১৫. অট্ঠানপাড়ি (পঠমৱগ্গ)
(১৫) ১. অট্ঠানপাড়ি-পঠমৱগ্গৱণ্ণনা
২৬৮. অট্ঠানপাড়িৱণ্ণনাযং অৱিজ্জমানং ঠানং অট্ঠানং, নত্থি ঠানন্তি ৱা অট্ঠানং. অনৱকাসোতি এত্থাপি এসেৱ নযো. তদত্থনিগমনমেৱ হি ‘‘নেতং ঠানং ৱিজ্জতী’’তি ৱচনন্তি. তেনাহ – ‘‘উভযেনপী’’তিআদি. যন্তি কাৰণত্থে পচ্চত্তৱচনং. হেতুঅত্থো চেত্থ কাৰণত্থোতি আহ – ‘‘যন্তি যেন কাৰণেনা’’তি. উক্কট্ঠনিদ্দেসেনেত্থ দিট্ঠিসম্পত্তি ৱেদিতব্বাতি ৱুত্তং – ‘‘মগ্গদিট্ঠিযা সম্পন্নো’’তি. কুতো পনাযমত্থো লব্ভতীতি? লিঙ্গতো, লিঙ্গং চেতস্স নিচ্চতো উপগমনপ্পটিক্খেপো. চতুভূমকেসূতি ইদং চতুত্থভূমকসঙ্খাৰানং অৰিযসাৱকস্স ৱিসযভাৱূপগমনতো ৱুত্তং, ন পন তে আৰব্ভ নিচ্চতো উপগমনসব্ভাৱতো. ৱক্খতি হি ‘‘তদভাৱে চতুত্থভূমকসঙ্খাৰা পনা’’তিআদিনা. অভিসঙ্খতসঙ্খাৰঅভিসঙ্খৰণকসঙ্খাৰানং সপ্পদেসত্তা নিপ্পদেসসঙ্খাৰগ্গহণত্থং ‘‘সঙ্খতসঙ্খাৰেসূ’’তি ৱুত্তং, লোকুত্তৰসঙ্খাৰানং পন নিৱত্তনে কাৰণং সযমেৱ ৱক্খতি. এতং কাৰণং নত্থীতি তথা উপগমনে সেতুঘাতো নত্থি. তেজুস্সদত্তাতি সংকিলেসৱিধমনতেজস্স অধিকভাৱতো. তথা হি তে গম্ভীৰভাৱেন দুদ্দসা অকুসলানং আৰম্মণং ন হোন্তীতি. ইদং পন পকৰণৱসেন ৱুত্তং. অপ্পহীনৱিপল্লাসানঞ্হি সন্তানেসু কুসলধম্মানম্পি তে আৰম্মণং ন হোন্তি.
২৬৯. অসুখে সুখন্তি ৱিপল্লাসো চ ইধ সুখতো উপগমনস্স ঠানন্তি দস্সেন্তো ‘‘একন্ত…পে… অত্তদিট্ঠিৱসেনা’’তি পধানদিট্ঠিমাহ. গূথন্তি গূথট্ঠানং, দিট্ঠিযা নিব্বানস্স অৱিসযভাৱো হেট্ঠা ৱুত্তো এৱাতি কসিণাদিপণ্ণত্তিসঙ্গহত্থন্তি ৱুত্তং.
২৭০. পৰিচ্ছেদোতি পৰিচ্ছিন্দনং পৰিচ্ছিজ্জ তস্স গহণং. স্ৱাযং যেসু নিচ্চাদিতো উপগমনং সম্ভৱতি, তেসং ৱসেনযেৱ কাতব্বোতি দস্সেন্তো ‘‘সব্বৱাৰেসু ৱা’’তিআদিমাহ. সব্বৱাৰেসূতি ‘‘নিচ্চতো উপগচ্ছেয্যা’’তিআদিনা আগতেসু সব্বেসু সুত্তপদেসু. পুথুজ্জনো হীতি হি-সদ্দো হেতুঅত্থো. যস্মা যং যং সঙ্খাৰং পুথুজ্জনো নিচ্চাদিৱসেন গণ্হাতি, তং তং অৰিযসাৱকো অনিচ্চাদিৱসেন গণ্হন্তো যাথাৱতো জানন্তো তং গাহং তং দিট্ঠিং ৱিস্সজ্জেতি, তস্মা যত্থ গাহো, তত্থ ৱিস্সজ্জনাতি চতুভূমকসঙ্খাৰা ইধ সঙ্খাৰগ্গহণেন ন গয্হন্তীতি অত্থো.
