পটিপক্খে পচ্চযে পটিচ্চ ততো সীসুক্খিপনমস্স ন হোতীতি ন ৱত্তব্বং. অকুসলঞ্হি নামেতং অবলং দুব্বলং, ন কুসলং ৱিয মহাবলং. অঞ্ঞথা সম্মত্তনিযামো ৱিয মিচ্ছত্তনিযামোপি অচ্চন্তিকো সিযা, ন চ মিচ্ছত্তনিযামো অচ্চন্তিকো. তেনেৱ পপঞ্চসূদনিযং (ম. নি. অট্ঠ. ২.১০০) –
‘‘কিং পনেস একস্মিংযেৱ অত্তভাৱে নিযতো হোতি, উদাহু অঞ্ঞস্মিম্পীতি? একস্মিংযেৱ নিযতো, আসেৱনৱসেন ভৱন্তৰেপি তং দিট্ঠিং ৰোচেতি এৱা’’তি –
ৱুত্তং. ততোযেৱ চ সুমঙ্গলৱিলাসিনিযম্পি (দী. নি. অট্ঠ. ১.১৭০-১৭২) ৱুত্তং –
‘‘যে ৱা পন তেসং লদ্ধিং গহেত্ৱা ৰত্তিট্ঠানে দিৱাট্ঠানে নিসিন্না সজ্ঝাযন্তি ৱীমংসন্তি, তেসং ‘কৰোতো ন কৰীযতি পাপং, নত্থি হেতু, নত্থি পচ্চযো, মতো উচ্ছিজ্জতী’তি তস্মিং আৰম্মণে মিচ্ছাসতি সন্তিট্ঠতি, চিত্তং একগ্গং হোতি, জৱনানি জৱন্তি. পঠমজৱনে সতেকিচ্ছা হোন্তি, তথা দুতিযাদীসু. সত্তমে বুদ্ধানম্পি অতেকিচ্ছা অনিৱত্তিনো অৰিট্ঠকণ্টকসদিসা, তত্থ কোচি একং দস্সনং ওক্কমতি, কোচি দ্ৱে, কোচি তীণিপি, একস্মিং ওক্কন্তেপি দ্ৱীসু তীসু ওক্কন্তেসুপি নিযতমিচ্ছাদিট্ঠিকোৱ হোতি. পত্তো সগ্গমগ্গাৱৰণঞ্চেৱ মোক্খমগ্গাৱৰণঞ্চ, অভব্বো তস্সত্তভাৱস্স অনন্তৰং সগ্গম্পি গন্তুং, পগেৱ মোক্খং, ৱট্টখাণু নামেস সত্তো পথৱিগোপকো, যেভুয্যেন এৱৰূপস্স ভৱতো ৱুট্ঠানং নত্থী’’তি.
পিট্ঠিচক্কৱাড়েতি ঝাযমানচক্কৱাড়স্স পৰতো একস্মিং ওকাসে. যং ঝাযমানানং অজ্ঝাযমানানঞ্চ চক্কৱাড়ানমন্তৰং, যত্থ লোকন্তৰিকনিৰযসমঞ্ঞা, তাদিসে একস্মিং ওকাসে. পচ্চতিযেৱাতি চক্কৱাড়ে ঝাযমানে অজ্ঝাযমানেপি অত্তনো কম্মবলেন পচ্চতিযেৱ.
৩১১. চতুত্থে ‘‘মা খলী’’তি ৱচনং উপাদায এৱংলদ্ধনামোতি তং কিৰ সকদ্দমায ভূমিযা তেলঘটং গহেত্ৱা গচ্ছন্তং, ‘‘তাত, মা খলী’’তি সামিকো আহ. সো পমাদেন খলিত্ৱা পতিত্ৱা সামিকস্স ভযেন পলাযিতুং আৰদ্ধো. সামিকো উপধাৱিত্ৱা সাটককণ্ণে অগ্গহেসি. সো সাটকং ছড্ডেত্ৱা অচেলকো হুত্ৱা পলাতো পণ্ণেন ৱা তিণেন ৱা পটিচ্ছাদেতুম্পি অজানন্তো জাতৰূপেনেৱ একং গামং পাৱিসি. মনুস্সা তং দিস্ৱা ‘‘অযং সমণো অৰহা অপ্পিচ্ছো, নত্থি ইমিনা সদিসো’’তি পূৱভত্তাদীনি গহেত্ৱা উপসঙ্কমিত্ৱা ‘‘ময্হং সাটকং অনিৱত্থভাৱেন ইদং উপ্পন্ন’’ন্তি ততো পট্ঠায সাটকং লভিত্ৱাপি ন নিৱাসেসি, তদেৱ চ পব্বজ্জং অগ্গহেসি. তস্স সন্তিকে অঞ্ঞেপি অঞ্ঞেপীতি পঞ্চসতা মনুস্সা পব্বজিংসু. তং সন্ধাযেতং ৱুত্তং – ‘‘মা খলীতি ৱচনং উপাদায এৱংলদ্ধনামো তিত্থকৰো’’তি.
