১৩. একপুগ্গলৱগ্গৱণ্ণনা

১৭০. একপুগ্গলস্সাতি একপুগ্গলৱগ্গস্স. তেনাহ – ‘‘পঠমে’’তি. একোতি গণনপৰিচ্ছেদো, ততো এৱ দুতিযাদিপটিক্খেপত্থো. পধানাসহাযত্থোপি একসদ্দো হোতীতি তন্নিৱত্তনত্থং ‘‘গণনপৰিচ্ছেদো’’তি আহ. সম্মুতিযা দেসনা সম্মুতিদেসনা. পৰমত্থস্স দেসনা পৰমত্থদেসনা. তত্থাতি সম্মুতিপৰমত্থদেসনাসু, ন সম্মুতিপৰমত্থেসু. তেনাহ – ‘‘এৱৰূপা সম্মুতিদেসনা, এৱৰূপা পৰমত্থদেসনা’’তি. তত্ৰিদং সম্মুতিপৰমত্থানং লক্খণং – যস্মিং ভিন্নে, বুদ্ধিযা ৱা অৱযৱৱিনিব্ভোগে কতে ন তংসমঞ্ঞা, সা ঘটপটাদিপ্পভেদা সম্মুতি, তব্বিপৰিযাযেন পৰমত্থা. ন হি কক্খড়ফুসনাদিসভাৱে সো নযো লব্ভতি. তত্থ ৰূপাদিধম্মসমূহং সন্তানৱসেন পৱত্তমানং উপাদায পুগ্গলৱোহাৰোতি পুগ্গলোতি সম্মুতিদেসনা. সেসপদেসুপি এসেৱ নযো. উপ্পাদৱযৱন্তো সভাৱধম্মা ন নিচ্চাতি অনিচ্চাতি আহ – ‘‘অনিচ্চন্তি পৰমত্থদেসনা’’তি. এস নযো সেসপদেসুপি. ননু খন্ধদেসনাপি সম্মুতিদেসনাৱ. ৰাসট্ঠো ৱা হি খন্ধট্ঠো কোট্ঠাসট্ঠো ৱাতি? সচ্চমেতং, অযং পন খন্ধসমঞ্ঞা ফস্সাদীসু পৱত্ততজ্জাপঞ্ঞত্তি ৱিয পৰমত্থসন্নিস্সযা তস্স আসন্নতৰা, পুগ্গলসমঞ্ঞাদযো ৱিয ন দূৰেতি পৰমত্থসঙ্গহা ৱুত্তা. খন্ধসীসেন ৱা তদুপাদানসভাৱধম্মা এৱ গহিতা. ননু চ সভাৱধম্মা সব্বেপি সম্মুতিমুখেনেৱ দেসনং আৰোহন্তি, ন সমুখেনাতি সব্বাপি দেসনা সম্মুতিদেসনাৱ সিযাতি? নযিদমেৱং, দেসেতব্বধম্মৱিভাগেন দেসনাৱিভাগস্স অধিপ্পেতত্তা. ন হি সদ্দো কেনচি পৱত্তিনিমিত্তেন ৱিনা অত্থং পকাসেতীতি.

সম্মুতিৱসেন দেসনং সুত্ৱাতি ‘‘ইধেকচ্চো পুগ্গলো অত্তন্তপো হোতি অত্তপৰিতাপানুযোগমনুযুত্তো’’তিআদিনা (পু. প. ১৭৪) সম্মুতিমুখেন পৱত্তিতদেসনং সুতমযঞাণুপ্পাদৱসেন সুত্ৱা. অত্থং পটিৱিজ্ঝিত্ৱাতি তদনুসাৰেন চতুসচ্চসঙ্খাতং অত্থং সহ ৱিপস্সনায মগ্গপঞ্ঞায পটিৱিজ্ঝিত্ৱা. মোহং পহাযাতি তদেকট্ঠকিলেসেহি সদ্ধিং অনৱসেসং মোহং পজহিত্ৱা. ৱিসেসন্তি অগ্গফলনিব্বানসঙ্খাতং ৱিসেসং. তেসন্তি তাদিসানং ৱেনেয্যানং. পৰমত্থৱসেনাতি ‘‘পঞ্চিমানি, ভিক্খৱে, ইন্দ্ৰিযানী’’তিআদিনা (সং. নি. ৫.৪৭১-৪৭৬ আদযো) পৰমত্থধম্মৱসেন. সেসং অনন্তৰনযে ৱুত্তসদিসমেৱ.

তত্ৰাতি তস্সং সম্মুতিৱসেন পৰমত্থৱসেন চ দেসনাযং. দেসভাসাকুসলোতি নানাদেসভাসাসু কুসলো. তিণ্ণং ৱেদানন্তি নিদস্সনমত্তং, তিণ্ণং ৱেদানং সিপ্পুগ্গহণট্ঠানানম্পীতি অধিপ্পাযো. তেনেৱ সিপ্পুগ্গহণং পৰতো ৱক্খতি. সিপ্পানি ৱা ৱিজ্জাট্ঠানভাৱেন ৱেদন্তোগধানি কত্ৱা ‘‘তিণ্ণং ৱেদান’’ন্তি ৱুত্তং. কথেতব্বভাৱেন ঠিতানি, ন কত্থচি সন্নিচিতভাৱেনাতি ৱেদানম্পি কথেতব্বভাৱেনেৱ ঠানং দীপেন্তো ‘‘গুহা তীণি নিহিতা ন গয্হন্তী’’তিআদিমিচ্ছাৱাদং পটিক্খিপতি. নানাৱিধা দেসভাসা এতেসন্তি নানাদেসভাসা.

পৰমো উত্তমো অত্থো পৰমত্থো, ধম্মানং যথাভূতসভাৱো. লোকসঙ্কেতমত্তসিদ্ধা সম্মুতি. যদি এৱং কথং সম্মুতিকথায সচ্চতাতি আহ – ‘‘লোকসম্মুতিকাৰণা’’তি, লোকসমঞ্ঞং নিস্সায পৱত্তনতোতি অত্থো. লোকসমঞ্ঞা হি অভিনিৱেসেন ৱিঞ্ঞেয্যা, নাঞ্ঞাপনা একচ্চস্স সুতস্স সাৱনা ৱিয ন মুসা অনতিধাৱিতব্বতো তস্সা. তেনাহ ভগৱা – ‘‘জনপদনিৰুত্তিং নাভিনিৱেসেয্য, সমঞ্ঞং নাতিধাৱযে’’তি. ধম্মানন্তি সভাৱধম্মানং. ভূতকাৰণাতি যথাভূতকাৰণা যথাভূতং নিস্সায পৱত্তনতো. সম্মুতিং ৱোহৰন্তস্সাতি ‘‘পুগ্গলো, সত্তো’’তিআদিনা লোকসমঞ্ঞং কথেন্তস্স.

হিৰোত্তপ্পদীপনত্থন্তি লোকপালনকিচ্চে হিৰোত্তপ্পধম্মে কিচ্চতো পকাসেতুং. তেসঞ্হি কিচ্চং সত্তসন্তানে এৱ পাকটং হোতীতি পুগ্গলাধিট্ঠানায কথায তং ৱত্তব্বং. এস নযো সেসেসুপি. যস্মিঞ্হি চিত্তুপ্পাদে কম্মং উপ্পন্নং, তংসন্তানে এৱ তস্স ফলস্স উপ্পত্তি কম্মস্সকতা. এৱঞ্হি কতৱিঞ্ঞাণনাসো অকতাগমো চ নত্থীতি সা পুগ্গলাধিট্ঠানায এৱ দেসনায দীপেতব্বা. তেহি সত্তেহি কাতব্বপুঞ্ঞকিৰিযা পচ্চত্তপুৰিসকাৰো. সোপি সন্তানৱসেন নিট্ঠপেতব্বতো পুগ্গলাধিট্ঠানায এৱ কথায দীপেতব্বো. আনন্তৰিযদীপনত্থন্তি চুতিঅনন্তৰং ফলং অনন্তৰং নাম, তস্মিং অনন্তৰে নিযুত্তানি তংনিব্বত্তনেন অনন্তৰকৰণসীলানি, অনন্তৰকৰণপযোজনানি ৱাতি আনন্তৰিযানি, মাতুঘাতাদীনি, তেসং দীপনত্থং. তানিপি হি সন্তানৱসেন নিট্ঠপেতব্বতো ‘‘মাতৰং জীৱিতা ৱোৰোপেতী’’তিআদিনা (পট্ঠা. ১.১.৪২৩) পুগ্গলাধিট্ঠানায এৱ কথায দীপেতব্বানি, তথা ‘‘সো মেত্তাসহগতেন চেতসা একং দিসং ফৰিত্ৱা ৱিহৰতী’’তিআদিনা (দী. নি. ১.৫৫৬; ৩.৩০৮; ম. নি. ১.৭৭; ২.৩০৯; ৩.২৩০; ৱিভ. ৬৪২-৬৪৩) ‘‘সো অনেকৱিহিতং পুব্বেনিৱাসং অনুস্সৰতি একম্পি জাতি’’ন্তিআদিনা (দী. নি. ১.২৪৪-২৪৫; ম. নি. ১.১৪৮, ৩৮৪, ৪৩১; পাৰা. ১২), ‘‘অত্থি দক্খিণা দাযকতো ৱিসুজ্ঝতি, নো পটিগ্গাহকতো’’তিআদিনা (ম. নি. ৩.৩৮১) চ পৱত্তা ব্ৰহ্মৱিহাৰপুব্বেনিৱাসদক্খিণাৱিসুদ্ধিকথা পুগ্গলাধিট্ঠানা এৱ কত্ৱা দীপেতব্বা সত্তসন্তানৱিসযত্তা. ‘‘অট্ঠ পুৰিসপুগ্গলা (সং. নি. ১.২৪৯) ন সমযৱিমুত্তো পুগ্গলো’’তিআদিনা (পু. প. ২) চ পৰমত্থকথং কথেন্তোপি লোকসম্মুতিযা অপ্পহানত্থং পুগ্গলকথং কথেতি. এতেন ৱুত্তাৱসেসায কথায পুগ্গলাধিট্ঠানভাৱে পযোজনং সামঞ্ঞৱসেন সঙ্গহিতন্তি দট্ঠব্বং. কামঞ্চেতং সব্বং অপৰিঞ্ঞাতৱত্থুকানং ৱসেন ৱুত্তং, পৰিঞ্ঞাতৱত্থুকানম্পি পন এৱং দেসনা সুখাৱহা হোতি.

একপুগ্গলোতি ৱিসিট্ঠসমাচাৰাপস্সযৱিৰহিতো একপুগ্গলো. বুদ্ধানঞ্হি সীলাদিগুণেন সদেৱকে লোকে ৱিসিট্ঠো নাম কোচি নত্থি, তথা সদিসোপি সমানকালে. তেনাহ – ‘‘ন ইমস্মিং লোকে পৰস্মিং ৱা পন বুদ্ধেন সেট্ঠো সদিসো চ ৱিজ্জতী’’তি (ৱি. ৱ. ১০৪৭; কথা. ৭৯৯), তস্মা সদিসোপি কোচি নত্থি. হীনোপি অপস্সযভূতো নত্থেৱ. তেন ৱুত্তং – ‘‘ৱিসিট্ঠসমাচাৰাপস্সযৱিৰহিতো একপুগ্গলো’’তি. যে চ সীলাদিগুণেহি নত্থি এতেসং সমাতি অসমা, পুৰিমকা সম্মাসম্বুদ্ধা. তেহি সমো মজ্ঝে ভিন্নসুৱণ্ণনেক্খং ৱিয নিব্বিসিট্ঠোতি অসমসমট্ঠেনপি একপুগ্গলো অঞ্ঞস্স তাদিসস্স অভাৱা. তেন ৱুত্তং – ‘‘অসদিসট্ঠেনা’’তিআদি.