২৭১. পুত্তসম্বন্ধেন মাতুপিতুসমঞ্ঞা দত্তকিত্তিমাদিৱসেনপি পুত্তৱোহাৰো লোকে দিস্সতি, সো চ খো পৰিযাযেনাতি নিপ্পৰিযাযেন সিদ্ধং তং দস্সেতুং – ‘‘জনিকাৱ মাতা, জনকোৱ পিতা’’তি ৱুত্তং. তথা আনন্তৰিযকম্মস্স অধিপ্পেতত্তা ‘‘মনুস্সভূতোৱ খীণাসৱো অৰহাতি অধিপ্পেতো’’তি ৱুত্তং. ‘‘অট্ঠানমেত’’ন্তিআদিনা ‘‘মাতুআদীনংযেৱ জীৱিতা ৱোৰোপনে অৰিযসাৱকস্স অভব্বভাৱদস্সনতো তদঞ্ঞং অৰিযসাৱকো জীৱিতা ৱোৰোপেতীতি ইদং অত্থতো আপন্নমেৱা’’তি মঞ্ঞমানো ৱদতি – ‘‘কিং পন অৰিযসাৱকো অঞ্ঞং জীৱিতা ৱোৰোপেয্যা’’তি? ‘‘অট্ঠানমেতং অনৱকাসো, যং দিট্ঠিসম্পন্নো পুগ্গলো সঞ্চিচ্চ পাণং জীৱিতা ৱোৰোপেয্য, নেতং ঠানং ৱিজ্জতী’’তি ৱচনতো ‘‘এতম্পি অট্ঠান’’ন্তি ৱুত্তং. তেনেৱাহ – ‘‘সচে হী’’তিআদি. এৱং সন্তে কস্মা ‘‘মাতৰ’’ন্তিআদিনা ৱিসেসেত্ৱা ৱুত্তন্তি আহ – ‘‘পুথুজ্জনভাৱস্স পনা’’তিআদি. তত্থ বলদীপনত্থন্তি সদ্ধাদিবলসমন্নাগমদীপনত্থং. অৰিযমগ্গেনাগতসদ্ধাধিবলৱসেন হি অৰিযসাৱকো তাদিসং সাৱজ্জং ন কৰোতি.
২৭৫. পঞ্চহি কাৰণেহীতি ইদমেত্থ নিপ্ফাদকানি তেসং পুব্বভাগিযানি চ কাৰণানি কাৰণভাৱসামঞ্ঞেন একজ্ঝং গহেত্ৱা ৱুত্তং, ন পন সব্বেসং সমানযোগক্খমত্তা. আকাৰেহীতি কাৰণেহি. অনুস্সাৱনেনাতি অনুৰূপং সাৱনেন. ভেদস্স অনুৰূপং যথা ভেদো হোতি, এৱং ভিন্দিতব্বানং ভিক্খূনং অত্তনো ৱচনস্স সাৱনেন ৱিঞ্ঞাপনেন. তেনাহ – ‘‘ননু তুম্হে’’তিআদি. কণ্ণমূলে ৱচীভেদং কত্ৱাতি এতেন পাকটং কত্ৱা ভেদকৰৱত্থুদীপনং ৱোহাৰো, তত্থ অত্তনো নিচ্ছিতমত্থং ৰহস্সৱসেন ৱিঞ্ঞাপনং অনুস্সাৱনন্তি দস্সেতি.
কম্মমেৱ উদ্দেসো ৱা পমাণন্তি তেহি সঙ্ঘভেদসিদ্ধিতো ৱুত্তং, ইতৰে পন তেসং সম্ভাৰভূতা. তেনাহ – ‘‘ৱোহাৰা’’তিআদি. তত্থাতি ৱোহৰণে. চুতিঅনন্তৰং ফলং অনন্তৰং নাম, তস্মিং অনন্তৰে নিযুত্তানি, তন্নিব্বত্তনেন অনন্তৰকৰণসীলানি, অনন্তৰপ্পযোজনানি চাতি আনন্তৰিযানি, তানি এৱ কম্মানীতি আনন্তৰিযকম্মানি.
কম্মতোতি ‘‘এৱং আনন্তৰিযকম্মং হোতি, এৱং আনন্তৰিযকম্মসদিস’’ন্তি এৱং কম্মৱিভাগতো. দ্ৱাৰতোতি কাযদ্ৱাৰতো. কপ্পট্ঠিতিযতোতি ‘‘ইদং কপ্পট্ঠিতিযৱিপাকং, ইদং ন কপ্পট্ঠিতিযৱিপাক’’ন্তি এৱং কপ্পট্ঠিতিযৱিভাগতো. পাকসাধাৰণাদীহীতি ‘‘ইদমেত্থ ৱিপচ্চতি, ইদং ন ৱিপচ্চতী’’তি ৱিপচ্চনৱিভাগতো, গহট্ঠপব্বজিতানং সাধাৰণাসাধাৰণতো, আদি-সদ্দেন ৱেদনাদিৱিভাগতো চ.