সমাগতট্ঠানেতি দ্ৱিন্নং নদীনং উদকপ্পৱাহস্স সন্নিপাতট্ঠানে. দ্ৱিন্নং উদকানন্তি দ্ৱিন্নং উদকপ্পৱাহানং. যথাৱুত্তট্ঠানে মচ্ছগ্গহণত্থং খিপিতব্বতো খিপ্পং, কুমিনং, তদেৱ ইধ খিপ্পন্তি ৱুত্তং. তেনাহ – ‘‘কুমিন’’ন্তি. উচ্ছূহীতি উদকউচ্ছূহি. তুচ্ছপুৰিসো অৰিযধম্মাভাৱতো. ঝানমত্তম্পি হি তস্স নত্থেৱ, কুতো অৰিযমগ্গো. মনুস্সখিপ্পং মঞ্ঞেতি মনুস্সা পতিত্ৱা ব্যসনপ্পত্তিঅত্থং ওট্টিতং কুমিনং ৱিয. তেনাহ – ‘‘মহাজনস্সা’’তিআদি.
৩১২. পঞ্চমাদীসু বাহিৰকসাসনন্তি অৱিসেসেন ৱুত্তং – তস্স সব্বস্সপি অনিয্যানিকত্তা সত্থুপটিঞ্ঞস্সপি অসব্বঞ্ঞুভাৱতো. তেনাহ – ‘‘তত্থ হী’’তিআদি. গণোতি সাৱকগণো. তথাভাৱাযাতি আচৰিযেন ৱুত্তাকাৰতায সমঙ্গিভাৱত্থং. জঙ্ঘসতন্তি বহূ অনেকে সত্তে. সমকমেৱ অকুসলং পাপুণাতীতি তেসং সব্বেসং একজ্ঝং সমাদপনেপি তেসং অকুসলেন সমকমেৱ অকুসলং পাপুণাতি একজ্ঝং বহূনং সমাদপনেপি তথা উস্সহনস্স বলৱভাৱতো. ৱিসুং ৱিসুং সমাদপনে ৱত্তব্বমেৱ নত্থি. যথা হি ধম্মচৰিযাযং সমকমেৱাতি ৱত্তব্বা কল্যাণমিত্ততা, এৱং অধম্মচৰিযাযং অকল্যাণমিত্ততাতি.
৩১৩. সুট্ঠু অক্খাতেতি একন্ততো নিয্যানিকভাৱেন অক্খাতে. সত্থা চ সব্বঞ্ঞূ হোতীতি অসব্বঞ্ঞুনো নিয্যানিকভাৱেন কথেতুং অসক্কুণেয্যত্তা. ধম্মো চ স্ৱাক্খাতো সম্মাসম্বুদ্ধপ্পৱেদিতত্তা. গণো চ সুপ্পটিপন্নো সত্থাৰা সুৱিনীতত্তা. সমাদপকো হীতিআদি সুপ্পটিপত্তিযা নিদস্সনং দট্ঠব্বং.
৩১৪. পমাণং জানিতব্বন্তি ‘‘অযং এত্তকেন যাপেতি, ইমস্স এত্তকং দাতুং যুত্ত’’ন্তি এৱং পমাণং জানিতব্বং. অতিৰেকে…পে… নিব্বানসম্পত্তি ৱা নত্থি দুৰক্খাতত্তা ধম্মস্স. তস্সাতি পটিগ্গাহকস্স. অপ্পিচ্ছপটিপদা নাম নত্থি দুৰক্খাতে ধম্মৱিনযেতি অধিপ্পাযো.
৩১৫. দাযকস্স ৱসো নাম উড়াৰুড়াৰতাভেদো অজ্ঝাসযো. দেয্যধম্মস্স পন থোকবহুতাৱ দেয্যধম্মস্স ৱসো নাম. অত্তনো থামোতি যাপনপ্পমাণং. যদি হীতিআদি ‘‘কথ’’ন্তিআদিনা সঙ্খেপতো ৱুত্তস্স অত্থস্স ৱিৱৰণং. অনুপ্পন্নস্সাতি অনুপ্পন্নো অস্স পুগ্গলস্স. চক্খুভূতো হোতীতি মহাজনস্স চক্খু ৱিয হোতি. সাসনং চিৰট্ঠিতিতং কৰোতীতি অনুপ্পন্নলাভুপ্পাদনেন মহাজনস্স পসাদুপ্পাদনেন চ চিৰট্ঠিতিকং কৰোতি.