সত্তলোকো অধিপ্পেতো সত্তনিকাযে উপ্পজ্জনতো. মনুস্সলোকে এৱ উপ্পজ্জতি দেৱব্ৰহ্মলোকানং বুদ্ধানং উপ্পত্তিযা অনোকাসভাৱতো. কামদেৱলোকে তাৱ নুপ্পজ্জতি ব্ৰহ্মচৰিযৱাসস্স অট্ঠানভাৱতো তথা অনচ্ছৰিযভাৱতো. অচ্ছৰিযধম্মা হি বুদ্ধা ভগৱন্তো. তেসং সা অচ্ছৰিযধম্মতা দেৱত্তভাৱে ঠিতানং লোকে ন পাকটা হোতি যথা মনুস্সভূতানং. দেৱভূতে হি সম্মাসম্বুদ্ধে দিস্সমানং বুদ্ধানুভাৱং দেৱানুভাৱতোৱ লোকে দহতি, ন বুদ্ধানুভাৱতো. তথা সতি ‘‘অযং সম্মাসম্বুদ্ধো’’তি নাধিমুচ্চতি ন সম্পসীদতি, ইস্সৰকুত্তগ্গাহং ন ৱিস্সজ্জেতি, দেৱত্তভাৱস্স চ চিৰকালাৱট্ঠানতো একচ্চসস্সতৱাদতো ন পৰিমুচ্চতি. ব্ৰহ্মলোকে নুপ্পজ্জতীতি এত্থাপি এসেৱ নযো. সত্তানং তাদিসগ্গাহৱিনিমোচনত্থঞ্হি বুদ্ধা ভগৱন্তো মনুস্সসুগতিযংযেৱ উপ্পজ্জন্তি, ন দেৱসুগতিযং. যস্মা ইমং চক্কৱাড়ং মজ্ঝে কত্ৱা ইমিনা সদ্ধিং চক্কৱাড়ানং দসসহস্সস্সেৱ জাতিক্খেত্তভাৱো দীপিতো ইতো অঞ্ঞস্স বুদ্ধানং উপ্পত্তিট্ঠানস্স তেপিটকে বুদ্ধৱচনে আগতট্ঠানস্স অভাৱতো. তস্মা ৱুত্তং – ‘‘ইমস্মিংযেৱ চক্কৱাড়ে উপ্পজ্জতী’’তি.

ইধ উপ্পজ্জন্তোপি কস্মা জম্বুদীপে এৱ উপ্পজ্জতি, ন সেসদীপেসূতি? কেচি তাৱ আহু – ‘‘যস্মা পথৱিযা নাভিভূতা বুদ্ধভাৱসহা অচলট্ঠানভূতা বোধিমণ্ডভূমি জম্বুদীপে এৱ, তস্মা জম্বুদীপে এৱ উপ্পজ্জতী’’তি. এতেনেৱ ‘‘তত্থ মজ্ঝিমদেসে এৱ উপ্পজ্জতী’’তি এতম্পি সংৱণ্ণিতন্তি দট্ঠব্বং তথা ইতৰেসম্পি অৱিজহিতট্ঠানানং তত্থেৱ লব্ভনতো. যস্মা পুৰিমবুদ্ধানং মহাবোধিসত্তানং পচ্চেকবুদ্ধানঞ্চ নিব্বত্তিযা সাৱকবোধিসত্তানং সাৱকবোধিযা অভিনীহাৰো সাৱকপাৰমিযা সম্ভৰণপৰিপাচনঞ্চ বুদ্ধক্খেত্তভূতে ইমস্মিংযেৱ চক্কৱাড়ে জম্বুদীপে এৱ ইজ্ঝতি, ন অঞ্ঞত্থ. ৱেনেয্যজনৱিনযনত্থো চ বুদ্ধুপ্পাদো, তস্মা অগ্গসাৱকমহাসাৱকাদিৱেনেয্যৱিসেসাপেক্খায ইমস্মিং জম্বুদীপে এৱ বুদ্ধা নিব্বত্তন্তি, ন সেসদীপেসু. অযঞ্চ নযো সব্ববুদ্ধানং আচিণ্ণসমাচিণ্ণোতি তেসং উত্তমপুৰিসানং তত্থেৱ উপ্পত্তি সম্পত্তিচক্কানং ৱিয অঞ্ঞমঞ্ঞূপনিস্সযতায দট্ঠব্বা. তেন ৱুত্তং – অট্ঠকথাযং ‘‘তীসু দীপেসু বুদ্ধা ন নিব্বত্তন্তি, জম্বুদীপে এৱ নিব্বত্তন্তীতি দীপং পস্সী’’তি (দী. নি. অট্ঠ. ২.১৭; বু. ৱং. অট্ঠ. ২৭ অৱিদূৰেনিদানকথা).

উভযম্পিদং ৱিপ্পকতৱচনমেৱ উপ্পাদকিৰিযায ৱত্তমানকালিকত্তা. উপ্পজ্জমানোতি ৱা উপ্পজ্জিতুং সমত্থো. সত্তিঅত্থো চাযং মান-সদ্দো. যাৱতা হি সামত্থিযেন মহাবোধিসত্তানং চৰিমভৱে উপ্পত্তি ইচ্ছিতব্বা, তত্থকেন বোধিসম্ভাৰসম্ভূতেন পৰিপুণ্ণেন সমন্নাগতোতি অত্থো. ভেদোতি ৱিসেসো. তমেৱ হি তিৱিধং ৱিসেসং দস্সেতুং – ‘‘এস হী’’তিআদি ৱুত্তং. অট্ঠঙ্গসমন্নাগতস্স মহাভিনীহাৰস্স সিদ্ধকালতো পট্ঠায মহাবোধিসত্তো বুদ্ধভাৱায নিযতভাৱপ্পত্ততায বোধিসম্ভাৰপটিপদং পটিপজ্জমানো যথাৱুত্তসামত্থিযযোগেন উপ্পজ্জমানো নামাতি অত্থো উপ্পাদস্স একন্তিকত্তা. পৰিযেসন্তোতি ৱিচিনন্তো. পৰিপক্কগতে ঞাণেতি ইমিনা ততো পুব্বে ঞাণস্স অপৰিপক্কতায এৱ লদ্ধাৱসৰায কম্মপিলোতিযা ৱসেন বোধিসত্তো তথা মহাপধানং পদহীতি দস্সেতি. অৰহত্তফলক্খণে উপ্পন্নো নাম ‘‘উপ্পন্নো হোতী’’তি ৱত্তব্বত্তা. আগতোৱ নাম হেতুসম্পদায সম্মদেৱ নিপ্ফন্নত্তা.

হিতত্থাযাতি লোকিযলোকুত্তৰস্স হিতস্স সিদ্ধিযা. সুখত্থাযাতি এত্থাপি এসেৱ নযো. তস্সাতি তস্স সত্তলোকস্স. সো পনাযং সত্তলোকো যেন অনুক্কমেন ধম্মাভিসমযং পাপুণি, তং তেনেৱ অনুক্কমেন দস্সেন্তো ‘‘মহাবোধিমণ্ডে’’তিআদিমাহ. যাৱজ্জদিৱসাতি এত্থ অজ্জ-সদ্দেন সাসনস্স অৱট্ঠানকালং ৱদতি. দেৱমনুস্সানন্তি উক্কট্ঠনিদ্দেসোতি দস্সেতুং – ‘‘ন কেৱল’’ন্তিআদি ৱুত্তং. এতেসম্পীতি নাগসুপণ্ণাদীনম্পি.

অযং পুচ্ছাতি ইমিনা ‘‘কতমো’’তি পদস্স সামঞ্ঞতো পুচ্ছাভাৱো দস্সিতো, ন ৱিসেসতোতি তস্স পুচ্ছাৱিসেসভাৱঞাপনত্থং মহানিদ্দেসে (মহানি. ১৫০) আগতা সব্বাপি পুচ্ছা অত্থুদ্ধাৰনযেন দস্সেতি ‘‘পুচ্ছা চ নামেসা’’তিআদিনা. অদিট্ঠং জোতীযতি এতাযাতি অদিট্ঠজোতনা. দিট্ঠং সংসন্দীযতি এতাযাতি দিট্ঠসংসন্দনা. সংসন্দনঞ্চ সাকচ্ছাৱসেন ৱিনিচ্ছযকৰণং. ৱিমতিং ছিন্দতি এতাযাতি ৱিমতিচ্ছেদনা. অনুমতিযা পুচ্ছা অনুমতিপুচ্ছা. ‘‘তং কিং মঞ্ঞথ, ভিক্খৱে’’তিআদি পুচ্ছায ‘‘কা তুম্হাকং অনুমতী’’তি অনুমতি পুচ্ছিতা হোতি. কথেতুকম্যতাপুচ্ছাতি কথেতুকম্যতায পুচ্ছা. লক্খণন্তি ঞাতুং ইচ্ছিতো যো কোচি সভাৱো. অঞ্ঞাতন্তি যেন কেনচি ঞাণেন অঞ্ঞাতভাৱমাহ. অদিট্ঠন্তি দস্সনভূতেন ঞাণেন পচ্চক্খং ৱিয অদিট্ঠতং. অতুলিতন্তি ‘‘এত্তকং এত’’ন্তি তুলাভূতেন অতুলিততং. অতীৰিতন্তি তীৰণভূতেন অকতঞাণকিৰিযাসমাপনতং. অৱিভূতন্তি ঞাণস্স অপাকটভাৱং. অৱিভাৱিতন্তি ঞাণেন অপাকটকতভাৱং.