কম্মতো তাৱ ৱিনিচ্ছযো ৱুচ্চতীতি সম্বন্ধো. যস্মা মনুস্সত্তভাৱে ঠিতস্সেৱ কুসলধম্মানং তিক্খৱিসদভাৱাপত্তি, যথা তিণ্ণং বোধিসত্তানং বোধিত্তযনিব্বত্তিযং, এৱং মনুস্সভাৱে ঠিতস্সেৱ এদিসানং অকুসলধম্মানম্পি তিক্খৱিসদভাৱাপত্তীতি আহ – ‘‘মনুস্সভূতস্সেৱা’’তি. পাকতিকমনুস্সানম্পি চ কুসলধম্মানং ৱিসেসপ্পত্তি ৱিমানৱত্থুঅট্ঠকথাযং ৱুত্তনযেনেৱ ৱেদিতব্বা. যথাৱুত্তো চ অত্থো সমানজাতিযস্স ৱিকোপনে গৰুতৰো, ন তথা ৱিজাতিযস্সাতি ৱুত্তং – ‘‘মনুস্সভূতং মাতৰং ৱা পিতৰং ৱা’’তি. লিঙ্গপৰিৱত্তে চ সো এৱ এককম্মনিব্বত্তো ভৱঙ্গপ্পবন্ধো জীৱিতিন্দ্ৰিযপবন্ধো চ, ন অঞ্ঞোতি আহ – ‘‘অপি পৰিৱত্তলিঙ্গ’’ন্তি. অৰহত্তং পত্তেপি এসেৱ নযো. তস্স ৱিপাকন্তিআদি কম্মস্স আনন্তৰিযভাৱসমত্থনং. চতুক্কোটিযঞ্চেত্থ সম্ভৱতি. তত্থ পঠমা কোটি দস্সিতা, ইতৰাসু ৱিসঙ্কেতভাৱং দস্সেতুং – ‘‘যো পনা’’তিআদি ৱুত্তং. যদিপি তত্থ ৱিসঙ্কেতো, কম্মং পন গৰুতৰং আনন্তৰিযসদিসং ভাযিতব্বন্তি আহ – ‘‘ভাৰিযং…পে… তিট্ঠতী’’তি. অযং পঞ্হোতি ঞাপনিচ্ছানিব্বত্তা কথা.
অভিসন্ধিনাতি অধিপ্পাযেন. আনন্তৰিযং ফুসতীতি মৰণাধিপ্পাযেনেৱ আনন্তৰিযৱত্থুনো ৱিকোপিতত্তা ৱুত্তং. আনন্তৰিযং ন ফুসতীতি আনন্তৰিযৱত্থুঅভাৱতো আনন্তৰিযং ন হোতি. সব্বত্থ হি পুৰিমং অভিসন্ধিচিত্তং অপ্পমাণং, ৱধকচিত্তং পন তদাৰম্মণং জীৱিতিন্দ্ৰিযঞ্চ আনন্তৰিযভাৱে পমাণন্তি দট্ঠব্বং. সঙ্গামচতুক্কং সম্পত্তৱসেন যোজেতব্বং. যো হি পৰসেনায অঞ্ঞঞ্চ যোধং পিতৰঞ্চ কম্মং কৰোন্তে দিস্ৱা যোধস্স উসুং খিপতি ‘‘এতং ৱিজ্ঝিত্ৱা মম পিতৰং ৱিজ্ঝিস্সতী’’তি, যথাধিপ্পাযং গতে পিতুঘাতকো হোতি. ‘‘যোধে ৱিদ্ধে মম পিতা পলাযিস্সতী’’তি খিপতি, উসুং অযথাধিপ্পাযং গন্ত্ৱা পিতৰং মাৰেতি, ৱোহাৰৱসেন পিতুঘাতকোতি ৱুচ্চতি, আনন্তৰিযং পন নত্থীতি. চোৰচতুক্কং পন যো ‘‘চোৰং মাৰেস্সামী’’তি চোৰৱেসেন গচ্ছন্তং পিতৰং মাৰেতি, আনন্তৰিযং ফুসতীতিআদিনা যোজেতব্বং. তেনেৱাতি তেনেৱ পযোগেন. অৰহন্তঘাতকো হোতিযেৱাতি অৰহতো মাৰিতত্তা ৱুত্তং, পুথুজ্জনস্সেৱ তং দিন্নং হোতীতি এত্থাযমধিপ্পাযো – যথা ৱধকচেতনা পচ্চুপ্পন্নাৰম্মণাপি পবন্ধৱিচ্ছেদনৱসেন জীৱিতিন্দ্ৰিযং আৰম্মণং কত্ৱা পৱত্ততি, ন এৱং চাগচেতনা. সা হি চজিতব্বৱত্থুং আৰম্মণং কত্ৱা চজনমত্তমেৱ হোতি, অঞ্ঞসন্তকভাৱকৰণঞ্চ তস্স চজনং, তস্মা যস্স তং সন্তকং কতং, তস্সেৱ দিন্নং হোতীতি.