কুটুম্বৰিযৱিহাৰেতি কুটুম্বৰিযগামসন্নিস্সিতৱিহাৰে. ভুঞ্জনত্থাযাতি তস্মিংযেৱ গেহে নিসীদিত্ৱা ভুঞ্জনত্থায. গহেত্ৱা গমনত্থাযাতি গেহতো বহি গহেত্ৱা গমনত্থায. ধুৰভত্তানীতি নিচ্চভত্তানি. চূড়ুপট্ঠাকন্তি ৱেয্যাৱচ্চকৰং. ৱীমংসিত্ৱাতি যথা উদ্দিস্স কতং ন হোতি, এৱং ৱীমংসিত্ৱা. মহাজনো অপ্পিচ্ছো ভৱিতুং মঞ্ঞতীতি মহাজনো সযং অপ্পিচ্ছো ভৱিতুং মঞ্ঞতি দিট্ঠানুগতিং আপজ্জনেন. মহাজনস্সাতি বহুজনস্স. অৱত্থৰিত্ৱাতি ৱিত্থাৰিকং কত্ৱা.
৩১৬. পঞ্চাতপতপ্পনং চতূসু পস্সেসু অগ্গিসন্তাপস্স উপৰি সূৰিযসন্তাপস্স চ তপ্পনং, তঞ্চ খো গিম্হকালে. ছিন্নপ্পপাতপব্বতসিখৰতো পতনং মৰুপ্পপাতপতনং. পুব্বণ্হাদীসু আদিচ্চাভিমুখাৱট্টনং আদিচ্চানুপৰিৱত্তনং.
৩১৭. অযম্পীতি স্ৱাক্খাতে ধম্মৱিনযে কুসীতোপি. সামঞ্ঞন্তি তপচৰণং. দুপ্পৰামট্ঠন্তি মিচ্ছাচৰিতং সংকিলিট্ঠং. নিৰযাযুপকড্ঢতীতি নিৰযদুক্খায নং কড্ঢতি.
৩১৮. ৱুত্তপ্পকাৰেতি পঞ্চাতপতপ্পনাদিকে ৱুত্তপ্পকাৰে.
৩১৯. এৱন্তি ৱুত্তপ্পকাৰায চিত্তপ্পসাদৱ্হযসুপ্পটিপত্তিযা. তেন সমণধম্মকৰণসুখঞ্চ সঙ্গণ্হাতি.
৩২০. নৱকনিপাতেতি ইমস্মিংযেৱ অঙ্গুত্তৰনিকাযে ৱক্খমানং নৱকনিপাতং সন্ধাযাহ. নৱ পুগ্গলাতি সত্তক্খত্তুপৰমকোলংকোলাদযো নৱ পুগ্গলা. সব্বত্থাতি ইমস্মিং সুত্তে ৱুত্তাৱসিট্ঠেসু সব্বেসু সুত্তেসু.
ততিযৱগ্গৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
১৬. একধম্মপাড়ি
(১৬) ৪. একধম্মপাড়ি-চতুত্থৱগ্গৱণ্ণনা
৩২২. চতুত্থস্স পঠমে সঞ্ঞাণভূতাতি উপলক্খণভূতা. পঞ্চদসযোজনাৱট্টক্খন্ধাতি পঞ্চদসযোজনক্খন্ধপৰিক্খেপা. যথা চাতি চ-সদ্দেন কদম্বৰুক্খাদীনং কপ্পট্ঠাযিভাৱং ৱিয যোজনসতুব্বেধাদিভাৱং সমুচ্চিনোতি, ন পন জম্বুযা জম্বুদীপস্স ৱিয তেহি অপৰগোযানাদীনং সঞ্ঞাণভাৱং. ৰামণেয্যকন্তি ৰমণীযভাৱং. সেসপদেসূতি ৱনৰামণেয্যকাদিপদেসু. উগ্গতং কূলং উস্সিতভাৱো এতস্সাতি উক্কূলং, ৱিগতং অপগতং কূলং এতস্সাতি ৱিকূলন্তি আহ – ‘‘উন্নতট্ঠানং নিন্নট্ঠান’’ন্তি চ. নন্দিযাৱট্টমচ্ছপিট্ঠেনেৱাতি কুজ্জককুলিসকমচ্ছসঙ্ঘাতপিট্ঠেনেৱ.
৩২৩. দুতিযাদীসু চত্তাৰো অপাযা অঞ্ঞত্ৰ মনুস্সেহীতি অধিপ্পেতা, ন দেৱা অঞ্ঞত্ৰ মনুস্সেহীতি হীনায জাতিযা অধিপ্পেতত্তা. উপাদাযুপাদাযাপি মজ্ঝিমদেসো লব্ভতি, যত্থ গতি ভিক্খূনং ভিক্খুনীনং উপাসকানং উপাসিকানং অঞ্ঞেসম্পি কম্মৱাদিকিৰিযৱাদিৱিঞ্ঞুজাতিকানং, যো পতিৰূপদেসোতি ৱুচ্চতি. তেনাহ – ‘‘সকলোপি হী’’তিআদি.