যেহি গুণৱিসেসেহি নিমিত্তভূতেহি ভগৱতি ‘‘তথাগতো’’তি অযং সমঞ্ঞা পৱত্তা, তংদস্সনত্থং ‘‘অট্ঠহি কাৰণেহি ভগৱা তথাগতো’’তিআদি ৱুত্তং. গুণৱিসেসনেমিত্তিকানেৱ হি ভগৱতো সব্বানি নামানি. যথাহ –

‘‘অসঙ্খ্যেয্যানি নামানি, সগুণেন মহেসিনো;

গুণেন নামমুদ্ধেয্যং, অপি নামসহস্সতো’’তি. (ধ. স. অট্ঠ. ১৩১৩; উদা. অট্ঠ. ৫৩; পটি. ম. অট্ঠ. ১.১.৭৬);

তথা আগতোতি এত্থ আকাৰনিযমনৱসেন ওপম্মসম্পটিপাদনত্থো তথা-সদ্দো. সামঞ্ঞজোতনাপি হি ৱিসেসে অৱতিট্ঠতীতি. পটিপদাগমনত্থো আগত-সদ্দো, ন ঞাণগমনত্থো ‘‘তথলক্খণং আগতো’’তিআদীসু (দী. নি. অট্ঠ. ১.৭; ম. নি. অট্ঠ. ১.১২; সং. নি. অট্ঠ. ২.৩.৭৮; অ. নি. অট্ঠ. ১.১.১৭০; উদা. অট্ঠ. ১৮) ৱিয, নাপি কাযগমনত্থো ‘‘আগতো খো মহাসমণো, মগধানং গিৰিব্বজ’’ন্তিআদীসু (মহাৱ. ৬৩) ৱিয. তত্থ যদাকাৰনিযমনৱসেন ওপম্মসম্পটিপাদনত্থো তথা-সদ্দো, তংকৰুণাপধানত্তা মহাকৰুণামুখেন পুৰিমবুদ্ধানং আগমনপ্পটিপদং উদাহৰণৱসেন সামঞ্ঞতো দস্সেন্তো যং-তং-সদ্দানং একন্তসম্বন্ধভাৱতো ‘‘যথা সব্বলোক…পে… আগতা’’তি সাধাৰণতো ৱত্ৱা পুন তং পটিপদং মহাপধানসুত্তাদীসু (দী. নি. ২.১ আদযো) সম্বহুলনিদ্দেসেন সুপাকটানং আসন্নানঞ্চ ৱিপস্সিআদীনং ছন্নং সম্মাসম্বুদ্ধানং ৱসেন নিদস্সেন্তো ‘‘যথা ৱিপস্সী ভগৱা’’তিআদিমাহ. তত্থ যেন অভিনীহাৰেনাতি মনুস্সত্তলিঙ্গসম্পত্তিহেতুসত্থুদস্সনপব্বজ্জাঅভিঞ্ঞাদিগুণসম্পত্তিঅধিকাৰচ্ছন্দানং ৱসেন অট্ঠঙ্গসমন্নাগতেন মহাপণিধানেন. সব্বেসঞ্হি বুদ্ধানং কাযপ্পণিধানং ইমিনাৱ অভিনীহাৰেন সমিজ্ঝতীতি. এৱং মহাভিনীহাৰৱিসেসেন ‘‘তথাগতো’’তি পদস্স অত্থং দস্সেত্ৱা ইদানি পাৰমিপূৰণৱসেন দস্সেতুং – ‘‘যথা ৱিপস্সী ভগৱা…পে… কস্সপো ভগৱা দানপাৰমিং পূৰেত্ৱা’’তিআদিমাহ.

এত্থ চ সুত্তন্তিকানং মহাবোধিপ্পটিপদায কোসল্লজননত্থং কা পনেতা পাৰমিযো, কেনট্ঠেন পাৰমিযো, কতিৱিধা চেতা, কো তাসং কমো, কানি লক্খণৰসপচ্চুপট্ঠানপদট্ঠানানি, কো পচ্চযো, কো সংকিলেসো, কিং ৱোদানং, কো পটিপক্খো, কা পটিপত্তি, কো ৱিভাগো, কো সঙ্গহো, কো সম্পাদনূপাযো, কিত্তকেন কালেন সম্পাদনং, কো আনিসংসো, কিঞ্চেতাসং ফলন্তি পাৰমীসু অযং ৱিত্থাৰকথা ৱেদিতব্বা. সা পনেসা ইচ্ছন্তেন দীঘাগমটীকাযং (দী. নি. টী. ১.৭) ৱুত্তনযেনেৱ ৱেদিতব্বা, ন ইধ দস্সিতা. যথাৱুত্তায পটিপদায যথাৱুত্তৱিভাগানং পাৰমীনং পূৰিতভাৱং সন্ধাযাহ – ‘‘সমতিংস পাৰমিযো পূৰেত্ৱা’’তি.

সতিপি মহাপৰিচ্চাগানং দানপাৰমিভাৱে পৰিচ্চাগৱিসেসভাৱদস্সনত্থঞ্চেৱ সুদুক্কৰভাৱদস্সনত্থঞ্চ মহাপৰিচ্চাগেহি ৱিসুং গহণং. ততোযেৱ চ অঙ্গপৰিচ্চাগতো ৱিসুং নযনপৰিচ্চাগগ্গহণং, পৰিচ্চাগভাৱসামঞ্ঞেপি ধনৰজ্জপৰিচ্চাগতো পুত্তদাৰপৰিচ্চাগগ্গহণঞ্চ কতং. গতপচ্চাগতিকৱত্তসঙ্খাতায পুব্বভাগপ্পটিপদায সদ্ধিং অভিঞ্ঞাসমাপত্তিনিপ্ফাদনং পুব্বযোগো. দানাদীসুযেৱ সাতিসযপ্পটিপত্তিনিপ্ফাদনং পুব্বচৰিযা, যা ৱা চৰিযাপিটকসঙ্গহিতা. ‘‘অভিনীহাৰো পুব্বযোগো, দানাদিপ্পটিপত্তি ৱা কাযৱিৱেকৱসেন একচৰিযা ৱা পুব্বচৰিযা’’তি কেচি. দানাদীনঞ্চেৱ অপ্পিচ্ছতাদীনঞ্চ সংসাৰনিব্বানেসু আদীনৱানিসংসানঞ্চ ৱিভাৱনৱসেন সত্তানং বোধিত্তযে পতিট্ঠাপনপৰিপাচনৱসেন চ পৱত্তা কথা ধম্মক্খানং. ঞাতীনং অত্থচৰিযা ঞাতত্থচৰিযা. সাপি কৰুণাযনৱসেনেৱ. আদি-সদ্দেন লোকত্থচৰিযাদযো সঙ্গণ্হাতি. কম্মস্সকতঞাণৱসেন অনৱজ্জকম্মাযতনসিপ্পাযতনৱিজ্জাট্ঠানপৰিচযৱসেন খন্ধাযতনাদিপৰিচযৱসেন লক্খণত্তযতীৰণৱসেন চ ঞাণচাৰো বুদ্ধিচৰিযা. সা পন অত্থতো পঞ্ঞাপাৰমীযেৱ, ঞাণসম্ভাৰদস্সনত্থং ৱিসুং গহণং. কোটীতি পৰিযন্তো, উক্কংসোতি অত্থো. চত্তাৰো সতিপট্ঠানে ভাৱেত্ৱাতি সম্বন্ধো. তত্থ ভাৱেত্ৱাতি উপ্পাদেত্ৱা. ব্ৰূহেত্ৱাতি ৱড্ঢেত্ৱা. সতিপট্ঠানাদিগ্গহণেন আগমনপ্পটিপদং মত্থকং পাপেত্ৱা দস্সেতি. ৱিপস্সনাসহগতা এৱ ৱা সতিপট্ঠানাদযো দট্ঠব্বা. এত্থ চ ‘‘যেন অভিনীহাৰেনা’’তিআদিনা আগমনপ্পটিপদায আদিং দস্সেতি, ‘‘দানপাৰমি’’ন্তিআদিনা মজ্ঝং, ‘‘চত্তাৰো সতিপট্ঠানে’’তিআদিনা পৰিযোসানন্তি ৱেদিতব্বং.

সম্পতিজাতোতি মুহুত্তজাতো নিক্খন্তমত্তো. নিক্খন্তমত্তঞ্হি মহাসত্তং পঠমং ব্ৰহ্মানো সুৱণ্ণজালেন পটিগ্গণ্হিংসু, তেসং হত্থতো চত্তাৰো মহাৰাজানো অজিনপ্পৱেণিযা, তেসং হত্থতো মনুস্সা দুকূলচুম্বটকেন পটিগ্গণ্হিংসু, মনুস্সানং হত্থতো মুচ্চিত্ৱা পথৱিযং পতিট্ঠিতো. যথাহাতিআদিনা মহাপদানদেসনায ৱুত্তৱচনং নিদস্সেতি. সেতম্হি ছত্তেতি দিব্বসেতচ্ছত্তে. অনুধাৰিযমানেতি ধাৰিযমানে. এত্থ চ ছত্তগ্গহণেনেৱ খগ্গাদীনি পঞ্চ ককুধভণ্ডানি ৱুত্তানেৱাতি দট্ঠব্বং. খগ্গতালৱণ্টমোৰহত্থকৱালবীজনিউণ্হীসপট্টাপি হি ছত্তেন সহ তদা উপট্ঠিতা অহেসুং. ছত্তাদীনিযেৱ চ তদা পঞ্ঞাযিংসু, ন ছত্তাদিগ্গাহকা. সব্বা চ দিসাতি দস দিসা, নযিদং সব্বদিসাৱিলোকনং সত্তপদৱীতিহাৰুত্তৰকালং. মহাসত্তো হি মনুস্সানং হত্থতো মুচ্চিত্ৱা পুৰত্থিমং দিসং ওলোকেসি, তত্থ দেৱমনুস্সা গন্ধমালাদীহি পূজযমানা, ‘‘মহাপুৰিস, ইধ তুম্হেহি সদিসোপি নত্থি, কুতো উত্তৰিতৰো’’তি আহংসু. এৱং চতস্সো দিসা চতস্সো অনুদিসা হেট্ঠা উপৰীতি সব্বা দিসা অনুৱিলোকেত্ৱা সব্বত্থ অত্তনা সদিসং অদিস্ৱা ‘‘অযং উত্তৰা দিসা’’তি সত্তপদৱীতিহাৰেন অগমাসি. আসভিন্তি উত্তমং. অগ্গোতি সব্বপঠমো. জেট্ঠোতি সেট্ঠোতি চ তস্সেৱ ৱেৱচনং. অযমন্তিমা জাতি, নত্থি দানি পুনব্ভৱোতি ইমস্মিং অত্তভাৱে পত্তব্বং অৰহত্তং ব্যাকাসি. ‘‘অনেকেসং ৱিসেসাধিগমানং পুব্বনিমিত্তভাৱেনা’’তি সংখিত্তেন ৱুত্তমত্থং ‘‘যঞ্হী’’তিআদিনা ৱিত্থাৰতো দস্সেতি. তত্থ এত্থাতি –

‘‘অনেকসাখঞ্চ সহস্সমণ্ডলং,

ছত্তং মৰূ ধাৰযুমন্তলিক্খে;

সুৱণ্ণদণ্ডা ৱীতিপতন্তি চামৰা,

ন দিস্সৰে চামৰছত্তগাহকা’’তি. (সু. নি. ৬৯৩) –

ইমিস্সা গাথায. সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণমেৱ সব্বত্থ অপ্পটিহতচাৰতায অনাৱৰণঞাণন্তি আহ – ‘‘সব্বঞ্ঞুতানাৱৰণঞাণপটিলাভস্সা’’তি. তথা অযং ভগৱাপি গতো…পে… পুব্বনিমিত্তভাৱেনাতি এতেন অভিজাতিযং ধম্মতাৱসেন উপ্পজ্জনকৱিসেসা সব্ববোধিসত্তানং সাধাৰণাতি দস্সেতি. পাৰমিতানিস্সন্দা হি তেতি.

ৱিক্কমীতি অগমাসি. মৰূতি দেৱা. সমাতি ৱিলোকনসমতায সমা সদিসিযো. মহাপুৰিসো হি যথা একং দিসং ৱিলোকেসি, এৱং সেসদিসাপি, ন কত্থচি ৱিলোকনে ৱিবন্ধো তস্স অহোসীতি. সমাতি ৱা ৱিলোকেতুং যুত্তাতি অত্থো. ন হি তদা বোধিসত্তস্স ৱিৰূপবীভচ্ছৱিসমৰূপানি ৱিলোকেতুং অযুত্তানি দিসাসু উপট্ঠহন্তীতি.