লোহিতং সমোসৰতীতি অভিঘাতেন পকুপ্পমানং সঞ্চিতং হোতি. মহন্ততৰন্তি গৰুতৰং. সৰীৰপ্পটিজগ্গনে ৱিযাতি সত্থুৰূপকাযপ্পটিজগ্গনে ৱিয.
অসন্নিপতিতেতি ইদং সামগ্গিযদীপনং. ভেদো চ হোতীতি সঙ্ঘস্স ভেদো চ হোতি. ৱট্টতীতি সঞ্ঞাযাতি ‘‘ঈদিসং কৰণং সঙ্ঘভেদায ন হোতী’’তি সঞ্ঞায. তথা নৱতো ঊনপৰিসাযাতি নৱতো ঊনপৰিসায কৰোন্তস্স তথাতি যোজেতব্বং. তথাতি চ ইমিনা ‘‘ন আনন্তৰিযকম্ম’’ন্তি ইমং আকড্ঢতি, ন পন ‘‘ভেদোৱ হোতী’’তি ইদং. হেট্ঠিমন্তেন হি নৱন্নমেৱ ৱসেন সঙ্ঘভেদো. ধম্মৱাদিনো অনৱজ্জাতি যথাধম্মং অনৱট্ঠানতো. সঙ্ঘভেদস্স পুব্বভাগো সঙ্ঘৰাজি.
কাযদ্ৱাৰমেৱ পূৰেন্তি কাযকম্মভাৱেনেৱ লক্খিতব্বতো. সণ্ঠহন্তেহি কপ্পে…পে… মুচ্চতীতি ইদং কপ্পট্ঠকথায (কথা. ৬৫৪ আদযো) ন সমেতি. তত্থ হি অট্ঠকথায (কথা. অট্ঠ. ৬৫৪-৬৫৭) ৱুত্তং – ‘‘আপাযিকোতি ইদং সুত্তং যং সো একং কপ্পং অসীতিভাগে কত্ৱা ততো একভাগমত্তং কালং তিট্ঠেয্য, তং আযুকপ্পং সন্ধায ৱুত্ত’’ন্তি. কপ্পৱিনাসেযেৱাতি চ আযুকপ্পৱিনাসে এৱাতি অত্থে সতি নত্থি ৱিৰোধো. এত্থ চ সণ্ঠহন্তেতি ইদম্পি ‘‘স্ৱেৱ ৱিনস্সিস্সতী’’তি ৱিয অভূতপৰিকপ্পৱসেন ৱুত্তং. একদিৱসমেৱ নিৰযে পচ্চতি, ততো পৰং কপ্পাভাৱে আযুকপ্পস্সপি অভাৱতোতি অৱিৰোধতো অত্থযোজনা দট্ঠব্বা. সেসানীতি সঙ্ঘভেদতো অঞ্ঞানি আনন্তৰিযকম্মানি.