৩২৪. এড়াতি দোসো. তেনাহ – ‘‘নিদ্দোসমুখাতি অত্থো’’তি.
৩২৬. তথাগতস্স গুণে জানিত্ৱা চক্খুনাপি দস্সনং দস্সনমেৱ, অজানিত্ৱা পন দস্সনং তিৰচ্ছানগতানম্পি হোতিযেৱাতি আহ – ‘‘যে তথাগতস্স গুণে জানিত্ৱা’’তিআদি.
৩২৭. পকাসেত্ৱা কথিতন্তি সচ্চানি পকাসেত্ৱা কথিতং.
৩২৮. সুতানং ধম্মানং অসম্মোসো ধাৰণন্তি আহ – ‘‘ধাৰেন্তীতি ন পম্মুস্সন্তী’’তি.
৩২৯. অত্থানত্থং উপপৰিক্খন্তীতি ‘‘অযং ইমিস্সা পাড়িযা অত্থো, অযং ন অত্থো’’তি অত্থানত্থং উপপৰিক্খন্তি. অনত্থপৰিহাৰেন হি অত্থগ্গহণং যথা অধম্মপৰিৱজ্জনেন ধম্মপ্পটিপত্তি.
৩৩০. অনুলোমপটিপদন্তি নিব্বানস্স অনুলোমিকং পটিপদং.
৩৩১. সংৱেগজনকেসু কাৰণেসূতি সংৱেগজনকেসু জাতিআদীসু কাৰণেসু. সংৱেজনীযেসু ঠানেসু সহোত্তপ্পঞাণং সংৱেগো.
৩৩২. উপাযেনাতি যেন উপাযেন ৱট্টূপচ্ছেদো, তেন উপাযেন. পধানৱীৰিযং কৰোন্তীতি সম্মপ্পধানসঙ্খাতং ৱীৰিযং কৰোন্তি উপ্পাদেন্তি.
৩৩৩. ৱৱস্সজীযন্তি ৱিস্সজ্জীযন্তি এত্থ সঙ্খাৰাতি ৱৱস্সগ্গো, অসঙ্খতা ধাতূতি আহ – ‘‘ৱৱস্সগ্গো ৱুচ্চতি নিব্বান’’ন্তি.
৩৩৪. উত্তমন্নানন্তি উত্তমানং পঞ্চন্নং ভোজনানং. উত্তমৰসানন্তি উত্তমানং ৰসানং. উঞ্ছাচাৰেনাতি উঞ্ছাচৰিযায কস্সচি অপৰিগ্গহভূতস্স কিঞ্চি অযাচিত্ৱা গহণং উঞ্ছাচাৰো. এত্থ চাতিআদিনা অন্নাদীনং অগ্গভাৱো নাম মনাপপৰমো ইচ্ছিতক্খণলাভো, ন তেসং লাভিতামত্তন্তি দস্সেতি. পটিলভন্তীতি দেন্তি পণীতভাৱেন. ভত্তস্স একপাতীতি একপাতিপূৰং ভত্তং. ইদং কিং নামাতি ‘‘ইদং অন্নগ্গৰসগ্গং নাম হোতি, ন হোতী’’তি পুচ্ছতি. উঞ্ছেন কপালাভতেনাতি মিস্সকভত্তেন. যাপেন্তেতি যাপনসীসেন যাপনহেতুং ভত্তং ৱদতি. উপাদায অগ্গৰসং নামাতি তং তং উপাদাযুপাদায অন্নগ্গৰসগ্গং দট্ঠব্বন্তি দস্সেতি. চক্কৱত্তিআহাৰতো হি চাতুমহাৰাজিকানং আহাৰো অগ্গোতি এৱং যাৱ পৰনিম্মিতৱসৱত্তিদেৱা নেতব্বং.
৩৩৫. অত্থৰসো নাম চত্তাৰি সামঞ্ঞফলানি ‘‘অৰিযমগ্গানং ফলভূতো ৰসো’’তি কত্ৱা. ধম্মৰসো নাম চত্তাৰো মগ্গা ‘‘সামঞ্ঞফলস্স হেতুভূতো ৰসো’’তি কত্ৱা ৱিমুত্তিৰসো নাম অমতং নিব্বানং ‘‘সব্বসঙ্খাৰসমথো’’তি কত্ৱা.
চতুত্থৱগ্গৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
জম্বুদীপপেয্যালো নিট্ঠিতো.