‘‘এৱং তথা গতো’’তি কাযগমনট্ঠেন গতসদ্দেন তথাগতসদ্দং নিদ্দিসিত্ৱা ইদানি ঞাণগমনট্ঠেন তং দস্সেতুং – ‘‘অথ ৱা’’তিআদিমাহ. তত্থ নেক্খম্মেনাতি অলোভপ্পধানেন কুসলচিত্তুপ্পাদেন. কুসলা হি ধম্মা ইধ নেক্খম্মং, ন পব্বজ্জাদযো. ‘‘পঠমজ্ঝানেনা’’তি চ ৱদন্তি. পহাযাতি পজহিত্ৱা. গতো অধিগতো, পটিপন্নো উত্তৰিৱিসেসন্তি অত্থো. পহাযাতি ৱা পহানহেতু, পহানলক্খণং ৱা. হেতুলক্খণত্থো হি অযং পহাযসদ্দো. কামচ্ছন্দাদিপ্পহানহেতুকঞ্হি ‘‘গতো’’তি এত্থ ৱুত্তং গমনং অৱবোধো, পটিপত্তি এৱ ৱা কামচ্ছন্দাদিপ্পহানেন চ লক্খীযতি. এস নযো পদালেত্ৱাতিআদীসুপি. অব্যাপাদেনাতি মেত্তায. আলোকসঞ্ঞাযাতি ৱিভূতং কত্ৱা মনসিকৰণেন উপট্ঠিতআলোকসঞ্জাননেন. অৱিক্খেপেনাতি সমাধিনা. ধম্মৱৱত্থানেনাতি কুসলাদিধম্মানং যাথাৱনিচ্ছযেন. ‘‘সপ্পচ্চযনামৰূপৱৱত্থানেনা’’তিপি ৱদন্তি. এৱং কামচ্ছন্দাদিনীৱৰণপ্পহানেন ‘‘অভিজ্ঝং লোকে পহাযা’’তিআদিনা (ৱিভ. ৫০৮) ৱুত্তায পঠমজ্ঝানস্স পুব্বভাগপ্পটিপদায ভগৱতো তথাগতভাৱং দস্সেত্ৱা ইদানি সহ উপাযেন অট্ঠহি সমাপত্তীহি অট্ঠাৰসহি চ মহাৱিপস্সনাহি তং দস্সেতুং – ‘‘ঞাণেনা’’তিআদিমাহ. নামৰূপপৰিগ্গহকঙ্খাৱিতৰণানঞ্হি ৱিবন্ধভূতস্স মোহস্স দূৰীকৰণেন ঞাতপৰিঞ্ঞাযং ঠিতস্স অনিচ্চসঞ্ঞাদযো সিজ্ঝন্তি, তথা ঝানসমাপত্তীসু অভিৰতিনিমিত্তেন পামোজ্জেন তত্থ অনভিৰতিযা ৱিনোদিতায ঝানাদীনং সমধিগমোতি সমাপত্তিৱিপস্সনানং অৰতিৱিনোদনঅৱিজ্জাপদালনাদিউপাযো, উপ্পটিপাটিনিদ্দেসো পন নীৱৰণসভাৱায অৱিজ্জায হেট্ঠা নীৱৰণেসুপি সঙ্গহদস্সনত্থন্তি দট্ঠব্বো. সমাপত্তিৱিহাৰপ্পৱেসৱিবন্ধনেন নীৱৰণানি কৱাটসদিসানীতি আহ – ‘‘নীৱৰণকৱাটং উগ্ঘাটেত্ৱা’’তি.

‘‘ৰত্তিং ৱিতক্কেত্ৱা ৱিচাৰেত্ৱা দিৱা কম্মন্তে পযোজেতী’’তি (ম. নি. ১.২৫১) ৱুত্তট্ঠানে ৱিতক্কৱিচাৰা ধূমাযনা অধিপ্পেতাতি আহ – ‘‘ৱিতক্কৱিচাৰধূম’’ন্তি. কিঞ্চাপি পঠমজ্ঝানূপচাৰেযেৱ দুক্খং, চতুত্থজ্ঝানোপচাৰেযেৱ চ সুখং পহীযতি, অতিসযপ্পহানং পন সন্ধাযাহ – ‘‘চতুত্থজ্ঝানেন সুখদুক্খং পহাযা’’তি. ৰূপসঞ্ঞাতি সঞ্ঞাসীসেন ৰূপাৱচৰজ্ঝানানি চেৱ তদাৰম্মণানি চ ৱুত্তানি. ৰূপাৱচৰজ্ঝানম্পি হি ‘‘ৰূপ’’ন্তি ৱুচ্চতি উত্তৰপদলোপেন ‘‘ৰূপী ৰূপানি পস্সতী’’তিআদীসু (ম. নি. ২.২৪৮; ৩.৩১২; ধ. স. ২৪৮; পটি. ম. ১.২০৯). তস্স আৰম্মণম্পি কসিণৰূপং ‘‘ৰূপ’’ন্তি ৱুচ্চতি পুৰিমপদলোপেন ‘‘বহিদ্ধা ৰূপানি পস্সতি সুৱণ্ণদুব্বণ্ণানী’’তিআদীসু (দী. নি. ২.১৭৩-১৭৪; ম. নি. ২.২৪৯; ধ. স. ২৪৪-২৪৫). তস্মা ইধ ৰূপে ৰূপজ্ঝানে তংসহগতসঞ্ঞা ৰূপসঞ্ঞাতি এৱং সঞ্ঞাসীসেন ৰূপাৱচৰজ্ঝানানি ৱুত্তানি. ৰূপং সঞ্ঞা অস্সাতি ৰূপসঞ্ঞং, ৰূপস্স নামন্তি ৱুত্তং হোতি. এৱং পথৱীকসিণাদিভেদস্স তদাৰম্মণস্স চেতং অধিৱচনন্তি ৱেদিতব্বং. পটিঘসঞ্ঞাতি চক্খাদীনং ৱত্থূনং ৰূপাদীনং আৰম্মণানঞ্চ পটিঘাতেন পটিহননেন ৱিসযিৱিসযসমোধানে সমুপ্পন্না দ্ৱিপঞ্চৱিঞ্ঞাণসহগতা সঞ্ঞা পটিঘসঞ্ঞা. নানত্তসঞ্ঞাযোতি নানত্তে গোচৰে পৱত্তা সঞ্ঞা, নানত্তা ৱা সঞ্ঞা নানত্তসঞ্ঞা, অট্ঠ কামাৱচৰকুসলসঞ্ঞা, দ্ৱাদস অকুসলসঞ্ঞা, একাদস কামাৱচৰকুসলৱিপাকসঞ্ঞা, দ্ৱে অকুসলৱিপাকসঞ্ঞা, একাদস কামাৱচৰকিৰিযসঞ্ঞাতি এতাসং চতুচত্তালীসসঞ্ঞানমেতং অধিৱচনং. এতা হি যস্মা ৰূপসঞ্ঞাদিভেদে নানত্তে নানাসভাৱে গোচৰে পৱত্তন্তি, যস্মা চ নানত্তা নানাসভাৱা অঞ্ঞমঞ্ঞং অসদিসা, তস্মা ‘‘নানত্তসঞ্ঞা’’তি ৱুচ্চন্তি.

অনিচ্চস্স, অনিচ্চন্তি ৱা অনুপস্সনা অনিচ্চানুপস্সনা, তেভূমকধম্মানং অনিচ্চতং গহেত্ৱা পৱত্তায অনুপস্সনাযেতং নামং. নিচ্চসঞ্ঞন্তি সঙ্খতধম্মে ‘‘নিচ্চা সস্সতা’’তি পৱত্তং মিচ্ছাসঞ্ঞং. সঞ্ঞাসীসেন দিট্ঠিচিত্তানম্পি গহণং দট্ঠব্বং. এস নযো ইতো পৰেসুপি. নিব্বিদানুপস্সনাযাতি সঙ্খাৰেসু নিব্বিজ্জনাকাৰেন পৱত্তায অনুপস্সনায. নন্দিন্তি সপ্পীতিকতণ্হং. ৱিৰাগানুপস্সনাযাতি সঙ্খাৰেসু ৱিৰজ্জনাকাৰেন পৱত্তায অনুপস্সনায. নিৰোধানুপস্সনাযাতি সঙ্খাৰানং নিৰোধস্স অনুপস্সনায. ‘‘তে সঙ্খাৰা নিৰুজ্ঝন্তিযেৱ, আযতিং সমুদযৱসেন ন উপ্পজ্জন্তী’’তি এৱং ৱা অনুপস্সনা নিৰোধানুপস্সনা. তেনেৱাহ – ‘‘নিৰোধানুপস্সনায নিৰোধেতি, নো সমুদেতী’’তি. মুচ্চিতুকম্যতা হি অযং বলপ্পত্তাতি. পটিনিস্সজ্জনাকাৰেন পৱত্তা অনুপস্সনা পটিনিস্সগ্গানুপস্সনা. পটিসঙ্খা সন্তিট্ঠনা হি অযং. আদানন্তি নিচ্চাদিৱসেন গহণং. সন্ততিসমূহকিচ্চাৰম্মণানং ৱসেন একত্তগ্গহণং ঘনসঞ্ঞা. আযূহনং অভিসঙ্খৰণং. অৱত্থাৱিসেসাপত্তি ৱিপৰিণামো. ধুৱসঞ্ঞন্তি থিৰভাৱগ্গহণং. নিমিত্তন্তি সমূহাদিঘনৱসেন সকিচ্চপৰিচ্ছেদতায চ সঙ্খাৰানং সৱিগ্গহগ্গহণং. পণিধিন্তি ৰাগাদিপণিধিং. সা পনত্থতো তণ্হাৱসেন সঙ্খাৰেসু নন্দিতা. অভিনিৱেসন্তি অত্তানুদিট্ঠিং.

অনিচ্চদুক্খাদিৱসেন সব্বধম্মতীৰণং অধিপঞ্ঞাধম্মৱিপস্সনা. সাৰাদানাভিনিৱেসন্তি অসাৰে সাৰগ্গহণৱিপল্লাসং. ইস্সৰকুত্তাদিৱসেন লোকো সমুপ্পন্নোতি অভিনিৱেসো সম্মোহাভিনিৱেসো. কেচি পন ‘‘অহোসিং নু খো অহমতীতমদ্ধানন্তিআদিনা পৱত্তসংসযাপত্তি সম্মোহাভিনিৱেসো’’তি ৱদন্তি. সঙ্খাৰেসু লেণতাণভাৱগ্গহণং আলযাভিনিৱেসো. ‘‘আলযৰতা আলযসম্মুদিতা’’তি (দী. নি. ২.৬৪; ম. নি. ১.২৮১; ২.৩৩৭; সং. নি. ১.১৭২; মহাৱ. ৭) ৱচনতো আলযো তণ্হা, সাযেৱ চক্খাদীসু ৰূপাদীসু চ অভিনিৱেসৱসেন পৱত্তিযা আলযাভিনিৱেসোতি কেচি. ‘‘এৱংৱিধা সঙ্খাৰা পটিনিস্সজ্জীযন্তী’’তি পৱত্তং ঞাণং পটিসঙ্খানুপস্সনা. ৱট্টতো ৱিগতত্তা ৱিৱট্টং, নিব্বানং. তত্থ আৰম্মণকৰণসঙ্খাতেন অনুপস্সনেন পৱত্তিযা ৱিৱট্টানুপস্সনা, গোত্ৰভূ. সংযোগাভিনিৱেসন্তি সংযুজ্জনৱসেন সঙ্খাৰেসু অভিনিৱিসনং. দিট্ঠেকট্ঠেতি দিট্ঠিযা সহজাতেকট্ঠে পহানেকট্ঠে চ. ওড়াৰিকেতি উপৰিমগ্গৱজ্ঝে কিলেসে অপেক্খিত্ৱা ৱুত্তং, অঞ্ঞথা দস্সনপহাতব্বাপি দুতিযমগ্গৱজ্ঝেহি ওড়াৰিকাতি. অণুসহগতেতি অণুভূতে. ইদং হেট্ঠিমমগ্গৱজ্ঝে অপেক্খিত্ৱা ৱুত্তং. সব্বকিলেসেতি অৱসিট্ঠসব্বকিলেসে. ন হি পঠমাদিমগ্গেহিপি পহীনা কিলেসা পুন পহীযন্তীতি.