যদি তানি অহোসিকম্মসঙ্খং গচ্ছন্তি, এৱং সতি কথং নেসং আনন্তৰিযতা চুতিঅনন্তৰং ৱিপাকদানাভাৱতো. অথ সতি ফলদানে চুতিঅনন্তৰো এৱ এতেসং ফলকালো, ন অঞ্ঞোতি ফলকালনিযমেন নিযততা ইচ্ছিতা, ন ফলদাননিযমেন. এৱম্পি নিযতফলকালানং অঞ্ঞেসম্পি উপপজ্জৱেদনীযানং দিট্ঠধম্মৱেদনীযানঞ্চ নিযততা আপজ্জেয্য, তস্মা ৱিপাকধম্মধম্মানং পচ্চযন্তৰৱিকলতাদীহি অৱিপচ্চমানানম্পি অত্তনো সভাৱেন ৱিপাকধম্মতা ৱিয বলৱতা আনন্তৰিযেন ৱিপাকে দিন্নে অৱিপচ্চমানানম্পি আনন্তৰিযানং ফলদানে নিযতসভাৱা আনন্তৰিযসভাৱা চ পৱত্তীতি অত্তনো সভাৱেন ফলদাননিযমেনেৱ নিযতা আনন্তৰিযতা চ ৱেদিতব্বা. অৱস্সঞ্চ আনন্তৰিযসভাৱা ততো এৱ নিযতসভাৱা চ তেসং পৱত্তীতি সম্পটিচ্ছিতব্বমেতং, অঞ্ঞস্স বলৱতো আনন্তৰিযস্স অভাৱে সতি চুতিঅনন্তৰং একন্তেন ফলদানতো.
ননু এৱং অঞ্ঞেসম্পি উপপজ্জৱেদনীযানং অঞ্ঞস্মিং ৱিপাকদাযকে অসতি চুতিঅনন্তৰমেৱ একন্তেন ফলদানতো নিযতসভাৱা আনন্তৰিযসভাৱা চ পৱত্তি আপজ্জতীতি? নাপজ্জতি অসমানজাতিকেন চেতোপণিধিৱসেন উপঘাতকেন চ নিৱত্তেতব্বৱিপাকত্তা অনন্তৰে একন্তফলদাযকত্তাভাৱা, ন পন আনন্তৰিযানং পঠমজ্ঝানাদীনং দুতিযজ্ঝানাদীনি ৱিয অসমানজাতিকং ফলনিৱত্তকং অত্থি সব্বানন্তৰিযানং অৱীচিফলত্তা, ন চ হেট্ঠূপপত্তিং ইচ্ছতো সীলৱতো চেতোপণিধি ৱিয উপৰূপপত্তিজনককম্মফলং আনন্তৰিযফলং নিৱত্তেতুং সমত্থো চেতোপণিধি অত্থি অনিচ্ছন্তস্সেৱ অৱীচিপাতনতো, ন চ আনন্তৰিযোপঘাতকং কিঞ্চি কম্মং অত্থি, তস্মা তেসংযেৱ অনন্তৰে একন্তৱিপাকজনকসভাৱা পৱত্তীতি. অনেকানি চ আনন্তৰিযানি কতানি একন্তেন ৱিপাকে নিযতসভাৱত্তা উপৰতাৱিপচ্চনসভাৱাসঙ্কত্তা নিচ্ছিতানি সভাৱতো নিযতানেৱ. তেসু পন সমানসভাৱেসু একেন ৱিপাকে দিন্নে ইতৰানি অত্তনা কত্তব্বকিচ্চস্স তেনেৱ কতত্তা ন দুতিযং ততিযম্পি চ পটিসন্ধিং কৰোন্তি, ন সমত্থতাৱিঘাতত্তাতি নত্থি তেসং আনন্তৰিযকতানিৱত্তি, গৰুগৰুতৰভাৱো পন তেসং লব্ভতেৱাতি সঙ্ঘভেদস্স সিযা গৰুতৰভাৱোতি ‘‘যেন…পে… ৱিপচ্চতী’’তি আহ. একস্স পন অঞ্ঞানি উপত্থম্ভকানি হোন্তীতি দট্ঠব্বানি. পটিসন্ধিৱসেন ৱিপচ্চতীতি ৱচনেন ইতৰেসং পৱত্তিৱিপাকদাযিতা অনুঞ্ঞাতা ৱিয দিস্সতি. নো ৱা তথা সীলৱতীতি যথা পিতা সীলৱা, তথা সীলৱতী নো ৱা হোতীতি যোজনা. সচে মাতা সীলৱতী, মাতুঘাতো পটিসন্ধিৱসেন ৱিপচ্চতীতি যোজনা.
পকতত্তোতি অনুক্খিত্তো. সমানসংৱাসকোতি অপাৰাজিকো. সমানসীমাযন্তি একসীমাযং.
২৭৬. সত্থু কিচ্চং কাতুং অসমত্থোতি যং সত্থাৰা কাতব্বকিচ্চং অনুসাসনাদি, নং কাতুং অসমত্থোতি ভগৱন্তং পচ্চক্খায. অঞ্ঞং তিত্থকৰন্তি অঞ্ঞং সত্থাৰং. ৱুত্তঞ্হেতং –
‘‘তিত্থং জানিতব্বং, তিত্থকৰো জানিতব্বো, তিত্থিযা জানিতব্বা, তিত্থিযসাৱকা জানিতব্বা. তত্থ তিত্থং নাম দ্ৱাসট্ঠি দিট্ঠিযো. এত্থ হি সত্থা তৰন্তি উপ্লৱন্তি উম্মুজ্জনিমুজ্জং কৰোন্তি, তস্মা তিত্থন্তি ৱুচ্চন্তি. তাদিসানং দিট্ঠীনং উপ্পাদেতা তিত্থকৰো নাম পূৰণকস্সপাদিকো. তস্স লদ্ধিং গহেত্ৱা পব্বজিতা তিত্থিযা নাম. তে হি তিত্থে জাতাতি তিত্থিযা. যথাৱুত্তং ৱা দিট্ঠিগতসঙ্খাতং তিত্থং এতেসং অত্থীতি তিত্থিকা, তিত্থিকা এৱ তিত্থিযা. তেসং পচ্চযদাযকা তিত্থিযসাৱকাতি ৱেদিতব্বা’’তি (ম. নি. অট্ঠ. ১.১৪০).
২৭৭. অভিজাতিআদীসু পকম্পনদেৱতূপসঙ্কমনাদিনা জাতচক্কৱাড়েন সমানযোগক্খমং দসসহস্সপৰিমাণং চক্কৱাড়ং জাতিখেত্তং. সৰসেনেৱ আণাপৱত্তনট্ঠানং আণাখেত্তং. ৱিসযভূতং ঠানং ৱিসযখেত্তং. দসসহস্সী লোকধাতূতি ইমায লোকধাতুযা সদ্ধিং ইমং লোকধাতুং পৰিৱাৰেত্ৱা ঠিতা দসসহস্সী লোকধাতু. তত্তকানংযেৱ জাতিখেত্তভাৱো ধম্মতাৱসেন ৱেদিতব্বো. ‘‘পৰিগ্গহৱসেনা’’তি কেচি, ‘‘সব্বেসংযেৱ বুদ্ধানং তত্তকংযেৱ জাতিখেত্তং তন্নিৱাসীনংযেৱ দেৱতানং ধম্মাভিসমযো’’তি চ ৱদন্তি. মাতুকুচ্ছি ওক্কমনকালাদীনং ছন্নং এৱ গহণং নিদস্সনমত্তং মহাভিনীহাৰাদিকালেপি তস্স পকম্পনস্স লব্ভনতো. আণাখেত্তং নাম যং একজ্ঝং সংৱট্টতি ৱিৱট্টতি চ, আণা পৱত্ততি আণায তন্নিৱাসিদেৱতানং সিৰসা সম্পটিচ্ছনেন, তঞ্চ খো কেৱলং বুদ্ধানং আনুভাৱেনেৱ, ন অধিপ্পাযৱসেন. অধিপ্পাযৱসেন পন ‘‘যাৱতা ৱা পন আকঙ্খেয্যা’’তি (অ. নি. ৩.৮১) ৱচনতো ততো পৰম্পি আণা ৱত্তেয্যেৱ.
ন উপ্পজ্জন্তীতি পন অত্থীতি ‘‘ন মে আচৰিযো অত্থি, সদিসো মে ন ৱিজ্জতী’’তিআদিং (ম. নি. ১.২৮৫; মহাৱ. ১১; কথা. ৪০৫) ইমিস্সা লোকধাতুযা ঠত্ৱা ৱদন্তেন ভগৱতা ‘‘কিং পনাৱুসো, সাৰিপুত্ত, অত্থেতৰহি অঞ্ঞে সমণা ৱা ব্ৰাহ্মণা ৱা ভগৱতা সমসমা সম্বোধিযন্তি, এৱং পুট্ঠো অহং, ভন্তে, ‘নো’তি ৱদেয্য’’ন্তি (দী. নি. ৩.১৬১) ৱত্ৱা তস্স কাৰণং দস্সেতুং – ‘‘অট্ঠানমেতং অনৱকাসো, যং একিস্সা লোকধাতুযা দ্ৱে অৰহন্তো সম্মাসম্বুদ্ধা অপুব্বং অচৰিমং উপ্পজ্জেয্যু’’ন্তি ইমং সুত্তং (অ. নি. ১.২৭৭; ৱিভ. ৮০৯; ম. নি. ৩.১২৯; মি. প. ৫.১.১) আহৰন্তেন ধম্মসেনাপতিনা চ বুদ্ধখেত্তভূতং ইমং লোকধাতুং ঠপেত্ৱা অঞ্ঞত্থ অনুপ্পত্তি ৱুত্তা হোতীতি অধিপ্পাযো.