কক্খড়ত্তং কথিনভাৱো. পগ্ঘৰণং দ্ৰৱভাৱো. লোকিযৱাযুনা ভস্তায ৱিয যেন তংতংকলাপস্স উদ্ধুমাযনং, থদ্ধভাৱো ৱা, তং ৱিত্থম্ভনং. ৱিজ্জমানেপি কলাপন্তৰভূতানং কলাপন্তৰভূতেহি ফুট্ঠভাৱে তংতংভূতৱিৱিত্ততা ৰূপপৰিযন্তো আকাসোতি যেসং যো পৰিচ্ছেদো, তেহি সো অসম্ফুট্ঠোৱ, অঞ্ঞথা ভূতানং পৰিচ্ছেদভাৱো ন সিযা ব্যাপিতভাৱাপত্তিতো. যস্মিং কলাপে ভূতানং পৰিচ্ছেদো, তেহি অসম্ফুট্ঠভাৱো অসম্ফুট্ঠলক্খণং. তেনাহ – ভগৱা আকাসধাতুনিদ্দেসে (ধ. স. ৬৩৭) ‘‘অসম্ফুট্ঠো চতূহি মহাভূতেহী’’তি.

ৱিৰোধিপচ্চযসন্নিপাতে ৱিসদিসুপ্পত্তি ৰুপ্পনং. চেতনাপধানত্তা সঙ্খাৰক্খন্ধধম্মানং চেতনাৱসেনেতং ৱুত্তং – ‘‘সঙ্খাৰানং অভিসঙ্খৰণলক্খণ’’ন্তি. তথা হি সুত্তন্তভাজনীযে সঙ্খাৰক্খন্ধৱিভঙ্গে (ৱিভ. ৯২) ‘‘চক্খুসম্ফস্সজা চেতনা’’তিআদিনা চেতনাৱ ৱিভত্তা. অভিসঙ্খৰলক্খণা চ চেতনা. যথাহ – ‘‘তত্থ কতমো পুঞ্ঞাভিসঙ্খাৰো, কুসলা চেতনা কামাৱচৰা’’তিআদি. ফৰণং সৱিপ্ফাৰিকতা. অস্সদ্ধিযেতি অস্সদ্ধিযহেতু. নিমিত্তত্থে ভুম্মং. এস নযো কোসজ্জেতিআদীসু. ৱূপসমলক্খণন্তি কাযচিত্তপৰিড়াহূপসমলক্খণং. লীনুদ্ধচ্চৰহিতে অধিচিত্তে পৱত্তমানে পগ্গহনিগ্গহসম্পহংসনেসু অব্যাৱটতায অজ্ঝুপেক্খনং পটিসঙ্খানং পক্খপাতুপচ্ছেদতো.

মুসাৱাদাদীনং ৱিসংৱাদনাদিকিচ্চতায লূখানং অপৰিগ্গাহকানং পটিপক্খভাৱতো পৰিগ্গাহকসভাৱা সম্মাৱাচা, সিনিদ্ধভাৱতো সম্পযুত্তধম্মে সম্মাৱাচাপচ্চযসুভাসিতানং সোতাৰঞ্চ পুগ্গলং পৰিগ্গণ্হাতীতি সা পৰিগ্গহলক্খণা. কাযিককিৰিযা কিঞ্চি কত্তব্বং সমুট্ঠাপেতি, সযঞ্চ সমুট্ঠহনং ঘটনং হোতীতি সম্মাকম্মন্তসঙ্খাতা ৱিৰতীপি সমুট্ঠানলক্খণা দট্ঠব্বা, সম্পযুত্তধম্মানং ৱা উক্খিপনং সমুট্ঠাপনং কাযিককিৰিযায ভাৰুক্খিপনং ৱিয. জীৱমানস্স সত্তস্স, সম্পযুত্তধম্মানং ৱা জীৱিতিন্দ্ৰিযপৱত্তিযা, আজীৱস্সেৱ ৱা সুদ্ধি ৱোদানং. ‘‘সঙ্খাৰা’’তি ইধ চেতনা অধিপ্পেতাতি ৱুত্তং – ‘‘সঙ্খাৰানং চেতনালক্খণ’’ন্তি. নমনং আৰম্মণাভিমুখভাৱো. আযতনং পৱত্তনং. আযতনৱসেন হি আযসঙ্খাতানং চিত্তচেতসিকানং পৱত্তি. তণ্হায হেতুলক্খণন্তি ৱট্টস্স জনকহেতুভাৱো, মগ্গস্স পন নিব্বানসম্পাপকত্তন্তি অযমেতেসং ৱিসেসো.

তথলক্খণং অৱিপৰীতসভাৱো. একৰসো অঞ্ঞমঞ্ঞনাতিৱত্তনং অনূনাধিকভাৱো. যুগনদ্ধা সমথৱিপস্সনাৱ. ‘‘সদ্ধাপঞ্ঞা পগ্গহাৱিক্খেপা’’তিপি ৱদন্তি. খযোতি কিলেসক্খযো মগ্গো. অনুপ্পাদপৰিযোসানতায অনুপ্পাদো ফলং. পস্সদ্ধি কিলেসৱূপসমো. ছন্দস্সাতি কত্তুকামতাছন্দস্স. মূললক্খণং পতিট্ঠাভাৱো. সমুট্ঠানলক্খণং আৰম্মণপ্পটিপাদকতায সম্পযুত্তধম্মানং উপ্পত্তিহেতুতা. সমোধানং ৱিসযাদিসন্নিপাতেন গহেতব্বাকাৰো, যা সঙ্গতীতি ৱুচ্চতি. সমং, সহ ওদহন্তি অনেন সম্পযুত্তধম্মাতি ৱা সমোধানং, ফস্সো. সমোসৰন্তি সন্নিপতন্তি এত্থাতি সমোসৰণং. ৱেদনায ৱিনা অপ্পৱত্তমানা সম্পযুত্তধম্মা ৱেদনানুভৱননিমিত্তং সমোসটা ৱিয হোন্তীতি এৱং ৱুত্তং. গোপানসীনং কূটং ৱিয সম্পযুত্তানং পামোক্খভাৱো পমুখলক্খণং. ততো, তেসং ৱা সম্পযুত্তধম্মানং উত্তৰি পধানন্তি ততুত্তৰি. পঞ্ঞুত্তৰা হি কুসলা ধম্মা. ৱিমুত্তিযাতি ফলস্স. তঞ্হি সীলাদিগুণসাৰস্স পৰমুক্কংসভাৱেন সাৰং. অযঞ্চ লক্খণৱিভাগো ছধাতুপঞ্চঝানঙ্গাদিৱসেন তংতংসুত্তপদানুসাৰেন পোৰাণট্ঠকথাযং আগতনযেন চ কতোতি দট্ঠব্বং. তথা হি পুব্বে ৱুত্তোপি কোচি ধম্মো পৰিযাযন্তৰপ্পকাসনত্থং পুন দস্সিতো, ততো এৱ চ ‘‘ছন্দমূলকা কুসলা ধম্মা মনসিকাৰসমুট্ঠানা ফস্সসমোধানা ৱেদনাসমোসৰণা’’তি, ‘‘পঞ্ঞুত্তৰা কুসলা ধম্মা’’তি, ‘‘ৱিমুত্তিসাৰমিদং ব্ৰহ্মচৰিয’’ন্তি, ‘‘নিব্বানোগধঞ্হি, আৱুসো, ব্ৰহ্মচৰিযং নিব্বানপৰিযোসান’’ন্তি (সং. নি. ৫.৫১২) চ সুত্তপদানং ৱসেন ‘‘ছন্দস্স মূললক্খণ’’ন্তিআদি ৱুত্তং.

তথধম্মা নাম চত্তাৰি অৰিযসচ্চানি অৱিপৰীতসভাৱত্তা. তথানি তংসভাৱত্তা, অৱিতথানি অমুসাসভাৱত্তা, অনঞ্ঞথানি অঞ্ঞাকাৰৰহিতত্তা. জাতিপচ্চযসম্ভূতসমুদাগতট্ঠোতি জাতিপচ্চযা সম্ভূতং হুত্ৱা সহিতস্স অত্তনো পচ্চযানুৰূপস্স উদ্ধং উদ্ধং আগতভাৱো, অনুপৱত্তত্থোতি অত্থো. অথ ৱা সম্ভূতট্ঠো চ সমুদাগতট্ঠো চ সম্ভূতসমুদাগতট্ঠো, ন জাতিতো জৰামৰণং ন হোতি, ন চ জাতিং ৱিনা অঞ্ঞতো হোতীতি জাতিপচ্চযসম্ভূতট্ঠো, ইত্থঞ্চ জাতিতো সমুদাগচ্ছতীতি জাতিপচ্চযসমুদাগতট্ঠো. যা যা জাতি যথা যথা পচ্চযো হোতি, তদনুৰূপং পাতুভাৱোতি অত্থো. অৱিজ্জায সঙ্খাৰানং পচ্চযট্ঠোতি এত্থাপি ন অৱিজ্জা সঙ্খাৰানং পচ্চযো ন হোতি, ন চ অৱিজ্জং ৱিনা সঙ্খাৰা উপ্পজ্জন্তি. যা যা অৱিজ্জা যেসং যেসং সঙ্খাৰানং যথা যথা পচ্চযো হোতি, অযং অৱিজ্জায সঙ্খাৰানং পচ্চযট্ঠো, পচ্চযভাৱোতি অত্থো.