একতোতি সহ, একস্মিং কালেতি অত্থো, সো পন কালো কথং পৰিচ্ছিন্নোতি চৰিমভৱে পটিসন্ধিগ্গহণতো পট্ঠায যাৱ ধাতুপৰিনিব্বানাতি দস্সেন্তো, ‘‘তত্থা’’তিআদিমাহ. অনচ্ছৰিযত্তাতি দ্ৱীসুপি উপ্পজ্জমানেসু অচ্ছৰিযত্তাভাৱতোতি অত্থো. দ্ৱীসুপি উপ্পজ্জমানেসু অনচ্ছৰিযতা, কিমঙ্গং পন বহূসূতি দস্সেন্তো, ‘‘যদি চা’’তিআদিমাহ. বুদ্ধা নাম মজ্ঝে ভিন্নসুৱণ্ণং ৱিয একসদিসাতি তেসং দেসনাপি একৰসা একধাতি আহ – ‘‘দেসনায চ ৱিসেসাভাৱতো’’তি. এতেনপি অনচ্ছৰিযত্তমেৱ সাধেতি. ৱিৱাদভাৱতোতি এতেন ৱিৱাদাভাৱত্থং দ্ৱে বুদ্ধা একতো ন উপ্পজ্জন্তীতি দস্সেতি. এতং কাৰণন্তি এতং অনচ্ছৰিযতাদিকাৰণং. তত্থাতি মিলিন্দপঞ্হে.
একং এৱ বুদ্ধং ধাৰেতীতি একবুদ্ধধাৰণী. এতেন এৱংসভাৱা এতে বুদ্ধগুণা, যেন দুতিযবুদ্ধগুণে ধাৰেতুং অসমত্থা অযং লোকধাতূতি দস্সেতি. পচ্চযৱিসেসনিপ্ফন্নানঞ্হি গুণধম্মানং ভাৰিযো ৱিসেসো মহাপথৱিযাপি দুস্সহোতি সক্কা ৱিঞ্ঞাতুং. তথা হি অভিসম্বোধিসমযে উপগতস্স লোকনাথস্স গুণভাৰং বোধিৰুক্খস্স তীসুপি দিসাসু মহাপথৱী সন্ধাৰেতুং নাসক্খি. তস্মা ‘‘ন ধাৰেয্যা’’তি ৱত্ৱা তমেৱ অধাৰণং পৰিযাযন্তৰেহি পকাসেন্তো ‘‘চলেয্যা’’তিআদিমাহ. তত্থ চলেয্যাতি পৰিপ্ফন্দেয্য. কম্পেয্যাতি পৱেধেয্য. নমেয্যাতি একপস্সেন নমেয্য. ওনমেয্যাতি ওসীদেয্য. ৱিনমেয্যাতি ৱিৱিধং ইতো চিতো চ নমেয্য. ৱিকিৰেয্যাতি ৱাতেন থুসমুট্ঠি ৱিয ৱিপ্পকিৰেয্য. ৱিধমেয্যাতি ৱিনস্সেয্য. ৱিদ্ধংসেয্যাতি সব্বসো ৱিদ্ধস্তা ভৱেয্য. তথাভূতা চ ন কত্থচি তিট্ঠেয্যাতি আহ – ‘‘ন ঠানমুপগচ্ছেয্যা’’তি.
ইদানি তত্থ নিদস্সনং দস্সেন্তো, ‘‘যথা, মহাৰাজা’’তিআদিমাহ. তত্থ একে পুৰিসেতি একস্মিং পুৰিসে. সমুপাদিকাতি সমং উদ্ধং পজ্জতি পৱত্ততীতি সমুপাদিকা, উদকস্স উপৰি সমং গামিনীতি অত্থো. ‘‘সমুপ্পাদিকা’’তিপি পঠন্তি, অযমেৱত্থো. ৱণ্ণেনাতি সণ্ঠানেন. পমাণেনাতি আৰোহেন. কিসথূলেনাতি কিসথূলভাৱেন, পৰিণাহেনাতি অত্থো. দ্ৱিন্নম্পীতি দ্ৱেপি, দ্ৱিন্নম্পি ৱা সৰীৰভাৰং.
ছাদেন্তন্তি ৰোচেন্তং ৰুচিং উপ্পাদেন্তং. তন্দিকতোতি তেন ভোজনেন তন্দিভূতো. অনোনমিতদণ্ডজাতোতি যাৱদত্থং ভোজনেন ওনমিতুং অসক্কুণেয্যতায অনোনমনদণ্ডো ৱিয জাতো. সকিং ভুত্তো ৱমেয্যাতি একম্পি আলোপং অজ্ঝোহৰিত্ৱা ৱমেয্যাতি অত্থো.