ভগৱা তং জানাতি পস্সতীতি সম্বন্ধো. তেনাতি ভগৱতা. তং ৱিভজ্জমানন্তি যোজেতব্বং. তন্তি ৰূপাযতনং. ইট্ঠানিট্ঠাদীতি আদি-সদ্দেন মজ্ঝত্তং সঙ্গণ্হাতি, তথা অতীতানাগতপচ্চুপ্পন্নপৰিত্তঅজ্ঝত্তবহিদ্ধাতদুভযাদিভেদং. লব্ভমানকপদৱসেনাতি ‘‘ৰূপাযতনং দিট্ঠং, সদ্দাযতনং সুতং, গন্ধাযতনং ৰসাযতনং ফোট্ঠব্বাযতনং মুতং, সব্বং ৰূপং মনসা ৱিঞ্ঞাত’’ন্তি (ধ. স. ৯৬৬) ৱচনতো দিট্ঠপদঞ্চ ৱিঞ্ঞাতপদঞ্চ ৰূপাৰম্মণে লব্ভতি. অনেকেহি নামেহীতি ‘‘ৰূপাৰম্মণং ইট্ঠং অনিট্ঠং মজ্ঝত্তং পৰিত্তং অতীতং অনাগতং পচ্চুপ্পন্নং অজ্ঝত্তং বহিদ্ধা দিট্ঠং ৱিঞ্ঞাতং ৰূপং ৰূপাযতনং ৰূপধাতু ৱণ্ণনিভা সনিদস্সনং সপ্পটিঘং নীলং পীতক’’ন্তি এৱমাদীহি অনেকেহি নামেহি. তেৰসহি ৱাৰেহীতি ৰূপকণ্ডে আগতে তেৰস নিদ্দেসৱাৰে সন্ধাযাহ. দ্ৱেপঞ্ঞাসায নযেহীতি একেকস্মিং ৱাৰে চতুন্নং চতুন্নং ৱৱত্থাপননযানং ৱসেন দ্ৱিপঞ্ঞাসায নযেহি. তথমেৱাতি অৱিপৰীতদস্সিতায অপ্পটিৱত্তিযদেসনতায চ তথমেৱ হোতি. জানামি অব্ভঞ্ঞাসিন্তি ৱত্তমানাতীতকালেসু ঞাণপ্পৱত্তিদস্সনেন অনাগতেপি ঞাণপ্পৱত্তি ৱুত্তাযেৱাতি দট্ঠব্বা. ৱিদিত-সদ্দো অনামট্ঠকালৱিসেসো ৱেদিতব্বো ‘‘দিট্ঠং সুতং মুত’’ন্তিআদীসু (দী. নি. ৩.১৮৮; ম. নি. ১.৭-৮; সং. নি. ৩.২০৮; অ. নি. ৪.২৩) ৱিয. ন উপট্ঠাসীতি অত্তত্তনিযৱসেন ন উপগঞ্ছি. যথা ৰূপাৰম্মণাদযো ধম্মা যংসভাৱা যংপকাৰা চ, তথা নে পস্সতি জানাতি গচ্ছতীতি তথাগতোতি এৱং পদসম্ভৱো ৱেদিতব্বো. কেচি পন ‘‘নিৰুত্তিনযেন পিসোদৰাদিপক্খেপেন ৱা দস্সীসদ্দস্স লোপং, আগত-সদ্দস্স চাগমং কত্ৱা তথাগতো’’তি ৱণ্ণেন্তি.

যং ৰত্তিন্তি যস্সং ৰত্তিযং. অচ্চন্তসংযোগে চেতং উপযোগৱচনং. তিণ্ণং মাৰানন্তি কিলেসাভিসঙ্খাৰদেৱপুত্তসঙ্খাতানং তিণ্ণং মাৰানং. অনুপৱজ্জন্তি নিদ্দোসতায ন উপৱজ্জং. অনূনন্তি পক্খিপিতব্বাভাৱেন ন ঊনং. অনধিকন্তি অপনেতব্বাভাৱেন ন অধিকং. সব্বাকাৰপৰিপুণ্ণন্তি অত্থব্যঞ্জনাদিসম্পত্তিযা সব্বাকাৰেন পৰিপুণ্ণং. নো অঞ্ঞথাতি ‘‘তথেৱা’’তি ৱুত্তমেৱত্থং ব্যতিৰেকেন সম্পাদেতি. তেন যদত্থং ভাসিতং, তদত্থনিপ্ফাদনতো যথা ভাসিতং ভগৱতা, তথেৱাতি অৱিপৰীতদেসনতং দস্সেতি. গদত্থোতি এতেন তথং গদতীতি তথাগতোতি দ-কাৰস্স ত-কাৰং কত্ৱা নিৰুত্তিনযেন ৱুত্তন্তি দস্সেতি. তথা গতমস্সাতি তথাগতো. গতন্তি চ কাযস্স ৱাচায ৱা পৱত্তীতি অত্থো. তথাতি চ ৱুত্তে যং-তং-সদ্দানং অব্যভিচাৰিতসম্বন্ধতায যথাতি অযমত্থো উপট্ঠিতোযেৱ হোতি. কাযৱাচাকিৰিযানঞ্চ অঞ্ঞমঞ্ঞানুলোমেন ৱচনিচ্ছাযং কাযস্স ৱাচা, ৱাচায চ কাযো সম্বন্ধভাৱেন উপতিট্ঠতীতি ইমমত্থং দস্সেন্তো আহ – ‘‘ভগৱতো হী’’তিআদি. ইমস্মিং পন অত্থে তথাৱাদিতায তথাগতোতি অযম্পি অত্থো সিদ্ধো হোতি. সো পন পুব্বে পকাৰন্তৰেন দস্সিতোতি আহ – ‘‘এৱং তথাকাৰিতায তথাগতো’’তি.

তিৰিযং অপৰিমাণাসু লোকধাতূসূতি এতেন যদেকে ‘‘তিৰিযং ৱিয উপৰি অধো চ সন্তি লোকধাতুযো’’তি ৱদন্তি, তং পটিসেধেতি. দেসনাৱিলাসোযেৱ দেসনাৱিলাসমযো যথা ‘‘পুঞ্ঞমযং দানময’’ন্তিআদীসু (দী. নি. ৩.৩০৫; ইতিৱু. ৬০; নেত্তি. ৩৩). নিপাতানং ৱাচকসদ্দসন্নিধানে তদত্থজোতনভাৱেন পৱত্তনতো গত-সদ্দোযেৱ অৱগতত্থং অতীতত্থঞ্চ ৱদতীতি আহ – ‘‘গতোতি অৱগতো অতীতো’’তি. অথ ৱা অভিনীহাৰতো পট্ঠায যাৱ সম্বোধি, এত্থন্তৰে মহাবোধিযানপটিপত্তিযা হানট্ঠানসংকিলেসনিৱত্তীনং অভাৱতো যথা পণিধানং, তথা গতো অভিনীহাৰানুৰূপং পটিপন্নোতি তথাগতো. অথ ৱা মহিদ্ধিকতায পটিসম্ভিদানং উক্কংসাধিগমেন অনাৱৰণঞাণতায চ কত্থচিপি পটিঘাতাভাৱতো যথা ৰুচি, তথা কাযৱাচাচিত্তানং গতানি গমনানি পৱত্তিযো এতস্সাতি তথাগতো. যস্মা চ লোকে ৱিধযুত্তগতপকাৰসদ্দা সমানত্থা দিস্সন্তি, তস্মা যথাৱিধা ৱিপস্সিআদযো ভগৱন্তো, অযম্পি ভগৱা তথাৱিধোতি তথাগতো. যথা যুত্তা চ তে ভগৱন্তো, অযম্পি ভগৱা তথা যুত্তোতি তথাগতো. অথ ৱা যস্মা সচ্চং তত্ৱং তচ্ছং তথন্তি ঞাণস্সেতং অধিৱচনং, তস্মা তথেন ঞাণেন আগতোতি তথাগতোতি এৱম্পি তথাগতসদ্দস্স অত্থো ৱেদিতব্বো.

‘‘পহায কামাদিমলে যথা গতা,

সমাধিঞাণেহি ৱিপস্সিআদযো;

মহেসিনো সক্যমুনী জুতিন্ধৰো,

তথাগতো তেন তথাগতো মতো.

‘‘তথঞ্চ ধাতাযতনাদিলক্খণং,

সভাৱসামঞ্ঞৱিভাগভেদতো;

সযম্ভুঞাণেন জিনোযমাগতো,

তথাগতো ৱুচ্চতি সক্যপুঙ্গৱো.

‘‘তথানি সচ্চানি সমন্তচক্খুনা,

তথা ইদপ্পচ্চযতা চ সব্বসো;

অনঞ্ঞনেয্যেন যতো ৱিভাৱিতা,

যাথাৱতো তেন জিনো তথাগতো.

‘‘অনেকভেদাসুপি লোকধাতুসু,

জিনস্স ৰুপাযতনাদিগোচৰে;

ৱিচিত্তভেদে তথমেৱ দস্সনং,

তথাগতো তেন সমন্তলোচনো.

‘‘যতো চ ধম্মং তথমেৱ ভাসতি,

কৰোতি ৱাচাযনুলোমমত্তনো;

গুণেহি লোকং অভিভুয্যিৰীযতি,

তথাগতো তেনপি লোকনাযকো.

‘‘যথাভিনীহাৰমতো যথাৰুচি,

পৱত্তৱাচা তনুচিত্তভাৱতো;

যথাৱিধা যেন পুৰা মহেসিনো,

তথাৱিধো তেন জিনো তথাগতো’’তি. (দী. নি. টী. ১.৭) –

সঙ্গহগাথা মুখমত্তমেৱ, কস্মা? অপ্পমাদপদং ৱিয সকলকুসলধম্মসম্পটিপত্তিযা সব্ববুদ্ধগুণানং সঙ্গাহকত্তা. তেনেৱাহ – ‘‘সব্বাকাৰেনা’’তিআদি. সেসমেত্থ উত্তানত্থমেৱ.

১৭১. দুতিযে উপ্পত্তীতি পঠমায জাতিযা নিব্বত্তিং ৱত্ৱা অৰিযায জাতিযা নিব্বত্তিং দস্সেতুং – ‘‘নিপ্ফত্তী’’তি আহ. তদা হিস্স বুদ্ধভাৱনিপ্ফত্তীতি. ‘‘দুল্লভো’’তিআদিং ৱত্ৱা কাৰণস্স দূৰসম্ভাৰভাৱতো তত্থ কাৰণং দস্সেন্তো ‘‘একৱাৰ’’ন্তিআদিমাহ. ইদং ৱুত্তং হোতি – তত্থ ৱাৰগণনা নাম মাসসংৱচ্ছৰকপ্পগণনাদিকা, কপ্পানং একং অসঙ্খ্যেয্যং দ্ৱে অসঙ্খ্যেয্যানি তীণি অসঙ্খ্যেয্যানিপি পাৰমিযো পূৰেত্ৱাপি বুদ্ধেন ভৱিতুং ন সক্কা, হেট্ঠিমকোটিযা পন চত্তাৰি অসঙ্খ্যেয্যানি কপ্পসতসহস্সঞ্চ নিৰন্তৰং দস পাৰমিযো পূৰেত্ৱা বুদ্ধভাৱং পত্তুং সক্কা, ন ইতো অঞ্ঞথাতি ইমিনা কাৰণেন দুল্লভো পাতুভাৱো বুদ্ধানন্তি.