অতিধম্মভাৰেন পথৱী চলতীতি ধম্মেন নাম পথৱী তিট্ঠেয্য. সা কিং তেনেৱ চলতি ৱিনস্সতীতি অধিপ্পাযেন পুচ্ছতি. পুন থেৰো ‘‘ৰতনং নাম লোকে কুটুম্বং সন্ধাৰেন্তং অভিমতঞ্চ লোকেন অত্তনো গৰুসভাৱতায সকটভঙ্গস্স কাৰণং অতিভাৰভূতং দিট্ঠং. এৱং ধম্মো চ হিতসুখৱিসেসেহি তংসমঙ্গীনং ধাৰেন্তো অভিমতো চ ৱিঞ্ঞূনং গম্ভীৰপ্পমেয্যভাৱেন গৰুসভাৱত্তা অতিভাৰভূতো পথৱীচলনস্স কাৰণং হোতী’’তি দস্সেন্তো, ‘‘ইধ, মহাৰাজ, দ্ৱে সকটা’’তিআদিমাহ. এতেনেৱ তথাগতস্স মাতুকুচ্ছিওক্কমনাদিকালে পথৱীকম্পনকাৰণং সংৱণ্ণিতন্তি দট্ঠব্বং. একস্সাতি একস্মা, একস্স ৱা সকটস্স ৰতনং, তস্মা সকটা গহেত্ৱাতি অত্থো.
ওসাৰিতন্তি উচ্চাৰিতং, ৱুত্তন্তি অত্থো. অগ্গোতি সব্বসত্তেহি অগ্গো. জেট্ঠোতি ৱুদ্ধতৰো. সেট্ঠোতি পসত্থতৰো. ৱিসিট্ঠেহি সীলাদীহি গুণেহি সমন্নাগতত্তা ৱিসিট্ঠো. উগ্গততমোতি উত্তমো. পৱৰোতি তস্সেৱ ৱেৱচনং. নত্থি এতস্স সমোতি অসমো. অসমা পুব্ববুদ্ধা, তেহি সমোতি অসমসমো. নত্থি এতস্স পটিসমো পটিপুগ্গলোতি অপ্পটিসমো. নত্থি এতস্স পটিভাগোতি অপ্পটিভাগো. নত্থি এতস্স পটিপুগ্গলোতি অপ্পটিপুগ্গলো.
সভাৱপকতিকাতি সভাৱভূতা অকিত্তিমা পকতি. কাৰণমহন্তত্তাতি কাৰণানং মহন্ততায, মহন্তেহি বুদ্ধকৰধম্মেহি পাৰমিসঙ্খাতেহি কাৰণেহি বুদ্ধগুণানং নিব্বত্তিতোতি ৱুত্তং হোতি. পথৱীআদীনি মহন্তানি ৱত্থূনি, মহন্তা চক্কৱাড়াদযো অত্তনো অত্তনো ৱিসযে একেকাৱ, এৱং সম্মাসম্বুদ্ধোপি মহন্তো অত্তনো ৱিসযে একো এৱ. কো চ তস্স ৱিসযো? বুদ্ধভূমি, যাৱতকং ৱা ঞেয্যং. ‘‘আকাসো ৱিয অনন্তৱিসযো ভগৱা একো এৱ হোতী’’তি ৱদন্তো পৰচক্কৱাড়েসুপি দুতিযস্স বুদ্ধস্স অভাৱং দস্সেতি.
ইমিনাৱ পদেনাতি ‘‘একিস্সা লোকধাতুযা’’তি ইমিনা এৱ পদেন. দস চক্কৱাড়সহস্সানি গহিতানীতি জাতিখেত্তাপেক্খায গহিতানি. একচক্কৱাড়েনেৱাতি ইমিনা এৱ একচক্কৱাড়েন, ন যেন কেনচি. যথা ‘‘ইমস্মিংযেৱ চক্কৱাড়ে উপ্পজ্জন্তী’’তি ৱুত্তে ইমস্মিম্পি চক্কৱাড়ে জম্বুদীপে এৱ, তত্থাপি মজ্ঝিমদেসে এৱাতি পৰিচ্ছিন্দিতুং ৱট্টতি, এৱং ‘‘একিস্সা লোকধাতুযা’’তি জাতিখেত্তে অধিপ্পেতেপি ইমিনাৱ চক্কৱাড়েন পৰিচ্ছিন্দিতুং ৱট্টতি.
পঠমৱগ্গৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.