১৭২. ততিযে নিচ্চং ন হোতীতি অভিণ্হপ্পৱত্তিকং ন হোতি কদাচিদেৱ সম্ভৱতো. যেভুয্যেন মনুস্সা অচ্ছৰিযং দিস্ৱা অচ্ছৰং পহৰন্তি, তং সন্ধায ৱুত্তং – ‘‘অচ্ছৰং পহৰিত্ৱা পস্সিতব্বো’’তি. সমন্নাগতত্তাতি এতেন অচ্ছৰিযা গুণধম্মা এতস্মিং সন্তীতি অচ্ছৰিযোতি দস্সেতি. অপিচ আদিতো পভুতি অভিনীহাৰাৱহো, ততো পৰম্পি অনঞ্ঞসাধাৰণে গুণধম্মে আচিণ্ণৱাতি অচ্ছৰিযোতি আহ – ‘‘আচিণ্ণমনুস্সোতিপি অচ্ছৰিযমনুস্সো’’তিআদি. মহাবোধিঞাণমেৱ মণ্ডভূতং মহাবোধিমণ্ডো. সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণপদট্ঠানঞ্হি মগ্গঞাণং, মগ্গঞাণপদট্ঠানঞ্চ সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণং ‘‘মহাবোধী’’তি ৱুচ্চতি. অনিৱত্তকেনাতি বোধিযা নিযতভাৱাপত্তিযা মহাবোধিসত্তভাৱতো অনিৱত্তনসভাৱেন. বুদ্ধকাৰকধম্মানং পূৰণম্পি ন অঞ্ঞস্স কস্সচি আচিণ্ণন্তিআদিনা হেতুঅৱত্থায ফলাৱত্থায সত্তানং উপকাৰাৱত্থায চাতি তীসুপি অৱত্থাসু লোকনাথো অনঞ্ঞসাধাৰণানং গুণধম্মানং আচিণ্ণতায অচ্ছৰিযমনুস্সো ৱুত্তোতি দস্সেতি.

১৭৩. চতুত্থে কালে কিৰিযাতি কালকিৰিযা. কতৰস্মিং কালে কীদিসী কিৰিযা. সামঞ্ঞজোতনা হি ৱিসেসে অৱতিট্ঠতি, ৱিসেসত্থিনা চ ৱিসেসো অনুপ্পযোজিতব্বোতি আহ – ‘‘একস্মিং কালে পাকটা কিৰিযা’’তি. কতৰস্মিং পন একস্মিং কালে, কথঞ্চ পাকটাতি? কপ্পানং সতসহস্সাধিকানি অনেকানি অসঙ্খ্যেয্যানি অভিক্কমিত্ৱা যথাধিপ্পেতমনোৰথপাৰিপূৰিৱসেন সমুপলদ্ধে একস্মিং কালে, সদেৱলোকে অতিৱিয অচ্ছৰিযমনুস্সস্স পৰিনিব্বানন্তি অচ্চন্তপাকটা. অনুতাপকৰাতি চেতোদুক্খাৱহা. দসসহস্সচক্কৱাড়েসূতি ৱুত্তং তস্স বুদ্ধক্খেত্তভাৱেন পৰিচ্ছিন্নত্তা, তদঞ্ঞেসঞ্চ অৱিসযত্তা.

১৭৪. পঞ্চমে দুতিযস্স বুদ্ধস্সাতি দুতিযস্স সব্বঞ্ঞুবুদ্ধস্স অভাৱা. সুতবুদ্ধো নাম সুতমযেন ঞাণেন বুজ্ঝিতব্বস্স বুদ্ধত্তা. চতুসচ্চবুদ্ধো নাম চতুন্নং অৰিযসচ্চানং অনৱসেসতো বুদ্ধত্তা. পচ্চেকবুদ্ধো নাম পচ্চেকং অত্তনোযেৱ যথা চতুসচ্চসম্বোধো হোতি, এৱং বুদ্ধত্তা. সম্মাসম্বুদ্ধো এৱ হি যথা সদেৱকস্স লোকস্স চতুসচ্চসম্বোধো হোতি, এৱং সচ্চানি অভিসম্বুজ্ঝতি. চত্তাৰি ৱা অট্ঠ ৱা সোড়স ৱাতি ইদং কতমহাভিনীহাৰানং মহাবোধিসত্তানং পঞ্ঞাধিকসদ্ধাধিকৱীৰিযাধিকৱিভাগৱসেন ৱুত্তং. ‘‘পঞ্ঞাধিকানঞ্হি সদ্ধা মন্দা হোতি, পঞ্ঞা তিক্খা. সদ্ধাধিকানং পঞ্ঞা মজ্ঝিমা হোতি. ৱীৰিযাধিকানং পঞ্ঞা মন্দা, পঞ্ঞানুভাৱেন চ সম্মাসম্বোধি অধিগন্তব্বা’’তি অট্ঠকথাযং ৱুত্তং. অৱিসেসেন পন ৱিমুত্তিপৰিপাচনীযধম্মানং তিক্খমজ্ঝিমমুদুভাৱেন তযোপেতে ভেদা যুত্তাতি ৱদন্তি. তিৱিধা হি বোধিসত্তা অভিনীহাৰক্খণে ভৱন্তি উগ্ঘটিতঞ্ঞুৱিপঞ্চিতঞ্ঞুনেয্যভেদেন. তেসু উগ্ঘটিতঞ্ঞূ সম্মাসম্বুদ্ধস্স সম্মুখা চাতুপ্পদিকং গাথং সুণন্তো ততিযপদে অপৰিযোসিতেযেৱ ছহি অভিঞ্ঞাহি সহ পটিসম্ভিদাহি অৰহত্তং পত্তুং সমত্থূপনিস্সযো হোতি. দুতিযো সত্থু সম্মুখা একং গাথং সুণন্তো অপৰিযোসিতেযেৱ চতুত্থপদে ছহি অভিঞ্ঞাহি অৰহত্তং পত্তুং সমত্থূপনিস্সযো হোতি. ইতৰো ভগৱতো সম্মুখা চাতুপ্পদিকগাথং সুত্ৱা পৰিযোসিতায গাথায ছহি অভিঞ্ঞাহি অৰহত্তং পত্তুং সমত্থূপনিস্সযো হোতি. তযোপেতে ৱিনা কালভেদেন কতাভিনীহাৰা লদ্ধব্যাকৰণা পাৰমিযো পূৰেন্তো যথাক্কমং যথাৱুত্তভেদেন কালেন সম্মাসম্বোধিং পাপুণন্তি, তেসু তেসু পন কালভেদেসু অপৰিপুণ্ণেসু তে তে মহাসত্তা দিৱসে দিৱসে ৱেস্সন্তৰদানসদিসং দানং দেন্তাপি তদনুৰূপং সীলাদিসেসপাৰমিধম্মে আচিনন্তাপি অন্তৰা বুদ্ধা ভৱিস্সন্তীতি অকাৰণমেতং. কস্মা? ঞাণস্স অপৰিপচ্চনতো. পৰিচ্ছিন্নকালনিপ্ফাদিতং ৱিয হি সস্সং পৰিচ্ছিন্নকালে নিপ্ফাদিতা সম্মাসম্বোধি তদন্তৰা সব্বুস্সাহেন ৱাযমন্তেনপি ন সক্কা পাপুণিতুন্তি পাৰমিপূৰী যথাৱুত্তকালৱিসেসেন সম্পজ্জতীতি ৱেদিতব্বং. সদ্ধিন্তি সমানকালে.

অসহাযোতি নিপ্পৰিযাযতো ৱুত্তং. সহঅযনট্ঠো হি সহাযট্ঠো. পটিপত্তিৱসেন ভগৱতা সহ সমং অযনং নাম কস্সচিপি নত্থেৱ. হত্থাদিঅৱযৱতো পটি পটি মিনিতব্বতো পটিমা ৱুচ্চতি অত্তভাৱো. সমত্থো নাম নত্থীতি দেৱো ৱা মাৰো ৱা ব্ৰহ্মা ৱা কোচি নত্থি. পটিসমোতি পটিনিধিভাৱেন সমো. পটিভাগং দাতুন্তি ‘‘চত্তাৰো সতিপট্ঠানা’’তিআদিনা ৱুত্তস্স ধম্মভাগস্স ধম্মকোট্ঠাসস্স পটিপক্খভূতং কত্ৱা ভাগং কোট্ঠাসং পটিৱচনং দাতুং সমত্থো নাম নত্থি. নত্থি এতস্স সীলাদিগুণেহি পটিবিম্বভূতো পুগ্গলোতি অপ্পটিপুগ্গলো. তেনাহ – ‘‘অঞ্ঞো কোচী’’তিআদি. তিসহস্সিমহাসহস্সীনং ৱিভাগো পৰতো আৱি ভৱিস্সতি. সেসমেত্থ সুৱিঞ্ঞেয্যমেৱ.

১৭৫. ছট্ঠাদীসু তস্মিং পুগ্গলেতি সম্মাসম্বুদ্ধে. তন্তি পঞ্ঞাচক্খু. পাতুভূতমেৱ হোতি তস্স সহস্স উপ্পজ্জনতো. উপ্পত্তীতি উপ্পজ্জনং. নিপ্ফত্তীতি পৰিৱুদ্ধি. কীৱৰূপস্সাতি কীদিসস্স. সাৱকৱিসযেৱ হত্থগতং পঞ্ঞাচক্খু নাম দ্ৱিন্নং অগ্গসাৱকানংযেৱাতি আহ – ‘‘সাৰিপুত্তত্থেৰস্সা’’তিআদি. সমাধিপঞ্ঞাতি সমাধিসহগতা পঞ্ঞা. ‘‘সমাধিসংৱত্তনিকা খিপ্পনিসন্তিআদিৱিসেসাৱহা পঞ্ঞা’’তি কেচি. আলোকোতি পঞ্ঞাআলোকো এৱ. তথা ওভাসো. তীণিপীতি তীণিপি সুত্তানি. লোকিযলোকুত্তৰমিস্সকানীতি পুব্বভাগপঞ্ঞায অধিপ্পেতত্তা ৱুত্তং.

উত্তমধম্মানন্তি অত্তনো উত্তৰিতৰস্স অভাৱেন সেট্ঠধম্মানং. দট্ঠব্বতো দস্সনং, ভগৱতো ৰূপকাযো. তত্থপি ৱিসেসতো ৰূপাযতনং. তেনাহ – ‘‘চক্খুৱিঞ্ঞাণেন দট্ঠুং লভতী’’তি. নত্থি ইতো উত্তৰন্তি অনুত্তৰং, তদেৱ অনুত্তৰিযং, দস্সনঞ্চ তং অনুত্তৰিযঞ্চাতি দস্সনানুত্তৰিযং. সেসপদেসুপি এসেৱ নযো. অযং পন পদৱিসেসো – সুয্যতীতি সৱনং, ভগৱতো ৱচনং. লব্ভতীতি লাভো, ভগৱতি সদ্ধা. সিক্খিতব্বতো সিক্খা. সীলসমাধিপঞ্ঞাপৰিচৰণং পাৰিচৰিযা, উপট্ঠানং. অনুস্সৰণং অনুস্সতি, সত্থু গুণানুস্সৰণং. ইমেসন্তি যথাৱুত্তানং ছন্নং অনুত্তৰিযানং. পাতুভাৱো হোতীতি তথাগতস্স পাতুভাৱা তপ্পটিবদ্ধত্তা তব্বিসযত্তা চ পাতুভাৱো হোতি. ‘‘দস্সনানুত্তৰিয’’ন্তি চ সদেৱকে লোকে উত্তৰিতৰস্স ভগৱতো ৰূপস্স ন দস্সনমত্তং অধিপ্পেতং, অথ খো তস্স ৰূপদস্সনমুখেন অৱেচ্চপ্পসাদেন বুদ্ধগুণে ওকপ্পেত্ৱা ওগাহেত্ৱা দস্সনং দট্ঠব্বং. তেনাহ – ‘‘আযস্মা হী’’তিআদি. ইদম্পি দস্সনানুত্তৰিযন্তি পুব্বে ৱুত্ততো নিব্বিসেসত্তা ৱুত্তং. দসবলং দস্সনায লভিত্ৱাতি আনন্দত্থেৰো ৱিয পসাদভত্তিমেত্তাপুব্বকং দসবলং দস্সনায লভিত্ৱা. দস্সনং ৱড্ঢেত্ৱাতি দস্সনমুখেন পৱত্তং ৱিপস্সনাচাৰং ৱড্ঢেত্ৱা. দস্সনমুখেন যাৱ অনুলোমঞাণং ৱিপস্সনাচাৰং ৱড্ঢেত্ৱা তদনন্তৰং অট্ঠমকমহাভূমিং ওক্কমন্তো দস্সনং সোতাপত্তিমগ্গং পাপেতি নাম. ইধ পৰতো পৱত্তং দস্সনং দস্সনমেৱ নাম, মূলদস্সনং পন সচ্চদস্সনস্সপি কাৰণভাৱতো দস্সনানুত্তৰিযং নাম. এস নযো সেসানুত্তৰিযেসুপি.

দসবলে সদ্ধং পটিলভতীতি সম্মাসম্বুদ্ধে ভগৱতি সদ্ধং পটিলভতি. তিস্সো সিক্খা সিক্খিত্ৱাতি তিস্সো পুব্বভাগসিক্খা সিক্খিত্ৱা. পৰিচৰতীতি উপট্ঠানং কৰোতি. ‘‘ইতিপি সো ভগৱা’’তিআদিনা বুদ্ধানুস্সতিৱসেন অনুস্সতিজ্ঝানং উপ্পাদেত্ৱা তং পদট্ঠানং কত্ৱা ৱিপস্সনং ৱড্ঢেন্তো ‘‘অনুস্সতিং ৱড্ঢেত্ৱা’’তি ৱুত্তো.

সচ্ছিকিৰিযা হোতীতি পচ্চক্খকৰণং হোতি. মগ্গক্খণে হি লব্ভমানা পটিসম্ভিদা ফলক্খণে সচ্ছিকতা নাম হোতি ততো পৰং অত্থাদীসু যথিচ্ছিতং ৱিনিযোগক্খমভাৱতো. চতস্সোতি গণনপৰিচ্ছেদো. পটিসম্ভিদাতি পভেদা. কস্স পন পভেদাতি? ‘‘অত্থে ঞাণং অত্থপটিসম্ভিদা’’তিআদিৱচনতো (ৱিভ. ৭১৮-৭২১) ঞাণস্সেতা পভেদা. তস্মা চতস্সো পটিসম্ভিদাতি চত্তাৰো ঞাণপ্পভেদাতি অত্থো. অত্থপটিসম্ভিদাতি অত্থে পটিসম্ভিদা, অত্থপভেদস্স সলক্খণৱিভাৱনৱৱত্থানকৰণসমত্থং অত্থে পভেদগতং ঞাণন্তি অত্থো. তথা ধম্মপভেদস্স সলক্খণৱিভাৱনৱৱত্থানকৰণসমত্থং ধম্মে পভেদগতং ঞাণং ধম্মপটিসম্ভিদা. নিৰুত্তিপভেদস্স সলক্খণৱিভাৱনৱৱত্থানকৰণসমত্থং নিৰুত্তাভিলাপে পভেদগতং ঞাণং নিৰুত্তিপটিসম্ভিদা. পটিভানপভেদস্স সলক্খণৱিভাৱনৱৱত্থানকৰণসমত্থং পটিভানে পভেদগতং ঞাণং পটিভানপটিসম্ভিদা.

অত্থেসু ঞাণন্তিআদীসু অত্থোতি সঙ্খেপতো হেতুফলং. তঞ্হি হেতুৱসেন অৰণীযং গন্তব্বং পত্তব্বং, তস্মা ‘‘অত্থো’’তি ৱুচ্চতি. পভেদতো পন যং কিঞ্চি পচ্চযুপ্পন্নং, নিব্বানং, ভাসিতত্থো, ৱিপাকো, কিৰিযাতি ইমে পঞ্চ ধম্মা ‘‘অত্থো’’তি ৱেদিতব্বা. তং অত্থং পচ্চৱেক্খন্তস্স তস্মিং পভেদগতং ঞাণং অত্থপটিসম্ভিদা. ধম্মোতি সঙ্খেপতো পচ্চযো. সো হি যস্মা তন্তি দহতি ৱিদহতি পৱত্তেতি চেৱ পাপেতি চ ঠপেতি চ, তস্মা ‘‘ধম্মো’’তি ৱুচ্চতি. পভেদতো পন যো কোচি ফলনিব্বত্তকো হেতু অৰিযমগ্গো ভাসিতং কুসলং অকুসলন্তি পঞ্চৱিধোতি ৱেদিতব্বো, তং ধম্মং পচ্চৱেক্খন্তস্স তস্মিং ধম্মে পভেদগতং ঞাণং ধম্মপটিসম্ভিদা.

অত্থধম্মনিৰুত্তাভিলাপে ঞাণন্তি তস্মিং অত্থে চ ধম্মে চ সভাৱনিৰুত্তিসদ্দং আৰম্মণং কত্ৱা পচ্চৱেক্খন্তস্স তস্মিং সভাৱনিৰুত্তিঅভিলাপে পভেদগতং ঞাণং. এৱমযং নিৰুত্তিপটিসম্ভিদা সদ্দাৰম্মণা নাম জাতা, ন পঞ্ঞত্তিআৰম্মণা. কস্মা? যস্মা সদ্দং সুত্ৱা ‘‘অযং সভাৱনিৰুত্তি, অযং ন সভাৱনিৰুত্তী’’তি পজানাতি. পটিসম্ভিদাপত্তো হি ‘‘ফস্সো’’তি ৱুত্তে ‘‘অযং সভাৱনিৰুত্তী’’তি জানাতি, ‘‘ফস্সা’’তি ৱা ‘‘ফস্স’’ন্তি ৱা ৱুত্তে ‘‘অযং ন সভাৱনিৰুত্তী’’তি জানাতি. ৱেদনাদীসুপি এসেৱ নযো. অযং পনেস নামাখ্যাতোপসগ্গাব্যযপদম্পি জানাতিযেৱ সভাৱনিৰুত্তিযা যাথাৱতো জাননতো. ঞাণেসু ঞাণন্তি সব্বত্থকঞাণং আৰম্মণং কত্ৱা পচ্চৱেক্খন্তস্স পভেদগতং ঞাণং.

ইমা পন চতস্সো পটিসম্ভিদা সেক্খভূমিযং অসেক্খভূমিযন্তি দ্ৱীসু ঠানেসু পভেদং গচ্ছন্তি. অধিগমো পৰিযত্তি সৱনং পৰিপুচ্ছা পুব্বযোগোতি ইমেহি পঞ্চহি কাৰণেহি ৱিসদা হোন্তি. অধিগমো নাম সচ্চপ্পটিৱেধো. পৰিযত্তি নাম বুদ্ধৱচনং. তঞ্হি গণ্হন্তস্স পটিসম্ভিদা ৱিসদা হোন্তি. সৱনং নাম ধম্মস্সৱনং. সক্কচ্চং ধম্মং সুণন্তস্সপি হি পটিসম্ভিদা ৱিসদা হোন্তি. পৰিপুচ্ছা নাম অট্ঠকথা. উগ্গহিতপাড়িযা অত্থং কথেন্তস্সপি হি পটিসম্ভিদা ৱিসদা হোন্তি. পুব্বযোগো নাম পুব্বযোগাৱচৰতা. হৰণপচ্চাহৰণনযেন পটিপাকটকম্মট্ঠানস্সপি পটিসম্ভিদা ৱিসদা হোন্তীতি. লোকিযলোকুত্তৰা ৱাতি এত্থ তিস্সো পটিসম্ভিদা লোকিযা, অত্থপটিসম্ভিদা সিযা লোকিযা, সিযা লোকুত্তৰাতি এৱং ৱিভজিত্ৱা অত্থো ৱেদিতব্বো.

বুদ্ধুপ্পাদেযেৱাতি অৱধাৰণেন বুদ্ধুপ্পাদে এৱ লব্ভনতো, অবুদ্ধুপ্পাদে অলব্ভনতো অনঞ্ঞসাধাৰণো পটিৱেধো অধিপ্পেতো. এৱঞ্চ কত্ৱা ‘‘মহতো চক্খুস্সা’’তিআদীসু পঞ্ঞামহত্তাদিকম্পি অনঞ্ঞসাধাৰণমেৱ অধিপ্পেতন্তি দট্ঠব্বং. তথা ৱিজ্জাৱিমুত্তিফলসচ্ছিকিৰিযাদযোপি পৰেসং তব্ভাৱাৱহা দট্ঠব্বা. যা কাচি ধাতুযো লোকিযা লোকুত্তৰা ৱা, সব্বা তা ইমাহেৱ সঙ্গহিতা, এত্থেৱ অন্তোগধাতি ৱুত্তং – ‘‘ইমাৱ অট্ঠাৰস ধাতুযো নানাসভাৱতো নানাধাতুযো’’তি. স্ৱাযমত্থো অনেকধাতুনানাধাতুঞাণৱিভঙ্গেন (ৱিভ. ৭৫১) দীপেতব্বো. ‘‘সচ্ছিকিৰিযা’’তি ৱুত্তত্তা ‘‘ৱিজ্জাতি ফলে ঞাণ’’ন্তি ৱুত্তং.

১৮৭. যস্মা চক্কতি অপৰাপৰং পৰিৱত্ততীতি চক্কং, তস্মা ইৰিযাপথাপি অপৰাপৰং পৰিৱত্তনট্ঠেন চক্কসদিসত্তা চক্কন্তি ৱুত্তা, তথা পতিৰূপদেসৱাসাদিসম্পত্তিযো. ততো পট্ঠায ধম্মচক্কং অভিনীহৰতি নামাতি এত্থ তদা মহাসত্তো অত্তানং অভিনীহাৰযোগং কৰোন্তো ‘‘ধম্মচক্কং অভিনীহৰতি নামা’’তি ৱুত্তো ততো পট্ঠায ধম্মচক্কাভিনীহাৰৱিবন্ধকৰধম্মানুপ্পজ্জনতো. অভিনীহটং নামাতি এত্থপি অযমেৱ নযো. অৰহত্তমগ্গং পটিৱিজ্ঝন্তোপি ধম্মচক্কং উপ্পাদেতিযেৱ নাম তদত্থং ঞাণং পৰিপাচেতীতি কত্ৱা. অৰহত্তফলক্খণে ধম্মচক্কং উপ্পাদিতং নাম তস্মিং খণে ধম্মচক্কস্স উপ্পাদনায কাতব্বকিচ্চস্স কস্সচি অভাৱা. পটিৱেধঞাণঞ্হি ইধ ‘‘ধম্মচক্ক’’ন্তি অধিপ্পেতং. ইদানি দেসনাঞাণৱসেন ধম্মচক্কং দস্সেতুং – ‘‘কদা পৱত্তেতি নামা’’তিআদিমাহ. ন কেৱলং থেৰস্সেৱ, অথ খো সব্বেসম্পি সাসনিকানং ধম্মকথা ভগৱতো ধম্মদেসনা চতুন্নং অৰিযসচ্চানং চতুন্নঞ্চ একত্তাদিনযানং অৱিৰাধনতোতি দস্সেতুং – ‘‘যো হি কোচি ভিক্খু ৱা’’তিআদি আৰদ্ধং. সেসং সুৱিঞ্ঞেয্যমেৱ.

একপুগ্গলৱগ্গৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.